विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk ऋग्वेद 0 203 6598644 6562657 2026-08-13T17:54:48Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 छोटा सा सुधार किया। 6598644 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious text | religion = [[हिन्दू धर्म]] | image = Four vedas.jpg | alt = Four Vedas | language = [[वैदिक संस्कृत]] | caption = चार वेद | period = 1500 BC-1200 BC | oldest manuscript = 1464 AD | chapters = १० (10) मण्डल | sutras = | verses = १०,५८० (10 580)मंत्र<ref>https://hi.quora.com/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2-%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A4%82</ref> }} {{सन्दूक हिन्दू ग्रन्थ}} '''ऋग्वेद''' [[सनातन धर्म]] और सम्पूर्ण विश्व का सबसे प्राचीन साहित्य ग्रन्थ है जो उपलब्ध है। इसमें १० मण्डल,<ref>{{cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/devdutt-pattanaik/who-is-ahindu-how-breaking-india-started/articleshow/76239140.cms|title=WHO IS AHINDU? How ‘breaking India’ started}}</ref> १०२८ [[सूक्त]] और वर्तमान में १०,४६२ [[मन्त्र]] हैं, [[मन्त्र]] संख्या के विषय में विद्वानों में कुछ मतभेद है। मन्त्रों में [[देवता|देवताओं]] की [[स्तुति]] की गयी है। इसमें देवताओं का [[यज्ञ]] में आह्वान करने के लिये [[मन्त्र]] हैं। यही सर्वप्रथम [[वेद]] है। ऋग्वेद को इतिहासकार [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार]] की अभी तक उपलब्ध पहली रचनाओं में एक मानते हैं। यह संसार के उन सर्वप्रथम ग्रन्थों में से एक है जिसकी किसी रूप में मान्यता आज तक समाज में बनी हुई है। यह सनातन धर्म का प्रमुख ग्रन्थ है। ऋग्वेद की रचनाओं को पढ़ने वाले ऋषि को होत्र कहा जाता है। ऋग्वेद सबसे पुराना ज्ञात [[वैदिक संस्कृत]] पुस्तक है।<ref>{{cite book|author1=Stephanie W. Jamison|author2=Joel Brereton|title=The Rigveda: 3-Volume Set|url=https://books.google.com/books?id=fgzVAwAAQBAJ|year=2014|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972078-1|page=3}}</ref> इसकी प्रारम्भिक परतें किसी भी [[हिन्द-यूरोपीय भाषा-परिवार|इंडो-यूरोपीय भाषा]] में सबसे पुराने मौजूदा ग्रन्थों में से एक हैं।<ref>{{cite book|author=Edwin F. Bryant|title=The Yoga Sutras of Patañjali: A New Edition, Translation, and Commentary|url=https://books.google.com/books?id=yivABQAAQBAJ&pg=PT565|year=2015|publisher=Farrar, Straus and Giroux|isbn=978-1-4299-9598-6|pages=565{{ndash}}566}}</ref>{{refn|group=note|According to Edgar Polome, the Hittite language [[Anitta]] text from the 17th century BCE is older. This text is about the conquest of Kanesh city of Anatolia, and mentions the same Indo-European gods as in the Rigveda.<ref>{{cite book|author=Edgar Polome|editor=Per Sture Ureland|title=Entstehung von Sprachen und Völkern: glotto- und ethnogenetische Aspekte europäischer Sprachen|url=https://books.google.com/books?id=T9su8E8eOsgC&pg=PA51|year=2010|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-163373-2|page=51}}</ref>}} '' ऋग्वेद '' की ध्वनियों और ग्रन्थों को दूसरी सहस्राब्दी ईसा पूर्व से मौखिक रूप से प्रसारित किया गया है।{{sfn|Wood|2007}}{{sfn|Hexam|2011|p=chapter 8}}{{sfn|Dwyer|2013}} दार्शनिक और भाषायी साक्ष्य इंगित करते हैं कि ऋग्वेद संहिता के अधिकांश भाग की रचना [[भारतीय उपमहाद्वीप]] के उत्तर-पश्चिमी क्षेत्र में हुई थी। [[ऋग्वेद संहिता|ऋक् संहिता]] में [[१०|१०]] मण्डल तथा बालखिल्य सहित [[१०२८|१०२८]] [[सूक्त]] हैं। वेद मन्त्रों के समूह को सूक्त कहा जाता है, जिसमें एकदैवत्व तथा एकार्थ का ही प्रतिपादन रहता है। ऋग्वेद में ही मृत्युनिवारक त्र्यम्बक-मंत्र या [[महामृत्युञ्जय मन्त्र|मृत्युंजय मन्त्र]] ([[७|७]]/[[५९|५९]]/[[१२|१२]]) वर्णित है, ऋग्विधान के अनुसार इस मन्त्र के जप के साथ विधिवत व्रत तथा हवन करने से दीर्घ आयु प्राप्त होती है तथा मृत्यु दूर हो कर सब प्रकार का सुख प्राप्त होता है। विश्व-विख्यात [[गायत्री मन्त्र]] (ऋ० [[३|३]]/[[६२|६२]]/[[१०|१०]]) भी इसी में वर्णित है। ऋग्वेद में अनेक प्रकार के लोकोपयोगी-सूक्त, तत्त्वज्ञान-सूक्त, संस्कार-सुक्त उदाहरणतः रोग निवारक-सूक्त (ऋ॰ [[१०|१०]]/[[१३७|१३७]]/[[१|१]]-[[७|७]]), [[श्री सूक्त]] या लक्ष्मी सूक्त (ऋग्वेद के परिशिष्ट सूक्त के खिलसूक्त में), तत्त्वज्ञान के [[नासदीय सूक्त|नासदीय-सूक्त]] (ऋ॰ [[१०|१०]]/[[१२९|१२९]]/[[१|१]]-[[७|७]]) तथा [[हिरण्यगर्भ|हिरण्यगर्भ सूक्त]] (ऋ॰ [[१०|१०]]/[[१२१|१२१]]/[[१|१]]-[[१०|१०]]) और [[विवाह]] आदि के सूक्त (ऋ॰ [[१०|१०]]/[[८५|८५]]/[[१|१]]-[[४७|४७]]) वर्णित हैं, जिनमें ज्ञान विज्ञान का चरमोत्कर्ष दिखलाई देता है। इस ग्रन्थ को इतिहास की दृष्टि से भी एक महत्त्वपूर्ण रचना माना गया है। ईरानी [[अवेस्ता]] की [[गाथा|गाथाओं]] का ऋग्वेद के श्लोकों के जैसे स्वरों में होना, जिसमें कुछ विविध भारतीय देवताओं जैसे [[अग्नि]], [[वायु]], [[जल]], [[सोम]] आदि का वर्णन है। ==कालनिर्धारण और ऐतिहासिक सन्दर्भ== ऋग्वेद किसी भी अन्य इण्डो-आर्यन पाठ की तुलना में कहीं अधिक पुरातन है। इस कारण से, यह [[मैक्स मूलर]] और रूडोल्फ रोथ के समय से पश्चिमी विद्वानों के ध्यान के केन्द्र में था। ऋग्वेद [[वैदिक धर्म]] के प्रारम्भिक चरण को दर्ज करता है। [[ईरानी भाषा परिवार|प्रारम्भिक ईरानी]] [[अवेस्ता]]<ref>{{Harvcolnb|Oldenberg|1894}} (tr. Shrotri), p. 14 "The Vedic diction has a great number of favourite expressions which are common with the Avestic, though not with later Indian diction. In addition, there is a close resemblance between them in metrical form, in fact, in their overall poetic character. If it is noticed that whole Avesta verses can be easily translated into the Vedic alone by virtue of comparative phonetics, then this may often give, not only correct Vedic words and phrases, but also the verses, out of which the soul of Vedic poetry appears to speak."</ref><ref>{{Harvcolnb|Bryant|2001|pp=130{{ndash}}131}} "The oldest part of the Avesta... is linguistically and culturally very close to the material preserved in the Rigveda... There seems to be economic and religious interaction and perhaps rivalry operating here, which justifies scholars in placing the Vedic and Avestan worlds in close chronological, geographical and cultural proximity to each other not far removed from a joint Indo-Iranian period."</ref> के साथ मजबूत भाषायी और सांस्कृतिक समानताएं हैं, जो प्रोटो-इंडो-ईरानी काल से व्युत्पन्न हैं, <ref>{{Harvcolnb|Mallory|1989}} p. 36 "Probably the least-contested observation concerning the various Indo-European dialects is that those languages grouped together as Indic and Iranian show such remarkable similarities with one another that we can confidently posit a period of Indo-Iranian unity..."</ref> अक्सर प्रारम्भिक एण्ड्रोनोवो संस्कृति (या बल्कि, प्रारम्भिक एण्ड्रोनोवो के भीतर सिंटाष्ट संस्कृति) से जुड़ी हैं। क्षितिज) २००० ईसा पूर्व। ऋग्वेद का समय ईपू १०००० से अधिक प्राचीनतम माना गया है। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=9VooDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=is+rig+veda+oldest+book&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiB1dPquM_4AhU6TmwGHZ10DZwQ6AF6BAgFEAM|title=The Celestial Key to the Vedas: Discovering the Origins of the World's oldest civilization.|publisher=B. G. Sidharth|year=1999|quote=astronomer B. G. Sidharth proves conclusively that the earliest portions of the Rig Veda can be dated as far back as 10,000 b.c.}}</ref> ==[[प्रमुख धार्मिक समूह|प्रमुख]] विषय== ऋग्वेद के विषय में कुछ '''प्रमुख बातें''' निम्नलिखित है- * ॠग्वेद में कुल दस मण्डल हैं जिनमें १०२८ [[सूक्त]] हैं और कुल १०,५८० [[ऋचा]]एँ हैं। इन मण्डलों में कुछ मण्डल छोटे हैं और कुछ बड़े हैं। * ऋग्वेद विश्व का सबसे प्राचीन ग्रंथ है जो वर्तमान समय में उपलब्ध है। * ॠग्वेद के कई सूक्तों में विभिन्न वैदिक [[देवता|देवताओं]] की स्तुति करने वाले मंत्र हैं। यद्यपि ॠग्वेद में अन्य प्रकार के सूक्त भी हैं, परन्तु देवताओं की स्तुति करने वाले स्तोत्रों की प्रधानता है। * ऋग्वेद में ३३ [[देवी]]-[[देवता]]ओं का उल्लेख है। इस वेद में सूर्या, उषा तथा अदिति जैसी देवियों का वर्णन किया है। इसमें [[अग्नि]] को आशीर्षा, अपाद, घृतमुख, घृत पृष्ठ, घृत-लोम, अर्चिलोम तथा वभ्रलोम कहा गया है। इसमें [[इन्द्र]] को सर्वमान्य तथा सबसे अधिक शक्तिशाली देवता माना गया है। इन्द्र की स्तुति में ऋग्वेद में २५० [[ऋचा]]एँ हैं। ऋग्वेद के एक मण्डल में केवल एक ही देवता की स्तुति में श्लोक हैं, वह [[सोम]] देवता है। * इस वेद में [[बहुदेववाद]], [[एकेश्वरवाद]], [[एकात्मवाद]] का उल्लेख है। * ऋग्वेद के [[नासदीय सूक्त]] में [[निर्गुण ब्रह्म]] का वर्णन है। * इस वेद में [[आर्य|आर्यों]] के निवास स्थल के लिए सर्वत्र 'सप्त सिन्धवः' शब्द का प्रयोग हुआ है। * इस में कुछ अनार्यों जैसे - पिसाकास, सीमियां आदि के नामों का उल्लेख हुआ है। इसमें अनार्यों के लिए 'अव्रत' (व्रतों का पालन न करने वाला), 'मृद्धवाच' (अस्पष्ट वाणी बोलने वाला), 'अनास' (चपटी नाक वाले) कहा गया है। * इस वेद लगभग २५ [[नदी|नदियों]] का उल्लेख किया गया है जिनमें सर्वाधिक महत्वपूर्ण नदी [[सिन्धु नदी|सिन्धु]] का वर्णन अधिक है।सर्वाधिक पवित्र नदी [[सरस्वती नदी|सरस्वती]] को माना गया है तथा सरस्वती का उल्लेख भी कई बार हुआ है। इसमें [[गंगा नदी|गंगा]] का प्रयोग एक बार तथा [[यमुना नदी|यमुना]] का प्रयोग तीन बार हुआ है। * ऋग्वेद में [[राजा]] का पद वंशानुगत होता था। ऋग्वेद में सूत, रथकार तथा कर्मार नामों का उल्लेख हुआ है, जो [[राज्याभिषेक]] के समय पर उपस्थित रहते थे। इन सभी की संख्या राजा को मिलाकर १२ थी। * ऋग्वेद में 'वाय' शब्द का प्रयोग जुलाहा तथा 'ततर' शब्द का प्रयोग करघा के अर्थ में हुआ है। * ऋग्वेद के ९वें मण्डल में [[सोम|सोम रस]] की प्रशंसा की गई है। * ऋग्वेद के १०वे मंडल में पुरुषसुक्त का वर्णन है। * "[[असतो मा सद्गमय]]" वाक्य ऋग्वेद से लिया गया है। [[सूर्य]] ([[सवितृ]] को सम्बोधित "[[गायत्री मन्त्र|गायत्री मंत्र]]" ऋग्वेद में उल्लेखित है। * इस वेद में [[गाय]] के लिए 'अहन्या' शब्द का प्रयोग किया गया है। * ऋग्वेद में ऐसी [[कन्या राशि|कन्याओं]] के उदाहरण मिलते हैं जो दीर्घकाल तक या आजीवन अविवाहित रहती थीं। इन कन्याओं को 'अमाजू' कहा जाता था। * इस वेद में हिरण्यपिण्ड का वर्णन किया गया है। इस वेद में 'तक्षन्' अथवा 'त्वष्ट्रा' का वर्णन किया गया है। आश्विन का वर्णन भी ऋग्वेद में कई बार हुआ है। आश्विन को नासत्य ([[अश्विनीकुमार (पौराणिक पात्र)|अश्विनी कुमार]]) भी कहा गया है। * इस वेद के ७वें मण्डल में [[सुदास]] तथा दस राजाओं के मध्य हुए [[युद्ध]] का वर्णन किया गया है, जो कि पुरुष्णी ([[रावी नदी|रावी]]) नदी के तट पर लड़ा गया। इस युद्ध में सुदास की जीत हुई । * ऋग्वेद में कई ग्रामों के समूह को 'विश' कहा गया है और अनेक विशों के समूह को 'जन'। ऋग्वेद में 'जन' का उल्लेख २७५ बार तथा 'विश' का १७० बार किया गया है। एक बड़े प्रशासनिक क्षेत्र के रूप में 'जनपद' का उल्लेख ऋग्वेद में केवल एक बार हुआ है। जनों के प्रधान को 'राजन्' या राजा कहा जाता था। आर्यों के पाँच कबीले होने के कारण उन्हें ऋग्वेद में 'पञ्चजनाः' कहा गया – ये थे- पुरु, यदु, अनु, तुर्वशु तथा द्रहयु। * 'विदथ' सबसे प्राचीन संस्था थी। इसका ऋग्वेद में १२२ बार उल्लेख आया है। 'समिति' का ९ बार तथा 'सभा' का ८ बार उल्लेख आया है। * ऋग्वेद में [[कृषि]] का उल्लेख २४ बार हुआ है। * ऋग्वेद में में कपड़े के लिए वस्त्र, वास तथा वसन शब्दों का उल्लेख किया गया है। इस वेद में 'भिषक्' को देवताओं का [[चिकित्सक]] कहा गया है। * इस वेद में केवल [[हिमालय|हिमालय पर्वत]] तथा इसकी एक चोटी [[मुञ्जवन्त]] का उल्लेख हुआ है। == पाठ == इस पाठ को दस मण्डलों में बांटा गया है,जो कि अलग-अलग समय में लिखे गए हैं और अलग-अलग लम्बाई के हैं। मण्डल संख्या २ से ७ ऋग्वेद के सबसे पुराने और सूक्ष्मतम मंडल हैं। यह मण्डल कुल पाठ का ३८% है। ==भाषा== उत्तर वैदिक काल से पहले का वह काल जिसमें [[ऋग्वेद]] की ऋचाओं की रचना हुई थी। इन [[ऋचा|ऋचाओं]] की जो भाषा थी वो '''ऋग्वैदिक भाषा''' कहलाती है। ऋग्वैदिक भाषा हिंद यूरोपीय भाषा परिवार की एक भाषा है। इसकी परवर्ती पुत्री भाषाएँ [[अवेस्ता]], पुरानी [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]], [[पालि भाषा|पालि,]] [[प्राकृत]] और [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] हैं। === मातृभाषी === ऋग्वैदिक भाषा के मूल मातृभाषी संस्कृत भाषी [[हिन्द-ईरानी भाषाएँ|हिंद-इरानी]] थे। === व्याकरण === ==== नामन् (संज्ञा)==== {|class="wikitable" ! !! एकवचन !! द्विवचन !! बहुवचन |- | '''कर्ता''' | -स् (-म्) || -ॲउ, -ई, -ऊ (-नी) || -अस् (-नि) |- | '''संबोधन''' | -स् (-) || -उ, -ई, -ऊ (-नी) || -अस् (-नि) |- | '''कर्म''' | -अम् (-म्) || -ॲउ, -ई, -ऊ (-नी) || -न्, -अस् (-नि) |- | '''करण''' | -ना, -या || -भ्यॅम् || -भिस् |- | '''संप्रदान''' | -अइ || -भ्यॅम् || -भ्यस् |-N। | '''आपादान''' | -अस् || -भ्यॅम् || -भ्यस् |- | '''संबंध'''। | -अस् || -अउस् || -नॅम |- | '''अधिकरण''' | -इ, -ॲम् || -अउस् || -सु/-षु |} ==== ऋग्वैदिक भाषा और संस्कृत में अंतर ==== जैसे होमेरिक ग्रीक क्लासिकल [[यूनान|ग्रीक]] से भिन्न है वैसै [[ऋग्वैदिक भाषा]] [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] भाषा से भिन्न है। तिवारी ([1955] 2005) ने दोनोँ के बीच अंतर को निम्न सिद्धान्त स्वरूप सूचित किया: * ऋग्वैदिक भाषा में [[voiceless bilabial fricative]] ({{IPA|[ɸ]}} [[फ़]], जो ''उपधमानीय'' कहलाता था और एक अघोष वर्त्य संघर्षी [[voiceless velar fricative]] ({{IPA|[x]}}, यानि [[ख़]] जो ''जिह्वामूलीय'' कहलाता था)—यह तब प्रयोग होता है जब श्वास विसर्ग [[अः]] क्रमशः अघोष ओष्ठ्य और velar व्यंजनोँ के ठीक पहले आता है। दोनोँ ही संस्कृत में लुप्त हो गए और विसर्ग बन गए। उपधमानीय प''{{IAST|p}}'' और फ''{{IAST|ph}}'', जिह्वामूलीय क''{{IAST|k}}'' और ख''{{IAST|kh}}'' से ठीक पहले आता है। * ऋग्वैदिक भाषा में [[retroflex lateral approximant]] [[ळ]]({{IPA|[ ɭ ]}}) और इसका [[बलाघाती]] सहायक {{IPA|[ɭʰ]}} [[ळ्ह]] भी, संस्कृत में लुप्त हो गए, {{IPA|[ɖ]}} (ड़) और {{IPA|[ɖʱ]}} (ढ़) में बदल गए। (''क्षेत्रानुसार; वैदिक उच्चारण अभी तक कुछ क्षेत्रोँ में मौलिक हैं, जैसे. दक्षिण भारत, महाराष्ट्र सहित''.) * अक्षरात्मक {{IPA|[ɻ̩]}} (ऋ), {{IPA|[l̩]}} (लृ) और उनके दीर्घ स्वर उत्तर ऋग्वैदिक काल में लुप्त हो गए। बाद में {{IPA|[ɻi]}} (रि) और {{IPA|[li]}} (ल्रि) के रूप उच्चारित होने लगा. * स्वर '''e''' (ए) और '''o''' (ओ) वैदिक में अइ {{IPA|[ai]}} और अउ {{IPA|[au]}} रूप में उच्चारित हो, पर बाद में संस्कृत में ये पूर्ण शुद्ध ए {{IPA|[eː]}} और ओ {{IPA|[oː]}} हो गए।. * स्वर '''ai''' (ऐ) और '''au''' (औ) वैदिक में {{IPA|[aːi]}} (आइ) और {{IPA|[aːu]}} (आउ) हो गए, पर संस्कृत में ये {{IPA|[ai]}} (अइ) और {{IPA|[au]}} (अउ) हो गए। * [[प्रातिशाख्यस्]] का दावा है कि दंत्य व्यंजन वस्तुतः दाँतोँ की जड़ (''दंतमूलीय'') थे, पर बाद में पूर्ण दंत्य हो गए। इसमें {{IPA|[r]}} र भी है जो बाद में retroflex हो गया। * वैदिक में [[सुर]] का बड़ा महत्त्व था जो कभी भी शब्द का अर्थ बदल देता था और पाणिनि से पहले तक सुरक्षित था। आजकल, सुरभेद केवल पारंपरिक वैदिक में पाया जाता है, बजाय इसके संस्कृत एक [[राग]] भेदी भाषा है। * [[प्लुति]] स्वर या ([[त्रैमात्रिक स्वर]]) वैदिक में ध्वन्यात्मक थे पर संस्कृत में लुप्त हो गए। * वैदिक में दो समान स्वरोँ में संधि के दौरान विकार न होकर मूल ध्वनि सुरक्षित रहती है। === अवेस्ता की भाषा तथा ऋग्वेद की भाषा की तुलना === १९वीं शताब्दी में [[अवस्ताई भाषा|अवस्ताई फ़ारसी]] और ऋग्वैदिक भाषा दोनों पर पश्चिमी विद्वानों की नज़र नई-नई पड़ी थी और इन दोनों के गहरे सम्बन्ध का तथ्य उनके सामने जल्दी ही आ गया। उन्होने देखा के अवस्ताई फ़ारसी और ऋग्वैदिक भाषा के शब्दों में कुछ सरल नियमों के साथ एक से दुसरे को अनुवादित किया जा सकता था और व्याकरण की दृष्टि से यह दोनों बहुत नज़दीक थे। अपनी सन् १८९२ में प्रकाशित किताब "अवस्ताई व्याकरण की संस्कृत से तुलना और अवस्ताई वर्णमाला और उसका लिप्यन्तरण" में भाषावैज्ञानिक और विद्वान एब्राहम जैक्सन ने उदाहरण के लिए एक अवस्ताई धार्मिक श्लोक का ऋग्वैदिक भाषा में सीधा अनुवाद किया। {| cellpadding="5" || :'''मूल अवस्ताई''' || :'''वैदिक संस्कृत अनुवाद''' |- |style="font-size:100%"| :तम अमवन्तम यज़तम :सूरम दामोहु सविश्तम :मिथ़्रम यज़ाइ ज़ओथ़्राब्यो |style="font-size:100%"| :तम आमवन्तम यजताम :शूरम धामेसु शाविष्ठम :मित्राम यजाइ होत्राभ्यः |} == संगठन == एक प्रचलित मान्यता के अनुसार, वेद पहले एक संहिता में थे पर [[व्यास]] ऋषि ने अध्ययन की सुगमता के लिए इन्हें चार भागों में बाँट दिया। इस विभक्तीकरण के कारण ही उनका नाम [[वेदव्यास|वेद व्यास]] पड़ा। इनका विभाजन दो क्रम से किया जाता है - *(१) '''अष्टक क्रम''' - यह पुराना विभाजन क्रम है जिसमें संपूर्ण ऋक संहिता को आठ भागों (अष्टक) में बाँटा गया है। प्रत्येक अष्टक ८ अध्याय के हैं और हर अध्याय में कुछ वर्ग हैं। प्रत्येक अध्याय में कुछ ऋचाएँ (गेय मंत्र) हैं - सामान्यतः ५। *(२) '''मण्डल क्रम''' - संपूर्ण ऋग्वेद संहिता १० मण्डलों में विभक्त हैं। प्रत्येक मण्डल में अनेक अनुवाक और प्रत्येक अनुवाक में अनेक सूक्त और प्रत्येक सूक्त में कई मंत्र (ऋचा)। कुल दसों मण्डल में ८५ अनुवाक और १०१७ सूक्त हैं। इसके अतिरिक्त ११ सूक्त बालखिल्य नाम से जाने जाते हैं। ([[ऋग्वेद के मंडल]] देखें) ऋग्वेद के सूक्तों के पुरुष रचियताओं में गृत्समद, विश्वामित्र, वामदेव, अत्रि, भारद्वाज, वशिष्ठ आदि प्रमुख हैं। सूक्तों के स्त्री रचयिताओं में [[लोपामुद्रा]], [[घोषा]], [[शची]], [[कांक्षावृत्ति]], [[पौलोमी]] आदि प्रमुख हैं। ऋग्वेद के १० वें मंडल के ९५ सूक्त में [[पुरुरवा]], ऐल और [[उर्वशी]] का संवाद है। वेदों में किसी प्रकार की मिलावट न हो इसके लिए ऋषियों ने शब्दों तथा अक्षरों को गिन कर लिख दिया था। [[कात्यायन]] प्रभृति ऋषियों की [[सर्वानुक्रमणी|अनुक्रमणी]] के अनुसार ऋचाओं की संख्या १०,५८०, शब्दों की संख्या १५३५२६ तथा [[शौनक]]कृत अनुक्रमणी के अनुसार ४,३२,००० अक्षर हैं। [[शतपथ ब्राह्मण]] जैसे ग्रंथों में उल्लेख मिलता है कि प्रजापति कृत अक्षरों की संख्या १२००० बृहती थी। अर्थात् १२००० गुणा ३६ यानि ४,३२,००० अक्षर। आज जो [[शाकल संहिता]] के रूप में ऋग्वेद उपलब्ध है उनमें केवल १०५५२ ऋचाएँ हैं। ऋग्वेद में [[ऋचा|ऋचाओं]] का बाहुल्य होने के कारण इसे 'ज्ञान का वेद' कहा जाता है। ==शाखाएँ== {{मुख्य|वैदिक शाखाएँ}} ऋग्वेद की जिन २१ शाखाओं का वर्णन मिलता है, उनमें से चरणव्युह ग्रंथ के अनुसार पाँच ही प्रमुख हैं- :१. [[शाकल]], २. वाष्कल, ३. आश्वलायन, ४. शांखायन और ५. माण्डूकायन। == भाष्य == सबसे पुराना [[भाष्य]] (यानि ''टीका, समीक्षा'') किसने लिखा यह कहना मुश्किल है पर सबसे प्रसिद्ध उपलब्द्ध प्राचीन भाष्य आचार्य [[सायण]] का है। आचार्य सायण से पूर्व के भाष्यकार अधिक गूढ़ भाष्य बना गए थे। [[यास्क]] ने ईसापूर्व पाँचवीं सदी में (अनुमानित) एक कोष लिखा था जिसमें वैदिक शब्दों के अर्थ दिए गए थे। लेकिन सायण ही एक ऐसे भाष्यकार हैं जिनके चारों वेदों के भाष्य मिलते हैं। ऋग्वेद के परिप्रेक्ष्य में क्रम से इन भाष्यकारों ने ऋग्वेद की टीका लिखी - * '''[[स्कन्द स्वामी]]''' - ऐतिहासिक ग्रंथों के अनुसार वेदों का अर्थ समझने और समझाने की क्रिया कुमारिल-शंकर के समय शुरु हुई। स्कन्द स्वामी का काल भी यही माना जाता है - सन् ६२५ के आसपास। ऐसी प्रसिद्धि है कि [[शतपथ ब्राह्मण]] के भाष्यकार [[हरिस्वामी]] (सन् ६३८) को स्कन्द स्वामी ने अपना भाष्य पढ़ाया था। ऋग्वेद भाष्य के प्रथमाष्टक के अन्त में प्राप्त श्लोक से पता चलता है कि स्कन्द स्वामी गुजरात के वलभी के रहने वाले थे। इसमें प्रत्येक सूक्त के आरंभ में उस सूक्त के ऋषि-देवता और छन्द का उल्लेख किया गया है। साथ ही अन्य ग्रंथों से उद्धरण प्रस्तुत किया गया है। ऐसा माना जाता है कि स्क्न्द स्वामी ने प्रथम चार मंडल पर ही अपना भाष्य लिखा था, शेष भाग नारायण तथा उद्गीथ ने मिलकर पूरा किया था। *'''[[माधव भट्ट]]'''- प्रसिद्ध भाष्यकारों में ''माधव'' नाम के चार भाष्यकार हुए हैं। एक सामवेद भाष्यकार के रूप में ज्ञात हैं तो शेष तीन ऋक् के - लेकिन इन तीनों को सटीक पहचानना ऐतिहासिक रूप से संभव न हो पाया है। एक तो आचार्य सायण खुद हैं जिन्होंने अपने बड़े भाई माधव से प्रेरणा लेकर भाष्य लिखा और इसका नाम ''माधवीय भाष्य'' रखा। कुछ विद्वान वेंकट माधव को ही माधव समझते हैं पर ऐसा होना मुश्किल लगता है। वेंकट माधव नामक भाष्यकार की जो आंशिक ऋग्टीका मिलती है उससे प्रतीत होता है कि इनका वेद ज्ञान उच्च कोटि का था। इनके भाष्य का प्रभाव वेंकट माधव तथा स्कन्द स्वामी तक पर मिलता है। इससे यह भी प्रतीत होता है कि इनका काल स्कन्द स्वामी से भी पहले था। *'''[[वेंकटमाधव|वेंकट माधव]]''' - इनका लिखा भाष्य बहुत संक्षिप्त है। इसमें न कोई व्याकरण संबंधी टिप्पणी है और न ही अन्य कोई टिप्पणी। इसमें एक विशेष बात यह है कि ब्राहमण ग्रंथों से सुन्दर रीति से प्रस्तुत प्रमाण। *'''[[धानुष्कयज्वा]]''' - विक्रम की १६वीं शती से पूर्व वेद् भाष्यकार धानुष्कयज्वा का उल्लेख मिलता है जिन्होंने तीन वेदों के भाष्य लिखे। * '''[[आनन्दतीर्थ]]''' - चौदहवीं सदी के मध्य में वैष्णवाचार्य आन्नदतीर्थ जी ने ऋग्वेद के कुछ मंत्रों पर अपना भाष्य लिखा है। * '''[[आत्मानन्द]]''' - ऋग्वेद भाष्य जहाँ सर्वदा यज्ञपरक और देवपरक मिलते हैं, इनके द्वारा लिखा भाष्य आध्यात्मिक लगता है। * '''[[सायण]]''' - ये मध्यकाल का लिखा सबसे विश्वसनीय, संपूर्ण और प्रभावकारी भाष्य है। [[विजयनगर]] के महाराज [[बुक्क राय प्रथम|बुक्का]] (वुक्काराय) ने वेदों के भाष्य का कार्य अपने आध्यात्मिक गुरु और राजनीतिज्ञ अमात्य [[मध्वाचार्य|माधवाचार्य]] को सौंपा था। पमन्चु इस वृहत कार्य को छोड़कर उन्होंने अपने छोटे भाई सायण को ये दायित्व सौंप दिया। उन्होंने अपने विशाल ज्ञानकोश से इस टीका का न केवल सम्पादन किया बल्कि २४ वर्षों तक सेनापतित्व का दायित्व भी निभाया। === आधुनिक भाष्य तथा व्याख्या === आधुनिक कल में ऋग्वेद को समझने हेतु महर्षि [[दयानन्द सरस्वती]] द्वारा "[[ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका]]" की रचना की गई। और उस भाष्य का फिर आगे सरल संस्कृत एवं हिन्दी में अनुवाद स्वामी [[दयानन्द सरस्वती]] ने किया। इसी प्रकार स्वामी जी ने यजुर्वेद का भी भाष्य लिखा। उन्होने अंधविश्वास मिटाने हेतु और सत्य विद्या को जन जन तक पहुँचने हेतु [[हिन्दी]] में " [[सत्यार्थ प्रकाश]] " नामक ग्रंथ की रचना की और आर्य समाज संस्था कि स्थापना की। ==हिंदू धर्म में अभिग्रहण== ===श्रुति=== संपूर्ण रूप से वेदों को हिंदू परंपरा में "श्रुति" के रूप में वर्गीकृत किया गया है। इसकी तुलना पश्चिमी धार्मिक परंपरा में दैवीय रहस्योद्घाटन की अवधारणा से की गई है, लेकिन स्टाल का तर्क है कि "यह कहीं नहीं कहा गया है कि वेद प्रकट हुआ था", और उस श्रुति का सीधा अर्थ है "जो सुना जाता है, इस अर्थ में कि यह से प्रसारित होता है पिता से पुत्र या शिक्षक से शिष्य तक"।<ref name=fritsstaal>Frits Staal (2009), ''Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights'', Penguin, {{ISBN|978-0-14-309986-4}}, pp. xv{{ndash}}xvi</ref> ===हिंदू राष्ट्रवाद=== {{See also|पौराणिक कालक्रम}} ऋग्वेद एक हिंदू पहचान के आधुनिक निर्माण में एक भूमिका निभाता है, जिसमें हिंदुओं को भारत के मूल निवासियों के रूप में चित्रित किया गया है। ऋग्वेद को "स्वदेशी आर्यों" और भारत के बाहर सिद्धांत में संदर्भित किया गया है। ऋग्वेद को समसामयिक बताते हुए, या यहां तक कि [[सिंधु घाटी सभ्यता]] से भी पहले, एक तर्क दिया जाता है कि आईवीसी आर्य था, और ऋग्वेद का वाहक था। ==अवेस्ता के साथ समानता== ऋग्वेद के तत्वों में [[पारसी धर्म]] के [[अवेस्ता]] के साथ समानता है;, उदाहरण के लिए: अहुरा से [[असुर]],[[देवा]] डेवा से, [[अहुरा मज़्दा]] से हिंदू एकेश्वरवाद, [[वरुण]], [[विष्णु]] और [[गरुड़]], [[अग्नि]] से [[अग्नि मंदिर]], स्वर्गीय रस सोमा - हाओमा नामक पेय से, समकालीन [[भारतीय]] और [[फारसी]] युद्ध से देवासुर का युद्ध, अरिया से [[आर्य]], मिथरा से [[मित्र]], [[द्यौष्पिता]] और ज़ीउस से [[बृहस्पति (ज्योतिष)|बृहस्पति]], यज्ञ से [[यज्ञ]], नरिसंग से नरसंगसा, [[इंद्र]], गंधर्व से [[गंधर्व]], [[वज्र]], [[वायु]], [[मंत्र]] , [[यम]], अहुति, हमता से सुमति इत्यादि।<ref>{{cite book |last1=Muesse |first1=Mark W. |title=The Hindu Traditions: A Concise Introduction |date=2011 |publisher=Fortress Press |isbn=978-1-4514-1400-4 |page=30-38 |url=https://books.google.com.bd/books?id=VlQBfbwk7CwC&pg=PA30&dq=hinduism+and+zoroastrianism&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwj7hq2E-qnuAhXRxzgGHZTRCc0Q6AEwAXoECAMQAg#v=onepage&q=hinduism%20and%20zoroastrianism&f=false |access-date=21 January 2021 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Griswold |first1=H. D. |last2=Griswold |first2=Hervey De Witt |title=The Religion of the Ṛigveda |date=1971 |publisher=Motilal Banarsidass Publishe |isbn=978-81-208-0745-7|url=https://books.google.com.bd/books?id=Vhkt5K1fw2wC&pg=PA21&dq=dev+asura+arya+persian&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiUjuqj9KnuAhXGzDgGHZmJAFEQ6AEwAXoECAIQAg#v=onepage&q=dev%20asura%20arya%20persian&f=false |page=1-21 |access-date=21 January 2021}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[ऋग्वेद संहिता]] * [[वैदिक साहित्य]] * [[यजुर्वेद]] * [[सामवेद संहिता|सामवेद]] * [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] * [[वैदिक सभ्यता|वैदिक काल]] * [[वैदिक धर्म]] * [[वैदिक संस्कृति]] * [[वैदिक संस्कृत]] * [[ऋचा]] * [[सर्वानुक्रमणी]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} == बाहरी कडियाँ == * [https://www.hamarivirasat.com/scripture/india/vedas/rigveda/ हिंदी में पढ़े सभी अध्याय ऋग्वेद के ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210117062749/https://www.hamarivirasat.com/scripture/india/vedas/rigveda/ |date=17 जनवरी 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20111103023614/http://wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83 ऋग्वेद (संस्कृत)] (विकिस्रोत) *[https://web.archive.org/web/20160820211546/https://books.google.co.in/books?id=EcEXBgAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false ऋग्वेद, हिन्दी अर्थ सहित] * [https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ '''वेद-पुराण'''] - यहाँ चारों वेद एवं दस से अधिक पुराण हिन्दी अर्थ सहित उपलब्ध हैं। पुराणों को यहाँ सुना भी जा सकता है। * [https://web.archive.org/web/20080408110939/http://is1.mum.edu/vedicreserve/puran.htm महर्षि प्रबंधन विश्वविद्यालय] - यहाँ सम्पूर्ण वैदिक साहित्य संस्कृत में उपलब्ध है। * [https://web.archive.org/web/20100928022018/http://tdil.mit.gov.in/vedicjan04/hdefault.html ज्ञानामृतम्] - वेद, अरण्यक, उपनिषद् आदि पर सम्यक जानकारी * [https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm वेद एवं वेदांग] - आर्य समाज, जामनगर के जालघर पर सभी वेद एवं उनके भाष्य दिये हुए हैं। * [http://www.samaydarpan.com/july/pehal5.aspx जिनका उदेश्य है - '''वेद प्रचार''']{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20100521212751/http://veda-vidya.com/puran.php वेद-विद्या_डॉट_कॉम] * [https://web.archive.org/web/20150206003458/http://gkv.ac.in/?page_id=1265 ऋग्वेद और सामवेद डाउनलोड करें] (गुरुकुल कांगड़ी विश्वविद्यालय) * [https://web.archive.org/web/20140620180319/http://www.cincinnatitemple.com/articles/Why_Read_Rig_Veda.pdf Why Read Rig Veda] * [https://web.archive.org/web/20181003101118/https://gkhindi.net/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2/ ऋग्वेद काल] {{ऋग्वेद}} {{वैदिक साहित्य}} {{महाभारत}} {{रामायण}} {{पुराण}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:संस्कृत साहित्य]] [[श्रेणी:वेद]] [[श्रेणी:वैदिक धर्म]] 4trzv3mv4hxtcikeherdt56l6vco89q जापान 0 912 6598754 6596589 2026-08-14T04:04:55Z ~2026-44625-59 941984 /* प्राचीन काल */ जापान के प्राचीन इतिहास, बौद्ध धर्म और शिंतो से संबंधित जानकारी एवं संदर्भ जोड़े 6598754 wikitext text/x-wiki {{सफ़ाई|reason=भाषा, वर्तनी एवं ख़राब अनुवाद |date=जुलाई २०१६}} {{स्रोतहीन|date=जुलाई २०१६}} {{Expand Japanese|日本|date=फ़रवरी २०२६}} {{Infobox country | conventional_long_name = जापान राज्य | common_name = जापान | native_name = {{nobold|日本国}} | image_flag = Flag of Japan.svg | alt_flag = Centered deep red circle on a white rectangle | image_coat = Imperial Seal of Japan.svg | alt_coat = Golden circle subdivided by golden wedges with rounded outer edges and thin black outlines | symbol_type = औपनिवेशिक | other_symbol = <div style="padding:0.2em;">[[File:Gyomei kokuji.svg|80px|Seal of the Office of the Prime Minister and the Government of Japan]]</div> | other_symbol_type = [[चिन्ह]] | national_anthem = [[किमिगायो|君が代]] <br><small>(सम्राट का राज)<small><br><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Kimi ga Yo instrumental.ogg]]}}</div> | image_map = Japan (orthographic projection).svg | alt_map = Projection of Asia with Japan's Area colored green | map_caption = {{Legend|#336830|जापान}} {{Legend|#61E760|जापान का विवादित क्षेत्र}} | capital = [[टोक्यो]] | coordinates = {{Coord|35|40|34.32|N|139|39|1.08|E|type:city}} | largest_city = [[टोक्यो]] | languages_type = [[राष्ट्रभाषा]] | languages = [[जापानी भाषा|जापानी]] | government_type = [[संसदीय_प्रणाली| संसदीय प्रणाली]] एवं [[राजतंत्र|सांवैधानिक राजतंत्र]] | leader_title1 = [[जापान के सम्राट|सम्राट]] | leader_name1 = [[नारुहितो]] | leader_title2 = [[जापान के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] | leader_name2 = [[सनाए ताकाइची]] | legislature = [[राष्ट्रीय डायट]] | upper_house = [[House of Councillors (Japan)|House of Councillors]] | lower_house = [[जापान की प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] | sovereignty_type = [[जापान का इतिहास|गठन]] | established_event1 = [[मेइजी संविधान]] | established_date1 = 29 नवंबर 1890 | established_event2 = [[जापान का संविधान|संविधान]] | established_date2 = 3 मई 1947 | area_km2 = 377,976 | area_footnote = <ref name="area-2019">{{cite web |script-title=ja:令和元年全国都道府県市区町村別面積調(10月1日時点) |url=https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |publisher=[[Geospatial Information Authority of Japan]] |language=ja |date=December 26, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200415123703/https://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO201910-index.html |archive-date=April 15, 2020 |url-status=dead }}</ref> | percent_water = 1.4 (as of 2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=2020-10-11|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER#}}</ref> | area_rank = 61वीं <!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | population_estimate = {{Decrease}} 12,39,70,000<ref>{{Cite web |title=Population estimates by age (five-year groups) and sex |url=https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html |accessdate=February 20, 2024 |publisher=Statistics Bureau of Japan |archive-date=April 5, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405030144/https://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.html |url-status=live }}</ref> | population_estimate_rank = 11वी | population_estimate_year = 2024 | population_census = {{Decrease}} 12,61,46,099<ref>{{cite web|url=https://www.e-stat.go.jp/en/dbview?sid=0003445154|title=2020 Population Census: population by sex, age (single years), month of birth and all nationality or Japanese|accessdate=July 7, 2024|publisher=[[Statistics Bureau (Japan)|Statistics Bureau of Japan]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240707224705/https://www.e-stat.go.jp/en/dbview?sid=0003445154|archivedate=July 7, 2024|url-status=live}}</ref> | population_census_year = 2020 | population_census_rank = | population_density_km2 = 330 | population_density_rank = 44वी | GDP_PPP = {{increase}} $65.72 खरब<ref name="IMFWEO.JP">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/October/weo-report?c=158,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2024 Edition. (Japan) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=October 22, 2024 |access-date=October 22, 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = चौथी | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $53,059<ref name="IMFWEO.JP" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 34वीं | GDP_nominal = {{decrease}} $40.7 खरब<ref name="IMFWEO.JP" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = चौथी | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $32,859<ref name="IMFWEO.JP" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30वीं | Gini = 33.4 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|title=Inequality – Income inequality |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]|accessdate=July 25, 2021|archive-date=July 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701171540/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm|url-status=live}}</ref> | HDI = 0.920 | HDI_year = 2022 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web |date=13 March 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13 March 2024 |access-date=13 March 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 24वाँ | currency = [[जापानी येन]] (¥) | currency_code = JPY | time_zone = [[जापान मानक समय|JST]] | utc_offset = +9:00 | drives_on = बाएं | calling_code = +81 | cctld = [[.jp]] | demonym = जापानी | today = | iso3166code = JP }} '''जापान''' ([[जापानी भाषा|जापानी]]: 日本; 'निप्पोन' या 'निहोन') [[एशिया]] [[महाद्वीप]] के पूर्व में स्थित एक [[द्वीप देश]] है। जापान चार बड़े और अनेक छोटे द्वीपों का एक समूह है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/japan-found-7000-new-islands-will-this-increase-the-land-of-japan-digital-mapping-knowledge-news-hindi-5400489.html|title=इस देश को मिले 7000 नए द्वीप! क्‍या इससे बढ़ जाएगी उसकी जमीन, कैसे बनते हैं नए Islands?|date=2023-02-17|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2023-09-13|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101131258/https://hindi.news18.com/news/knowledge/japan-found-7000-new-islands-will-this-increase-the-land-of-japan-digital-mapping-knowledge-news-hindi-5400489.html|url-status=dead}}</ref> ये द्वीप एशिया के पूर्वी समुद्रतट, यानी उत्तर पश्चिम [[प्रशांत महासागर]] में स्थित हैं। यह पश्चिम में [[जापान सागर]] से घिरा है, और उत्तर में ओखोटस्क सागर से लेकर दक्षिण में [[पूर्वी चीन सागर]] और [[ताइवान]] तक फैला हुआ है। इसके निकटतम पड़ोसी [[चीन]], [[कोरिया]] (उत्तर और दक्षिण कोरिया) तथा [[रूस]] हैं। जापान में वहाँ के मूल निवासियों की जनसंख्या 98.5% है। बाकी 0.5% कोरियाई, 0.4 % चीनी हान तथा 0.6% अन्य लोग है। जापानी लोग अपने देश को "निप्पोन" या "निहोन" कहते हैं, जिसका मतलब "सूर्योदय" है। रिंग ऑफ फायर का हिस्सा, जापान 6852 द्वीपों का एक द्वीपसमूह है, जो 377,975 वर्ग किलोमीटर (144,937 वर्ग मील) में फैला हुआ है; जापान के पाँच मुख्य द्वीप [[होक्काइदो|होक्काइडो]], [[होन्शू|होंशू]] (जिसे जापान की मुख्य भूमि भी कहा जाता है), [[शिकोकू]], [[क्यूशू]] और ओकिनावा हैं। जापान की राजधानी [[टोक्यो]] है और उसके अन्य बड़े महानगर [[योकोहामा]], [[ओसाका]], [[नागोया]], [[साप्पोरो]], [[फुकुओका]], [[कोबे]] और [[क्योटो]] (जापान की पूर्ववर्ती राजधानी) हैं। जापान दुनिया का ग्यारहवां सबसे अधिक जनसंख्या वाला देश है, साथ ही सबसे घनी जनसंख्या वाले और शहरीकृत देशों में से भी एक है। देश का लगभग तीन-चौथाई भूभाग पहाड़ी है, जिस कारण इसकी 125.36 मिलियन की जनसंख्या संकीर्ण तटीय मैदानों पर केंद्रित है। जापान को 47 प्रशासनिक प्रान्तों और आठ पारंपरिक क्षेत्रों में विभाजित किया गया है। ग्रेटर टोक्यो क्षेत्र 37.4 मिलियन से अधिक निवासियों के साथ दुनिया का सबसे अधिक आबादी वाला महानगरीय क्षेत्र है। जापान ऊपरी पुरापाषाण काल (~36,000 ईपू) से ही बसा हुआ है लेकिन जापान देश के बारे में पहला लिखित उल्लेख एक चीनी वृत्तांत [[हान ग्रंथ]] में मिलता है जोकि द्वितीय शताब्दी में पूर्ण हुई थी। दूसरी और नौंवीं सदी के बीच कईं जापानी साम्राज्य एक सम्राट के अंदर एकीकृत हो गये जिन्होंने हेइआन-क्यो(आज के समय में जिसे 'क्योटो' कहा जाता है) को अपनी राजधानी घोषित कर दिया। बारहवीं सदी की शुरुआत में <ref>{{Cite web |url=http://buddhaweekly.com/buddhism-now-2nd-largest-spiritual-path-1-6-billion-22-worlds-population-according-recent-studies/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 सितंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160901083804/http://buddhaweekly.com/buddhism-now-2nd-largest-spiritual-path-1-6-billion-22-worlds-population-according-recent-studies/ |archive-date=1 सितंबर 2016 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.co.in/books?id=4JMJP27VasMC&pg=PA159&lpg=PA159&dq=96%25+buddhist+population+in+japan&source=bl&ots=9_7tRpn9v4&sig=R6lv0GCO6hBS-bPsxQZubW4tptM&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=96%25%20buddhist%20population%20in%20japan&f=false |title=संग्रहीत प्रति |access-date=3 सितंबर 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913135248/https://books.google.co.in/books?id=4JMJP27VasMC&pg=PA159&lpg=PA159&dq=96%25+buddhist+population+in+japan&source=bl&ots=9_7tRpn9v4&sig=R6lv0GCO6hBS-bPsxQZubW4tptM&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=96%25%20buddhist%20population%20in%20japan&f=false |archive-date=13 सितंबर 2016 |url-status=live }}</ref>। कुछ जापानी द्वीपों को [[रूसीकरण]] का सामना करना पड़ा। == व्युत्पत्ति विज्ञान == [[जापानी भाषा|जापानी]] में जापान का नाम [[कांजी लिपि|कांजी]] 日本 और उच्चारण ''निप्पॉन'' या ''निहोन'' का उपयोग करके लिखा जाता है। ८ वीं शताब्दी की शुरुआत में इसे अपनाने से पहले, इस देश को चीन में ''वा'' (倭) और जापान में ''यमातो'' के नाम से जाना जाता था। ''निप्पॉन'', पात्रों का मूल चीन-जापानी पढ़ना, आधिकारिक उपयोगों के लिए अनुकूल है, जिसमें [[जापानी येन|बैंक नोट]] और डाक टिकट शामिल हैं। ''निहोन'' आमतौर पर रोजमर्रा के भाषण में प्रयोग किया जाता है और ईदो अवधि के दौरान जापानी ध्वनिविज्ञान में बदलाव को दर्शाता है। 日本 अक्षरों का अर्थ है "सूर्य की उत्पत्ति"। यह लोकप्रिय पश्चिमी [[उपाधि]] "उगते सूरज की भूमि" (Land of the Rising Sun) का स्रोत है। हिन्दी में इस उपाधि को "'''उदयवर्ष'''" भी कहा जा सकता है।<ref>{{Citation|title=उदयवर्ष|date=2020-08-27|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B7&oldid=60159496|work=Wiktionary, the free dictionary|language=en|access-date=2025-08-16}}</ref> जापान नाम चीनी उच्चारण पर आधारित है और प्रारंभिक व्यापार के माध्यम से यूरोपीय भाषाओं में पेश किया गया था। १३ वीं शताब्दी में, [[मार्को पोलो]] ने 日本國 के शुरुआती [[मन्दारिन भाषा|मंदारिन]] या [[वू चीनी भाषाएँ|वू चीनी]] उच्चारण को ''सिपंगु'' के रूप में दर्ज किया। जापान, ''जपांग'' या ''जपुन'' के लिए पुराना [[मलय]] नाम, दक्षिणी तटीय चीनी बोली से उधार लिया गया था और दक्षिणपूर्व एशिया में [[पुर्तगाली साम्राज्य|पुर्तगाली]] व्यापारियों द्वारा सामना किया गया था, जो १६ वीं शताब्दी की शुरुआत में इस शब्द को यूरोप में लाए थे। अंग्रेजी में नाम का पहला संस्करण १५७७ में प्रकाशित एक पुस्तक में प्रकट होता है, जिसने १५६५ पुर्तगाली पत्र के अनुवाद में नाम को ''जियापान'' के रूप में लिखा था। == इतिहास == {{main|जापान का इतिहास}} जापानी लोककथाओं के अनुसार विश्व के निर्माता ने सूर्य देव तथा चन्द्र देव को भी रचा। फिर उसका पोता [[क्यूशू]] द्वीप पर आया और बाद में उनकी संतान [[होंशू]] द्वीप पर फैल गए।{{cn|date=2016}} === प्राचीन काल === जापान का प्रथम लिखित साक्ष्य ५७ ईस्वी के एक चीनी लेख से मिलता है। इसमें एक ऐसे राजनीतिज्ञ के चीन दौरे का वर्णन है, जो ''पूर्व के किसी द्वीप'' से आया था। धीरे-धीरे दोनों देशों के बीच राजनैतिक और सांस्कृतिक सम्बंध स्थापित हुए। उस समय जापानी एक बहुदैविक धर्म का पालन करते थे, जिसमें कई [[देवता]] हुआ करते थे। छठी शताब्दी में चीन से होकर बौद्ध धर्म जापान पहुंचा। इसके बाद पुराने धर्म को ''[[शिंतो]]'' की संज्ञा दी गई जिसका शाब्दिक अर्थ होता है - ''देवताओं का पंथ''। बौद्ध धर्म ने पुरानी मान्यताओं को खत्म नहीं किया पर मुख्य धर्म बौद्ध ही बना रहा। चीन से बौद्ध धर्म का आगमन उसी प्रकार हुआ जिस प्रकार लोग, लिखने की प्रणाली (लिपि) तथा मंदिरो का सांस्कृतिक तथा शैक्षणिक कार्यों के लिए उपयोग।{{cn|date=2016}} शिंतो मान्यताओं के अनुसार जब कोई राजा मरता है तो उसके बाद का शासक अपना राजधानी पहले से किसी अलग स्थान पर बनाएगा। बौद्ध धर्म के आगमन के बाद इस मान्यता को त्याग दिया गया। ७१० ईस्वी में राजा ने ''नॉरा'' नामक एक शहर में अपनी स्थायी राजधानी बनाई। शताब्दी के अन्त तक इसे ''हाइरा'' नामक नगर में स्थानान्तरित कर दिया गया जिसे बाद में [[क्योटो]] का नाम दिया गया। सन् ९१० में जापानी शासक फूजीवारा ने अपने आप को जापान की राजनैतिक शक्ति से अलग कर लिया। इसके बाद तक जापान की [[सत्ता]] का प्रमुख राजनैतिक रूप से जापान से अलग रहा। यह अपने समकालीन भारतीय, यूरोपी तथा इस्लामी क्षेत्रों से पूरी तरह भिन्न था जहाँ सत्ता का प्रमुख ही [[शक्ति]] का प्रमुख भी होता था। इस वंश का शासन ग्यारहवीं शताब्दी के अन्त तक रहा। कई लोगों की नजर में यह काल जापानी सभ्यता का स्वर्णकाल था। चीन से सम्पर्क क्षीण पड़ता गया और जापान ने अपनी खुद की पहचान बनाई। दसवी सदी में बौद्ध धर्म का मार्ग अपनाया। इसके बाद से जापान ने अपने आप को एक आर्थिक शक्ति के रूप में सुदृढ़ किया और अभी तकनीकी क्षेत्रों में उसका नाम अग्रणी राष्ट्रों में गिना जाता है। इसके बाद से जापान ने अपने आप को एक आर्थिक शक्ति के रूप में सुदृढ़ किया और तकनीकी क्षेत्रों में उसका नाम अग्रणी राष्ट्रों में गिना जाने लगा। इसी दौर में मोती और सीप से जुड़े शिल्प तथा व्यापार ने भी जापान और एशिया के अन्य क्षेत्रों के बीच आर्थिक संपर्क को बढ़ाया। प्राकृतिक मोती, मोती के आभूषण और सीप से बने उत्पाद जापानी बाजार में विलासिता और सौंदर्य से जुड़े रहे। इसी व्यापक अंतरराष्ट्रीय व्यापारिक परिदृश्य में भारत के [[बिहार]] स्थित [[मेहसी]] ने मोती-बटन उद्योग के एक विशिष्ट केंद्र के रूप में अपनी पहचान बनाई। सीप के चमकदार खोल से तैयार किए गए मेहसी के मोती-बटन अपनी सुंदरता, बारीक कारीगरी और विशिष्ट चमक के कारण भारत से बाहर भी पहचान बनाने लगे। जापान से बटन निर्माण की मशीनरी मेहसी पहुँची, जिसने स्थानीय कारीगरों की पारंपरिक कला और आधुनिक तकनीक को एक साथ जोड़ा। धीरे-धीरे मेहसी का नाम भारत के एक ऐसे केंद्र के रूप में स्थापित हुआ जहाँ सीप, मोती-बटन और सजावटी उत्पादों का निर्माण अंतरराष्ट्रीय व्यापार से जुड़ गया। जापान और मेहसी के बीच यह संबंध एशिया में पारंपरिक शिल्प, आधुनिक तकनीक और वैश्विक व्यापार के परस्पर संपर्क का उल्लेखनीय उदाहरण बना।<ref>{{cite web |title=Mehsi Button Industry |url=https://eastchamparan.nic.in/mehsi-button-industry/ |website=East Champaran District, Government of Bihar |publisher=District Administration, East Champaran; National Informatics Centre |access-date=7 August 2026 }}</ref>{{cite web |title=JapanGov — The Government of Japan |url=https://www.japan.go.jp/ |website=JapanGov |publisher=Government of Japan |access-date=14 August 2026 }}{{cite web |title=TOKYO City Profile and Government |url=https://www.english.metro.tokyo.lg.jp/w/000-101-008107 |publisher=Tokyo Metropolitan Government |access-date=14 August 2026 }} [[File:Pearl artificial Digain from Mehsi, India.jpg|thumb|मेहसी, भारत में निर्मित मोती-बटन की कलाकृति]] [[File:Pearl (sip) artificial Digain from Mehsi, India.jpg|thumb|मेहसी में मोती और सीप-बटन का निर्माण]]{{cn|date=2016}} == भूगोल == जापान कई द्वीपों से बना देश है। जापान कोई ३९०० द्वीपों से मिलकर बना है। इनमें से केवल ३४० द्वीप १ वर्ग किलोमीटर से बड़े हैं। जापान को प्रायः चार बड़े द्वीपों का देश कहा जाता है। ये द्वीप हैं - [[होक्काइडो]], [[होन्शू]], [[शिकोकू]] तथा [[क्यूशू]]। [[होन्शू]] द्वीप जापान का सबसे बड़ा है। <ref>{{Cite web|url=https://www.thetimes.co.uk/travel/destinations/asia/japan/island-hopping-in-japan|title=A guide to the Japanese islands|website=Times Expert Traveller|language=en-US|access-date=2021-02-17}}</ref> जापानी भूभाग का ७६.२ प्रतिशत भूभाग पहाड़ों से घिरा होने के कारण यहां कृषि योग्य भूमि मात्र १३.४ प्रतिशत है, ३.५ प्रतिशत क्षेत्र में पानी है और ४.६ प्रतिशत भूमि आवासीय उपयोग में है। जापान खाद्यान्नों के मामले में आत्मनिर्भर नहीं है। चारों ओर [[समुद्र]] से घिरा होने के बावजूद इसे अपनी जरुरत की २८ प्रतिशत मछलियां बाहर से मंगानी पड़ती है।{{cn|date=2016}} == शासन तथा राजनीति , सरकार == यद्यपि ऐसा कहीं लिखा नहीं है पर जापान की राजनैतिक सत्ता का प्रमुख ''राजा'' होता है। उसकी शक्तियां सीमित हैं। [[जापान का संविधान|जापान के संविधान]] के अनुसार ''"राजा देश तथा जनता की एकता का प्रतिनिधित्व करता है"''। संविधान के अनुसार जापान की स्वायत्तता की बागडोर जापान की जनता के हाथों में है।{{cn|date=2016}} === विदेश नीति === सैनिक रूप से जापान के सम्बन्ध [[अमेरिका]] से सामान्य है।{{cn|date=2016}} === सेना === जापान का वर्तमान [[संविधान]] इसे दूसरे देशों पर सैनिक अभियान या चढ़ाई करने से मना करता है।{{cn|date=2016}} == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Regions and Prefectures of Japan 2.svg|thumb|right|372x372px| जापान के विभाग।]] [[चित्र:Japan sea map.png|thumb|right|322x322px|जापान का मानचित्र]] एक अनुमान के अनुसार जापान विश्व की चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है परन्तु जापान की अर्थव्यवस्था स्थिर नहीं है। यहां के लोगो की औसत वार्षिक आय लगभग ५०,०० अमेरिकी डॉलर है जो काफी अधिक है।{{cn|date=2016}} १८६८ से, मीजी काल आर्थिक विस्तार का शुभारंभ किया। मीजी शासकों ने [[मुक्त बाजार अर्थव्यवस्था]] की अवधारणा को गले लगा लिया और मुक्त उद्यम [[पूंजीवाद]] के ब्रिटिश और उत्तरी अमेरिका के रूपों को अपनाया। जापानी विदेश में और पश्चिमी विद्वानों का अध्ययन गए थे जापान में पढ़ाने के काम पर रखा है। आज के उद्यमों के कई समय की स्थापना की थी। जापान एशिया में सबसे विकसित राष्ट्र के रूप में उभरा है।{{cn|date=2016}} १९८० के दशक, समग्र वास्तविक आर्थिक विकास के लिए १९६० से एक "जापानी" चमत्कार बुलाया गया है: १९६० के दशक में एक १०% औसत, १९७० के दशक में एक ५% औसत है और १९८० के दशक में एक ४% औसत। विकास जापानी क्या कॉल के दौरान १९९० के दशक में स्पष्ट रूप से धीमा दशक के बाद बड़े पैमाने पर जापानी परिसंपत्ति मूल्य बुलबुला और घरेलू करने के लिए शेयर और अचल संपत्ति बाजार से सट्टा ज्यादतियों मरोड़ इरादा नीतियों के प्रभाव की वजह से खोया। सरकार को आर्थिक छोटी सफलता के साथ मुलाकात की वृद्धि को पुनर्जीवित करने के प्रयासों थे और आगे २००० में वैश्विक मंदी से प्रभावित। अर्थव्यवस्था २००५ के बाद वसूली के मजबूत संकेत दिखाया. उस वर्ष के लिए जीडीपी विकास २.८% था।{{cn|date=2016}} २००९ के रूप में, जापान दुनिया में दूसरी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है पर संयुक्त राज्य अमेरिका के बाद, अमेरिका के आसपास ५ नाममात्र का सकल घरेलू उत्पाद और तीसरे के संदर्भ में खरब डॉलर के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका और शक्ति समता जापान के लोक ऋण की खरीद के १९२ प्रतिशत के मामले में चीन यह वार्षिक सकल घरेलू उत्पाद, बैंकिंग, बीमा, रियल एस्टेट, खुदरा बिक्री, परिवहन, दूरसंचार और निर्माण की सभी प्रमुख उद्योगों जापान एक बड़े औद्योगिक क्षमता है और सबसे बड़ा की, प्रमुख और सबसे अधिक प्रौद्योगिकी मोटर वाहन, इलेक्ट्रानिक के उत्पादकों उन्नत करने के लिए घर है उपकरण, मशीन टूल्स, इस्पात और पोतों, रसायन, वस्त्र और प्रसंस्कृत खाद्य पदार्थ सकल घरेलू उत्पाद के तीन तिमाहियों के लिए सेवा क्षेत्र खातो।{{cn|date=2016}} == विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी == जापान पिछले कुछ दशकों से विज्ञान के क्षेत्र में अग्रणी हो गया है। जापान के वैज्ञानिक अनुसंधान के क्षेत्रों, विशेष रूप से प्रौद्योगिकी, मशीनरी और जैव चिकित्सा अनुसंधान के क्षेत्र में अग्रणी देशों में से एक है। लगभग ७,००,००० शोधकर्ताओं शेयर एक अमेरिका में ९४ १३० अरब डॉलर का अनुसंधान एवं विकास बजट, विश्व में तीसरी सबसे बड़ी [.] जापान मौलिक वैज्ञानिक अनुसंधान में एक विश्व नेता हैं, होने भी [[भौतिकी]] में तेरह नोबेल पुरस्कार विजेताओं का उत्पादन किया, रसायन विज्ञान या चिकित्सा, ९५ तीन फील्ड्स पदक ९६ और एक गॉस पुरस्कार विजेता{{cn|date=2016}} जापान के अधिक प्रमुख तकनीकी योगदान के कुछ इलेक्ट्रॉनिक्स, ऑटोमोबाइल के क्षेत्र में, मशीनरी, भूकंप इंजीनियरिंग, औद्योगिक रोबोटिक्स, प्रकाशिकी, रसायन, अर्धचालक और धातुओं पाए जाते हैं। जापान रोबोटिक्स उत्पादन और उपयोग करते हैं, आधे से अधिक रखने (४,०२,२०० ७,४२,५०० के) दुनिया के औद्योगिक रोबोटों के विनिर्माण के लिए इस्तेमाल किया [९८] यह भी QRIO, ASIMO और AIBO का उत्पादन किया। दुनिया में ले जाता है। जापान दुनिया के मोटर वाहन का सबसे बड़ा उत्पादक है ९९] [और चार दुनिया की सबसे बड़ी ऑटोमोबाइल पन्द्रह निर्माताओं के लिए घर और आज के रूप में सात दुनिया के बीस सबसे बड़ी अर्धचालक बिक्री नेताओं की{{cn|date=2016}} [[चित्र:Emperor-Jimmu cropped.jpg|अंगूठाकार|234x234पिक्सेल|[[महान]] सम्राट [[जिम्मु]] (神武天皇, ''Jinmu-tennō [जिनमु-टेन्नो]'' )]] [[जापान एयरोस्पेस एक्सप्लोरेशन एजेंसी (जाक्सा)]] जापान की अंतरिक्ष एजेंसी है जो अंतरिक्ष और ग्रह अनुसंधान, उड्डयन अनुसंधान आयोजित करता है और रॉकेट और उपग्रह विकसित करता है। यह [[अंतरराष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन]] में भागीदार है और जापानी प्रयोग मॉड्यूल (Kibo है) किया गया था २,००८ में अंतरिक्ष शटल विधानसभा उड़ानों के दौरान अंतरराष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन में जोड़ा [१००.] यह वीनस [[जलवायु]] शुरू की परिक्रमा के रूप में अंतरिक्ष की खोज में की योजना बनाई है (ग्रह २०१० में सी), [१०१] [१०२ बुध मैग्नेटोस्फेरिक परिक्रमा विकासशील] २०१३ में शुरू किया जाना है, [१०३] [१०४] और २०३० से एक moonbase निर्माण{{cn|date=2016}} १४ सितंबर को, २००७, यह एक एच IIA (मॉडल H२A२०२२) Tanegashima/टनेगासीमा अंतरिक्ष केंद्र से वाहक रॉकेट को चंद्रमा की कक्षा एक्सप्लोरर "सेलिन" (सेलेनोलॉजिकल एण्ड इंजीनियरिंग एक्सप्लोरर) का शुभारंभ किया। सेलिन भी कागुया के रूप में जाना जाता है, प्राचीन लोककथा बांस कटर की कथा का चंद्र राजकुमारी। कागुया अपोलो कार्यक्रम के बाद से सबसे बड़ी जांच चंद्र मिशन है। अपने मिशन से चंद्रमा की उत्पत्ति और विकास पर डेटा इकट्ठा है। यह ४ अक्टूबर के बारे में १०० किमी (६२ मील) की ऊंचाई पर चंद्रमा की कक्षा में उड़ान] पर एक चंद्र कक्षा में प्रवेश किया।{{cn|date=2016}} == संस्कृति == {{भाषा मसला}} कुछ लोग जापान की [[संस्कृति]] को चीन की संस्कृति का ही विस्तार समझते हैं। जापानी लोगो ने कई विधाओं में [[चीन की संस्कृति]] का अंधानुकरण किया है। बौद्ध धर्म यहां चीनी तथा कोरियाई भिक्षुओं के माध्यम से पहुंचा। जापान की संस्कृति की सबसे खास बात ये हैं कि यहां के लोग अपनी संस्कृति से बहुत लगाव रखते हैं। मार्च का महीना उत्सवों का महीना होता है। जापानी संगीत उदार है, होने उपकरणों तराजू, पड़ोसी संस्कृतियों और शैलियों से उधार लिया। Koto जैसे कई उपकरणों, नौवें और दसवें शताब्दियों में पेश किए गए। चौदहवें शताब्दी और लोकप्रिय लोक संगीत से Noh नाटक तारीखों के साथ भाषण, गिटार की तरह shamisen के साथ, सोलहवीं से [१४४] पश्चिमी शास्त्रीय संगीत, देर से उन्नीसवीं सदी में शुरू की। अब का एक अभिन्न अंग संस्कृति. युद्ध के बाद जापान भारी कर दिया गया है अमेरिकी और यूरोपीय आधुनिक संगीत, जो लोकप्रिय बैंड जम्मू, पॉप संगीत बुलाया के विकास के लिए नेतृत्व किया गया है द्वारा प्रभावित किया। कराओके सबसे व्यापक रूप से सांस्कृतिक गतिविधि अभ्यास है। सांस्कृतिक मामलों एजेंसी द्वारा एक नवंबर १९९३ सर्वेक्षण में पाया गया कि अधिक जापानी कराओके गाया था कि वर्ष की तुलना में परंपरागत सांस्कृतिक गतिविधियों में व्यवस्था या चाय समारोह के फूल के रूप में भाग लिया था। जापानी साहित्य की जल्द से जल्द काम दो इतिहास की पुस्तकों में शामिल हैं और Kojiki Nihon Shoki और आठवीं शताब्दी कविता पुस्तक Man'yōshū, [[मान्योशू]] सभी [[चीनी अक्षरों]] में लिखा है। हीयान काल के शुरुआती दिनों में, के रूप में जाना प्रतिलेखन की व्यवस्था काना (हीरागाना और काताकाना) phonograms के रूप में बनाया गया था। बांस कटर की कथा पुराना जापानी कथा माना जाता है हीयान अदालत जीवन के एक खाते. है तकिया सेई Shōnagon द्वारा लिखित पुस्तक के द्वारा दिया है, जबकि लेडी मुरासाकी द्वारा गेंजी की कथा अक्सर दुनिया के पहले उपन्यास के रूप में वर्णित है। [[ईदो]] अवधि के दौरान, साहित्य इतना chōnin की है कि के रूप में सामुराई शिष्टजन का मैदान नहीं बन गया, साधारण लोग हैं। Yomihon, उदाहरण के लिए, लोकप्रिय बन गया है और पाठकों और ग्रन्थकारिता में इस गहरा बदलाव का पता चलता है [१४८] मीजी युग पारंपरिक साहित्यिक रूपों, जिसके दौरान जापानी साहित्य पश्चिमी प्रभाव एकीकृत की गिरावट देखी.. Natsume Sōseki और मोरी Ōgai पहली "जापान के आधुनिक 'उपन्यासकार, Ryūnosuke Akutagawa, Jun'ichirō Tanizaki, Yasunari Kawabata, युकिओ मिशिमा और, द्वारा और अधिक हाल ही में पीछा किया, Haruki Murakami थे। जापान के दो नोबेल पुरस्कार विजेता लेखक-Yasunari Kawabata (१९६८) और Kenzaburo (१९९४) है।{{cn|date=2016}} [[चित्र:Diet_of_Japan_Kokkai_2009.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|[[National Diet Building]]]] [[चित्र:Satellite_View_of_Japan_1999.jpg|अंगूठाकार|[[जापानी द्वीपसमूह]] जैसे उपग्रह से देखा गया]] [[चित्र:Meiji_tenno1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|[https://hi.m.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%9C%E0%A5%80 सम्राट मैजी] (1868-1912), जिनके नाम पर [[तोकुगावा शोगुनराज]] के अंत में शाही शासन [[मेइजी पुनर्स्थापन|बहाल]] किया गया था]] {{जापान के बड़े शहर}} ==साहित्य और धर्म== [[मान्योशू]] जापान का सबसे पुराना काव्य संकलन है। [[हाइकु]] जापान की प्रसिद्ध काव्य विधा रही है तथा [[मात्सुओ बाशो]] जापानी हाइकु कविता के प्रसिद्ध कवि हैं।<ref>{{Cite web|url=https://japan-forward.com/a-case-for-translating-the-manyoshu-japans-oldest-poetry-collection/|title=A Case for Translating the 'Manyoshu', Japan's Oldest Poetry Collection {{!}} JAPAN Forward|last=Kageyama|first=Minoru|date=2020-11-23|website=japan-forward.com|language=en-US|access-date=2021-02-17}}</ref> === धर्म === जापान की 96 प्रतिशत जनता [[बौद्ध धर्म]] का अनुसरण करती है। चीन के बाद बौद्ध आबादी वाला जापान सबसे बड़ा देश है। शिंतो धर्म भी यहाँ काफी प्रसिद्ध है, इस धर्म के अधिकतर लोग बौद्ध धर्म का ही पालन करते है। ताओ धर्म, कन्फ्यूशीवाद और बौद्ध धर्म चीन से भी जापानी विश्वासों और सीमा शुल्क को प्रभावित किया है। जापान में धर्म प्रकृति में समधर्मी हो जाता है और प्रथाओं का एक माता पिता, परीक्षा से पहले प्रार्थना छात्रों मना बच्चों के रूप में ऐसी किस्म, में यह परिणाम, जोड़ों एक क्रिश्चियन चर्च पर एक शादी पकड़ होने के बौद्ध मंदिर में आयोजित किया। एक अल्पसंख्यक (2,595,397 या 2.04%) ईसाई धर्म को पेशे के अलावा है, क्योंकि 19 वीं सदी के मध्य, कई धार्मिक संप्रदायों (Shinshūkyō) जापान में Tenrikyo और Aum (शिनरिक्यो या Aleph) जैसे उभरा है।{{cn|date=2016}} === भाषा === लगभग ९९% जनता [[जापानी भाषा]] बोलती है। लेखन प्रणाली कांजी (चीनी अक्षर) और काना के दो सेट के रूप में अच्छी तरह से लैटिन वर्णमाला और अरबी अंकों का उपयोग करता है। भाषाओं में भी जापान भाषा परिवार का हिस्सा है जो जापानी अंतर्गत आता है, ओकिनावा में बोली जाती हैं, लेकिन कुछ बच्चों को इन भाषाओं के लिए सीख लो. भाषा मरणासन्न केवल कुछ बुजुर्ग [[होकाईदो]] में शेष देशी वक्ताओं के साथ है। अधिकांश सार्वजनिक और निजी स्कूलों के छात्रों को दोनों जापानी और अंग्रेजी में पाठ्यक्रमों लेने के लिए आवश्यकता होती है। == जनजीवन == अपनी जापान यात्रा के बाद निशिकांत ठाकुर लिखते हैं - <br /> '' "आज जापान में हर व्यक्ति के पास रंगीन टेलीविजन है, करीब 83 प्रतिशत लोगों के पास कार है, 80 प्रतिशत घरों में एयरकंडीशन लगे हैं, 76 प्रतिशत लोगों के पास वीसीआर हैं, 91 प्रतिशत घरों में माइक्रोवेव ओवन हैं और करीब 25 प्रतिशत लोगों के पास पर्सनल कम्प्यूटर हैं। यह है विकास और ऊंचे जीवन स्तर की एक झलक। आम जापानी स्वभाव से शर्मीला, विनम्र, ईमानदार, मेहनती और देशभक्त होता है। यही कारण है कि विकसित देशों की तुलना में जापान में अपराध दर कम है।" ''{{cn|date=2016}} जापान में दुनिया के सबसे ज्यादा बुजुर्ग लोग रहते हैं। जापान तकनीक क्षेत्र में बहुत आगे है == खेल-कूद == {{भाषा मसला}} परंपरागत रूप से, सूमो जापान के राष्ट्रीय खेल माना जाता है, और यह जापान में एक लोकप्रिय खेल है। जूडो, मार्शल आर्ट, कराटे और आधुनिक Kendo भी व्यापक रूप से प्रचलित है। जापान में पेशेवर [[बेसबॉल]] लीग 1936 में स्थापित किया गया था। आज बेसबॉल देश में सबसे लोकप्रिय खेल है।. एक थे सबसे प्रसिद्ध जापानी बेसबॉल खिलाड़ियों के Ichiro सुजुकी, जो 1994 में जापान की सबसे मूल्यवान प्लेयर अवार्ड, 1995 और 1996 है, अब उत्तर अमेरिकी [[मेजर लीग बेसबॉल]] के सिएटल Mariners के लिए खेलता है जीत रही है। उसके पहले, Sadaharu ओह अच्छी तरह से किया गया था जापान के बाहर जाना जाता है, कर अधिक घर मारा अपने समकालीन, हांक हारून, संयुक्त राज्य अमेरिका में किया था की तुलना में अपने कैरियर के दौरान जापान में चलाता है। 1992 में जापान प्रोफेशनल फुटबॉल लीग की स्थापना, एसोसिएशन फुटबॉल (सॉकर) के बाद से भी एक विस्तृत निम्नलिखित प्राप्त किया है] जापान। 1981 से इंटरकांटिनेंटल कप के एक स्थल 2004 से था और सह मेजबानी 2002 फीफा विश्व कप दक्षिण के साथ [[कोरिया]]. जापान एक सबसे सफल एशिया में फुटबॉल टीमों में से एक है, एशियाई कप जीतने तीन बार. गोल्फ भी जापान, के रूप में लोकप्रिय है सुपर जी.टी. स्पोर्ट्स कार श्रृंखला और निप्पॉन फॉर्मूला फार्मूला रेसिंग के रूप में ऑटो रेसिंग के रूप हैं जुड़वा अँगूठी Motegi था होंडा द्वारा 1997 में पूरा करने के लिए IndyCar लाने के लिए दौड़ जापान. जापान के [[टोक्यो]] में 1964 में ग्रीष्मकालीन ओलंपिक की मेजबानी की। जापान के शीतकालीन [[ओलंपिक]] की मेजबानी की है दो बार, नागानो में 1998 में और 1972 में साप्पोरो == विदेशी संबंधों और सैन्य == {{भाषा मसला}} जापान के पास रखता आर्थिक और सैन्य संबंधों इसके प्रमुख सहयोगी अमेरिका के साथ, अमेरिका और जापान सुरक्षा अपनी विदेश नीति के आधार के रूप में सेवा के साथ गठबंधन 1956 के बाद से संयुक्त राष्ट्र के एक सदस्य राज्य, जापान के रूप में सेवा की है एक गैर 19 साल की कुल के लिए स्थायी सुरक्षा परिषद के सदस्य, [[2009]] और [[2010]] के लिए सबसे हाल ही में. यह भी एक G4 सुरक्षा परिषद में स्थायी सदस्यता की मांग देशों की जी -8, APEC, "आसियान प्लस तीन और पूर्व [[एशिया]] शिखर बैठक में एक भागीदार के एक सदस्य के रूप में, जापान सक्रिय रूप से अंतरराष्ट्रीय मामलों में भाग लेता है और दुनिया भर में अपने महत्वपूर्ण सहयोगी के साथ राजनयिक संबंधों को बढ़ाती है। जापान मार्च 2007 और भारत के साथ अक्टूबर 2008 में ऑस्ट्रेलिया के साथ एक सुरक्षा समझौतेयह भी दुनिया की सरकारी विकास सहायता का तीसरा सबसे बड़ा दाता है पर हस्ताक्षर किए। होने के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका और [[यूनाइटेड किंगडम]], अमेरिका 2004 में 8,86 अरब डॉलर का दान. [https://web.archive.org/web/20100404140555/http://en.wikipedia.org/wiki/Japan] जापान इराक युद्ध करने के लिए गैर लड़नेवाला सैनिक भेजे हैं, लेकिन बाद में इराक से अपनी सेना वापस ले लिया जापानी समुद्री सेल्फ डिफेंस फोर्स. RIMPAC समुद्री अभ्यास में एक नियमित रूप से भागीदार है। जापान ने भी जापानी [[नागरिकों]] और अपने परमाणु हथियार और मिसाइल कार्यक्रम के अपने अपहरण पर एक उत्तरी कोरिया के साथ चल रहेविवाद के चेहरे (देखें भी छह पक्षीय वार्ता). कुरील द्वीप विवाद का एक परिणाम के रूप में, जापान तकनीकी रूप से अब भी रूस के साथ युद्ध में कोई मुद्दा सुलझाने संधि पर हस्ताक्षर किए गए थे के बाद से कभी भी है। जापान की सेना द्वारा प्रतिबंधित है अनुच्छेद 9 जापानी संविधान है, जो जापान के युद्ध की घोषणा करने के लिए या अंतर्राष्ट्रीय विवादों के समाधान का एक साधन के रूप में सैन्य बल के प्रयोग का अधिकार त्याग की। जापान के सैन्य रक्षा मंत्रालय द्वारा संचालित है और मुख्य रूप से जापान ग्राउंड सेल्फ डिफेंस फोर्स (JGSDF) के होते हैं, जापान मेरीटाइम सेल्फ डिफेंस (JMSDF) सेना और जापान एयर सेल्फ डिफेंस फोर्स (JASDF). सेना ने हाल ही में आपरेशन किया गया है शांति और जापानी सैनिकों की [[इराक]] में तैनाती में प्रयुक्त विश्व युद्ध के द्वितीय के बाद से पहली बार अपने सैन्य उपयोग के [[विदेशी]] चिह्नित == इन्हें भी देखें == *[[जापान का इतिहास]] *[[जापानी साम्राज्य]] *[[जापान के क्षेत्र]] *[[जापान के प्रांत]] *[[जापानी लोग]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== * {{विकियात्रा|जापान}} {{एशिया के देश}} [[श्रेणी:एशिया के देश]] [[श्रेणी:जापान]] 16k4agoq8cwvqc0kzmtw8hidjkrcmod विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6598634 6598556 2026-08-13T16:40:26Z Hindustanilanguage 39545 /* प्रश्न */ उत्तर 6598634 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 is already underway and ends on 15th August, so hurry up and contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page (https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity begins on 15th August, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information (https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) 7xntq2p7bsvafzcxp2s0b9lo9p8pybd 6598872 6598634 2026-08-14T11:09:34Z Kuldeepburjbhalaike 641928 Fixing typo in previous message / corrigendum 6598872 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) pj6u61r0dtd6sorjysf2m7ez8657jvs रायपुर 0 1807 6598647 6579268 2026-08-13T18:08:16Z ~2026-44010-91 941594 /* जनसांख्यिकी */ 6598647 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = रायपुर |other_name = Raipur |image = |image_caption = बाएँ से दाएँ: नगर घड़ी, शहीद वीर नारायण सिंह अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम, आई लव रायपुर चिन्ह, स्वामी विवेकानंद विमानक्षेत्र, मग्नेटो मॉल, राम मन्दिर रायपुर, [[भारतीय प्रबंधन संस्थान, रायपुर]] |pushpin_label = रायपुर |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|21.25|81.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रायपुर ज़िला]] |government_type = नगरपालिका |governing_body = रायपुर नगर निगम |area_total_km2 = 226 |elevation_footnotes = |elevation_m = 298.15 |population_total = 1010087 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_metro = 1122555 |population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 492001-22, 493111-211 |registration_plate = CG-04 |blank_name_sec1 = UN/LOCODE |blank_info_sec1 = IN RPR |website = {{URL|www.raipur.gov.in}} }} [[File:पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर.jpg|thumb|280px|पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर]] [[File:GPS data at Raipur Airport.jpg|thumb|280px|स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट स्थिति]] [[File:CollegeNIT.jpg|thumb|280px|ऍनआइटी रायपुर]] '''रायपुर''' (Raipur) [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य में स्थित एक नगर है। यह राज्य की राजधानी है और [[रायपुर ज़िले]] का मुख्यालय है। रायपुर छत्तीसगढ़ राज्य का सबसे बड़ा शहर होने के साथ-साथ राज्य का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक और व्यापारिक केन्द्र है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord - Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ Pratiyogita Darpan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180520/https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ |date=2 जुलाई 2019 }}," July 2007</ref> छत्तीसगढ़ के विभाजन के पूर्व रायपुर मध्य प्रदेश राज्य का अंग था।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/03/raipur-chhattisgarh.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : रायपुर - Raipur Chhattisgarh|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को स्वच्छ सर्वेक्षण 2021 मे भारत का 6वां सबसे स्वच्छ शहर घोषित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://dainikchhattisgarhwatch.com/2021/12/22/swachh-survekshan-information-about-clean-city-raipur-app-for-2022/|title=स्वच्छ सर्वेक्षण - 2022 की हेतु "क्लीन सिटी रायपुर एप की जानकारी » Chhattisgarh Watch|date=2021-12-22|website=Chhattisgarh watch|language=en-US|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को व्यापार के लिए देश के सबसे अच्छे शहरों मे से एक माना जाता है। रायपुर खनिज संपदा से भरपूर है। यह देश मे स्टील एवं लोहे के बड़े बाजारों मे से एक है। लगभग 200 स्टील रोलिंग मिल, 195 स्पन्ज आयरन प्लांट, कम से कम 6 स्टील प्लांट, 60 प्लाइवुड कारखाने, 35 फेरो-अलॉय प्लांट, और 500 कृषि उद्योग हैं। रायपुर मे 800 से अधिक राइस मिल प्लांट हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur|title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur|website=www.raipuronline.in|access-date=2022-04-30}}</ref> == इतिहास == पुराने भवन एवं किलों के अवशेष पर आधारित कुछ इतिहासविदों की मान्यतानुसार यह शहर ९वीं सदी से अस्तित्व में है।यहां प्राचीन गोंड राजाओं का शासन था, ज्यादातर लोगों का मानना है कि यह १४ वीं सदी में बसा था। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार: * जनसंख्या - 10,10,087 * लिंगानुपात - 946 * साक्षरता दर - 86.90% * पुरुष साक्षरता दर 92.39% * महिला साक्षरता दर 81.10% * 2024 में रायपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 20,00,000 है, जबकि रायपुर मेट्रो की जनसंख्या 24,00,000 अनुमानित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html|title=Raipur Population 2024}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == रायपुर खारुन नदी के तट में बसा छत्तीसगढ़ का सबसे बड़ा शहर है। रायपुर एक बड़े मैदान (छत्तीसगढ़ का मैदान) के मध्य में स्थित है जो "धान का कटोरा" भी कहा जाता है। रायपुर के पूर्व में [[महानदी]] नदी बहती है। उत्तर-पश्चिम में [[मैकल पर्वतमाला|मैकाल]] की पहाड़ियां हैं। उत्तरी ओर [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] का [[पठार]] और दक्षिण में [[बस्तर]] का पठार है। रायपुर मुम्बई-हावड़ा रेल लाइन पर है और यह सभी मह्त्वपूर्ण शहरों से जुड़ा है। राष्ट्रीय राजमार्ग ६ शहरो से गुज़रता है और ४३ शहर को [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से जोड़ता है। रायपुर मुम्बई, दिल्ली एव्म अन्य शहरों से हवाई मा‍र्ग से जुड़ा हुआ है। रायपुर का हवाई अड्डा '''माना'' में है। तापमान: * गर्मी में ४५ से २९ सेल्सिअस * सर्दी में २७ से १० सेल्सिअस * वर्षा लगभग १२० से मी (जुलाई से सितम्बर) == नवा रायपुर == {{main|नवा रायपुर}} 01 नवंबर सन् 2000 में बने छत्तीसगढ़ राज्य की राजधानी रायपुर का प्रशासनिक केन्द्र 'नया रायपुर' हैं। यह एक विश्व स्तरीय परियोजना है जिसमे कि वर्तमान रायपुर से 25 किमी दूर एक नए शहर का सृजन किया गया है। इस के लिए एक बड़े क्षेत्र की भूमि का अर्जन या अधिग्रहण किया गया है। नया रायपुर का कुल क्षेत्रफल 80,000 हेक्टेयर है। नये रायपुर में 225 किमी पक्की सड़क है। नया रायपुर के परसदा क्षेत्र मेंअन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बनाया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |title=नया रायपुर विकास प्राधिकरण |access-date=24 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520105253/http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |archive-date=20 मई 2007 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == रायपुर संपूर्ण [[छत्तीसगढ़|छ्त्तीसगढ़]] एवं [[ओडिशा|उड़ीसा]] के लिये थोक की मंडी है। इसके अलावा यह एक औद्योगिक नगर है। == शिक्षा == रायपुर में मुख्य विश्वविद्यालय: * [[पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय]] * [[इन्दिरा गांधी कृषि विश्वविद्यालय]] * [[हिदायतुल्ला विधि विश्वविद्यालय]] एवं * [[कुशाभाऊ ठाकरे पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय]] * नय आयुष्य एवं चिकित्सा विश्वविद्यालय इंजीनियरिंग की शिक्षा के लिए NIT [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान|राष्ट्रीय तकनीकी संस्थान]] सहित चार अभियांत्रिकी महाविद्यालय हैं : * शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, * रायपुर इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नॉलाजी, * दिशा इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालाजी एंड मैनेजमेंट नए चिकित्सा विश्वविद्यालय के अधीन रायपुर के चार चिकित्सा महाविद्यालय है: * जवाहर लाल नेहरु स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय * शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय * होम्योपैथिक महाविद्यालय * शासकीय दंत चिकित्सा महविद्यालय इसके अलावा विज्ञान, कला, वाणिज्य के अध्ययन हेतु कई महाविद्यालय है। शासकीय विज्ञान महाविद्यालय, शासकीय छ्त्तीसगढ महाविद्यालय है। भविष्य में इंडियन इस्टीट्यूट ऑफ मैनेजमेंट भी केन्द्र सरकार द्वारा प्रारंभ किया जाना है। रायपुर में अधिकांश शासकीय विद्यालय राज्य परीक्षा बोर्ड से और निजी विद्यालय सी बी एस ई से सम्बद्ध हैं। यहां एक शासकीय मुक्त विश्व विद्यालय भी है जिसे [[पंडित सुंदर लाल शर्मा मुक्त विश्वविद्यालय]] के नाम से जाना जाता है। == पर्यटन स्थल == रायपुर के पर्यटन स्थलों में [[नगरघड़ी]] है। यह हर घंटे छत्तीसगढ़ी लोक धुनें सुनाती है। [[बूढ़ा तालाब]], यह शहर का सबसे बड़ा तालाब है जिसे स्वामी विवेकानंद सरोवर के नाम से भी जाना जाता है, इस तालाब के बीचोबीच एक छोटे से द्वीप पर उद्यान है। माता कौशल्या मंदिर भारत में इकलौता मंदिर है जो श्री राम की माता कौशल्या जी के नाम से है, ये रायपुर के चंदखुरी में स्थित हैं,[[दूधधारी मंदिर]] [[हिन्दू|हिन्दूओं]] के आराध्य [[राम|भगवान राम]] का करीब ५०० साल पुराना मंदिर है।{{citation needed|date= फ़रवरी 2011}} [[महंत घासी दास संग्रहालय]] तथा [[राजीव गांधी ऊर्जा पार्क]] जो एक नागरिक वन है, यहां के अन्य दर्शनीय स्थल हैं। यहां सभी झूले [[सौर ऊर्जा]] से संचालित हैं। यहां [[माता कौशल्या]] का मंदिर भी स्थित है । यह मंदिर रायपुर में [[चंद्रखुरी]] में स्थित है जिसमें माता कौशल्या की मूर्ति भी स्थित है । चारों ओर से सरोवर से घिरे इस मंदिर को लोग दूर दूर से देखने आते हैं । वर्ष 2021 में इसका नवीनीकरण भी किया गया जिसके बाद दर्शकों की मानो भीड़ सी लग गई। हिंदू धर्म की मान्यताओं के अनुसार इस मंदिर का बहुत महत्व है , यह मंदिर लोगों को आनन्द और शांति प्रदान करती है । [[माता कौशल्या]] से जुड़ी एक बात तथ्य यह भी है की चूंकि माता कौशल्या श्री राम जी के माता हैं और [[श्री राम जी]] को लोग स्वयं ईश्वर मानते हैं , ऐसा माना जाता है की माता कौशल्या का जन्म छत्तीसगढ़ में हुआ है , माता कौशल्या छत्तीसगढ़ की बेटी हुई अर्थात छत्तीसगढ़ को माता कौशल्या का मायके माना जाता है , अतः भगवान श्री राम छत्तीसगढ़ वासियों के लिए भांजा हैं । इसलिए छत्तीसगढ़ में लोग अपने भांजे - भांजियों को भगवान स्वरूप मानते हैं और मामा - मामी अपने भांजे- भांजी के चरण स्पर्श करते हैं । उनसे कोई काम नहीं कराते। लोगों की मान्यता है की ऐसा करने से पुण्य प्राप्त होता है। == मनोरंजन == रायपुर में मनोरंजन के लिए पुराने सिनेमाघरों के साथ मल्टीप्लेक्स थियेटर भी हैं। आकाशवाणी का मीडियम वेव पर एक रेडियो स्टेशन २ अक्टूबर १९६४ से कार्य कर रहा है। नई पीढ़ी के लिये ऐफ ऐम बैंड पर नए चैनल्स लाये गए हैं, जिनमें विविध भारती या विज्ञापन प्रसारण सेवा १ जनवरी २००१ को शुरू हुई है। तीन नए रेडियो स्टेशन सन् २००७ में शुरू हुए हैं; इनमें रेडियो मिर्ची, रेडियो रंगीला तथा रेडियो माई एफ एम का चैनल हैं। वर्ष २००९ में बिना किसी औपचारिक उद्घाटन के एक और नया रेडियो चैनल रेडियो तड़का भी आ गया है। सभी का प्रसारण रायपुर से होता है। टेलीविजन चैनलों में १९७७ में शुरू हुआ, दूरदर्शन का चैनल सर्व प्रथम है। अब तो दूरदर्शन का डीडी न्यूज़ चैनल भी रायपुर में देखा जा सकता है। सहारा समय, ई टीवी न्यूज, जी छत्तीसगढ़ २४ घंटे, वॉच न्यूज के साथ केबल टीवी के एम० चैनल और ग्रैन्ड चैनल है। इसके अलावा एयरपोर्ट रोड पर एक उर्जा पार्क तथा जी० ई० रोड पर ग्राम सरोना में स्थित नंदन वन है यहां जंगली जानवरों को भी देखा जा सकता है। वर्ष २००९ व २०१० में मेट्रो शहरों के अनुसार शॉपिंग मॉल भी बने हैं। तेलीबांधा में सिटी मॉल व तेलीबांधा के आगे जी.ई. रोड पर मैग्नेटों मॉल, आमानाका के आगे जी.ई. रोड पर आर. के. मॉल तथा देवेन्द्र नगर में छत्तीसगढ़ सिटी सेन्टर बना है। == परिवहन == === रेलवे === रायपुर भारतीय रेलवे के हावड़ा-नागपुर-मुंबई मार्ग पर स्थित है। यह भारत के सभी मुख्य शहरों (नई दिल्ली, मुंबई, पुणे, भोपाल, कोलकाता, बैंगलोर, चेन्नई, अमृतसर, इंदौर, रांची, पटना, लखनऊ, बनारस, सूरत, भुवनेश्वर आदि) शहरों से रेलवे मार्ग के द्वारा अच्छी तरह जुड़ा हुआ है। === हवाई अड्डा === स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट (माना एअरपोर्ट) रायपुर का निकटतम हवाई अड्डा है। == रोचक तथ्य == * 1995 में स्थापित की गई रायपुर नगर की नगरघड़ी में छत्तीसगढ़ की 24 लोकधुनों को संयोजित कर लोक संस्कृति को बढ़ावा देने की दिशा में किया गया प्रयास शायद पूरे विश्व में एक अनूठा है। रायपुर विकास प्राधिकरण के अध्यक्ष श्री श्याम बैस के प्रयासों से शुरू की गई नगरघड़ी ग्लोबल एक्सेस पोजिशिन तकनीक से समय बताती है। नगरघड़ी में हर घंटे बजनेवाली लोकधुन पूरे छत्तीसगढ़ राज्य की लोक संस्कृति की अभिव्यक्ति है। * ११ सितंबर २००८ को छत्तीसगढ़ के पहले अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम का शुभारंभ किया गया। ६० हजार की क्षमता वाला यह स्टेडियम कोलकात्ता ईडन गार्डन के बाद देश का दूसरा बड़ा स्टेडियम है। यह स्टेडियम रायपुर से लगभग २० किलोमीटर दूर ग्राम परसदा, मंदिरहसौद में है। इसकी लागत १०० करोड़ आंकी गई है। * रायपुर बिलासपुर मार्ग पर डॉ॰ खूबचंद बघेल ट्रांसपोर्टनगर नगर विकसित किया गया है। ९८ एकड़ क्षेत्र में विकसित किए गया यह ट्रांसपोर्टनगर बहुत ही योजनाबध्द ढ़ग से विकसित किया गया है। यहां एक साथ ३००० ट्रकों की पार्किंग की जा सकती है। यही कारण है कि इसे देश के सर्वसुविधायुक्त ट्रांसपोर्टनगर के रूप में माना जा रहा है। * छत्तीसगढ़ के पुरखों की संस्कृति और लोकाचार के सबंध में एक खुले संग्रहालय का नाम है पुरखौती मुक्तांगन। छत्तीसगढ़ की संस्कृति, परंपरा, पुरातत्व, पर्यावरण और जीव-सृष्टि की सन्निधि में विकास की कल्पना को साकार करने हेतु पुरखौती मुक्तांगन रायपुर से लगभग 20 कि॰मी॰ की दूरी पर स्थित ग्राम-उपरवारा की लगभग 200 एकड़ भूमि में स्थित है। == इन्हें भी देखें == * [[नया रायपुर]] * [[रायपुर ज़िला]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm रायपुर ज़िला प्रशासन] * [https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html Raipur का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606172607/https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html |date=6 जून 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{रायपुर जिले की तहसील}} [[श्रेणी:रायपुर ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर|*]] 28ocrodmbuks60y7vnj92uto9fqpfk7 6598648 6598647 2026-08-13T18:09:00Z ~2026-44010-91 941594 /* जनसांख्यिकी */ 6598648 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = रायपुर |other_name = Raipur |image = |image_caption = बाएँ से दाएँ: नगर घड़ी, शहीद वीर नारायण सिंह अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम, आई लव रायपुर चिन्ह, स्वामी विवेकानंद विमानक्षेत्र, मग्नेटो मॉल, राम मन्दिर रायपुर, [[भारतीय प्रबंधन संस्थान, रायपुर]] |pushpin_label = रायपुर |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|21.25|81.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रायपुर ज़िला]] |government_type = नगरपालिका |governing_body = रायपुर नगर निगम |area_total_km2 = 226 |elevation_footnotes = |elevation_m = 298.15 |population_total = 1010087 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_metro = 1122555 |population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 492001-22, 493111-211 |registration_plate = CG-04 |blank_name_sec1 = UN/LOCODE |blank_info_sec1 = IN RPR |website = {{URL|www.raipur.gov.in}} }} [[File:पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर.jpg|thumb|280px|पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर]] [[File:GPS data at Raipur Airport.jpg|thumb|280px|स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट स्थिति]] [[File:CollegeNIT.jpg|thumb|280px|ऍनआइटी रायपुर]] '''रायपुर''' (Raipur) [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य में स्थित एक नगर है। यह राज्य की राजधानी है और [[रायपुर ज़िले]] का मुख्यालय है। रायपुर छत्तीसगढ़ राज्य का सबसे बड़ा शहर होने के साथ-साथ राज्य का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक और व्यापारिक केन्द्र है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord - Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ Pratiyogita Darpan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180520/https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ |date=2 जुलाई 2019 }}," July 2007</ref> छत्तीसगढ़ के विभाजन के पूर्व रायपुर मध्य प्रदेश राज्य का अंग था।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/03/raipur-chhattisgarh.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : रायपुर - Raipur Chhattisgarh|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को स्वच्छ सर्वेक्षण 2021 मे भारत का 6वां सबसे स्वच्छ शहर घोषित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://dainikchhattisgarhwatch.com/2021/12/22/swachh-survekshan-information-about-clean-city-raipur-app-for-2022/|title=स्वच्छ सर्वेक्षण - 2022 की हेतु "क्लीन सिटी रायपुर एप की जानकारी » Chhattisgarh Watch|date=2021-12-22|website=Chhattisgarh watch|language=en-US|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को व्यापार के लिए देश के सबसे अच्छे शहरों मे से एक माना जाता है। रायपुर खनिज संपदा से भरपूर है। यह देश मे स्टील एवं लोहे के बड़े बाजारों मे से एक है। लगभग 200 स्टील रोलिंग मिल, 195 स्पन्ज आयरन प्लांट, कम से कम 6 स्टील प्लांट, 60 प्लाइवुड कारखाने, 35 फेरो-अलॉय प्लांट, और 500 कृषि उद्योग हैं। रायपुर मे 800 से अधिक राइस मिल प्लांट हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur|title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur|website=www.raipuronline.in|access-date=2022-04-30}}</ref> == इतिहास == पुराने भवन एवं किलों के अवशेष पर आधारित कुछ इतिहासविदों की मान्यतानुसार यह शहर ९वीं सदी से अस्तित्व में है।यहां प्राचीन गोंड राजाओं का शासन था, ज्यादातर लोगों का मानना है कि यह १४ वीं सदी में बसा था। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार: * जनसंख्या - 10,10,087 * लिंगानुपात - 946 * साक्षरता दर - 86.90% * पुरुष साक्षरता दर 92.39% * महिला साक्षरता दर 81.10% * 2026 में रायपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 20,00,000 है, जबकि रायपुर मेट्रो की जनसंख्या 24,00,000 अनुमानित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html|title=Raipur Population 2024}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == रायपुर खारुन नदी के तट में बसा छत्तीसगढ़ का सबसे बड़ा शहर है। रायपुर एक बड़े मैदान (छत्तीसगढ़ का मैदान) के मध्य में स्थित है जो "धान का कटोरा" भी कहा जाता है। रायपुर के पूर्व में [[महानदी]] नदी बहती है। उत्तर-पश्चिम में [[मैकल पर्वतमाला|मैकाल]] की पहाड़ियां हैं। उत्तरी ओर [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] का [[पठार]] और दक्षिण में [[बस्तर]] का पठार है। रायपुर मुम्बई-हावड़ा रेल लाइन पर है और यह सभी मह्त्वपूर्ण शहरों से जुड़ा है। राष्ट्रीय राजमार्ग ६ शहरो से गुज़रता है और ४३ शहर को [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से जोड़ता है। रायपुर मुम्बई, दिल्ली एव्म अन्य शहरों से हवाई मा‍र्ग से जुड़ा हुआ है। रायपुर का हवाई अड्डा '''माना'' में है। तापमान: * गर्मी में ४५ से २९ सेल्सिअस * सर्दी में २७ से १० सेल्सिअस * वर्षा लगभग १२० से मी (जुलाई से सितम्बर) == नवा रायपुर == {{main|नवा रायपुर}} 01 नवंबर सन् 2000 में बने छत्तीसगढ़ राज्य की राजधानी रायपुर का प्रशासनिक केन्द्र 'नया रायपुर' हैं। यह एक विश्व स्तरीय परियोजना है जिसमे कि वर्तमान रायपुर से 25 किमी दूर एक नए शहर का सृजन किया गया है। इस के लिए एक बड़े क्षेत्र की भूमि का अर्जन या अधिग्रहण किया गया है। नया रायपुर का कुल क्षेत्रफल 80,000 हेक्टेयर है। नये रायपुर में 225 किमी पक्की सड़क है। नया रायपुर के परसदा क्षेत्र मेंअन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बनाया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |title=नया रायपुर विकास प्राधिकरण |access-date=24 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520105253/http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |archive-date=20 मई 2007 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == रायपुर संपूर्ण [[छत्तीसगढ़|छ्त्तीसगढ़]] एवं [[ओडिशा|उड़ीसा]] के लिये थोक की मंडी है। इसके अलावा यह एक औद्योगिक नगर है। == शिक्षा == रायपुर में मुख्य विश्वविद्यालय: * [[पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय]] * [[इन्दिरा गांधी कृषि विश्वविद्यालय]] * [[हिदायतुल्ला विधि विश्वविद्यालय]] एवं * [[कुशाभाऊ ठाकरे पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय]] * नय आयुष्य एवं चिकित्सा विश्वविद्यालय इंजीनियरिंग की शिक्षा के लिए NIT [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान|राष्ट्रीय तकनीकी संस्थान]] सहित चार अभियांत्रिकी महाविद्यालय हैं : * शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, * रायपुर इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नॉलाजी, * दिशा इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालाजी एंड मैनेजमेंट नए चिकित्सा विश्वविद्यालय के अधीन रायपुर के चार चिकित्सा महाविद्यालय है: * जवाहर लाल नेहरु स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय * शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय * होम्योपैथिक महाविद्यालय * शासकीय दंत चिकित्सा महविद्यालय इसके अलावा विज्ञान, कला, वाणिज्य के अध्ययन हेतु कई महाविद्यालय है। शासकीय विज्ञान महाविद्यालय, शासकीय छ्त्तीसगढ महाविद्यालय है। भविष्य में इंडियन इस्टीट्यूट ऑफ मैनेजमेंट भी केन्द्र सरकार द्वारा प्रारंभ किया जाना है। रायपुर में अधिकांश शासकीय विद्यालय राज्य परीक्षा बोर्ड से और निजी विद्यालय सी बी एस ई से सम्बद्ध हैं। यहां एक शासकीय मुक्त विश्व विद्यालय भी है जिसे [[पंडित सुंदर लाल शर्मा मुक्त विश्वविद्यालय]] के नाम से जाना जाता है। == पर्यटन स्थल == रायपुर के पर्यटन स्थलों में [[नगरघड़ी]] है। यह हर घंटे छत्तीसगढ़ी लोक धुनें सुनाती है। [[बूढ़ा तालाब]], यह शहर का सबसे बड़ा तालाब है जिसे स्वामी विवेकानंद सरोवर के नाम से भी जाना जाता है, इस तालाब के बीचोबीच एक छोटे से द्वीप पर उद्यान है। माता कौशल्या मंदिर भारत में इकलौता मंदिर है जो श्री राम की माता कौशल्या जी के नाम से है, ये रायपुर के चंदखुरी में स्थित हैं,[[दूधधारी मंदिर]] [[हिन्दू|हिन्दूओं]] के आराध्य [[राम|भगवान राम]] का करीब ५०० साल पुराना मंदिर है।{{citation needed|date= फ़रवरी 2011}} [[महंत घासी दास संग्रहालय]] तथा [[राजीव गांधी ऊर्जा पार्क]] जो एक नागरिक वन है, यहां के अन्य दर्शनीय स्थल हैं। यहां सभी झूले [[सौर ऊर्जा]] से संचालित हैं। यहां [[माता कौशल्या]] का मंदिर भी स्थित है । यह मंदिर रायपुर में [[चंद्रखुरी]] में स्थित है जिसमें माता कौशल्या की मूर्ति भी स्थित है । चारों ओर से सरोवर से घिरे इस मंदिर को लोग दूर दूर से देखने आते हैं । वर्ष 2021 में इसका नवीनीकरण भी किया गया जिसके बाद दर्शकों की मानो भीड़ सी लग गई। हिंदू धर्म की मान्यताओं के अनुसार इस मंदिर का बहुत महत्व है , यह मंदिर लोगों को आनन्द और शांति प्रदान करती है । [[माता कौशल्या]] से जुड़ी एक बात तथ्य यह भी है की चूंकि माता कौशल्या श्री राम जी के माता हैं और [[श्री राम जी]] को लोग स्वयं ईश्वर मानते हैं , ऐसा माना जाता है की माता कौशल्या का जन्म छत्तीसगढ़ में हुआ है , माता कौशल्या छत्तीसगढ़ की बेटी हुई अर्थात छत्तीसगढ़ को माता कौशल्या का मायके माना जाता है , अतः भगवान श्री राम छत्तीसगढ़ वासियों के लिए भांजा हैं । इसलिए छत्तीसगढ़ में लोग अपने भांजे - भांजियों को भगवान स्वरूप मानते हैं और मामा - मामी अपने भांजे- भांजी के चरण स्पर्श करते हैं । उनसे कोई काम नहीं कराते। लोगों की मान्यता है की ऐसा करने से पुण्य प्राप्त होता है। == मनोरंजन == रायपुर में मनोरंजन के लिए पुराने सिनेमाघरों के साथ मल्टीप्लेक्स थियेटर भी हैं। आकाशवाणी का मीडियम वेव पर एक रेडियो स्टेशन २ अक्टूबर १९६४ से कार्य कर रहा है। नई पीढ़ी के लिये ऐफ ऐम बैंड पर नए चैनल्स लाये गए हैं, जिनमें विविध भारती या विज्ञापन प्रसारण सेवा १ जनवरी २००१ को शुरू हुई है। तीन नए रेडियो स्टेशन सन् २००७ में शुरू हुए हैं; इनमें रेडियो मिर्ची, रेडियो रंगीला तथा रेडियो माई एफ एम का चैनल हैं। वर्ष २००९ में बिना किसी औपचारिक उद्घाटन के एक और नया रेडियो चैनल रेडियो तड़का भी आ गया है। सभी का प्रसारण रायपुर से होता है। टेलीविजन चैनलों में १९७७ में शुरू हुआ, दूरदर्शन का चैनल सर्व प्रथम है। अब तो दूरदर्शन का डीडी न्यूज़ चैनल भी रायपुर में देखा जा सकता है। सहारा समय, ई टीवी न्यूज, जी छत्तीसगढ़ २४ घंटे, वॉच न्यूज के साथ केबल टीवी के एम० चैनल और ग्रैन्ड चैनल है। इसके अलावा एयरपोर्ट रोड पर एक उर्जा पार्क तथा जी० ई० रोड पर ग्राम सरोना में स्थित नंदन वन है यहां जंगली जानवरों को भी देखा जा सकता है। वर्ष २००९ व २०१० में मेट्रो शहरों के अनुसार शॉपिंग मॉल भी बने हैं। तेलीबांधा में सिटी मॉल व तेलीबांधा के आगे जी.ई. रोड पर मैग्नेटों मॉल, आमानाका के आगे जी.ई. रोड पर आर. के. मॉल तथा देवेन्द्र नगर में छत्तीसगढ़ सिटी सेन्टर बना है। == परिवहन == === रेलवे === रायपुर भारतीय रेलवे के हावड़ा-नागपुर-मुंबई मार्ग पर स्थित है। यह भारत के सभी मुख्य शहरों (नई दिल्ली, मुंबई, पुणे, भोपाल, कोलकाता, बैंगलोर, चेन्नई, अमृतसर, इंदौर, रांची, पटना, लखनऊ, बनारस, सूरत, भुवनेश्वर आदि) शहरों से रेलवे मार्ग के द्वारा अच्छी तरह जुड़ा हुआ है। === हवाई अड्डा === स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट (माना एअरपोर्ट) रायपुर का निकटतम हवाई अड्डा है। == रोचक तथ्य == * 1995 में स्थापित की गई रायपुर नगर की नगरघड़ी में छत्तीसगढ़ की 24 लोकधुनों को संयोजित कर लोक संस्कृति को बढ़ावा देने की दिशा में किया गया प्रयास शायद पूरे विश्व में एक अनूठा है। रायपुर विकास प्राधिकरण के अध्यक्ष श्री श्याम बैस के प्रयासों से शुरू की गई नगरघड़ी ग्लोबल एक्सेस पोजिशिन तकनीक से समय बताती है। नगरघड़ी में हर घंटे बजनेवाली लोकधुन पूरे छत्तीसगढ़ राज्य की लोक संस्कृति की अभिव्यक्ति है। * ११ सितंबर २००८ को छत्तीसगढ़ के पहले अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम का शुभारंभ किया गया। ६० हजार की क्षमता वाला यह स्टेडियम कोलकात्ता ईडन गार्डन के बाद देश का दूसरा बड़ा स्टेडियम है। यह स्टेडियम रायपुर से लगभग २० किलोमीटर दूर ग्राम परसदा, मंदिरहसौद में है। इसकी लागत १०० करोड़ आंकी गई है। * रायपुर बिलासपुर मार्ग पर डॉ॰ खूबचंद बघेल ट्रांसपोर्टनगर नगर विकसित किया गया है। ९८ एकड़ क्षेत्र में विकसित किए गया यह ट्रांसपोर्टनगर बहुत ही योजनाबध्द ढ़ग से विकसित किया गया है। यहां एक साथ ३००० ट्रकों की पार्किंग की जा सकती है। यही कारण है कि इसे देश के सर्वसुविधायुक्त ट्रांसपोर्टनगर के रूप में माना जा रहा है। * छत्तीसगढ़ के पुरखों की संस्कृति और लोकाचार के सबंध में एक खुले संग्रहालय का नाम है पुरखौती मुक्तांगन। छत्तीसगढ़ की संस्कृति, परंपरा, पुरातत्व, पर्यावरण और जीव-सृष्टि की सन्निधि में विकास की कल्पना को साकार करने हेतु पुरखौती मुक्तांगन रायपुर से लगभग 20 कि॰मी॰ की दूरी पर स्थित ग्राम-उपरवारा की लगभग 200 एकड़ भूमि में स्थित है। == इन्हें भी देखें == * [[नया रायपुर]] * [[रायपुर ज़िला]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm रायपुर ज़िला प्रशासन] * [https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html Raipur का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606172607/https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html |date=6 जून 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{रायपुर जिले की तहसील}} [[श्रेणी:रायपुर ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर|*]] 57twtlveipn8u3fouwusrfvhl7tcz8k 6598708 6598648 2026-08-14T02:07:26Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44010-91|~2026-44010-91]] ([[User talk:~2026-44010-91|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Lp0 on fire|Lp0 on fire]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6163089 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = रायपुर |other_name = Raipur |image = |image_caption = बाएँ से दाएँ: नगर घड़ी, शहीद वीर नारायण सिंह अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम, आई लव रायपुर चिन्ह, स्वामी विवेकानंद विमानक्षेत्र, मग्नेटो मॉल, राम मन्दिर रायपुर, [[भारतीय प्रबंधन संस्थान, रायपुर]] |pushpin_label = रायपुर |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|21.25|81.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रायपुर ज़िला]] |government_type = नगरपालिका |governing_body = रायपुर नगर निगम |area_total_km2 = 226 |elevation_footnotes = |elevation_m = 298.15 |population_total = 1010087 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_metro = 1122555 |population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 492001-22, 493111-211 |registration_plate = CG-04 |blank_name_sec1 = UN/LOCODE |blank_info_sec1 = IN RPR |website = {{URL|www.raipur.gov.in}} }} [[File:पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर.jpg|thumb|280px|पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर]] [[File:GPS data at Raipur Airport.jpg|thumb|280px|स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट स्थिति]] [[File:CollegeNIT.jpg|thumb|280px|ऍनआइटी रायपुर]] '''रायपुर''' (Raipur) [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य में स्थित एक नगर है। यह राज्य की राजधानी है और [[रायपुर ज़िले]] का मुख्यालय है। रायपुर छत्तीसगढ़ राज्य का सबसे बड़ा शहर होने के साथ-साथ राज्य का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक और व्यापारिक केन्द्र है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord - Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ Pratiyogita Darpan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180520/https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ |date=2 जुलाई 2019 }}," July 2007</ref> छत्तीसगढ़ के विभाजन के पूर्व रायपुर मध्य प्रदेश राज्य का अंग था।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/03/raipur-chhattisgarh.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : रायपुर - Raipur Chhattisgarh|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को स्वच्छ सर्वेक्षण 2021 मे भारत का 6वां सबसे स्वच्छ शहर घोषित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://dainikchhattisgarhwatch.com/2021/12/22/swachh-survekshan-information-about-clean-city-raipur-app-for-2022/|title=स्वच्छ सर्वेक्षण - 2022 की हेतु "क्लीन सिटी रायपुर एप की जानकारी » Chhattisgarh Watch|date=2021-12-22|website=Chhattisgarh watch|language=en-US|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को व्यापार के लिए देश के सबसे अच्छे शहरों मे से एक माना जाता है। रायपुर खनिज संपदा से भरपूर है। यह देश मे स्टील एवं लोहे के बड़े बाजारों मे से एक है। लगभग 200 स्टील रोलिंग मिल, 195 स्पन्ज आयरन प्लांट, कम से कम 6 स्टील प्लांट, 60 प्लाइवुड कारखाने, 35 फेरो-अलॉय प्लांट, और 500 कृषि उद्योग हैं। रायपुर मे 800 से अधिक राइस मिल प्लांट हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur|title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur|website=www.raipuronline.in|access-date=2022-04-30}}</ref> == इतिहास == पुराने भवन एवं किलों के अवशेष पर आधारित कुछ इतिहासविदों की मान्यतानुसार यह शहर ९वीं सदी से अस्तित्व में है।यहां प्राचीन गोंड राजाओं का शासन था, ज्यादातर लोगों का मानना है कि यह १४ वीं सदी में बसा था। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार: * जनसंख्या - 10,10,087 * लिंगानुपात - 946 * साक्षरता दर - 86.90% * पुरुष साक्षरता दर 92.39% * महिला साक्षरता दर 81.10% * 2024 में रायपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 1,433,000 है, जबकि रायपुर मेट्रो की जनसंख्या 1,594,000 अनुमानित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html|title=Raipur Population 2024}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == रायपुर खारुन नदी के तट में बसा छत्तीसगढ़ का सबसे बड़ा शहर है। रायपुर एक बड़े मैदान (छत्तीसगढ़ का मैदान) के मध्य में स्थित है जो "धान का कटोरा" भी कहा जाता है। रायपुर के पूर्व में [[महानदी]] नदी बहती है। उत्तर-पश्चिम में [[मैकल पर्वतमाला|मैकाल]] की पहाड़ियां हैं। उत्तरी ओर [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] का [[पठार]] और दक्षिण में [[बस्तर]] का पठार है। रायपुर मुम्बई-हावड़ा रेल लाइन पर है और यह सभी मह्त्वपूर्ण शहरों से जुड़ा है। राष्ट्रीय राजमार्ग ६ शहरो से गुज़रता है और ४३ शहर को [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से जोड़ता है। रायपुर मुम्बई, दिल्ली एव्म अन्य शहरों से हवाई मा‍र्ग से जुड़ा हुआ है। रायपुर का हवाई अड्डा '''माना'' में है। तापमान: * गर्मी में ४५ से २९ सेल्सिअस * सर्दी में २७ से १० सेल्सिअस * वर्षा लगभग १२० से मी (जुलाई से सितम्बर) == नवा रायपुर == {{main|नवा रायपुर}} 01 नवंबर सन् 2000 में बने छत्तीसगढ़ राज्य की राजधानी रायपुर का प्रशासनिक केन्द्र 'नया रायपुर' हैं। यह एक विश्व स्तरीय परियोजना है जिसमे कि वर्तमान रायपुर से 25 किमी दूर एक नए शहर का सृजन किया गया है। इस के लिए एक बड़े क्षेत्र की भूमि का अर्जन या अधिग्रहण किया गया है। नया रायपुर का कुल क्षेत्रफल 80,000 हेक्टेयर है। नये रायपुर में 225 किमी पक्की सड़क है। नया रायपुर के परसदा क्षेत्र मेंअन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बनाया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |title=नया रायपुर विकास प्राधिकरण |access-date=24 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520105253/http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |archive-date=20 मई 2007 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == रायपुर संपूर्ण [[छत्तीसगढ़|छ्त्तीसगढ़]] एवं [[ओडिशा|उड़ीसा]] के लिये थोक की मंडी है। इसके अलावा यह एक औद्योगिक नगर है। == शिक्षा == रायपुर में मुख्य विश्वविद्यालय: * [[पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय]] * [[इन्दिरा गांधी कृषि विश्वविद्यालय]] * [[हिदायतुल्ला विधि विश्वविद्यालय]] एवं * [[कुशाभाऊ ठाकरे पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय]] * नय आयुष्य एवं चिकित्सा विश्वविद्यालय इंजीनियरिंग की शिक्षा के लिए NIT [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान|राष्ट्रीय तकनीकी संस्थान]] सहित चार अभियांत्रिकी महाविद्यालय हैं : * शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, * रायपुर इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नॉलाजी, * दिशा इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालाजी एंड मैनेजमेंट नए चिकित्सा विश्वविद्यालय के अधीन रायपुर के चार चिकित्सा महाविद्यालय है: * जवाहर लाल नेहरु स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय * शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय * होम्योपैथिक महाविद्यालय * शासकीय दंत चिकित्सा महविद्यालय इसके अलावा विज्ञान, कला, वाणिज्य के अध्ययन हेतु कई महाविद्यालय है। शासकीय विज्ञान महाविद्यालय, शासकीय छ्त्तीसगढ महाविद्यालय है। भविष्य में इंडियन इस्टीट्यूट ऑफ मैनेजमेंट भी केन्द्र सरकार द्वारा प्रारंभ किया जाना है। रायपुर में अधिकांश शासकीय विद्यालय राज्य परीक्षा बोर्ड से और निजी विद्यालय सी बी एस ई से सम्बद्ध हैं। यहां एक शासकीय मुक्त विश्व विद्यालय भी है जिसे [[पंडित सुंदर लाल शर्मा मुक्त विश्वविद्यालय]] के नाम से जाना जाता है। == पर्यटन स्थल == रायपुर के पर्यटन स्थलों में [[नगरघड़ी]] है। यह हर घंटे छत्तीसगढ़ी लोक धुनें सुनाती है। [[बूढ़ा तालाब]], यह शहर का सबसे बड़ा तालाब है जिसे स्वामी विवेकानंद सरोवर के नाम से भी जाना जाता है, इस तालाब के बीचोबीच एक छोटे से द्वीप पर उद्यान है। माता कौशल्या मंदिर भारत में इकलौता मंदिर है जो श्री राम की माता कौशल्या जी के नाम से है, ये रायपुर के चंदखुरी में स्थित हैं,[[दूधधारी मंदिर]] [[हिन्दू|हिन्दूओं]] के आराध्य [[राम|भगवान राम]] का करीब ५०० साल पुराना मंदिर है।{{citation needed|date= फ़रवरी 2011}} [[महंत घासी दास संग्रहालय]] तथा [[राजीव गांधी ऊर्जा पार्क]] जो एक नागरिक वन है, यहां के अन्य दर्शनीय स्थल हैं। यहां सभी झूले [[सौर ऊर्जा]] से संचालित हैं। यहां [[माता कौशल्या]] का मंदिर भी स्थित है । यह मंदिर रायपुर में [[चंद्रखुरी]] में स्थित है जिसमें माता कौशल्या की मूर्ति भी स्थित है । चारों ओर से सरोवर से घिरे इस मंदिर को लोग दूर दूर से देखने आते हैं । वर्ष 2021 में इसका नवीनीकरण भी किया गया जिसके बाद दर्शकों की मानो भीड़ सी लग गई। हिंदू धर्म की मान्यताओं के अनुसार इस मंदिर का बहुत महत्व है , यह मंदिर लोगों को आनन्द और शांति प्रदान करती है । [[माता कौशल्या]] से जुड़ी एक बात तथ्य यह भी है की चूंकि माता कौशल्या श्री राम जी के माता हैं और [[श्री राम जी]] को लोग स्वयं ईश्वर मानते हैं , ऐसा माना जाता है की माता कौशल्या का जन्म छत्तीसगढ़ में हुआ है , माता कौशल्या छत्तीसगढ़ की बेटी हुई अर्थात छत्तीसगढ़ को माता कौशल्या का मायके माना जाता है , अतः भगवान श्री राम छत्तीसगढ़ वासियों के लिए भांजा हैं । इसलिए छत्तीसगढ़ में लोग अपने भांजे - भांजियों को भगवान स्वरूप मानते हैं और मामा - मामी अपने भांजे- भांजी के चरण स्पर्श करते हैं । उनसे कोई काम नहीं कराते। लोगों की मान्यता है की ऐसा करने से पुण्य प्राप्त होता है। == मनोरंजन == रायपुर में मनोरंजन के लिए पुराने सिनेमाघरों के साथ मल्टीप्लेक्स थियेटर भी हैं। आकाशवाणी का मीडियम वेव पर एक रेडियो स्टेशन २ अक्टूबर १९६४ से कार्य कर रहा है। नई पीढ़ी के लिये ऐफ ऐम बैंड पर नए चैनल्स लाये गए हैं, जिनमें विविध भारती या विज्ञापन प्रसारण सेवा १ जनवरी २००१ को शुरू हुई है। तीन नए रेडियो स्टेशन सन् २००७ में शुरू हुए हैं; इनमें रेडियो मिर्ची, रेडियो रंगीला तथा रेडियो माई एफ एम का चैनल हैं। वर्ष २००९ में बिना किसी औपचारिक उद्घाटन के एक और नया रेडियो चैनल रेडियो तड़का भी आ गया है। सभी का प्रसारण रायपुर से होता है। टेलीविजन चैनलों में १९७७ में शुरू हुआ, दूरदर्शन का चैनल सर्व प्रथम है। अब तो दूरदर्शन का डीडी न्यूज़ चैनल भी रायपुर में देखा जा सकता है। सहारा समय, ई टीवी न्यूज, जी छत्तीसगढ़ २४ घंटे, वॉच न्यूज के साथ केबल टीवी के एम० चैनल और ग्रैन्ड चैनल है। इसके अलावा एयरपोर्ट रोड पर एक उर्जा पार्क तथा जी० ई० रोड पर ग्राम सरोना में स्थित नंदन वन है यहां जंगली जानवरों को भी देखा जा सकता है। वर्ष २००९ व २०१० में मेट्रो शहरों के अनुसार शॉपिंग मॉल भी बने हैं। तेलीबांधा में सिटी मॉल व तेलीबांधा के आगे जी.ई. रोड पर मैग्नेटों मॉल, आमानाका के आगे जी.ई. रोड पर आर. के. मॉल तथा देवेन्द्र नगर में छत्तीसगढ़ सिटी सेन्टर बना है। == परिवहन == === रेलवे === रायपुर भारतीय रेलवे के हावड़ा-नागपुर-मुंबई मार्ग पर स्थित है। यह भारत के सभी मुख्य शहरों (नई दिल्ली, मुंबई, पुणे, भोपाल, कोलकाता, बैंगलोर, चेन्नई, अमृतसर, इंदौर, रांची, पटना, लखनऊ, बनारस, सूरत, भुवनेश्वर आदि) शहरों से रेलवे मार्ग के द्वारा अच्छी तरह जुड़ा हुआ है। === हवाई अड्डा === स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट (माना एअरपोर्ट) रायपुर का निकटतम हवाई अड्डा है। == रोचक तथ्य == * 1995 में स्थापित की गई रायपुर नगर की नगरघड़ी में छत्तीसगढ़ की 24 लोकधुनों को संयोजित कर लोक संस्कृति को बढ़ावा देने की दिशा में किया गया प्रयास शायद पूरे विश्व में एक अनूठा है। रायपुर विकास प्राधिकरण के अध्यक्ष श्री श्याम बैस के प्रयासों से शुरू की गई नगरघड़ी ग्लोबल एक्सेस पोजिशिन तकनीक से समय बताती है। नगरघड़ी में हर घंटे बजनेवाली लोकधुन पूरे छत्तीसगढ़ राज्य की लोक संस्कृति की अभिव्यक्ति है। * ११ सितंबर २००८ को छत्तीसगढ़ के पहले अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम का शुभारंभ किया गया। ६० हजार की क्षमता वाला यह स्टेडियम कोलकात्ता ईडन गार्डन के बाद देश का दूसरा बड़ा स्टेडियम है। यह स्टेडियम रायपुर से लगभग २० किलोमीटर दूर ग्राम परसदा, मंदिरहसौद में है। इसकी लागत १०० करोड़ आंकी गई है। * रायपुर बिलासपुर मार्ग पर डॉ॰ खूबचंद बघेल ट्रांसपोर्टनगर नगर विकसित किया गया है। ९८ एकड़ क्षेत्र में विकसित किए गया यह ट्रांसपोर्टनगर बहुत ही योजनाबध्द ढ़ग से विकसित किया गया है। यहां एक साथ ३००० ट्रकों की पार्किंग की जा सकती है। यही कारण है कि इसे देश के सर्वसुविधायुक्त ट्रांसपोर्टनगर के रूप में माना जा रहा है। * छत्तीसगढ़ के पुरखों की संस्कृति और लोकाचार के सबंध में एक खुले संग्रहालय का नाम है पुरखौती मुक्तांगन। छत्तीसगढ़ की संस्कृति, परंपरा, पुरातत्व, पर्यावरण और जीव-सृष्टि की सन्निधि में विकास की कल्पना को साकार करने हेतु पुरखौती मुक्तांगन रायपुर से लगभग 20 कि॰मी॰ की दूरी पर स्थित ग्राम-उपरवारा की लगभग 200 एकड़ भूमि में स्थित है। == इन्हें भी देखें == * [[नया रायपुर]] * [[रायपुर ज़िला]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm रायपुर ज़िला प्रशासन] * [https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html Raipur का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606172607/https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html |date=6 जून 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{रायपुर जिले की तहसील}} [[श्रेणी:रायपुर ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर|*]] 9b458vp7cw64jezk0ifktxundahcnon 6598709 6598708 2026-08-14T02:09:04Z AMAN KUMAR 911487 /* जनसांख्यिकी */ स्तोत्र के अनुसार सुधार 6598709 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = रायपुर |other_name = Raipur |image = |image_caption = बाएँ से दाएँ: नगर घड़ी, शहीद वीर नारायण सिंह अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम, आई लव रायपुर चिन्ह, स्वामी विवेकानंद विमानक्षेत्र, मग्नेटो मॉल, राम मन्दिर रायपुर, [[भारतीय प्रबंधन संस्थान, रायपुर]] |pushpin_label = रायपुर |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|21.25|81.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रायपुर ज़िला]] |government_type = नगरपालिका |governing_body = रायपुर नगर निगम |area_total_km2 = 226 |elevation_footnotes = |elevation_m = 298.15 |population_total = 1010087 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_metro = 1122555 |population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 492001-22, 493111-211 |registration_plate = CG-04 |blank_name_sec1 = UN/LOCODE |blank_info_sec1 = IN RPR |website = {{URL|www.raipur.gov.in}} }} [[File:पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर.jpg|thumb|280px|पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर]] [[File:GPS data at Raipur Airport.jpg|thumb|280px|स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट स्थिति]] [[File:CollegeNIT.jpg|thumb|280px|ऍनआइटी रायपुर]] '''रायपुर''' (Raipur) [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य में स्थित एक नगर है। यह राज्य की राजधानी है और [[रायपुर ज़िले]] का मुख्यालय है। रायपुर छत्तीसगढ़ राज्य का सबसे बड़ा शहर होने के साथ-साथ राज्य का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक और व्यापारिक केन्द्र है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord - Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ Pratiyogita Darpan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180520/https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ |date=2 जुलाई 2019 }}," July 2007</ref> छत्तीसगढ़ के विभाजन के पूर्व रायपुर मध्य प्रदेश राज्य का अंग था।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/03/raipur-chhattisgarh.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : रायपुर - Raipur Chhattisgarh|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को स्वच्छ सर्वेक्षण 2021 मे भारत का 6वां सबसे स्वच्छ शहर घोषित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://dainikchhattisgarhwatch.com/2021/12/22/swachh-survekshan-information-about-clean-city-raipur-app-for-2022/|title=स्वच्छ सर्वेक्षण - 2022 की हेतु "क्लीन सिटी रायपुर एप की जानकारी » Chhattisgarh Watch|date=2021-12-22|website=Chhattisgarh watch|language=en-US|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को व्यापार के लिए देश के सबसे अच्छे शहरों मे से एक माना जाता है। रायपुर खनिज संपदा से भरपूर है। यह देश मे स्टील एवं लोहे के बड़े बाजारों मे से एक है। लगभग 200 स्टील रोलिंग मिल, 195 स्पन्ज आयरन प्लांट, कम से कम 6 स्टील प्लांट, 60 प्लाइवुड कारखाने, 35 फेरो-अलॉय प्लांट, और 500 कृषि उद्योग हैं। रायपुर मे 800 से अधिक राइस मिल प्लांट हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur|title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur|website=www.raipuronline.in|access-date=2022-04-30}}</ref> == इतिहास == पुराने भवन एवं किलों के अवशेष पर आधारित कुछ इतिहासविदों की मान्यतानुसार यह शहर ९वीं सदी से अस्तित्व में है।यहां प्राचीन गोंड राजाओं का शासन था, ज्यादातर लोगों का मानना है कि यह १४ वीं सदी में बसा था। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार: * जनसंख्या - 10,10,087 * लिंगानुपात - 946 * साक्षरता दर - 86.90% * पुरुष साक्षरता दर 92.39% * महिला साक्षरता दर 81.10% * 2024 में रायपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 15,19,000 है, जबकि रायपुर मेट्रो की जनसंख्या 16,90,000 अनुमानित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html|title=Raipur Population 2024}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == रायपुर खारुन नदी के तट में बसा छत्तीसगढ़ का सबसे बड़ा शहर है। रायपुर एक बड़े मैदान (छत्तीसगढ़ का मैदान) के मध्य में स्थित है जो "धान का कटोरा" भी कहा जाता है। रायपुर के पूर्व में [[महानदी]] नदी बहती है। उत्तर-पश्चिम में [[मैकल पर्वतमाला|मैकाल]] की पहाड़ियां हैं। उत्तरी ओर [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] का [[पठार]] और दक्षिण में [[बस्तर]] का पठार है। रायपुर मुम्बई-हावड़ा रेल लाइन पर है और यह सभी मह्त्वपूर्ण शहरों से जुड़ा है। राष्ट्रीय राजमार्ग ६ शहरो से गुज़रता है और ४३ शहर को [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से जोड़ता है। रायपुर मुम्बई, दिल्ली एव्म अन्य शहरों से हवाई मा‍र्ग से जुड़ा हुआ है। रायपुर का हवाई अड्डा '''माना'' में है। तापमान: * गर्मी में ४५ से २९ सेल्सिअस * सर्दी में २७ से १० सेल्सिअस * वर्षा लगभग १२० से मी (जुलाई से सितम्बर) == नवा रायपुर == {{main|नवा रायपुर}} 01 नवंबर सन् 2000 में बने छत्तीसगढ़ राज्य की राजधानी रायपुर का प्रशासनिक केन्द्र 'नया रायपुर' हैं। यह एक विश्व स्तरीय परियोजना है जिसमे कि वर्तमान रायपुर से 25 किमी दूर एक नए शहर का सृजन किया गया है। इस के लिए एक बड़े क्षेत्र की भूमि का अर्जन या अधिग्रहण किया गया है। नया रायपुर का कुल क्षेत्रफल 80,000 हेक्टेयर है। नये रायपुर में 225 किमी पक्की सड़क है। नया रायपुर के परसदा क्षेत्र मेंअन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बनाया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |title=नया रायपुर विकास प्राधिकरण |access-date=24 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520105253/http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |archive-date=20 मई 2007 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == रायपुर संपूर्ण [[छत्तीसगढ़|छ्त्तीसगढ़]] एवं [[ओडिशा|उड़ीसा]] के लिये थोक की मंडी है। इसके अलावा यह एक औद्योगिक नगर है। == शिक्षा == रायपुर में मुख्य विश्वविद्यालय: * [[पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय]] * [[इन्दिरा गांधी कृषि विश्वविद्यालय]] * [[हिदायतुल्ला विधि विश्वविद्यालय]] एवं * [[कुशाभाऊ ठाकरे पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय]] * नय आयुष्य एवं चिकित्सा विश्वविद्यालय इंजीनियरिंग की शिक्षा के लिए NIT [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान|राष्ट्रीय तकनीकी संस्थान]] सहित चार अभियांत्रिकी महाविद्यालय हैं : * शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, * रायपुर इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नॉलाजी, * दिशा इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालाजी एंड मैनेजमेंट नए चिकित्सा विश्वविद्यालय के अधीन रायपुर के चार चिकित्सा महाविद्यालय है: * जवाहर लाल नेहरु स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय * शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय * होम्योपैथिक महाविद्यालय * शासकीय दंत चिकित्सा महविद्यालय इसके अलावा विज्ञान, कला, वाणिज्य के अध्ययन हेतु कई महाविद्यालय है। शासकीय विज्ञान महाविद्यालय, शासकीय छ्त्तीसगढ महाविद्यालय है। भविष्य में इंडियन इस्टीट्यूट ऑफ मैनेजमेंट भी केन्द्र सरकार द्वारा प्रारंभ किया जाना है। रायपुर में अधिकांश शासकीय विद्यालय राज्य परीक्षा बोर्ड से और निजी विद्यालय सी बी एस ई से सम्बद्ध हैं। यहां एक शासकीय मुक्त विश्व विद्यालय भी है जिसे [[पंडित सुंदर लाल शर्मा मुक्त विश्वविद्यालय]] के नाम से जाना जाता है। == पर्यटन स्थल == रायपुर के पर्यटन स्थलों में [[नगरघड़ी]] है। यह हर घंटे छत्तीसगढ़ी लोक धुनें सुनाती है। [[बूढ़ा तालाब]], यह शहर का सबसे बड़ा तालाब है जिसे स्वामी विवेकानंद सरोवर के नाम से भी जाना जाता है, इस तालाब के बीचोबीच एक छोटे से द्वीप पर उद्यान है। माता कौशल्या मंदिर भारत में इकलौता मंदिर है जो श्री राम की माता कौशल्या जी के नाम से है, ये रायपुर के चंदखुरी में स्थित हैं,[[दूधधारी मंदिर]] [[हिन्दू|हिन्दूओं]] के आराध्य [[राम|भगवान राम]] का करीब ५०० साल पुराना मंदिर है।{{citation needed|date= फ़रवरी 2011}} [[महंत घासी दास संग्रहालय]] तथा [[राजीव गांधी ऊर्जा पार्क]] जो एक नागरिक वन है, यहां के अन्य दर्शनीय स्थल हैं। यहां सभी झूले [[सौर ऊर्जा]] से संचालित हैं। यहां [[माता कौशल्या]] का मंदिर भी स्थित है । यह मंदिर रायपुर में [[चंद्रखुरी]] में स्थित है जिसमें माता कौशल्या की मूर्ति भी स्थित है । चारों ओर से सरोवर से घिरे इस मंदिर को लोग दूर दूर से देखने आते हैं । वर्ष 2021 में इसका नवीनीकरण भी किया गया जिसके बाद दर्शकों की मानो भीड़ सी लग गई। हिंदू धर्म की मान्यताओं के अनुसार इस मंदिर का बहुत महत्व है , यह मंदिर लोगों को आनन्द और शांति प्रदान करती है । [[माता कौशल्या]] से जुड़ी एक बात तथ्य यह भी है की चूंकि माता कौशल्या श्री राम जी के माता हैं और [[श्री राम जी]] को लोग स्वयं ईश्वर मानते हैं , ऐसा माना जाता है की माता कौशल्या का जन्म छत्तीसगढ़ में हुआ है , माता कौशल्या छत्तीसगढ़ की बेटी हुई अर्थात छत्तीसगढ़ को माता कौशल्या का मायके माना जाता है , अतः भगवान श्री राम छत्तीसगढ़ वासियों के लिए भांजा हैं । इसलिए छत्तीसगढ़ में लोग अपने भांजे - भांजियों को भगवान स्वरूप मानते हैं और मामा - मामी अपने भांजे- भांजी के चरण स्पर्श करते हैं । उनसे कोई काम नहीं कराते। लोगों की मान्यता है की ऐसा करने से पुण्य प्राप्त होता है। == मनोरंजन == रायपुर में मनोरंजन के लिए पुराने सिनेमाघरों के साथ मल्टीप्लेक्स थियेटर भी हैं। आकाशवाणी का मीडियम वेव पर एक रेडियो स्टेशन २ अक्टूबर १९६४ से कार्य कर रहा है। नई पीढ़ी के लिये ऐफ ऐम बैंड पर नए चैनल्स लाये गए हैं, जिनमें विविध भारती या विज्ञापन प्रसारण सेवा १ जनवरी २००१ को शुरू हुई है। तीन नए रेडियो स्टेशन सन् २००७ में शुरू हुए हैं; इनमें रेडियो मिर्ची, रेडियो रंगीला तथा रेडियो माई एफ एम का चैनल हैं। वर्ष २००९ में बिना किसी औपचारिक उद्घाटन के एक और नया रेडियो चैनल रेडियो तड़का भी आ गया है। सभी का प्रसारण रायपुर से होता है। टेलीविजन चैनलों में १९७७ में शुरू हुआ, दूरदर्शन का चैनल सर्व प्रथम है। अब तो दूरदर्शन का डीडी न्यूज़ चैनल भी रायपुर में देखा जा सकता है। सहारा समय, ई टीवी न्यूज, जी छत्तीसगढ़ २४ घंटे, वॉच न्यूज के साथ केबल टीवी के एम० चैनल और ग्रैन्ड चैनल है। इसके अलावा एयरपोर्ट रोड पर एक उर्जा पार्क तथा जी० ई० रोड पर ग्राम सरोना में स्थित नंदन वन है यहां जंगली जानवरों को भी देखा जा सकता है। वर्ष २००९ व २०१० में मेट्रो शहरों के अनुसार शॉपिंग मॉल भी बने हैं। तेलीबांधा में सिटी मॉल व तेलीबांधा के आगे जी.ई. रोड पर मैग्नेटों मॉल, आमानाका के आगे जी.ई. रोड पर आर. के. मॉल तथा देवेन्द्र नगर में छत्तीसगढ़ सिटी सेन्टर बना है। == परिवहन == === रेलवे === रायपुर भारतीय रेलवे के हावड़ा-नागपुर-मुंबई मार्ग पर स्थित है। यह भारत के सभी मुख्य शहरों (नई दिल्ली, मुंबई, पुणे, भोपाल, कोलकाता, बैंगलोर, चेन्नई, अमृतसर, इंदौर, रांची, पटना, लखनऊ, बनारस, सूरत, भुवनेश्वर आदि) शहरों से रेलवे मार्ग के द्वारा अच्छी तरह जुड़ा हुआ है। === हवाई अड्डा === स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट (माना एअरपोर्ट) रायपुर का निकटतम हवाई अड्डा है। == रोचक तथ्य == * 1995 में स्थापित की गई रायपुर नगर की नगरघड़ी में छत्तीसगढ़ की 24 लोकधुनों को संयोजित कर लोक संस्कृति को बढ़ावा देने की दिशा में किया गया प्रयास शायद पूरे विश्व में एक अनूठा है। रायपुर विकास प्राधिकरण के अध्यक्ष श्री श्याम बैस के प्रयासों से शुरू की गई नगरघड़ी ग्लोबल एक्सेस पोजिशिन तकनीक से समय बताती है। नगरघड़ी में हर घंटे बजनेवाली लोकधुन पूरे छत्तीसगढ़ राज्य की लोक संस्कृति की अभिव्यक्ति है। * ११ सितंबर २००८ को छत्तीसगढ़ के पहले अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम का शुभारंभ किया गया। ६० हजार की क्षमता वाला यह स्टेडियम कोलकात्ता ईडन गार्डन के बाद देश का दूसरा बड़ा स्टेडियम है। यह स्टेडियम रायपुर से लगभग २० किलोमीटर दूर ग्राम परसदा, मंदिरहसौद में है। इसकी लागत १०० करोड़ आंकी गई है। * रायपुर बिलासपुर मार्ग पर डॉ॰ खूबचंद बघेल ट्रांसपोर्टनगर नगर विकसित किया गया है। ९८ एकड़ क्षेत्र में विकसित किए गया यह ट्रांसपोर्टनगर बहुत ही योजनाबध्द ढ़ग से विकसित किया गया है। यहां एक साथ ३००० ट्रकों की पार्किंग की जा सकती है। यही कारण है कि इसे देश के सर्वसुविधायुक्त ट्रांसपोर्टनगर के रूप में माना जा रहा है। * छत्तीसगढ़ के पुरखों की संस्कृति और लोकाचार के सबंध में एक खुले संग्रहालय का नाम है पुरखौती मुक्तांगन। छत्तीसगढ़ की संस्कृति, परंपरा, पुरातत्व, पर्यावरण और जीव-सृष्टि की सन्निधि में विकास की कल्पना को साकार करने हेतु पुरखौती मुक्तांगन रायपुर से लगभग 20 कि॰मी॰ की दूरी पर स्थित ग्राम-उपरवारा की लगभग 200 एकड़ भूमि में स्थित है। == इन्हें भी देखें == * [[नया रायपुर]] * [[रायपुर ज़िला]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm रायपुर ज़िला प्रशासन] * [https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html Raipur का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606172607/https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html |date=6 जून 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{रायपुर जिले की तहसील}} [[श्रेणी:रायपुर ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर|*]] sd8nkmnj5dztg931wdfe4idd9zs3cju 6598710 6598709 2026-08-14T02:09:17Z AMAN KUMAR 911487 /* जनसांख्यिकी */ . 6598710 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = रायपुर |other_name = Raipur |image = |image_caption = बाएँ से दाएँ: नगर घड़ी, शहीद वीर नारायण सिंह अंतर्राष्ट्रीय स्टेडियम, आई लव रायपुर चिन्ह, स्वामी विवेकानंद विमानक्षेत्र, मग्नेटो मॉल, राम मन्दिर रायपुर, [[भारतीय प्रबंधन संस्थान, रायपुर]] |pushpin_label = रायपुर |pushpin_map = India Chhattisgarh |coordinates = {{coord|21.25|81.63|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = छत्तीसगढ़ में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[छत्तीसगढ़]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रायपुर ज़िला]] |government_type = नगरपालिका |governing_body = रायपुर नगर निगम |area_total_km2 = 226 |elevation_footnotes = |elevation_m = 298.15 |population_total = 1010087 |population_as_of = 2011 |population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |population_density_km2 = auto |population_metro = 1122555 |population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी भाषा|छत्तीसगढ़ी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 492001-22, 493111-211 |registration_plate = CG-04 |blank_name_sec1 = UN/LOCODE |blank_info_sec1 = IN RPR |website = {{URL|www.raipur.gov.in}} }} [[File:पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर.jpg|thumb|280px|पलारी का ऐतिहासिक सिद्धेश्वर मंदिर]] [[File:GPS data at Raipur Airport.jpg|thumb|280px|स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट स्थिति]] [[File:CollegeNIT.jpg|thumb|280px|ऍनआइटी रायपुर]] '''रायपुर''' (Raipur) [[भारत]] के [[छत्तीसगढ़]] राज्य में स्थित एक नगर है। यह राज्य की राजधानी है और [[रायपुर ज़िले]] का मुख्यालय है। रायपुर छत्तीसगढ़ राज्य का सबसे बड़ा शहर होने के साथ-साथ राज्य का एक महत्वपूर्ण औद्योगिक और व्यापारिक केन्द्र है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord - Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ Pratiyogita Darpan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702180520/https://books.google.com/books?id=7egDAAAAMBAJ |date=2 जुलाई 2019 }}," July 2007</ref> छत्तीसगढ़ के विभाजन के पूर्व रायपुर मध्य प्रदेश राज्य का अंग था।<ref>{{Cite web|url=https://www.chhattisgarhgyan.in/2016/03/raipur-chhattisgarh.html|title=छत्तीसगढ़ ज्ञान : रायपुर - Raipur Chhattisgarh|website=छत्तीसगढ़ ज्ञान|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को स्वच्छ सर्वेक्षण 2021 मे भारत का 6वां सबसे स्वच्छ शहर घोषित किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://dainikchhattisgarhwatch.com/2021/12/22/swachh-survekshan-information-about-clean-city-raipur-app-for-2022/|title=स्वच्छ सर्वेक्षण - 2022 की हेतु "क्लीन सिटी रायपुर एप की जानकारी » Chhattisgarh Watch|date=2021-12-22|website=Chhattisgarh watch|language=en-US|access-date=2022-04-30}}</ref> रायपुर को व्यापार के लिए देश के सबसे अच्छे शहरों मे से एक माना जाता है। रायपुर खनिज संपदा से भरपूर है। यह देश मे स्टील एवं लोहे के बड़े बाजारों मे से एक है। लगभग 200 स्टील रोलिंग मिल, 195 स्पन्ज आयरन प्लांट, कम से कम 6 स्टील प्लांट, 60 प्लाइवुड कारखाने, 35 फेरो-अलॉय प्लांट, और 500 कृषि उद्योग हैं। रायपुर मे 800 से अधिक राइस मिल प्लांट हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur|title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur|website=www.raipuronline.in|access-date=2022-04-30}}</ref> == इतिहास == पुराने भवन एवं किलों के अवशेष पर आधारित कुछ इतिहासविदों की मान्यतानुसार यह शहर ९वीं सदी से अस्तित्व में है।यहां प्राचीन गोंड राजाओं का शासन था, ज्यादातर लोगों का मानना है कि यह १४ वीं सदी में बसा था। == जनसांख्यिकी == 2011 की जनगणना के अनुसार: * जनसंख्या - 10,10,087 * लिंगानुपात - 946 * साक्षरता दर - 86.90% * पुरुष साक्षरता दर 92.39% * महिला साक्षरता दर 81.10% * 2026 में रायपुर शहर की वर्तमान अनुमानित जनसंख्या 15,19,000 है, जबकि रायपुर मेट्रो की जनसंख्या 16,90,000 अनुमानित है।<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html|title=Raipur Population 2024}}</ref> == भूगोल एवं जलवायु == रायपुर खारुन नदी के तट में बसा छत्तीसगढ़ का सबसे बड़ा शहर है। रायपुर एक बड़े मैदान (छत्तीसगढ़ का मैदान) के मध्य में स्थित है जो "धान का कटोरा" भी कहा जाता है। रायपुर के पूर्व में [[महानदी]] नदी बहती है। उत्तर-पश्चिम में [[मैकल पर्वतमाला|मैकाल]] की पहाड़ियां हैं। उत्तरी ओर [[छोटा नागपुर पठार|छोटा नागपुर]] का [[पठार]] और दक्षिण में [[बस्तर]] का पठार है। रायपुर मुम्बई-हावड़ा रेल लाइन पर है और यह सभी मह्त्वपूर्ण शहरों से जुड़ा है। राष्ट्रीय राजमार्ग ६ शहरो से गुज़रता है और ४३ शहर को [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से जोड़ता है। रायपुर मुम्बई, दिल्ली एव्म अन्य शहरों से हवाई मा‍र्ग से जुड़ा हुआ है। रायपुर का हवाई अड्डा '''माना'' में है। तापमान: * गर्मी में ४५ से २९ सेल्सिअस * सर्दी में २७ से १० सेल्सिअस * वर्षा लगभग १२० से मी (जुलाई से सितम्बर) == नवा रायपुर == {{main|नवा रायपुर}} 01 नवंबर सन् 2000 में बने छत्तीसगढ़ राज्य की राजधानी रायपुर का प्रशासनिक केन्द्र 'नया रायपुर' हैं। यह एक विश्व स्तरीय परियोजना है जिसमे कि वर्तमान रायपुर से 25 किमी दूर एक नए शहर का सृजन किया गया है। इस के लिए एक बड़े क्षेत्र की भूमि का अर्जन या अधिग्रहण किया गया है। नया रायपुर का कुल क्षेत्रफल 80,000 हेक्टेयर है। नये रायपुर में 225 किमी पक्की सड़क है। नया रायपुर के परसदा क्षेत्र मेंअन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम बनाया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |title=नया रायपुर विकास प्राधिकरण |access-date=24 फ़रवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520105253/http://www.nayaraipur.com/nayaraipur/default.aspx |archive-date=20 मई 2007 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == रायपुर संपूर्ण [[छत्तीसगढ़|छ्त्तीसगढ़]] एवं [[ओडिशा|उड़ीसा]] के लिये थोक की मंडी है। इसके अलावा यह एक औद्योगिक नगर है। == शिक्षा == रायपुर में मुख्य विश्वविद्यालय: * [[पंडित रविशंकर शुक्ल विश्वविद्यालय]] * [[इन्दिरा गांधी कृषि विश्वविद्यालय]] * [[हिदायतुल्ला विधि विश्वविद्यालय]] एवं * [[कुशाभाऊ ठाकरे पत्रकारिता एवं संचार विश्वविद्यालय]] * नय आयुष्य एवं चिकित्सा विश्वविद्यालय इंजीनियरिंग की शिक्षा के लिए NIT [[राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान|राष्ट्रीय तकनीकी संस्थान]] सहित चार अभियांत्रिकी महाविद्यालय हैं : * शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, * रायपुर इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नॉलाजी, * दिशा इंस्टीट्यूट आफ़ टेक्नालाजी एंड मैनेजमेंट नए चिकित्सा विश्वविद्यालय के अधीन रायपुर के चार चिकित्सा महाविद्यालय है: * जवाहर लाल नेहरु स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय * शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय * होम्योपैथिक महाविद्यालय * शासकीय दंत चिकित्सा महविद्यालय इसके अलावा विज्ञान, कला, वाणिज्य के अध्ययन हेतु कई महाविद्यालय है। शासकीय विज्ञान महाविद्यालय, शासकीय छ्त्तीसगढ महाविद्यालय है। भविष्य में इंडियन इस्टीट्यूट ऑफ मैनेजमेंट भी केन्द्र सरकार द्वारा प्रारंभ किया जाना है। रायपुर में अधिकांश शासकीय विद्यालय राज्य परीक्षा बोर्ड से और निजी विद्यालय सी बी एस ई से सम्बद्ध हैं। यहां एक शासकीय मुक्त विश्व विद्यालय भी है जिसे [[पंडित सुंदर लाल शर्मा मुक्त विश्वविद्यालय]] के नाम से जाना जाता है। == पर्यटन स्थल == रायपुर के पर्यटन स्थलों में [[नगरघड़ी]] है। यह हर घंटे छत्तीसगढ़ी लोक धुनें सुनाती है। [[बूढ़ा तालाब]], यह शहर का सबसे बड़ा तालाब है जिसे स्वामी विवेकानंद सरोवर के नाम से भी जाना जाता है, इस तालाब के बीचोबीच एक छोटे से द्वीप पर उद्यान है। माता कौशल्या मंदिर भारत में इकलौता मंदिर है जो श्री राम की माता कौशल्या जी के नाम से है, ये रायपुर के चंदखुरी में स्थित हैं,[[दूधधारी मंदिर]] [[हिन्दू|हिन्दूओं]] के आराध्य [[राम|भगवान राम]] का करीब ५०० साल पुराना मंदिर है।{{citation needed|date= फ़रवरी 2011}} [[महंत घासी दास संग्रहालय]] तथा [[राजीव गांधी ऊर्जा पार्क]] जो एक नागरिक वन है, यहां के अन्य दर्शनीय स्थल हैं। यहां सभी झूले [[सौर ऊर्जा]] से संचालित हैं। यहां [[माता कौशल्या]] का मंदिर भी स्थित है । यह मंदिर रायपुर में [[चंद्रखुरी]] में स्थित है जिसमें माता कौशल्या की मूर्ति भी स्थित है । चारों ओर से सरोवर से घिरे इस मंदिर को लोग दूर दूर से देखने आते हैं । वर्ष 2021 में इसका नवीनीकरण भी किया गया जिसके बाद दर्शकों की मानो भीड़ सी लग गई। हिंदू धर्म की मान्यताओं के अनुसार इस मंदिर का बहुत महत्व है , यह मंदिर लोगों को आनन्द और शांति प्रदान करती है । [[माता कौशल्या]] से जुड़ी एक बात तथ्य यह भी है की चूंकि माता कौशल्या श्री राम जी के माता हैं और [[श्री राम जी]] को लोग स्वयं ईश्वर मानते हैं , ऐसा माना जाता है की माता कौशल्या का जन्म छत्तीसगढ़ में हुआ है , माता कौशल्या छत्तीसगढ़ की बेटी हुई अर्थात छत्तीसगढ़ को माता कौशल्या का मायके माना जाता है , अतः भगवान श्री राम छत्तीसगढ़ वासियों के लिए भांजा हैं । इसलिए छत्तीसगढ़ में लोग अपने भांजे - भांजियों को भगवान स्वरूप मानते हैं और मामा - मामी अपने भांजे- भांजी के चरण स्पर्श करते हैं । उनसे कोई काम नहीं कराते। लोगों की मान्यता है की ऐसा करने से पुण्य प्राप्त होता है। == मनोरंजन == रायपुर में मनोरंजन के लिए पुराने सिनेमाघरों के साथ मल्टीप्लेक्स थियेटर भी हैं। आकाशवाणी का मीडियम वेव पर एक रेडियो स्टेशन २ अक्टूबर १९६४ से कार्य कर रहा है। नई पीढ़ी के लिये ऐफ ऐम बैंड पर नए चैनल्स लाये गए हैं, जिनमें विविध भारती या विज्ञापन प्रसारण सेवा १ जनवरी २००१ को शुरू हुई है। तीन नए रेडियो स्टेशन सन् २००७ में शुरू हुए हैं; इनमें रेडियो मिर्ची, रेडियो रंगीला तथा रेडियो माई एफ एम का चैनल हैं। वर्ष २००९ में बिना किसी औपचारिक उद्घाटन के एक और नया रेडियो चैनल रेडियो तड़का भी आ गया है। सभी का प्रसारण रायपुर से होता है। टेलीविजन चैनलों में १९७७ में शुरू हुआ, दूरदर्शन का चैनल सर्व प्रथम है। अब तो दूरदर्शन का डीडी न्यूज़ चैनल भी रायपुर में देखा जा सकता है। सहारा समय, ई टीवी न्यूज, जी छत्तीसगढ़ २४ घंटे, वॉच न्यूज के साथ केबल टीवी के एम० चैनल और ग्रैन्ड चैनल है। इसके अलावा एयरपोर्ट रोड पर एक उर्जा पार्क तथा जी० ई० रोड पर ग्राम सरोना में स्थित नंदन वन है यहां जंगली जानवरों को भी देखा जा सकता है। वर्ष २००९ व २०१० में मेट्रो शहरों के अनुसार शॉपिंग मॉल भी बने हैं। तेलीबांधा में सिटी मॉल व तेलीबांधा के आगे जी.ई. रोड पर मैग्नेटों मॉल, आमानाका के आगे जी.ई. रोड पर आर. के. मॉल तथा देवेन्द्र नगर में छत्तीसगढ़ सिटी सेन्टर बना है। == परिवहन == === रेलवे === रायपुर भारतीय रेलवे के हावड़ा-नागपुर-मुंबई मार्ग पर स्थित है। यह भारत के सभी मुख्य शहरों (नई दिल्ली, मुंबई, पुणे, भोपाल, कोलकाता, बैंगलोर, चेन्नई, अमृतसर, इंदौर, रांची, पटना, लखनऊ, बनारस, सूरत, भुवनेश्वर आदि) शहरों से रेलवे मार्ग के द्वारा अच्छी तरह जुड़ा हुआ है। === हवाई अड्डा === स्वामी विवेकानन्द एअरपोर्ट (माना एअरपोर्ट) रायपुर का निकटतम हवाई अड्डा है। == रोचक तथ्य == * 1995 में स्थापित की गई रायपुर नगर की नगरघड़ी में छत्तीसगढ़ की 24 लोकधुनों को संयोजित कर लोक संस्कृति को बढ़ावा देने की दिशा में किया गया प्रयास शायद पूरे विश्व में एक अनूठा है। रायपुर विकास प्राधिकरण के अध्यक्ष श्री श्याम बैस के प्रयासों से शुरू की गई नगरघड़ी ग्लोबल एक्सेस पोजिशिन तकनीक से समय बताती है। नगरघड़ी में हर घंटे बजनेवाली लोकधुन पूरे छत्तीसगढ़ राज्य की लोक संस्कृति की अभिव्यक्ति है। * ११ सितंबर २००८ को छत्तीसगढ़ के पहले अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम का शुभारंभ किया गया। ६० हजार की क्षमता वाला यह स्टेडियम कोलकात्ता ईडन गार्डन के बाद देश का दूसरा बड़ा स्टेडियम है। यह स्टेडियम रायपुर से लगभग २० किलोमीटर दूर ग्राम परसदा, मंदिरहसौद में है। इसकी लागत १०० करोड़ आंकी गई है। * रायपुर बिलासपुर मार्ग पर डॉ॰ खूबचंद बघेल ट्रांसपोर्टनगर नगर विकसित किया गया है। ९८ एकड़ क्षेत्र में विकसित किए गया यह ट्रांसपोर्टनगर बहुत ही योजनाबध्द ढ़ग से विकसित किया गया है। यहां एक साथ ३००० ट्रकों की पार्किंग की जा सकती है। यही कारण है कि इसे देश के सर्वसुविधायुक्त ट्रांसपोर्टनगर के रूप में माना जा रहा है। * छत्तीसगढ़ के पुरखों की संस्कृति और लोकाचार के सबंध में एक खुले संग्रहालय का नाम है पुरखौती मुक्तांगन। छत्तीसगढ़ की संस्कृति, परंपरा, पुरातत्व, पर्यावरण और जीव-सृष्टि की सन्निधि में विकास की कल्पना को साकार करने हेतु पुरखौती मुक्तांगन रायपुर से लगभग 20 कि॰मी॰ की दूरी पर स्थित ग्राम-उपरवारा की लगभग 200 एकड़ भूमि में स्थित है। == इन्हें भी देखें == * [[नया रायपुर]] * [[रायपुर ज़िला]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm रायपुर ज़िला प्रशासन] * [https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html Raipur का इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606172607/https://www.jantapost.in/2022/04/History-of-Raipur-Know-by-what-name-was-the-capital-of-Chhattisgarh-previously-known-cg-news-chattiisgarh.html |date=6 जून 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{भारत के राज्य और केन्द्रशासित प्रदेश के राजधानी}} {{रायपुर जिले की तहसील}} [[श्रेणी:रायपुर ज़िला]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:रायपुर|*]] 0e9ndbsuvwbaxvcgve1rwu7ka9pk78e दक्षिण कोरिया 0 2219 6598786 6364754 2026-08-14T05:17:03Z ~2026-44379-18 941999 mai sawagat kar rahi hu 6598786 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = कोरिया गणराज्य | native_name = {{nobold|대한민국}} | common_name = दक्षिण कोरिया | image_flag = Flag of South Korea.svg | image_coat = Coat of arms of South Korea.svg | image_map = Republic of Korea (orthographic projection).svg | national_motto = <!--{{lang|ko-Hang-KR|널리 인간을 이롭게 하라}}<br/>{{lang|ko-Hant-KR|弘益人間}}<br/><small>"Broadly bring benefit to humanity"</small><p>{{cn}}</p> --> | national_anthem = ''[[अएगुकेगा]]'' (हिन्दी: देशभक्ति का गीत) | official_languages = [[कोरियाई साहित्य|कोरियाई]] | capital = [[सियोल|सिओल]] | latd = 37 | latm = 35 | latNS = N | longd = 127 | longm = 0 | longEW = E | largest_city = [[सियोल|सिओल]] | government_type = अध्यक्षीय गणराज्य | leader_title1 = [[दक्षिण कोरिया के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_title2 = [[दक्षिण कोरिया के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] | leader_name1 = मुन जे ईन | leader_name2 = किम बु ग्यम | area_rank = १०८ वां | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = १००,२२२ | area_sq_mi = ३८,८२२ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ०.३ | population_estimate = ५५,८४६,८२३ <!--UN WPP--> | population_estimate_rank = २५ वां | population_estimate_year = जुलाई २००६ | population_density = ४८० | population_densitymi² = १,२७४ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = १९ वां | GDP_PPP = ९९४.४ अरब $ | GDP_PPP_rank = १४ वां | GDP_PPP_year = २००५ | GDP_PPP_per_capita = २०,५९० $ | GDP_PPP_per_capita_rank = ३३ वां | sovereignty_type = [[दक्षिण कोरिया का इतिहास|स्थापना]] | established_event1 = [[गोजोसिओन]] | established_event2 = गणराज्य घोषित | established_event3 = मुक्ति | established_event4 = पहला गणराज्य | established_event5 = संयुक्त राष्ट्र संघ मान्यता | established_date1 = [[३ अक्तूबर|३ अक्टूबर]], [[२३३३ ईपू]]<sup>अ</sup> | established_date2 = [[१ मार्च]] [[१९१९]] (''[[de jure]]'') | established_date3 = [[१५ अगस्त]] [[१९४५]] | established_date4 = [[१५ अगस्त]][[१९४८]] | established_date5 = [[१२ दिसम्बर|१२ दिसंबर]] [[१९४८]] | HDI = ०.९१२ | HDI_rank = २६ वां | HDI_year = २००४ | HDI_category = <font color="#009900">उच्च</font> | currency = [[दक्षिण कोरियाई वॉन]] | currency_code = KRW | country_code = KOR | time_zone = [[कोरिया मानक समय]] | utc_offset = +९ | time_zone_DST = आकलन नहीं | utc_offset_DST = +९ | cctld = [[.kr]] | calling_code = ८२ | footnotes = <sup>अ</sup> कहावती. }} '''hamare korea me aapka sawagat hai दक्षिण कोरिया''' ([[कोरियाई भाषा|कोरियाई]]: 한국), [[पूर्वी एशिया]] में स्थित एक देश है जो [[कोरियाई प्रायद्वीप]] के दक्षिणी अर्धभाग को घेरे हुए है।<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/|title=Google|website=www.google.com|access-date=2024-02-02}}</ref> 'शान्त सुबह की भूमि' के रूप में ख्यात इस देश के पश्चिम में [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]], पूर्व में [[जापान]] और उत्तर में [[उत्तर कोरिया]] स्थित है। देश की राजधानी [[सियोल]] दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र और एक प्रमुख [[वैश्विक भूख सूचकांक|वैश्विक]] नगर है। यहां की आधिकारिक भाषा [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] है जो [[हानगुल|हंगुल]] और [[हानजा|हंजा]] दोनो लिपियों में लिखी जाती है। राष्ट्रीय मुद्रा [[दक्षिण कोरियाई वॉन|वॉन]] है। उत्तर कोरिया, इस देश की सीमा से लगता एकमात्र देश है, जिसकी दक्षिण कोरिया के साथ २३८ किलिमीटर लम्बी सीमा है। दोनो कोरियाओं की सीमा विश्व की सबसे अधिक सैन्य जमावड़े वाली सीमा है। साथ ही दोनों देशों के बीच एक असैन्य क्षेत्र भी है। [[कोरियाई युद्ध]] की विभीषिका झेल चुका दक्षिण कोरिया वर्तमान में एक विकसित देश है और [[सकल घरेलू उत्पाद]] (क्रय शक्ति) के आधार पर विश्व की तेरहवीं और [[सकल घरेलू उत्पाद]] (संज्ञात्मक) के आधार पर पन्द्रहवीं सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है। कोरिया मे १५ अंतराष्ट्रीय बिमानस्थल है और करीब ५०० विश्वविद्यालय है लोग बिदेशो यहा अध्ययन करने आते है। यहा औद्योगिक विकास बहुत हुऐ है और कोरिया मे चीन सहित १५ देशो के लोग रोजगार अनुमति प्रणाली(EPS) के माध्यम से यहा काम करते है। जिसमे दक्षिण एशिया के ४ देशो नेपाल, बांग्लादेश, श्रीलंका, पाकिस्तान है। == नामोत्पत्ति == दक्षिण कोरियाई अपने देश को हांगुक कहते हैं, जिसका शाब्दिक अर्थ है "हानों की भूमि" (हंगुल: 한국, हांजा: 韩国)। हान एक प्रागएतिहासिक जनजाति का नाम है जो कोरियाई प्रायद्वीप पर रहते थे। ये हान, [[हान चीनी|हान चीनियों]] से अलग हैं। देश का एक उपनाम है "जोसिओन" जिसका अर्थ है, शान्त सुबह की भूमि। दाइहान मिन्गुक देश का आधिकारिक नाम है, जिसका अर्थ है कोरिया गणराज्य या शाब्दिक अर्थ है महान हान गणराज्य (대한민국; 大韩民国)। == इतिहास == {{मुख्य|दक्षिण कोरिया का इतिहास}} [[नवपाषाण युग|नवपाषाण काल]] के लोगों का कोरीयाई प्रायद्वीप पर प्रथम प्रवसन तीसरी शताब्दी ईसापूर्व का है। तबसे, यह देश [[चीन]] और [[जापान]] के बीच अपनी पहचान को बनाए हुए है। कोरिया की संस्कृति एक समृद्ध संस्कृति है जिसकी अपनी अलग पहचान है। कोरिया का समकालीन विभाजन [[१९१०]] में [[जापान]] के कोरियाई प्रायद्वीप के अधिग्रहण से आरम्भ हुआ था। [[१९४५]] में [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] की समाप्ति पर, कोरियाई प्रायद्वीप का दो भागों में, उस समय की दो महाशक्तियों [[सोवियत संघ]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] द्वारा विभाजन किया गया। [[१९४८]] में उत्तर और दक्षिण कोरिया स्वतन्त्र हुए और उत्तरी भाग साम्यवादी बना और दक्षिणी भाग अमेरिका द्वारा प्रभावित था। [[कोरियाई युद्ध]] जून [[१९५०]] से आरम्भ हुआ जिसमें उत्तर का समर्थन [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] और दक्षिण का समर्थन [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ने किया। [[१९५३]] में दोनों पक्षों के बीच एक शान्ति समझौते पर हस्ताक्षर किए गए जिससे युद्ध पर विराम लगा। लेकिन आज भी दोनो कोरिया आधिकारिक रूप से युद्धरत हैं क्योंकि अभी तक किसी भी युद्ध समाप्ति पत्र पर हस्ताक्षर नहीं किए गए हैं। १९५३ से ही कोरियाई प्रायद्वीप उत्तर और दक्षिण कोरिया के बीच असैन्य क्षेत्र के रूप में ३८वें समानान्तर पर बँटा हुआ है और इनकी सीमा विश्व की सर्वाधिक सैन्य जमावड़े वाली सीमा है। युद्ध के बाद, कोरिया गणराज्य में [[सत्तावादी शासन]] प्रलाणी उभरी जो [[स्यंग्मन र्ही]] और फिर [[पार्क चुंग-हि|पार्क चुंग-ही]] के अधीन थी। तानाशाही सरकार होने के बाद भी दक्षिण कोरिया ने आने वाले अगले तीन दशकों में अभूतपूर्व उन्नति की और १९५० में एक अत्यन्त पिछड़े देशों की श्रेणी से निकलकर विकसित देशों की श्रेणी में आ गया। इस अभूतपूर्व उन्नति के कारण ही दक्षिण कोरिया को चार [[चार एशियाई चीते|एशियाई चीतों]] में से एक माना जाता है। तानाशाही सरकार के अधीन [[१८ मई]], [[१९८०]] को [[ग्वांग्जू]] में हुए लोकतंत्र आंदोलन में मानवाधिकार हनन की बात भी सामने आई। [[१९८०]] में हुए विरोध-प्रदर्शनों के कारण तानाशाही समाप्त हुई और एक लोकतान्त्रिक सरकार स्थापित की गई। [[किम देइ-जुंग]] देश के पहले निर्वाचित राष्ट्रपति थे जो जिनके पास वास्तविक लोकतान्त्रिक वैधता थी। == भूगोल == कोरिया गणराज्य, कोरियाई प्रायद्वीप पर दक्षिणी भाग में स्थित है और [[एशिया]] की [[मुख्यभूमि]] से १,१०० किमी की दूरी पर स्थित है। देश के पश्चिम में [[पीला सागर]], पूर्व में [[जापान सागर|पूर्वी सागर]], दक्षिण में [[कोरिया की खाड़ी]], [[उत्तर]] में [[उत्तर कोरिया]] इसके पड़ोसी हैं। देश का कुल क्षेत्रफल १००,२२२ वर्ग किलोमीटर है। देश का भूदृश्य अधिकांशतः पहाड़ी है और देश के ३०% भूभाग पर फैला हुआ हैं। तट से दूर इसके ३,००० द्वीप हैं जिनमें से अधिकतर निर्जन हैं और बहुत छोटे हैं। सबसे बड़ा द्वीप [[जेजू]] है। जलवायु, [[मानसून|मॉनसूनी]] है, गर्मिया गर्म और आद्रतायुक्त होती हैं, सर्दिया ठण्डी और शुष्क होती हैं। वार्षिक वर्षा स्थिति सियोल में १,३७० मिलीमीटर से लेकर [[बूसान]] में १,४७० मिमी है। == राजनीति == ;राष्ट्रपति दक्षिण कोरिया में राष्ट्रपति राष्टप्रमुख होता है। वर्तमान राष्ट्रपति [[ली म्यूंग-बाक]] हैं जो हन्नारा दल से है और [[२००७]] में वे राष्ट्रपति निर्वाचित हुए थे। ;सन्सद यहाँ की सन्सद एकसदनीय है जिसमें २९९ सीटें हैं। २४३ प्रतिनिधियों का बहुसंख्यक प्रणाली के अन्तर्गत एकल-सीट निर्वाचन-क्षेत्रों से चयन किया जाता है, ४६ का चयन दलीय सूची के आधार पर किया जाता है, जिसमें ५% का अवरोधन है। प्रतिनिधियों का कार्यकाल ४ वर्षों का होता है। देश में सन्सदीय चुनाव [[१९८०]] से आरम्भ हुए थे। [[१९८८]] तक देश में चुनावों पर बहुत से प्रतिबन्ध थे जो राष्ट्रपतियों जैसे पार्क गुंग ही और बाद में चुन दो-ह्वान ने लगाए थे। १९८८ में देश के पहले सन्सदीय चुनाव हुए। २००८ के सन्सदीय चुनावों के परिणाम इस प्रकार हैं: {| class=wikitable| |- !<small>दल</small> !<small>मतों की संख्या</small> !<small>प्रतिशत</small> !<small>+/-</small> !<small>सीटों की संख्या <br /> एकल-सीट निर्वाचन क्षेत्र</small> !<small>सीटों की संख्या <br /> दलीय सूची</small> !<small>कुल सीटें</small> !<small>+/-</small> |- style="background:#ADD8E6" |[[भव्य राष्ट्रीय दल]] |align=right| ६४,२१,६५४ |align=right| ३७.४ |align=right| +१.६ |align=right| १३१ |align=right| २२ |align=right| १५३ |align=right| +३२ |- style="background:lightcoral" |[[संयुक्त लोकतान्त्रिक दल]] |align=right| ४३,१३,१११ |align=right| २५.१ |align=right| −२०.३ |align=right| ६६ |align=right| १५ |align=right| ८१ |align=right| −८० |- style="background:#ADD8E6" |[[पाक गठबन्धन ग्येन्हे]] |align=right| २२,५८,७२६ |align=right| १३.१ |align=right| +१३.१ |align=right| ६ |align=right| ८ |align=right| १४ |align=right| +१४ |- |[[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] |align=right| १३,९१,३९२ |align=right| ८.१ |align=right| +७.८ |align=right| २५ |align=right| ० |align=right| २५ |align=right| +२२ |- style="background:#CCEEFF" |[[उदारवादी प्रगतिशील दल]] |align=right| ११,७३,४५२ |align=right| ६.८ |align=right| +६.८ |align=right| १४ |align=right| ४ |align=right| १८ |align=right| +१८ |- style="background:orange" |[[लोकतान्त्रिक श्रम दल]] |align=right| ९,७३,३९४ |align=right| ५.६ |align=right| −७.४ |align=right| २ |align=right| ३ |align=right| ५ |align=right| −५ |- style="background:#FFB6B6" |[[सृजनात्मक कोरिया दल]] |align=right| ६,५१,९८० |align=right| 3.8 |align=right| +३.८ |align=right| १ |align=right| २ |align=right| ३ |align=right| +३ |- style="background:#cccccc" |कुल |align=right| १,७१,८३,७०९ |align=right| १००.० |align=right| — |align=right| २४५ |align=right| ५४ |align=right| २९९ |align=right| — |- |colspan="8"|स्रोत: [https://web.archive.org/web/20110222163300/http://psephos.adam-carr.net/countries/k/korea/korea2008.txt एडम कार्र] |} == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:KTX-Sancheon.jpg|thumb]] {{मुख्य|दक्षिण कोरिया की अर्थव्यवस्था|हान नदी पर चमत्कार|चार एशियाई चीते}} [[२००८]] की स्थिति तक [[दक्षिण कोरिया की अर्थव्यवस्था]] क्रय शक्ति के आधार पर विश्व की 5वीं सबसे बड़ी और संज्ञात्मक आधार पर चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है। [[प्रति व्यक्ति आय]] [[१९६३]] में १०० [[अमेरिकी डॉलर|$]] से बढ़कर [[२००५]] में २०,००० [[अमेरिकी डॉलर|$]] हो गई। पिछले साठ वर्षों के दौरान दक्षिण कोरिया की अर्थव्यवस्था के प्रमुख क्षेत्रों में चमत्कारी परिवर्तन आया है। दशक १९४० के दौरान देश की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि-आधारित और कुछ हलके उद्योगों पर आधारित थी। अगले कुछ दशकों के दौरान अर्थव्यवस्था में हल्के उद्योगों और उपभोक्ता उत्पादों पर बल दिया गया और दशक १९७० और १९८० के दौरान भारी उद्योगों पर बल दिया गया। प्रथम ३० वर्षों के दौरान राष्ट्रपति पार्क चुंग ही ने १९६२ से [[पंच वर्षीय योजनाएं (दक्षिण कोरिया)|पंच वर्षीय योजनाएं]] आरम्भ कीं, जिसके परिणामस्वरूप अर्थव्यवस्था बहुत तेज़ी से आगे बढ़ी और इसका स्वरूप भी बदला। दशक १९६० से १९९० के मध्य हुई अभूतपूर्व उन्नति के कारण दक्षिण कोरिया को [[ताइवान]], [[सिंगापुर]] और [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]] के साथ-साथ एक एशियाई चीता माना जाता है। १९६० के बाद से हुई इस उन्नति में दशक १९८० के अन्तिम वर्षों में उतार आने लगा। उस समय तक आर्थिक वृद्धि दर घटकर ६.५% रह गई, जबकि वेतन, जनसंख्या और मुद्रास्फीति में वृद्धि हुई। अन्य विकसित देशों के समान ही दशक १९९० में अर्थव्यवस्था में सेवा क्षेत्र का योगदान बढ़ा और यह क्षेत्र प्रधान बन गया और वर्तमान में जीडीपी में दो-तिहाई योगदान देता है।<ref>[http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure ''Country Studies: South Korea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207065527/http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |date=7 दिसंबर 2010 }} {{अंग्रेज़ी}}</ref> == जनसांख्यिकी == दक्षिण कोरिया एक समनस्लीय देश है कोरियाई जनसंख्या का बहुत बड़ा भाग (लगभग ९८%) हैं। इसके अतिरिक्त देश में लगभग १ लाख चीनी भी रहते हैं जो सीधे [[चीन]] से न होकर अन्य स्थानों जैसे [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]], [[मकाउ]], [[जापान]], [[मलेशिया]], [[भारत]], [[फ़िलीपीन्स]] इत्यादी से होते हुए यहाँ आए हैं। === भाषा === [[कोरियाई भाषा]] यहाँ की आधिकारिक भाषा है जो अल्टिक भाषा परिवार से सम्बन्धित है। कोरियाई लेखन लिपि, हांगुल, का आविष्कार [[१४४६]] में राजा सेजोंग के काल में हुआ था जिसका उद्देश्य अपनी प्रजा में शिक्षा का प्रसार करना था। हुन्मिन जिओंगिउम (훈민정음, 训 民 正音) की शाही उद्घोषणा में चीनी वर्णों को एक आम व्यक्ति द्वारा सीखना बहुत कठिन माना जाता था, जिसका शाब्दिक अर्थ है "ध्वनियां जो लोगों को सिखाने के लिए उपयुक्त हैं"। कोरियाई लिपि, चीनी लेखन लिपि से भिन्न है क्योंकि यह ध्वन्यात्मक कोरियाई से भिन्न है। बहुत से मौलिक शब्द कोरियाई में [[चीनी भाषा]] से लिए गए और वृद्ध कोरियाई अभी भी हांजा में लिखते हैं, जो चीनी चित्रलिपि और जापानी कांजी के समान है, क्योंकि [[जापान का साम्राज्य|जापानी शासनकाल]] के दौरान कोरियाई में बोलना और लिखना प्रतिबन्धित था। [[२०००]] में सरकार ने [[रोमनीकरण]] प्रणाली लाने का निर्णय लिया। [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] अधिकान्श प्राथमिक विद्यालयों में द्वितीय भाषा के रूप में पढ़ाई जाती है। इसके अतितिक्त माध्यमिक विद्यालयों में दो वर्षों तक [[चीनी भाषा|चीनी]], [[जापानी भाषा|जापानी]], [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रान्सीसी]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], या [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]] भाषाएं भी पढ़ाई जाती हैं। === धर्म === [[चित्र:Seokguram Buddha.JPG|right|thumb|300px|[[सेओकगुरम]] [[ग्रोटो]] मन्दिर जो [[युनेस्को|यूनेस्को]] द्वारा विश्व धरोहर घोषित है।]] [[ईसाई धर्म]] और [[बौद्ध धर्म]] देश के दो प्रमुख धर्म हैं। ईसाई ४९% (३६% [[प्रोटेस्टेण्ट]] और १३% [[कैथोलिक कलीसिया|रोमन कैथलिक]]) और बौद्ध ४७% हैं। यद्यपि केवल ३% जनता ही स्वयं को [[कन्फ़्यूशियस]] कहती है लेकिन कोरियाई लोग कन्फ़्यूशियन विश्वासों से बहुत प्रभावित हैं। शेष कोरियाई शामनिज़्म और चिओन्दोग्यो धर्मों का पालन करते हैं। == संस्कृति == [[चित्र:Korea Chuseok 31logo (8046078268).jpg|right|thumb|300px|पारम्परिक वस्त्रों में कोरिया के लोग]] कोरियाई पारम्परिक संस्कृति दोनों कोरियाओ में समान है, पर [[१९४५]] में विभाजन के बाद से दोनों देशों की समकालीन संस्कृतियां विशिष्ट रूप से विकसित हुई हैं। एतिहासिक रूप से कोरिया की संस्कृति उसके पड़ोसी [[चीन की संस्कृति]] के बहुत प्रभावित रही है लेकिन फिर भी अपने विशाल पड़ोसी से अलग संस्कृति का विकास करने में दक्षिण कोरिया सफ़ल रहा है। दक्षिण कोरियाई संस्कृति, खेलकूद और पर्यटन मन्त्रालय पारम्परिक कलाओं और आधुनिक रूपान्तरों को सहायता राशि और शिक्षा प्रदान कर बढ़ावा देता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mct.go.kr/english/section/bureau/cultural_1.jsp |title="''Associated Organisations''" |access-date=24 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051224163415/http://www.mct.go.kr/english/section/bureau/cultural_1.jsp |archive-date=24 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> [[औद्योगीकरण]] और [[शहरीकरण|नगरीकरण]] के कारण दक्षिण कोरिया में लोगों के रहने के ढंग में बहुत परिवर्तन आया है। बदलते अर्थतन्त्र और जीवन-शैली के कारण बड़े नगरों में जनसंख्या घनत्व बढ़ा है, विशेषकर राजधानी सियोल में, जिससे बहु-पीढ़ीय परिवारों का स्थान लघु परिवारों ने ले लिया है। === कला === {{विस्तार}}कोरियाई कला अधिकतर बौद्ध धर्म और कन्फूसियस से प्रभावित है जो कि यहां कि पारम्परिक चित्रकला, मूर्तिकला और ऐतिहासिक मिट्टी के बर्तनो मे झलकती है। यहां कि मृदभांडो पर कि जाने वाली कलाकृतिया और चीनी मिट्टी कि कला जैसे जोसन काल के 'बैक्जा' और बर्तनो मे कि जाने वाली बोंचेओंग कला, इसके बाद गोरियो के काल को कोरियाई कला का विपुल काल माना जाता है इस काल कि कला विश्व मे कोरिया को एक अलग पहचान दिलाती है। हलाकि यहां कि कला उत्तर कोरिया और चीन से मेल खाती है फिर भी यहां कि कला अपने आप मे एक विशेष पहचान बनती है। दक्षिण कोरिया कि आधुनिक कला काम उत्भव कोरियाई युद्ध के उपरांत लगभग 1960-70 के दशक मे होने लगा, जब कोरियाई कलाकार ज्यामितीय संरचनाओं और अमूर्त विषयो पर रूचि रखने लगे। मनुष्य और प्रकृति मे सामंजस्यता इस समय कला के लोकप्रिय विषयो मे मे एक था। 1980 के समय सामाजिक अस्थिरता के कारन यहां कि कला मे सामाजिक मुद्दे भी दिखाई देने लगे। द. कोरिया कि कला अंतराष्ट्रीय घटनाओ और यहां प्रदर्शित होने वाली घटनाओ जैसे 1988 काम सिओल ओलिंपिक आदि से द.कोरियाई कला प्रभावित हुई और साथ ही साथ विश्व मे पहचान मिली। === वास्तुशिल्प === {{विस्तार}} === पाक शैली === कोरियाई पाक शैली, हांगुक योरि, या हान्सिक, का विकास सदियों के सामाजिक और राजनैतिक परिवर्तनों के दौरान हुआ है। सामग्री और व्यंजन विभिन्न प्रान्तों में भिन्न हैं। ऐसे बहुत से क्षेत्रीय रूप से महत्वपूर्ण व्यंजन हैं जिन्का देश के विभिन्न भागों में प्रसार हुआ है। कोरियाई शाही दरबार ने एक समय सारे क्षेत्रीय विशिष्ट व्यंजनों को शाही परिवार के लिए एकत्रित किया था। शाही परिवार और जनसाधारण कोरियाईयों द्वारा खाया जाने वाला भोजन एक विशिष्ट सांस्कृतिक शिष्टाचार द्वारा विनियमित रहा है। कोरियाई खानपान मुख्य रूप से [[चावल]], [[नूडल]], [[तोफ़ू]], [[सब्ज़ी|सब्ज़ियों]], [[मछली]] और [[मांस]] पर आधारित रहा है। पारम्परिक कोरियाई भोजन बहुत से सहायक भोजनों (''साइड डिश''), के लिए जाना जाता है, जैसे बंचन (반찬) जो भाप मे पकाए गए छोटे दानों वाले चावलों के साथ परोसा जाता है। प्रत्येक भोजन बहुत से बंचन के साथ परोसा जाता है, किम्ची, एक किण्वित और बहुधा मसालेदार सब्ज़ी वाला भिजन है जो सभी भोजों के दौरान परोसा जाता है और विख्यात कोरियाई व्यंजनों में से एक है। == शिक्षा == South korea '''''' main world of read and job for Teacher शिक्षा को दक्षिण कोरिया में सफ़लता के लिए बहुत महत्वपूर्ण माना जाता है, इसलिए इस मामले में बहुत गलाकाट प्रतिस्पर्धा है। [[२००६]] में अन्तर्राष्ट्रीय विद्यार्थी मूल्यांकन के ओईसीडी कार्यक्रम के परिणाम अनुसार दक्षिण कोरिया समस्या हल करने में प्रथम, गणित में तीसरे और विज्ञान में सातवें स्थान पर था।<ref>[http://www.pisa.oecd.org/ "''Organisation for Economic Co-operation and Development''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223063928/http://www.pisa.oecd.org/ |date=23 फ़रवरी 2011 }} अभिगमन: १८-०२-२०१०</ref> दक्षिण कोरिया की शिक्षा प्रणाली प्रौद्योगिकीय रूप से अग्रवर्ती है और यह पहला ऐसा देश है जिसने पूरे देश में प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालयों के लिए उच्च गति के फ़ाइबर ऑप्टिक इण्टरनेट अभिगमन की सुविधा उपलब्ध कराई है। इस अवसरंचना का उपयोग करके, दक्षिण कोरिया ने विश्व में सर्वप्रथम डिजिटक पुस्तकें विकसित की हैं और जिनका देशभर में प्रत्येक प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालय में [[२०१३]] तक निशुल्क वितरण किया गया।<ref>[http://www.itu.int/ITU-D/ict/cs/korea/material/CS_KOR.pdf "''Broadband Korea: Internet Case Study''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529004541/http://www.itu.int/ITU-D/ict/cs/korea/material/CS_KOR.pdf |date=29 मई 2010 }} अभिगमन: १८-०२-२०१०</ref> == खेलकूद == [[मार्शल आर्ट्स]] [[ताक्वाण्डो]] का जन्म कोरिया में हुआ था। दशक १९५० और १९६० के दौरान, वर्तमान नियमों को मानकीकृत किया गया और ताक्वाण्डो २००० में आधिकारिक [[ओलम्पिक खेल|ओलम्पिक क्रीड़ा]] बना।<ref>[http://www.wtf.org/wtf_eng/site/about_taekwondo/present_day.html ''Taekwondo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121165001/http://www.wtf.org/wtf_eng/site/about_taekwondo/present_day.html |date=21 जनवरी 2010 }} विश्व ताइक्वाण्डो परिसंघ</ref> अन्य कोरियैइ मार्शल आर्ट्स में [[तेइक्केओन]], [[हाप्किडो]], [[तांग सू]], [[कुक सूल वोन]], [[कूम्दो]] और [[सूबाक]]।<ref>[http://www.kmaf.kr/ कोरिया मार्शल आर्ट्स परिसंघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719031130/https://www.kmaf.kr/ |date=19 जुलाई 2011 }} {{कोरियाई}}</ref> कोरिया में [[फुटबॉल|फुट्बॉल]] पारम्परिक रूप से सर्वाधिक देखा जाने वाला खेल है। हाल ही में हुए पोल ये बताते हैं कि ५६.७% दक्षिण कोरियाई खेल प्रशंसक स्वयं को फुट्बॉल प्रशंसक बताते हैं, जबकि [[बेसबॉल]] प्रशंसक १९.१% के साथ दूसरे स्थान पर हैं। हालांकि, पोल में यह इंगित नहीं किया गया कि कितने प्रशंसक दोनों खेलों के प्रशंसक हैं।<ref>[http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=211&pagePos=1&selectYear=0&search=0&searchKeyword=%BD%BA%C6%F7%C3%F7 "''research about the most popular spectator sport in Korea''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702044246/http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=211&pagePos=1&selectYear=0&search=0&searchKeyword=%BD%BA%C6%F7%C3%F7 |date=2 जुलाई 2019 }} अभिगमन: २९-१०-२०१०</ref> इन खेलों के अतिरिक्त दक्षिण कोरिया ने [[1986 एशियाई खेल|१९८६]] (सियोल) और [[2002 एशियाई खेल|२००२]] (बुसान) के [[एशियाई खेल|एशियाई खेलों]] की मेज़बानी भी की थी। [[१९८८]] में दक्षिण कोरिया में [[१९८८ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|ओलम्पिक खेलों]] की मेज़बानी की जिसमे दक्षिण कोरिया १२ स्वर्ण, १० रजत और ११ कांस्य पदकों के साथ चौथे स्थान पर रहा था। अक्टूबर २०१० में, दक्षिण कोरिया ने पहली बार राजधानी सियोल से ४०० किमी दक्षिण में स्थित [[येओन्गम]] में कोरियाई अन्तरराष्ट्रीय परिपथ में [[फ़ॉर्मुला वन]] रेस का भी आयोजन किया था। == दक्षिण कोरिया और नाभिकीय अस्त्र == २००४ में दक्षिण कोरियाई अधिकारियों ने माना कि [[१९८०]] में दक्षिण कोरिया ने हथियार्-योग्य [[प्लूटोनियम]] प्राप्त करने के लिए परीक्षण किए थे और [[२०००]] में [[यूरेनियम]] संवर्धन के लिए। हालांकि, सियोल ने, [[अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा संस्था|आई॰ए॰ई॰ए]] को इस बारे में सूचित न करके [[नाभिकीय अप्रसार सन्धि]] का घोर उल्लंघन किया था। [[२६ सितम्बर]], [[२००४]] को आई॰ए॰ई॰ए विशेषज्ञों ने दक्षिण कोरिया के संवर्धन कार्यक्रम की जानकारी लेने के लिए देश के नाभिकीय ठिकानों का दौरा किया और यह सुझाया कि दक्षिण कोरिया के यूरेनियम संवर्धन कार्यक्रम का सैन्य पहलू भी है। == यह भी देखिए == * [[कोरियाई साहित्य|कोरियायी भाषा और साहित्य]] * [[wikt:कोरिया]] (विक्षनरी) * [[पूर्वी एशिया]] * [[उत्तरी कोरिया के साथ शांति समझौता]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार}} * {{विकियात्रा|दक्षिण कोरिया}} * [https://web.archive.org/web/20100619204156/http://korea.net/ कोरिया गणराज्य का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी}} * [https://web.archive.org/web/20110129045800/http://www.visitkorea.or.kr/intro.html कोरिया पर्यटन का आधिकारिक जालपृष्ठ] (बहुभाषीय) * [https://web.archive.org/web/20120118233044/http://www.koreanacademy.blogspot.com/ आओ कोरियाई सीखें] <br /> {{एशिया के देश}} {{एशियाई चीते}} <!-- अन्य भाषाएं --> [[श्रेणी:सम्प्रभु देश]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरिया]] [[श्रेणी:पूर्वी एशिया के देश]] [[श्रेणी:एशिया के देश]] c4m8zgv7wq33ym098jeoxi7meya6irm 6598787 6598786 2026-08-14T05:17:39Z Codename Noreste 782202 [[Special:Contributions/~2026-44379-18|~2026-44379-18]] ([[User talk:~2026-44379-18|talk]]) के संपादनों को हटाकर FlyingAce (6598786) के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया: पूर्ण रूप से बकवास सामग्री। 6357075 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक देश | conventional_long_name = कोरिया गणराज्य | native_name = {{nobold|대한민국}} | common_name = दक्षिण कोरिया | image_flag = Flag of South Korea.svg | image_coat = Coat of arms of South Korea.svg | image_map = Republic of Korea (orthographic projection).svg | national_motto = <!--{{lang|ko-Hang-KR|널리 인간을 이롭게 하라}}<br/>{{lang|ko-Hant-KR|弘益人間}}<br/><small>"Broadly bring benefit to humanity"</small><p>{{cn}}</p> --> | national_anthem = ''[[अएगुकेगा]]'' (हिन्दी: देशभक्ति का गीत) | official_languages = [[कोरियाई साहित्य|कोरियाई]] | capital = [[सियोल|सिओल]] | latd = 37 | latm = 35 | latNS = N | longd = 127 | longm = 0 | longEW = E | largest_city = [[सियोल|सिओल]] | government_type = अध्यक्षीय गणराज्य | leader_title1 = [[दक्षिण कोरिया के राष्ट्रपति|राष्ट्रपति]] | leader_title2 = [[दक्षिण कोरिया के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] | leader_name1 = मुन जे ईन | leader_name2 = किम बु ग्यम | area_rank = १०८ वां | area_magnitude = 1 E10 | area_km2 = १००,२२२ | area_sq_mi = ३८,८२२ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = ०.३ | population_estimate = ५५,८४६,८२३ <!--UN WPP--> | population_estimate_rank = २५ वां | population_estimate_year = जुलाई २००६ | population_density = ४८० | population_densitymi² = १,२७४ <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = १९ वां | GDP_PPP = ९९४.४ अरब $ | GDP_PPP_rank = १४ वां | GDP_PPP_year = २००५ | GDP_PPP_per_capita = २०,५९० $ | GDP_PPP_per_capita_rank = ३३ वां | sovereignty_type = [[दक्षिण कोरिया का इतिहास|स्थापना]] | established_event1 = [[गोजोसिओन]] | established_event2 = गणराज्य घोषित | established_event3 = मुक्ति | established_event4 = पहला गणराज्य | established_event5 = संयुक्त राष्ट्र संघ मान्यता | established_date1 = [[३ अक्तूबर|३ अक्टूबर]], [[२३३३ ईपू]]<sup>अ</sup> | established_date2 = [[१ मार्च]] [[१९१९]] (''[[de jure]]'') | established_date3 = [[१५ अगस्त]] [[१९४५]] | established_date4 = [[१५ अगस्त]][[१९४८]] | established_date5 = [[१२ दिसम्बर|१२ दिसंबर]] [[१९४८]] | HDI = ०.९१२ | HDI_rank = २६ वां | HDI_year = २००४ | HDI_category = <font color="#009900">उच्च</font> | currency = [[दक्षिण कोरियाई वॉन]] | currency_code = KRW | country_code = KOR | time_zone = [[कोरिया मानक समय]] | utc_offset = +९ | time_zone_DST = आकलन नहीं | utc_offset_DST = +९ | cctld = [[.kr]] | calling_code = ८२ | footnotes = <sup>अ</sup> कहावती. }} '''दक्षिण कोरिया''' ([[कोरियाई भाषा|कोरियाई]]: 한국), [[पूर्वी एशिया]] में स्थित एक देश है जो [[कोरियाई प्रायद्वीप]] के दक्षिणी अर्धभाग को घेरे हुए है।<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/|title=Google|website=www.google.com|access-date=2024-02-02}}</ref> 'शान्त सुबह की भूमि' के रूप में ख्यात इस देश के पश्चिम में [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]], पूर्व में [[जापान]] और उत्तर में [[उत्तर कोरिया]] स्थित है। देश की राजधानी [[सियोल]] दुनिया का दूसरा सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र और एक प्रमुख [[वैश्विक भूख सूचकांक|वैश्विक]] नगर है। यहां की आधिकारिक भाषा [[कोरियाई भाषा|कोरियाई]] है जो [[हानगुल|हंगुल]] और [[हानजा|हंजा]] दोनो लिपियों में लिखी जाती है। राष्ट्रीय मुद्रा [[दक्षिण कोरियाई वॉन|वॉन]] है। उत्तर कोरिया, इस देश की सीमा से लगता एकमात्र देश है, जिसकी दक्षिण कोरिया के साथ २३८ किलिमीटर लम्बी सीमा है। दोनो कोरियाओं की सीमा विश्व की सबसे अधिक सैन्य जमावड़े वाली सीमा है। साथ ही दोनों देशों के बीच एक असैन्य क्षेत्र भी है। [[कोरियाई युद्ध]] की विभीषिका झेल चुका दक्षिण कोरिया वर्तमान में एक विकसित देश है और [[सकल घरेलू उत्पाद]] (क्रय शक्ति) के आधार पर विश्व की तेरहवीं और [[सकल घरेलू उत्पाद]] (संज्ञात्मक) के आधार पर पन्द्रहवीं सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है। कोरिया मे १५ अंतराष्ट्रीय बिमानस्थल है और करीब ५०० विश्वविद्यालय है लोग बिदेशो यहा अध्ययन करने आते है। यहा औद्योगिक विकास बहुत हुऐ है और कोरिया मे चीन सहित १५ देशो के लोग रोजगार अनुमति प्रणाली(EPS) के माध्यम से यहा काम करते है। जिसमे दक्षिण एशिया के ४ देशो नेपाल, बांग्लादेश, श्रीलंका, पाकिस्तान है। == नामोत्पत्ति == दक्षिण कोरियाई अपने देश को हांगुक कहते हैं, जिसका शाब्दिक अर्थ है "हानों की भूमि" (हंगुल: 한국, हांजा: 韩国)। हान एक प्रागएतिहासिक जनजाति का नाम है जो कोरियाई प्रायद्वीप पर रहते थे। ये हान, [[हान चीनी|हान चीनियों]] से अलग हैं। देश का एक उपनाम है "जोसिओन" जिसका अर्थ है, शान्त सुबह की भूमि। दाइहान मिन्गुक देश का आधिकारिक नाम है, जिसका अर्थ है कोरिया गणराज्य या शाब्दिक अर्थ है महान हान गणराज्य (대한민국; 大韩民国)। == इतिहास == {{मुख्य|दक्षिण कोरिया का इतिहास}} [[नवपाषाण युग|नवपाषाण काल]] के लोगों का कोरीयाई प्रायद्वीप पर प्रथम प्रवसन तीसरी शताब्दी ईसापूर्व का है। तबसे, यह देश [[चीन]] और [[जापान]] के बीच अपनी पहचान को बनाए हुए है। कोरिया की संस्कृति एक समृद्ध संस्कृति है जिसकी अपनी अलग पहचान है। कोरिया का समकालीन विभाजन [[१९१०]] में [[जापान]] के कोरियाई प्रायद्वीप के अधिग्रहण से आरम्भ हुआ था। [[१९४५]] में [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] की समाप्ति पर, कोरियाई प्रायद्वीप का दो भागों में, उस समय की दो महाशक्तियों [[सोवियत संघ]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] द्वारा विभाजन किया गया। [[१९४८]] में उत्तर और दक्षिण कोरिया स्वतन्त्र हुए और उत्तरी भाग साम्यवादी बना और दक्षिणी भाग अमेरिका द्वारा प्रभावित था। [[कोरियाई युद्ध]] जून [[१९५०]] से आरम्भ हुआ जिसमें उत्तर का समर्थन [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] और दक्षिण का समर्थन [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] ने किया। [[१९५३]] में दोनों पक्षों के बीच एक शान्ति समझौते पर हस्ताक्षर किए गए जिससे युद्ध पर विराम लगा। लेकिन आज भी दोनो कोरिया आधिकारिक रूप से युद्धरत हैं क्योंकि अभी तक किसी भी युद्ध समाप्ति पत्र पर हस्ताक्षर नहीं किए गए हैं। १९५३ से ही कोरियाई प्रायद्वीप उत्तर और दक्षिण कोरिया के बीच असैन्य क्षेत्र के रूप में ३८वें समानान्तर पर बँटा हुआ है और इनकी सीमा विश्व की सर्वाधिक सैन्य जमावड़े वाली सीमा है। युद्ध के बाद, कोरिया गणराज्य में [[सत्तावादी शासन]] प्रलाणी उभरी जो [[स्यंग्मन र्ही]] और फिर [[पार्क चुंग-हि|पार्क चुंग-ही]] के अधीन थी। तानाशाही सरकार होने के बाद भी दक्षिण कोरिया ने आने वाले अगले तीन दशकों में अभूतपूर्व उन्नति की और १९५० में एक अत्यन्त पिछड़े देशों की श्रेणी से निकलकर विकसित देशों की श्रेणी में आ गया। इस अभूतपूर्व उन्नति के कारण ही दक्षिण कोरिया को चार [[चार एशियाई चीते|एशियाई चीतों]] में से एक माना जाता है। तानाशाही सरकार के अधीन [[१८ मई]], [[१९८०]] को [[ग्वांग्जू]] में हुए लोकतंत्र आंदोलन में मानवाधिकार हनन की बात भी सामने आई। [[१९८०]] में हुए विरोध-प्रदर्शनों के कारण तानाशाही समाप्त हुई और एक लोकतान्त्रिक सरकार स्थापित की गई। [[किम देइ-जुंग]] देश के पहले निर्वाचित राष्ट्रपति थे जो जिनके पास वास्तविक लोकतान्त्रिक वैधता थी। == भूगोल == कोरिया गणराज्य, कोरियाई प्रायद्वीप पर दक्षिणी भाग में स्थित है और [[एशिया]] की [[मुख्यभूमि]] से १,१०० किमी की दूरी पर स्थित है। देश के पश्चिम में [[पीला सागर]], पूर्व में [[जापान सागर|पूर्वी सागर]], दक्षिण में [[कोरिया की खाड़ी]], [[उत्तर]] में [[उत्तर कोरिया]] इसके पड़ोसी हैं। देश का कुल क्षेत्रफल १००,२२२ वर्ग किलोमीटर है। देश का भूदृश्य अधिकांशतः पहाड़ी है और देश के ३०% भूभाग पर फैला हुआ हैं। तट से दूर इसके ३,००० द्वीप हैं जिनमें से अधिकतर निर्जन हैं और बहुत छोटे हैं। सबसे बड़ा द्वीप [[जेजू]] है। जलवायु, [[मानसून|मॉनसूनी]] है, गर्मिया गर्म और आद्रतायुक्त होती हैं, सर्दिया ठण्डी और शुष्क होती हैं। वार्षिक वर्षा स्थिति सियोल में १,३७० मिलीमीटर से लेकर [[बूसान]] में १,४७० मिमी है। == राजनीति == ;राष्ट्रपति दक्षिण कोरिया में राष्ट्रपति राष्टप्रमुख होता है। वर्तमान राष्ट्रपति [[ली म्यूंग-बाक]] हैं जो हन्नारा दल से है और [[२००७]] में वे राष्ट्रपति निर्वाचित हुए थे। ;सन्सद यहाँ की सन्सद एकसदनीय है जिसमें २९९ सीटें हैं। २४३ प्रतिनिधियों का बहुसंख्यक प्रणाली के अन्तर्गत एकल-सीट निर्वाचन-क्षेत्रों से चयन किया जाता है, ४६ का चयन दलीय सूची के आधार पर किया जाता है, जिसमें ५% का अवरोधन है। प्रतिनिधियों का कार्यकाल ४ वर्षों का होता है। देश में सन्सदीय चुनाव [[१९८०]] से आरम्भ हुए थे। [[१९८८]] तक देश में चुनावों पर बहुत से प्रतिबन्ध थे जो राष्ट्रपतियों जैसे पार्क गुंग ही और बाद में चुन दो-ह्वान ने लगाए थे। १९८८ में देश के पहले सन्सदीय चुनाव हुए। २००८ के सन्सदीय चुनावों के परिणाम इस प्रकार हैं: {| class=wikitable| |- !<small>दल</small> !<small>मतों की संख्या</small> !<small>प्रतिशत</small> !<small>+/-</small> !<small>सीटों की संख्या <br /> एकल-सीट निर्वाचन क्षेत्र</small> !<small>सीटों की संख्या <br /> दलीय सूची</small> !<small>कुल सीटें</small> !<small>+/-</small> |- style="background:#ADD8E6" |[[भव्य राष्ट्रीय दल]] |align=right| ६४,२१,६५४ |align=right| ३७.४ |align=right| +१.६ |align=right| १३१ |align=right| २२ |align=right| १५३ |align=right| +३२ |- style="background:lightcoral" |[[संयुक्त लोकतान्त्रिक दल]] |align=right| ४३,१३,१११ |align=right| २५.१ |align=right| −२०.३ |align=right| ६६ |align=right| १५ |align=right| ८१ |align=right| −८० |- style="background:#ADD8E6" |[[पाक गठबन्धन ग्येन्हे]] |align=right| २२,५८,७२६ |align=right| १३.१ |align=right| +१३.१ |align=right| ६ |align=right| ८ |align=right| १४ |align=right| +१४ |- |[[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] |align=right| १३,९१,३९२ |align=right| ८.१ |align=right| +७.८ |align=right| २५ |align=right| ० |align=right| २५ |align=right| +२२ |- style="background:#CCEEFF" |[[उदारवादी प्रगतिशील दल]] |align=right| ११,७३,४५२ |align=right| ६.८ |align=right| +६.८ |align=right| १४ |align=right| ४ |align=right| १८ |align=right| +१८ |- style="background:orange" |[[लोकतान्त्रिक श्रम दल]] |align=right| ९,७३,३९४ |align=right| ५.६ |align=right| −७.४ |align=right| २ |align=right| ३ |align=right| ५ |align=right| −५ |- style="background:#FFB6B6" |[[सृजनात्मक कोरिया दल]] |align=right| ६,५१,९८० |align=right| 3.8 |align=right| +३.८ |align=right| १ |align=right| २ |align=right| ३ |align=right| +३ |- style="background:#cccccc" |कुल |align=right| १,७१,८३,७०९ |align=right| १००.० |align=right| — |align=right| २४५ |align=right| ५४ |align=right| २९९ |align=right| — |- |colspan="8"|स्रोत: [https://web.archive.org/web/20110222163300/http://psephos.adam-carr.net/countries/k/korea/korea2008.txt एडम कार्र] |} == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:KTX-Sancheon.jpg|thumb]] {{मुख्य|दक्षिण कोरिया की अर्थव्यवस्था|हान नदी पर चमत्कार|चार एशियाई चीते}} [[२००८]] की स्थिति तक [[दक्षिण कोरिया की अर्थव्यवस्था]] क्रय शक्ति के आधार पर विश्व की 5वीं सबसे बड़ी और संज्ञात्मक आधार पर चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है। [[प्रति व्यक्ति आय]] [[१९६३]] में १०० [[अमेरिकी डॉलर|$]] से बढ़कर [[२००५]] में २०,००० [[अमेरिकी डॉलर|$]] हो गई। पिछले साठ वर्षों के दौरान दक्षिण कोरिया की अर्थव्यवस्था के प्रमुख क्षेत्रों में चमत्कारी परिवर्तन आया है। दशक १९४० के दौरान देश की अर्थव्यवस्था मुख्यतः कृषि-आधारित और कुछ हलके उद्योगों पर आधारित थी। अगले कुछ दशकों के दौरान अर्थव्यवस्था में हल्के उद्योगों और उपभोक्ता उत्पादों पर बल दिया गया और दशक १९७० और १९८० के दौरान भारी उद्योगों पर बल दिया गया। प्रथम ३० वर्षों के दौरान राष्ट्रपति पार्क चुंग ही ने १९६२ से [[पंच वर्षीय योजनाएं (दक्षिण कोरिया)|पंच वर्षीय योजनाएं]] आरम्भ कीं, जिसके परिणामस्वरूप अर्थव्यवस्था बहुत तेज़ी से आगे बढ़ी और इसका स्वरूप भी बदला। दशक १९६० से १९९० के मध्य हुई अभूतपूर्व उन्नति के कारण दक्षिण कोरिया को [[ताइवान]], [[सिंगापुर]] और [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]] के साथ-साथ एक एशियाई चीता माना जाता है। १९६० के बाद से हुई इस उन्नति में दशक १९८० के अन्तिम वर्षों में उतार आने लगा। उस समय तक आर्थिक वृद्धि दर घटकर ६.५% रह गई, जबकि वेतन, जनसंख्या और मुद्रास्फीति में वृद्धि हुई। अन्य विकसित देशों के समान ही दशक १९९० में अर्थव्यवस्था में सेवा क्षेत्र का योगदान बढ़ा और यह क्षेत्र प्रधान बन गया और वर्तमान में जीडीपी में दो-तिहाई योगदान देता है।<ref>[http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure ''Country Studies: South Korea''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101207065527/http://www.economist.com/countries/SouthKorea/profile.cfm?folder=Profile-Economic%20Structure |date=7 दिसंबर 2010 }} {{अंग्रेज़ी}}</ref> == जनसांख्यिकी == दक्षिण कोरिया एक समनस्लीय देश है कोरियाई जनसंख्या का बहुत बड़ा भाग (लगभग ९८%) हैं। इसके अतिरिक्त देश में लगभग १ लाख चीनी भी रहते हैं जो सीधे [[चीन]] से न होकर अन्य स्थानों जैसे [[हॉन्ग कॉन्ग|हांग कांग]], [[मकाउ]], [[जापान]], [[मलेशिया]], [[भारत]], [[फ़िलीपीन्स]] इत्यादी से होते हुए यहाँ आए हैं। === भाषा === [[कोरियाई भाषा]] यहाँ की आधिकारिक भाषा है जो अल्टिक भाषा परिवार से सम्बन्धित है। कोरियाई लेखन लिपि, हांगुल, का आविष्कार [[१४४६]] में राजा सेजोंग के काल में हुआ था जिसका उद्देश्य अपनी प्रजा में शिक्षा का प्रसार करना था। हुन्मिन जिओंगिउम (훈민정음, 训 民 正音) की शाही उद्घोषणा में चीनी वर्णों को एक आम व्यक्ति द्वारा सीखना बहुत कठिन माना जाता था, जिसका शाब्दिक अर्थ है "ध्वनियां जो लोगों को सिखाने के लिए उपयुक्त हैं"। कोरियाई लिपि, चीनी लेखन लिपि से भिन्न है क्योंकि यह ध्वन्यात्मक कोरियाई से भिन्न है। बहुत से मौलिक शब्द कोरियाई में [[चीनी भाषा]] से लिए गए और वृद्ध कोरियाई अभी भी हांजा में लिखते हैं, जो चीनी चित्रलिपि और जापानी कांजी के समान है, क्योंकि [[जापान का साम्राज्य|जापानी शासनकाल]] के दौरान कोरियाई में बोलना और लिखना प्रतिबन्धित था। [[२०००]] में सरकार ने [[रोमनीकरण]] प्रणाली लाने का निर्णय लिया। [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]] अधिकान्श प्राथमिक विद्यालयों में द्वितीय भाषा के रूप में पढ़ाई जाती है। इसके अतितिक्त माध्यमिक विद्यालयों में दो वर्षों तक [[चीनी भाषा|चीनी]], [[जापानी भाषा|जापानी]], [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ़्रान्सीसी]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], या [[स्पेनी भाषा|स्पेनी]] भाषाएं भी पढ़ाई जाती हैं। === धर्म === [[चित्र:Seokguram Buddha.JPG|right|thumb|300px|[[सेओकगुरम]] [[ग्रोटो]] मन्दिर जो [[युनेस्को|यूनेस्को]] द्वारा विश्व धरोहर घोषित है।]] [[ईसाई धर्म]] और [[बौद्ध धर्म]] देश के दो प्रमुख धर्म हैं। ईसाई ४९% (३६% [[प्रोटेस्टेण्ट]] और १३% [[कैथोलिक कलीसिया|रोमन कैथलिक]]) और बौद्ध ४७% हैं। यद्यपि केवल ३% जनता ही स्वयं को [[कन्फ़्यूशियस]] कहती है लेकिन कोरियाई लोग कन्फ़्यूशियन विश्वासों से बहुत प्रभावित हैं। शेष कोरियाई शामनिज़्म और चिओन्दोग्यो धर्मों का पालन करते हैं। == संस्कृति == [[चित्र:Korea Chuseok 31logo (8046078268).jpg|right|thumb|300px|पारम्परिक वस्त्रों में कोरिया के लोग]] कोरियाई पारम्परिक संस्कृति दोनों कोरियाओ में समान है, पर [[१९४५]] में विभाजन के बाद से दोनों देशों की समकालीन संस्कृतियां विशिष्ट रूप से विकसित हुई हैं। एतिहासिक रूप से कोरिया की संस्कृति उसके पड़ोसी [[चीन की संस्कृति]] के बहुत प्रभावित रही है लेकिन फिर भी अपने विशाल पड़ोसी से अलग संस्कृति का विकास करने में दक्षिण कोरिया सफ़ल रहा है। दक्षिण कोरियाई संस्कृति, खेलकूद और पर्यटन मन्त्रालय पारम्परिक कलाओं और आधुनिक रूपान्तरों को सहायता राशि और शिक्षा प्रदान कर बढ़ावा देता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mct.go.kr/english/section/bureau/cultural_1.jsp |title="''Associated Organisations''" |access-date=24 दिसंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051224163415/http://www.mct.go.kr/english/section/bureau/cultural_1.jsp |archive-date=24 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> [[औद्योगीकरण]] और [[शहरीकरण|नगरीकरण]] के कारण दक्षिण कोरिया में लोगों के रहने के ढंग में बहुत परिवर्तन आया है। बदलते अर्थतन्त्र और जीवन-शैली के कारण बड़े नगरों में जनसंख्या घनत्व बढ़ा है, विशेषकर राजधानी सियोल में, जिससे बहु-पीढ़ीय परिवारों का स्थान लघु परिवारों ने ले लिया है। === कला === {{विस्तार}}कोरियाई कला अधिकतर बौद्ध धर्म और कन्फूसियस से प्रभावित है जो कि यहां कि पारम्परिक चित्रकला, मूर्तिकला और ऐतिहासिक मिट्टी के बर्तनो मे झलकती है। यहां कि मृदभांडो पर कि जाने वाली कलाकृतिया और चीनी मिट्टी कि कला जैसे जोसन काल के 'बैक्जा' और बर्तनो मे कि जाने वाली बोंचेओंग कला, इसके बाद गोरियो के काल को कोरियाई कला का विपुल काल माना जाता है इस काल कि कला विश्व मे कोरिया को एक अलग पहचान दिलाती है। हलाकि यहां कि कला उत्तर कोरिया और चीन से मेल खाती है फिर भी यहां कि कला अपने आप मे एक विशेष पहचान बनती है। दक्षिण कोरिया कि आधुनिक कला काम उत्भव कोरियाई युद्ध के उपरांत लगभग 1960-70 के दशक मे होने लगा, जब कोरियाई कलाकार ज्यामितीय संरचनाओं और अमूर्त विषयो पर रूचि रखने लगे। मनुष्य और प्रकृति मे सामंजस्यता इस समय कला के लोकप्रिय विषयो मे मे एक था। 1980 के समय सामाजिक अस्थिरता के कारन यहां कि कला मे सामाजिक मुद्दे भी दिखाई देने लगे। द. कोरिया कि कला अंतराष्ट्रीय घटनाओ और यहां प्रदर्शित होने वाली घटनाओ जैसे 1988 काम सिओल ओलिंपिक आदि से द.कोरियाई कला प्रभावित हुई और साथ ही साथ विश्व मे पहचान मिली। === वास्तुशिल्प === {{विस्तार}} === पाक शैली === कोरियाई पाक शैली, हांगुक योरि, या हान्सिक, का विकास सदियों के सामाजिक और राजनैतिक परिवर्तनों के दौरान हुआ है। सामग्री और व्यंजन विभिन्न प्रान्तों में भिन्न हैं। ऐसे बहुत से क्षेत्रीय रूप से महत्वपूर्ण व्यंजन हैं जिन्का देश के विभिन्न भागों में प्रसार हुआ है। कोरियाई शाही दरबार ने एक समय सारे क्षेत्रीय विशिष्ट व्यंजनों को शाही परिवार के लिए एकत्रित किया था। शाही परिवार और जनसाधारण कोरियाईयों द्वारा खाया जाने वाला भोजन एक विशिष्ट सांस्कृतिक शिष्टाचार द्वारा विनियमित रहा है। कोरियाई खानपान मुख्य रूप से [[चावल]], [[नूडल]], [[तोफ़ू]], [[सब्ज़ी|सब्ज़ियों]], [[मछली]] और [[मांस]] पर आधारित रहा है। पारम्परिक कोरियाई भोजन बहुत से सहायक भोजनों (''साइड डिश''), के लिए जाना जाता है, जैसे बंचन (반찬) जो भाप मे पकाए गए छोटे दानों वाले चावलों के साथ परोसा जाता है। प्रत्येक भोजन बहुत से बंचन के साथ परोसा जाता है, किम्ची, एक किण्वित और बहुधा मसालेदार सब्ज़ी वाला भिजन है जो सभी भोजों के दौरान परोसा जाता है और विख्यात कोरियाई व्यंजनों में से एक है। == शिक्षा == South korea '''''' main world of read and job for Teacher शिक्षा को दक्षिण कोरिया में सफ़लता के लिए बहुत महत्वपूर्ण माना जाता है, इसलिए इस मामले में बहुत गलाकाट प्रतिस्पर्धा है। [[२००६]] में अन्तर्राष्ट्रीय विद्यार्थी मूल्यांकन के ओईसीडी कार्यक्रम के परिणाम अनुसार दक्षिण कोरिया समस्या हल करने में प्रथम, गणित में तीसरे और विज्ञान में सातवें स्थान पर था।<ref>[http://www.pisa.oecd.org/ "''Organisation for Economic Co-operation and Development''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223063928/http://www.pisa.oecd.org/ |date=23 फ़रवरी 2011 }} अभिगमन: १८-०२-२०१०</ref> दक्षिण कोरिया की शिक्षा प्रणाली प्रौद्योगिकीय रूप से अग्रवर्ती है और यह पहला ऐसा देश है जिसने पूरे देश में प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालयों के लिए उच्च गति के फ़ाइबर ऑप्टिक इण्टरनेट अभिगमन की सुविधा उपलब्ध कराई है। इस अवसरंचना का उपयोग करके, दक्षिण कोरिया ने विश्व में सर्वप्रथम डिजिटक पुस्तकें विकसित की हैं और जिनका देशभर में प्रत्येक प्राथमिक और माध्यमिक विद्यालय में [[२०१३]] तक निशुल्क वितरण किया गया।<ref>[http://www.itu.int/ITU-D/ict/cs/korea/material/CS_KOR.pdf "''Broadband Korea: Internet Case Study''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529004541/http://www.itu.int/ITU-D/ict/cs/korea/material/CS_KOR.pdf |date=29 मई 2010 }} अभिगमन: १८-०२-२०१०</ref> == खेलकूद == [[मार्शल आर्ट्स]] [[ताक्वाण्डो]] का जन्म कोरिया में हुआ था। दशक १९५० और १९६० के दौरान, वर्तमान नियमों को मानकीकृत किया गया और ताक्वाण्डो २००० में आधिकारिक [[ओलम्पिक खेल|ओलम्पिक क्रीड़ा]] बना।<ref>[http://www.wtf.org/wtf_eng/site/about_taekwondo/present_day.html ''Taekwondo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121165001/http://www.wtf.org/wtf_eng/site/about_taekwondo/present_day.html |date=21 जनवरी 2010 }} विश्व ताइक्वाण्डो परिसंघ</ref> अन्य कोरियैइ मार्शल आर्ट्स में [[तेइक्केओन]], [[हाप्किडो]], [[तांग सू]], [[कुक सूल वोन]], [[कूम्दो]] और [[सूबाक]]।<ref>[http://www.kmaf.kr/ कोरिया मार्शल आर्ट्स परिसंघ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719031130/https://www.kmaf.kr/ |date=19 जुलाई 2011 }} {{कोरियाई}}</ref> कोरिया में [[फुटबॉल|फुट्बॉल]] पारम्परिक रूप से सर्वाधिक देखा जाने वाला खेल है। हाल ही में हुए पोल ये बताते हैं कि ५६.७% दक्षिण कोरियाई खेल प्रशंसक स्वयं को फुट्बॉल प्रशंसक बताते हैं, जबकि [[बेसबॉल]] प्रशंसक १९.१% के साथ दूसरे स्थान पर हैं। हालांकि, पोल में यह इंगित नहीं किया गया कि कितने प्रशंसक दोनों खेलों के प्रशंसक हैं।<ref>[http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=211&pagePos=1&selectYear=0&search=0&searchKeyword=%BD%BA%C6%F7%C3%F7 "''research about the most popular spectator sport in Korea''"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190702044246/http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=211&pagePos=1&selectYear=0&search=0&searchKeyword=%BD%BA%C6%F7%C3%F7 |date=2 जुलाई 2019 }} अभिगमन: २९-१०-२०१०</ref> इन खेलों के अतिरिक्त दक्षिण कोरिया ने [[1986 एशियाई खेल|१९८६]] (सियोल) और [[2002 एशियाई खेल|२००२]] (बुसान) के [[एशियाई खेल|एशियाई खेलों]] की मेज़बानी भी की थी। [[१९८८]] में दक्षिण कोरिया में [[१९८८ ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|ओलम्पिक खेलों]] की मेज़बानी की जिसमे दक्षिण कोरिया १२ स्वर्ण, १० रजत और ११ कांस्य पदकों के साथ चौथे स्थान पर रहा था। अक्टूबर २०१० में, दक्षिण कोरिया ने पहली बार राजधानी सियोल से ४०० किमी दक्षिण में स्थित [[येओन्गम]] में कोरियाई अन्तरराष्ट्रीय परिपथ में [[फ़ॉर्मुला वन]] रेस का भी आयोजन किया था। == दक्षिण कोरिया और नाभिकीय अस्त्र == २००४ में दक्षिण कोरियाई अधिकारियों ने माना कि [[१९८०]] में दक्षिण कोरिया ने हथियार्-योग्य [[प्लूटोनियम]] प्राप्त करने के लिए परीक्षण किए थे और [[२०००]] में [[यूरेनियम]] संवर्धन के लिए। हालांकि, सियोल ने, [[अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा संस्था|आई॰ए॰ई॰ए]] को इस बारे में सूचित न करके [[नाभिकीय अप्रसार सन्धि]] का घोर उल्लंघन किया था। [[२६ सितम्बर]], [[२००४]] को आई॰ए॰ई॰ए विशेषज्ञों ने दक्षिण कोरिया के संवर्धन कार्यक्रम की जानकारी लेने के लिए देश के नाभिकीय ठिकानों का दौरा किया और यह सुझाया कि दक्षिण कोरिया के यूरेनियम संवर्धन कार्यक्रम का सैन्य पहलू भी है। == यह भी देखिए == * [[कोरियाई साहित्य|कोरियायी भाषा और साहित्य]] * [[wikt:कोरिया]] (विक्षनरी) * [[पूर्वी एशिया]] * [[उत्तरी कोरिया के साथ शांति समझौता]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार}} * {{विकियात्रा|दक्षिण कोरिया}} * [https://web.archive.org/web/20100619204156/http://korea.net/ कोरिया गणराज्य का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी}} * [https://web.archive.org/web/20110129045800/http://www.visitkorea.or.kr/intro.html कोरिया पर्यटन का आधिकारिक जालपृष्ठ] (बहुभाषीय) * [https://web.archive.org/web/20120118233044/http://www.koreanacademy.blogspot.com/ आओ कोरियाई सीखें] <br /> {{एशिया के देश}} {{एशियाई चीते}} <!-- अन्य भाषाएं --> [[श्रेणी:सम्प्रभु देश]] [[श्रेणी:दक्षिण कोरिया]] [[श्रेणी:पूर्वी एशिया के देश]] [[श्रेणी:एशिया के देश]] byyvdk2my8cwh932w47n3gvrsfb2rhx एक्यूप्रेशर 0 2294 6598643 6596038 2026-08-13T17:15:03Z Prabudh society 901580 /* */ एकयुप्रेशर पद्धति की गुण का समावेश किया गया है 6598643 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues|{{विकिफ़ाइ|प्रचार पाठ और स्रोतहीन सामग्री}} {{स्रोत कम|date=अप्रैल 2026}}}}<!-- कमेंट आउट किये गये: [[चित्र:Feet_per_acupressure_point.png|दाएँ|400x400पिक्सेल]] --> {{Alternative medicine sidebar}} '''एक्यूप्रेशर''' शरीर के विभिन्न हिस्सों के महत्वपूर्ण बिंदुओं पर दबाव डालकर रोग के निदान करने की विधि है। एक्युप्रेशर काउंसिल नेचुआजलालपुर के अनुसार मानव शरीर पैर से लेकर सिर तक आपस में जुड़ा है तथा हजारों नसें, रक्त धमनियों, मांसपेशियां, स्नायु और हड्डियों के साथ आँख नाक कान हृदय फेेेेफडे दाॅॅॅत नाडी आदि आपस में मिलकर मानव शरीर के स्वचालित मशीन को बखूबी चलाती हैं। अत: किसी एक बिंदु पर दबाव डालने से उससे जुड़ा पूरा भाग प्रभावित होता है। यह [[चीन|भारत]] की प्राचीन [[चिकित्सा पद्धति]] है। शरीर में एक हजार ऐसे बिंदु चिन्हित किए गए हैं, जिन्हें एक्यूप्वाइंट कहा जाता है। जिस जगह दबाव डालने से दर्द हो उस जगह दबाने से सम्बन्धित बिंदु कि बीमारी दुर होती है।डा0 श्री प्रकाश बरनवाल के अनुसार एकयूप्रेशर भारतीय चिकित्सा पद्धति है जिसमें 1-रोगों की जांच, 2-रोकथाम 3- एवं निदान तीनों गुण मौजूद है। पूर्वी एशियाई मार्शल आर्ट आत्मरक्षा और स्वास्थ्य उद्देश्यों के लिए व्यापक अध्ययन और एक्यूप्रेशर का उपयोग करते हैं, (चिन ना, तुई ना)।  कहा जाता है कि बिंदुओं या बिंदुओं के संयोजन का उपयोग किसी प्रतिद्वंद्वी को हेरफेर करने या अक्षम करने के लिए किया जाता है।  इसके अलावा, मार्शल कलाकार नियमित रूप से अपने स्वयं के मेरिडियन से कथित रुकावटों को दूर करने के लिए नियमित रूप से अपने स्वयं के एक्यूप्रेशर बिंदुओं की मालिश करते हैं, जिससे उनका परिसंचरण और लचीलेपन में वृद्धि होती है और बिंदु "नरम" या हमले के प्रति कम संवेदनशील होते हैं। == प्रभावशीलता == लक्षणों के उपचार में एक्यूप्रेशर की प्रभावशीलता की 2011 की व्यवस्थित समीक्षा में पाया गया कि 43 यादृच्छिक नियंत्रित परीक्षणों में से 35 ने निष्कर्ष निकाला था कि एक्यूप्रेशर कुछ लक्षणों के उपचार में प्रभावी था;  हालांकि, इन 43 अध्ययनों की प्रकृति ने "पूर्वाग्रह की एक महत्वपूर्ण संभावना का संकेत दिया।"  इस व्यवस्थित समीक्षा के लेखकों ने निष्कर्ष निकाला कि "पिछले दशक से नैदानिक ​​​​परीक्षणों की समीक्षा ने लक्षण प्रबंधन के लिए एक्यूप्रेशर की प्रभावकारिता के लिए कठोर समर्थन प्रदान नहीं किया है। एक्यूप्रेशर की उपयोगिता और प्रभावकारिता निर्धारित करने के लिए अच्छी तरह से डिजाइन, यादृच्छिक नियंत्रित अध्ययन की आवश्यकता है।<ref>{{Cite journal|last=ली|first=यून जिन|last2=फ्रेज़ियर|first2=सुसान|date=2021-06-12|title=The Efficacy of Acupressure for Symptom Management: A Systematic Review|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3154967/|journal=Journal of pain and symptom management|volume=42|issue=4|pages=589–603|doi=10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007|issn=0885-3924|pmc=|pmid=21531533}}</ref> 2011 में एक्यूपंक्चर का उपयोग करते हुए चार परीक्षणों की कोक्रेन समीक्षा और प्रसव में दर्द को नियंत्रित करने के लिए एक्यूप्रेशर का उपयोग करते हुए नौ अध्ययनों ने निष्कर्ष निकाला कि "एक्यूपंक्चर या एक्यूप्रेशर श्रम के दौरान दर्द को दूर करने में मदद कर सकता है, लेकिन अधिक शोध की आवश्यकता है।"<ref>{{Cite journal|last=स्मिथ|first=कैरोलीन ए|last2=कॉलिन्स|first2=कार्मेल टी|last3=लेवेट|first3=केट एम|last4=आर्मर|first4=माइक|last5=डाहलेन|first5=हन्ना जी|last6=टैन|first6=ऐडन एल|last7=मेसगरपोर|first7=बिटा|date=2020-02-07|title=Acupuncture or acupressure for pain management during labour|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7007200/|journal=द कोचरने डेटाबेस ऑफ सिस्टमेटिक डवलपमेंट।|volume=2020|issue=2|doi=10.1002/14651858.CD009232.pub2|issn=1469-493X|pmc=|pmid=32032444}}</ref> एक अन्य कोक्रेन सहयोग समीक्षा में पाया गया कि मालिश ने कम पीठ दर्द के लिए कुछ दीर्घकालिक लाभ प्रदान किया, और कहा: "ऐसा लगता है कि एक्यूप्रेशर या दबाव बिंदु मालिश तकनीक क्लासिक (स्वीडिश) मालिश की तुलना में अधिक राहत प्रदान करती है, हालांकि इसकी पुष्टि के लिए और अधिक शोध की आवश्यकता है।"<ref>{{Cite journal|title=Massage for low-back pain|url=https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD001929.pub3/full|journal=द कोचरने डेटाबेस ऑफ सिस्टमेटिक डवलपमेंट।}}</ref> एक्यूप्रेशर रिस्टबैंड, जो मोशन सिकनेस और अन्य प्रकार की मतली के लक्षणों से राहत देने का दावा करता है, P6 एक्यूपंक्चर बिंदु पर दबाव प्रदान करता है, एक ऐसा बिंदु जिसकी व्यापक जांच की गई है<ref>{{Cite journal|date=2003-06-01|title=Continuous PC6 wristband acupressure for relief of nausea and vomiting associated with acute myocardial infarction: a partially randomised, placebo-controlled trial|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S096522990300058X|journal=Complementary Therapies in Medicine|language=en|volume=11|issue=2|pages=72–77|doi=10.1016/S0965-2299(03)00058-X|issn=0965-2299}}</ref>।  कोक्रेन सहयोग ने मतली और उल्टी के लिए P6 के उपयोग की समीक्षा की, और इसे पोस्ट-ऑपरेटिव मतली को कम करने के लिए प्रभावी पाया, लेकिन उल्टी नहीं<ref>{{Cite journal|last=ली,;, KC;, TY|first=अन्ना|last2=चैन|first2=साइमन केसी|last3=फैन|first3=लॉरेंस टीवाई|date=2015-11-02|title=Stimulation of the wrist acupuncture point PC6 for preventing postoperative nausea and vomiting|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4679372/|journal=द कोचरने डेटाबेस ऑफ सिस्टमेटिक डवलपमेंट।|volume=2015|issue=11|doi=10.1002/14651858.CD003281.pub4|issn=1469-493X|pmc=|pmid=26522652}}</ref>। कोक्रेन समीक्षा में एक्यूपंक्चर, इलेक्ट्रो-एक्यूपंक्चर, ट्रांसक्यूटेनियस नर्व स्टिमुलेशन, लेजर स्टिमुलेशन, एक्यूस्टिम्यूलेशन डिवाइस और एक्यूप्रेशर सहित P6 को उत्तेजित करने के विभिन्न साधन शामिल थे;  इसने इस पर कोई टिप्पणी नहीं की कि क्या उत्तेजना के एक या अधिक रूप अधिक प्रभावी थे;  इसने दिखावटी की तुलना में P6 की उत्तेजना का समर्थन करने वाले निम्न-गुणवत्ता वाले साक्ष्य पाए, जिसमें 59 में से 2 परीक्षणों में पूर्वाग्रह का कम जोखिम था।  EBM समीक्षक बैंडोलियर ने कहा कि दो अध्ययनों में P6 से 52% रोगियों को नियंत्रण में सफलता मिली।<ref>{{Cite web|url=https://quackwatch.org/related/massage/|title=Massage Therapy: Riddled with Quackery {{!}} Quackwatch|last=क्रेडलर|first=मार्क|date=2006-03-09|language=en-US|access-date=2021-06-14}}</ref> एक्यूप्रेशर का नैदानिक ​​उपयोग अक्सर पारंपरिक चीनी चिकित्सा के वैचारिक ढांचे पर निर्भर करता है।  एक्यूपंक्चर बिंदुओं या मेरिडियन के अस्तित्व के लिए कोई शारीरिक रूप से सत्यापन योग्य संरचनात्मक या हिस्टोलॉजिकल आधार नहीं है।   समर्थकों का जवाब है कि टीसीएम एक वैज्ञानिक प्रणाली है जिसकी व्यावहारिक प्रासंगिकता बनी हुई है।  एक्यूपंक्चर चिकित्सक टीसीएम अवधारणाओं को संरचनात्मक शब्दों के बजाय कार्यात्मक रूप में देखते हैं (उदाहरण के लिए, रोगियों के मूल्यांकन और देखभाल के मार्गदर्शन में उपयोगी होने के रूप में)।<ref>{{Cite web|url=https://consensus.nih.gov/1997/1997Acupuncture107html.htm|title=The National Institutes of Health (NIH) Consensus Development Program: Acupuncture|website=consensus.nih.gov|access-date=2021-06-15|archive-date=9 मई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509134018/https://consensus.nih.gov/1997/1997Acupuncture107html.htm|url-status=dead}}</ref>  पारंपरिक उपचार। क्वैकवॉच में उन तरीकों की सूची में एक्यूप्रेशर शामिल है जिनका मालिश चिकित्सा के रूप में कोई "तर्कसंगत स्थान" नहीं है और कहा गया है कि चिकित्सक "निदान तक पहुंचने के लिए तर्कहीन निदान विधियों का भी उपयोग कर सकते हैं जो स्वास्थ्य और रोग की वैज्ञानिक अवधारणाओं के अनुरूप नहीं हैं।"<ref>{{Cite journal|date=2003-06-01|title=Continuous PC6 wristband acupressure for relief of nausea and vomiting associated with acute myocardial infarction: a partially randomised, placebo-controlled trial|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S096522990300058X|journal=Complementary Therapies in Medicine|language=en|volume=11|issue=2|pages=72–77|doi=10.1016/S0965-2299(03)00058-X|issn=0965-2299}}</ref> == उपकरण == शरीर के रिफ्लेक्स ज़ोन पर रगड़ने, लुढ़कने या दबाव डालने से गैर-विशिष्ट दबाव लागू करने के लिए कई अलग-अलग उपकरण हैं।  एक्यूबॉल रबड़ से बनी एक छोटी गेंद होती है जिसमें उभार होते हैं जो गर्म करने योग्य होते हैं।  इसका उपयोग दबाव डालने और मांसपेशियों और जोड़ों के दर्द को दूर करने के लिए किया जाता है।  ऊर्जा रोलर प्रोट्यूबेरेंस के साथ एक छोटा सिलेंडर है।  इसे हाथों के बीच पकड़कर एक्यूप्रेशर लगाने के लिए आगे-पीछे किया जाता है।  फुट रोलर उभार के साथ एक गोल, बेलनाकार रोलर है।  इसे फर्श पर रखा जाता है और इसके ऊपर पैर आगे-पीछे किया जाता है।  पावर मैट (पिरामिड मैट भी) छोटे पिरामिड के आकार के उभार वाली एक चटाई है जिस पर आप चलते हैं।  स्पाइन रोलर एक ऊबड़-खाबड़ रोलर है जिसमें मैग्नेट होता है जो रीढ़ की हड्डी के ऊपर और नीचे लुढ़कता है।  Teishein एक्यूपंक्चर के मूल ग्रंथों में वर्णित मूल नौ शास्त्रीय एक्यूपंक्चर सुइयों में से एक है।  भले ही इसे एक्यूपंक्चर सुई के रूप में वर्णित किया गया हो, लेकिन इसने त्वचा को छेदा नहीं।  इसका उपयोग इलाज किए जा रहे बिंदुओं पर तेजी से टक्कर के दबाव को लागू करने के लिए किया जाता है<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=iyl2XMxr6iAC&q=acuball&pg=PA198&redir_esc=y|title=Medicina Alternativa: Including Water Therapy, Massage, Yogic Exercises, Magneto Therapy, Colour Therapy, Acupressure, and Biochemical Medicines|last=शर्मा|first=राजीव|date=2003|publisher=अल्फा साइंस इंटरनेशनल लिमिटेड|isbn=978-1-84265-141-4|language=en}}</ref> == विधियां == # इंडियन एकयुप्रेशर 2. बरनवाल एकयुप्रेशर ==सन्दर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20101230193855/http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/7165922.cms दवा नहीं, दबा कर इलाज] [[श्रेणी:वैकल्पिक चिकित्सा]] [[श्रेणी:प्राकृतिक चिकित्सा]] b1vh1epl2k7ifujqlwmdb6u398ea38d जूलिया राबर्ट्स 0 2435 6598732 6560478 2026-08-14T03:21:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598732 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = जूलिया राबर्ट्स | image = Julia Roberts 2011 Shankbone.JPG | caption = जूलिया रॉबर्ट्स,2011 टोरंटो इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में | birth_name = जूलिया फियोना रॉबर्ट्स | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1967|10|28}} | birth_place = [[जॉर्जिया]], [[यू एस ए]] | occupation = {{flatlist| * एक्ट्रेस * प्रोड्यूसर }} | years_active = 1987– अभी तक | spouse = {{plainlist| *{{marriage|लाइले लोवेट|1993|1995|reason=divorced}} *{{marriage|डैनियल मॉडर|2002}} }} | children = 3 | mother = [[बेट्टी लु ब्रेडेमस्]] | relatives = {{plainlist| *एरिक रॉबर्ट्स (भाई) *एमा रॉबर्ट्स (भतीजी) }} }} '''जूलिया फियोना रॉबर्ट्स''' (जन्म 28 अक्टूबर 1967) <ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Julia-Roberts|title=Julia Roberts {{!}} Biography, Movies, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-07-13}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेत्री हैं। हॉलीवुड के सबसे बैंक योग्य सितारों में से एक , वह रोमांटिक कॉमेडी और ड्रामा से लेकर थ्रिलर और एक्शन फिल्मों तक कई शैलियों की फिल्मों में अपनी प्रमुख भूमिकाओं के लिए जानी जाती हैं। उनकी कई फिल्मों ने दुनिया भर में $ 100 मिलियन से अधिक की कमाई की है, और छह ने अपने संबंधित वर्षों की सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्मों में स्थान दिया है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/person/750401-Julia-Roberts|title=Julia Roberts - Box Office|website=The Numbers|access-date=2022-07-14|archive-date=8 मार्च 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308132941/https://www.the-numbers.com/person/750401-Julia-Roberts|url-status=dead}}</ref> उनकी टॉप चारटेडफिल्मोंने सामूहिक रूप से वैश्विक स्तर पर 3.8 बिलियन डॉलर से अधिक की कमाई की है। <ref name=":0" />उन्हें एक अकादमी पुरस्कार , एक ब्रिटिश अकादमी फिल्म पुरस्कार और तीन गोल्डन ग्लोब पुरस्कारों सहित कई पुरस्कार मिले ह मिस्टिक पिज़्ज़ा (1988) और स्टील मैगनोलियास (1989) में उपस्थिति के साथ एक प्रारंभिक सफलता के बाद , रॉबर्ट्स ने रोमांटिक कॉमेडी प्रिटी वुमन (1990) में खुद को एक प्रमुख अभिनेत्री के रूप में स्थापित किया , जिसने दुनिया भर में $464 मिलियन की कमाई की। उन्होंने कई सफल फिल्मों में अभिनय किया, जिनमें स्लीपिंग विद द एनिमी (1991), हुक (1991), द पेलिकन ब्रीफ (1993), माई बेस्ट फ्रेंड्स वेडिंग (1997), नॉटिंग हिल (1999), रनवे ब्राइड (1999) शामिल हैं। , एरिन ब्रोकोविच (2000), ओशन इलेवन (2001), ओशन्स ट्वेल्व (2004), चार्ली विल्सन्स वॉर (2007), वेलेंटाइन डे (2010), ईट प्रेयर लव (2010), अगस्त: ओसेज काउंटी (2013), और वंडर (2017)। एरिन ब्रोकोविच में उनके प्रदर्शन के लिए, रॉबर्ट्स ने सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का अकादमी पुरस्कार जीता । उन्हें एचबीओ टेलीविजन फिल्म द नॉर्मल हार्ट (2014) में उनके प्रदर्शन के लिए प्राइमटाइम एमी अवार्ड नामांकन मिला और अमेज़ॅन प्राइम वीडियो मनोवैज्ञानिक थ्रिलर श्रृंखला होमकमिंग (2018) के पहले सीज़न में उनकी पहली नियमित टेलीविजन भूमिका थी 1990 के दशक के अधिकांश समय, <ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/film/2000/dec/05/news.juliaroberts|title=Julia Roberts first actress on Hollywood Reporter power list|last=Staff|first=Guardian|date=2000-12-05|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-07-14}}</ref> और साथ ही 2000 के दशक के पूर्वार्ध में रॉबर्ट्स दुनिया की सबसे अधिक भुगतान पाने वाली अभिनेत्री थीं।<ref>{{Cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter%27s+Annual+Actress+Salary...-a0155216809|title=Nicole Kidman Tops The Hollywood Reporter's Annual Actress Salary Lis…|date=2012-09-15|website=archive.ph|access-date=2022-07-14|archive-date=15 सितंबर 2012|archive-url=https://archive.today/20120915131245/http://www.thefreelibrary.com/Nicole+Kidman+Tops+The+Hollywood+Reporter's+Annual+Actress+Salary...-a0155216809|url-status=dead}}</ref> प्रिटी वुमन (1990) के लिए उनकी फीस $300,000 थी, <ref>{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/person/750401-Julia-Roberts#tab=summary|title=जूलिया रॉबर्ट्स|access-date=14 जुलाई 2022|archive-date=8 मार्च 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308132941/https://www.the-numbers.com/person/750401-Julia-Roberts#tab=summary|url-status=dead}}</ref>जबकि उन्हें मोना लिसा स्माइल (2003) में उनकी भूमिका के लिए अभूतपूर्व $25 मिलियन का भुगतान किया गया था<ref>{{Cite web|url=https://www.closerweekly.com/posts/julia-roberts-net-worth-how-much-money-does-the-actress-make/|title=Julia Roberts Is So Successful! Check Out Her Amazing Net Worth|date=2020-06-26|website=Closer Weekly|language=en-US|access-date=2022-07-14|archive-date=15 दिसंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201215051608/https://www.closerweekly.com/posts/julia-roberts-net-worth-how-much-money-does-the-actress-make/|url-status=dead}}</ref> । 2020 तक , रॉबर्ट्स की कुल संपत्ति $250 मिलियन आंकी गई थी। पीपल मैगजीन ने उन्हें रिकॉर्ड पांच बार दुनिया की सबसे खूबसूरत महिला का खिताब दिया है<ref>{{Cite web|url=https://www.eonline.com/news/981180/julia-roberts-has-been-a-movie-star-for-30-years-but-don-t-let-that-bother-you|title=Julia Roberts Has Been a Movie Star for 30 Years—but Don't Let That Bother You|date=2019-01-04|website=E! Online|access-date=2022-07-14}}</ref>। ==प्रारंभिक जीवन और परिवार== रॉबर्ट्स का जन्म 28 अक्टूबर 1967 को अटलांटा के एक उपनगर [[जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|जॉर्जिया]] के स्मिर्ना में हुआ था , और वाल्टर ग्रेडी रॉबर्ट्स के यहाँ।<ref>{{Cite web|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/roberts.htm|title=1|date=2013-01-17|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=17 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117004935/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/roberts.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/671674182.html?dids=671674182:671674182&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Nov+24,+1983&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=ERIC+ROBERTS:+HIS+%27STAR+80%27+SHINES&pqatl=google|title=ERIC ROBERTS: HIS 'STAR 80' SHINES|date=2012-01-06|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=6 जनवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106164710/http://pqasb.pqarchiver.com/latimes/access/671674182.html?dids=671674182:671674182&FMT=ABS&FMTS=ABS:AI&type=historic&date=Nov+24,+1983&author=&pub=Los+Angeles+Times&desc=ERIC+ROBERTS:+HIS+%27STAR+80%27+SHINES&pqatl=google|url-status=bot: unknown}}</ref>वह अंग्रेजी, स्कॉटिश, आयरिश, वेल्श, जर्मन और स्वीडिश मूल की हैं। <ref>{{Cite web|url=http://www.genealogi.se/julia.htm|title=|date=1997-03-31|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=17 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117004945/http://www.genealogi.se/julia.htm|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.huffpost.com/entry/julia-roberts-isnt-a-robe_b_828778|title=Julia Roberts Isn't a Roberts|date=2011-02-27|website=HuffPost|language=en|access-date=2022-07-14}}</ref>उसके पिता एक बैपटिस्ट थे, उसकी माँ एक कैथोलिक,<ref>{{Cite web|url=https://people.com/celebrity/why-julia-roberts-refuses-to-get-botox/|title=Why Julia Roberts Refuses to Get Botox|last=August 04|first=Eunice Oh|last2=Pm|first2=2010 02:50|website=PEOPLE.com|language=en|access-date=2022-07-14}}</ref> और उसकी परवरिश कैथोलिक थी<ref>{{Cite web|url=https://m.washingtontimes.com/news/2010/aug/18/eat-pray-love-star-julia-roberts-happy-as-is/|title=‘Eat Pray Love’ star Julia Roberts happy as is|last=http://www.washingtontimes.com|first=The Washington Times|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=2022-07-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/08/18/hindu-julia-roberts-im-do_n_685893.html|title=Hindu Julia Roberts: I'm Done Talking About Religion|date=2010-08-25|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=25 अगस्त 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100825054236/http://www.huffingtonpost.com/2010/08/18/hindu-julia-roberts-im-do_n_685893.html|url-status=bot: unknown}}</ref>। उनके बड़े भाई एरिक रॉबर्ट्स (जन्म 1956), जिनसे वह 2004 तक कई वर्षों तक अलग रहीं, बड़ी बहन लिसा रॉबर्ट्स गिलन (जन्म 1965), और भतीजी एम्मा रॉबर्ट्स , अभिनेता भी हैं। उसकी एक छोटी सौतेली बहन भी थी जिसका नाम नैन्सी मोट्स था। रॉबर्ट्स के माता-पिता, एक बार के अभिनेता और नाटककार, सशस्त्र बलों के लिए नाट्य प्रस्तुतियों में प्रदर्शन करते हुए मिले। बाद में उन्होंने अटलांटा में अटलांटा एक्टर्स एंड राइटर्स वर्कशॉप की सह-स्थापना की , मिडटाउन में जुनिपर स्ट्रीट से दूर। वे जॉर्जिया के डेकाटुर में बच्चों का एक्टिंग स्कूल चलाते थे, जबकि वे जूलिया की उम्मीद कर रहे थे। कोरेटा और [[मार्टिन लूथर किंग]] जूनियर के बच्चे स्कूल में पढ़ते थे; वाल्टर रॉबर्ट्स ने अपनी बेटी योलान्डा के लिए अभिनय कोच के रूप में काम किया <ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/notableblackamer00jess|title=Notable Black American women|last=Smith|first=Jessie Carney|date=1996|publisher=New York : Gale Research|others=Internet Archive|isbn=978-0-8103-9177-2}}</ref>। उनकी सेवा के लिए धन्यवाद के रूप में, श्रीमती किंग ने श्रीमती रॉबर्ट्स के अस्पताल के बिल का भुगतान किया जब जूलिया का जन्म हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.contactmusic.com/news-article/coretta-scott-king-was-julia-roberts-fairy-godmother_10_02_2006|title=Coretta Scott King Was Julia Roberts&#039; Fairy Godmother|date=2006-02-10|website=Contactmusic.com|access-date=2022-07-14|archive-date=7 सितंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140907194858/http://www.contactmusic.com/news-article/coretta-scott-king-was-julia-roberts-fairy-godmother_10_02_2006|url-status=dead}}</ref> उसके माता-पिता ने 1955 में शादी की। उसकी माँ ने 1971 में तलाक के लिए अर्जी दी; 1972 की शुरुआत में तलाक को अंतिम रूप दे दिया गया था।<ref>{{Cite book|title=Julia: Her Life, James Spada|year=2004|url=https://archive.org/details/juliarobertsherl00spad|publisher=St Martin's Press, New York|pages=p. 32}}</ref> 1972 से, रॉबर्ट्स स्मिर्ना, जॉर्जिया में रहती थीं, जहाँ उन्होंने फ़ित्ज़ुग ली एलीमेंट्री स्कूल, ग्रिफिन मिडिल स्कूल और कैंपबेल हाई स्कूल में पढ़ाई की।<ref>{{Cite web|url=http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1517|title=New Georgia Encyclopedia: Julia Roberts (b. 1967)|date=2013-01-16|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=16 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116234419/http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1517|url-status=bot: unknown}}</ref> 1972 में, उनकी मां ने माइकल मोट्स से शादी की, जो गाली गलौच और अक्सर बेरोजगार थे; रॉबर्ट्स ने उसका तिरस्कार किया।<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.mirror.co.uk/3am/celebrity-news/julia-roberts-pictured-michael-motes-2800516|title=Picture exclusive: Julia Roberts smiles through the terror of abusive stepfather she 'feared and despised'|last=Bucktin|first=Christopher|date=2013-11-17|website=mirror|language=en|access-date=2022-07-14}}</ref> दंपति की एक बेटी, नैन्सी थी, जिसकी 9 फरवरी 2014 को 37 वर्ष की उम्र में एक स्पष्ट ड्रग ओवरडोज से मृत्यु हो गई थी<ref>{{Cite web|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/julia-roberts-half-sister-found-dead-apparent-overdose-weeks-angry-tweets-article-1.1609292|title=Julia Roberts' half-sister found dead in bathtub of apparent drug overdose weeks after angry Twitter posts - NY Daily News|date=2014-08-04|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=4 अगस्त 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140804143551/http://www.nydailynews.com/entertainment/gossip/julia-roberts-half-sister-found-dead-apparent-overdose-weeks-angry-tweets-article-1.1609292|url-status=bot: unknown}}</ref>। शादी 1983 में समाप्त हुई, जिसमें बेट्टी लू ने मोट्स को क्रूरता के आधार पर तलाक दे दिया; उसने कहा था कि उससे शादी करना उसके जीवन की सबसे बड़ी गलती थी<ref>{{Cite web|url=http://www.info2india.com/hollywood/celebrity/julia-roberts.html|title=Julia Roberts|date=2009-07-04|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=19 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119012533/http://www.info2india.com/hollywood/celebrity/julia-roberts.html|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name=":1" />। रॉबर्ट्स के अपने पिता की कैंसर से मृत्यु हो गई जब वह दस वर्ष की थीं।<ref>{{Cite web|url=http://www.info2india.com/hollywood/celebrity/julia-roberts.html|title=Julia Roberts|date=2009-07-04|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=19 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130119012533/http://www.info2india.com/hollywood/celebrity/julia-roberts.html|url-status=bot: unknown}}</ref> रॉबर्ट्स बचपन में पशु चिकित्सक बनना चाहती थी। <ref>{{Cite web|url=https://movies.yahoo.com/person/julia-roberts/biography.html|title=Julia Roberts|website=Yahoo Movies|language=en-US|access-date=2022-07-14|archive-date=13 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313083316/https://movies.yahoo.com/person/julia-roberts/biography.html|url-status=bot: unknown}}</ref>उसने अपने स्कूल बैंड में शहनाई भी बजायी <ref>{{Cite web|url=http://www.movieactors.com/superstars/julia_roberts.htm|title=Julia Roberts SuperStar - MovieActors.com|website=www.movieactors.com|access-date=2022-07-14|archive-date=17 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117004935/http://www.movieactors.com/superstars/julia_roberts.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.accessonline.com/articles/julia-roberts-i-wasnt-popular-in-high-school-i-coasted-by-108116|title=Julia Roberts: I Wasn’t Popular In High School, I Coasted By {{!}} Access Online|website=Access|language=en|access-date=2022-07-14}}</ref>। स्मिर्ना के कैंपबेल हाई स्कूल से स्नातक होने के बाद , उन्होंने जॉर्जिया स्टेट यूनिवर्सिटी में पढ़ाई की, लेकिन स्नातक नहीं किया। बाद में वह अभिनय में अपना करियर बनाने के लिए [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क शहर]] चली गईं। एक बार वहाँ, उसने क्लिक मॉडलिंग एजेंसी के साथ हस्ताक्षर किए और अभिनय कक्षाओं में दाखिला लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmmakers.com/artists/juliaroberts/links/|title=Actor and actress: Julia Roberts|website=www.filmmakers.com|access-date=2022-07-14|archive-date=18 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171018205716/http://www.filmmakers.com/artists/juliaroberts/links/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://stars.ign.com/objects/916/916890.html|title=Julia Roberts - Stars - IGN|date=2012-06-17|website=web.archive.org|access-date=2022-07-14|archive-date=17 जनवरी 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117010701/http://www.ign.com/stars/julia-roberts|url-status=dead}}</ref> ==कॅरिअर== ===प्रारंभिक कार्य और सफलता (1987-1989)=== 13 फरवरी, 1987 को प्रसारित एपिसोड "द सर्वाइवर" में डेनिस फ़रीना के साथ, क्राइम स्टोरी श्रृंखला के पहले सीज़न में एक किशोर बलात्कार पीड़िता के रूप में अपनी पहली टेलीविज़न उपस्थिति के बाद , रॉबर्ट्स ने एक उपस्थिति के साथ बड़े पर्दे पर अपनी शुरुआत की। ड्रामेडी सैटिस्फैक्शन (1988), लियाम नीसन और जस्टिन बेटमैन के साथ, एक बैंड के सदस्य के रूप में काम किया। उन्होंने पहले ब्लड रेड में अपने भाई एरिक के साथ एक छोटी सी भूमिका निभाई थी , हालांकि उनके पास संवाद के केवल दो शब्द थे, जिन्हें 1987 में फिल्माया गया था, हालांकि इसे 1989 तक रिलीज़ नहीं किया गया था। 1988 में, रॉबर्ट्स की चौथे सीज़न के समापन में भूमिका थी। मियामी वाइस . का और फिल्म देखने वालों के साथ उनकी पहली महत्वपूर्ण सफलता स्वतंत्र रोमांटिक कॉमेडी मिस्टिक पिज्जा के साथ आई , जिसमें उन्होंने एक पिज्जा पार्लर में वेट्रेस के रूप में काम करने वाली एक पुर्तगाली-अमेरिकी किशोर लड़की की भूमिका निभाई। रोजर एबर्ट ने रॉबर्ट्स को " प्रमुख सुंदरता" के रूप में पाया और देखा कि फिल्म "किसी दिन उन फिल्म सितारों के लिए जानी जा सकती है जो इसे स्टार बनने से पहले वापस दिखाए गए थे। इस फिल्म के सभी युवा अभिनेताओं के पास वास्तविक उपहार हैं"। रॉबर्ट हार्लिंग के 1987 के इसी नाम के नाटक का फिल्म रूपांतरण स्टील मैगनोलियास (1989) में , रॉबर्ट्स ने सैली फील्ड , डॉली पार्टन , शर्ली मैकलेन और डेरिल हन्ना के साथ मधुमेह से पीड़ित एक युवा दुल्हन के रूप में अभिनय किया । फिल्म निर्माता लौरा डर्न और विनोना राइडर दोनों को देख रहे थे, जब कास्टिंग निर्देशक ने जोर देकर कहा कि उन्होंने रॉबर्ट्स को देखा, जो उस समय मिस्टिक पिज्जा का फिल्मांकन कर रहे थे । हार्लिंग ने कहा: "वह कमरे में चली गई और उस मुस्कान ने सब कुछ रोशन कर दिया और मैंने कहा 'वह मेरी बहन है', इसलिए वह पार्टी में शामिल हुई और वह शानदार थी"। निर्देशक हर्बर्ट रॉस नवागंतुक रॉबर्ट्स पर बेहद सख्त थे, सैली फील्ड ने स्वीकार किया कि वह "जूलिया के पीछे एक प्रतिशोध के साथ गए थे। यह उनकी पहली बड़ी फिल्म थी"। फिर भी, जब यह फिल्म रिलीज़ हुई, तब यह एक आलोचनात्मक और व्यावसायिक प्रिय थी, और रॉबर्ट्स को अपना पहला अकादमी पुरस्कार नामांकन ( सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के रूप में ) और पहला [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] ( मोशन पिक्चर सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री ) के लिए मिला। ===विश्वव्यापी मान्यता (1990-1999)=== अपने 1989 के अकादमी पुरस्कार नामांकन पर कैटापल्टिंग करते हुए, रॉबर्ट्स ने 1990 में रिचर्ड गेरे के साथ सिंड्रेला - पाइग्मेलियोनेस्क कहानी, प्रिटी वुमन में अभिनय करते हुए, सोने के दिल के साथ एक मुखर फ्रीलांस हूकर की भूमिका निभाते हुए दुनिया भर के दर्शकों से और अधिक ध्यान आकर्षित किया । रॉबर्ट्स ने मिशेल फ़िफ़र , मौली रिंगवाल्ड , मेग रयान , जेनिफर जेसन लेह , करेन एलन और डेरिल हन्ना ( स्टील मैगनोलियास में उनके सह-कलाकार ) द्वारा इसे ठुकराने के बाद भूमिका जीती। इस भूमिका ने उन्हें इस बार सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के रूप में दूसरा ऑस्कर नामांकन और मोशन पिक्चर सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (संगीत या हास्य) के रूप में दूसरा गोल्डन ग्लोब पुरस्कार जीता । प्रिटी वुमन ने अमेरिका में अब तक की रोमांटिक कॉमेडी के लिए सबसे अधिक टिकट बिक्री देखी, और दुनिया भर में 463.4 मिलियन डॉलर कमाए। फिल्म में रॉबर्ट्स द्वारा पहनी गई लाल पोशाक को सिनेमा में सबसे प्रसिद्ध गाउन में से एक माना गया है। प्रिटी वुमन के बाद उनकी अगली फिल्म रिलीज जोएल शूमाकर की अलौकिक थ्रिलर फ्लैटलाइनर्स (1990 भी) थी, जिसमें रॉबर्ट्स ने उन पांच छात्रों में से एक के रूप में अभिनय किया, जो गुप्त प्रयोगों का संचालन करते हैं जो मृत्यु के करीब के अनुभव पैदा करते हैं । उत्पादन को एक ध्रुवीकृत आलोचनात्मक स्वागत के साथ मिला, लेकिन बॉक्स ऑफिस पर एक लाभ बन गया और तब से इसे एक पंथ फिल्म माना जाता है । 1991 में, रॉबर्ट्स ने स्टीवन स्पीलबर्ग की फंतासी फिल्म हुक में एक पस्त पत्नी की भूमिका निभाई, जो थ्रिलर स्लीपिंग विद द एनिमी में आयोवा में एक नया जीवन शुरू करने का प्रयास कर रही थी , एक पंखों वाला, छह इंच लंबा टॉमबॉयश टिंकरबेलऔर निर्देशक जोएल शूमाकर, रोमांस ड्रामा डाइंग यंग के साथ अपने दूसरे सहयोग में एक निवर्तमान लेकिन सतर्क नर्स । हालांकि नकारात्मक समीक्षाओं ने उनकी 1991 की फिल्मों का स्वागत किया, स्लीपिंग विद द एनिमी ने $175 मिलियन, हुक $300.9 मिलियन और डाइंग यंग ने $82.3 मिलियन वैश्विक स्तर पर कमाई की। रॉबर्ट्स ने स्क्रीन से दो साल का अंतराल लिया, जिसके दौरान उन्होंने रॉबर्ट ऑल्टमैन की द प्लेयर (1992) में एक कैमियो उपस्थिति के अलावा कोई फिल्म नहीं बनाई । 1993 की शुरुआत में, वह पीपुल पत्रिका की कवर स्टोरी का विषय थी, जिसमें पूछा गया था, "जूलिया रॉबर्ट्स को क्या हुआ?"। रॉबर्ट्स ने जॉन ग्रिशम के 1992 के इसी नाम के उपन्यास पर आधारित थ्रिलर द पेलिकन ब्रीफ (1993) में डेनजेल वाशिंगटन के साथ अभिनय किया । इसमें, उसने एक युवा कानून की छात्रा की भूमिका निभाई, जो खुद को और दूसरों को खतरे में डालकर एक साजिश का खुलासा करती है। फिल्म एक व्यावसायिक सफलता थी, जिसने दुनिया भर में $195.2 मिलियन की कमाई की। उनकी अगली कोई भी फिल्म रिलीज़ नहीं हुई - आई लव ट्रबल (1994), प्रेट-ए-पोर्टर (1994) और समथिंग टू टॉक अबाउट (1995) - विशेष रूप से आलोचकों द्वारा अच्छी तरह से प्राप्त हुई और न ही बड़े बॉक्स ऑफिस पर। 1996 में, उन्होंने फ्रेंड्स के दूसरे सीज़न (एपिसोड 13, " द वन आफ्टर द सुपरबॉवेल ") में अतिथि भूमिका निभाई, और ऐतिहासिक नाटक माइकल कोलिन्स में लियाम नीसन के साथ दिखाई दीं , हत्यारे आयरिश क्रांतिकारी नेता की मंगेतर किट्टी कीरनन को चित्रित करते हुए ।स्टीफन फ्रियर्स की मैरी रेली , उनकी अन्य 1996 की फिल्म, एक महत्वपूर्ण और व्यावसायिक विफलता थी। 1990 के दशक के अंत तक, रॉबर्ट्स को रोमांटिक कॉमेडी शैली में नए सिरे से सफलता मिली। पीजे होगन की माई बेस्ट फ्रेंड्स वेडिंग (1997) में, उन्होंने डर्मोट मुलरोनी , कैमरन डियाज़ और रूपर्ट एवरेट के साथ एक खाद्य समीक्षक के रूप में अभिनय किया , जिसे पता चलता है कि वह अपने सबसे अच्छे दोस्त से प्यार करती है और किसी से शादी करने का फैसला करने के बाद उसे वापस जीतने की कोशिश करती है। वरना। सभी समय के सर्वश्रेष्ठ रोमांटिक कॉमेडी में से एक माना जाता है, रॉटेन टोमाटोज़ ने फिल्म को 59 समीक्षाओं के आधार पर 73% की स्वीकृति रेटिंग दी, जिसमें महत्वपूर्ण सहमति पढ़ने के साथ, "जूलिया रॉबर्ट्स के एक आकर्षक प्रदर्शन और एक विध्वंसक स्पिन के लिए धन्यवाद। शैली, माई बेस्ट फ्रेंड्स वेडिंगएक ताज़ा मनोरंजक रोमांटिक कॉमेडी है।" यह फिल्म एक वैश्विक बॉक्स-ऑफिस हिट थी, जिसने 299.3 मिलियन डॉलर कमाए। उनकी अगली फिल्म में, रिचर्ड डोनर की राजनीतिक थ्रिलर कॉन्सपिरेसी थ्योरी (1997) , रॉबर्ट्स ने [[मेल गिब्सन]] के साथ न्याय विभाग के वकील के रूप में अभिनय किया। सैन फ्रांसिस्को क्रॉनिकल के मिक लासेल ने कहा: "जब बाकी सब विफल हो जाता है, तब भी सितारों को देखना होता है-रॉबर्ट्स, जो वास्तव में कुछ अच्छा अभिनय करने का प्रबंधन करते हैं, और गिब्सन, जिनके संभावना वास्तव में एक मजबूत चीज होनी चाहिए।" फिर भी, फिल्म ने $137 मिलियन की एक सम्मानजनक कमाई की।1998 में, रॉबर्ट्स एल्मो के चरित्र के विपरीत टेलीविजन श्रृंखला सेसम स्ट्रीट में दिखाई दिए, और सुसान सारंडन के साथनाटक स्टेपमॉम में अभिनय किया , एक बीमार मां और उसकी भावी सौतेली मां के बीच जटिल संबंधों के इर्द-गिर्द घूमती है। बच्चे। जबकि समीक्षा मिश्रित थी, फिल्म ने दुनिया भर में 159.7 मिलियन डॉलर कमाए। रॉबर्ट्स ने ह्यूग ग्रांट के साथ नॉटिंग हिल (1999) के लिए जोड़ी बनाई, जिसमें एक प्रसिद्ध अभिनेत्री का चित्रण किया गया, जिसे एक संघर्षरत पुस्तक स्टोर के मालिक से प्यार हो जाता है। फिल्म ने फोर वेडिंग्स एंड ए फ्यूनरल को सिनेमा के इतिहास में सबसे बड़ी ब्रिटिश हिट के रूप में विस्थापित किया, जिसकी कमाई दुनिया भर में 363 मिलियन डॉलर थी। मुख्यधारा की संस्कृति में आधुनिक रोमांटिक कॉमेडी का एक उदाहरण, फिल्म को समीक्षकों द्वारा भी सराहा गया। सीएनएन समीक्षक पॉल क्लिंटन ने रॉबर्ट्स को "रोमांटिक कॉमेडी की रानी [जिसका] शासन जारी है" कहा, और टिप्पणी की: " नॉटिंग हिल सभी बाधाओं के खिलाफ प्यार के बारे में एक और मजेदार और दिल को छू लेने वाली कहानी है।"1999 में, वह रनवे ब्राइड के लिए रिचर्ड गेरे और गैरी मार्शल के साथ फिर से जुड़ गईं , जिसमें उन्होंने एक महिला की भूमिका निभाई, जिसने वेदी पर मंगेतर की एक स्ट्रिंग छोड़ दी है। मिश्रित समीक्षाओं के बावजूद, रनवे ब्राइड एक और वित्तीय सफलता थी, जिसने दुनिया भर में $309.4 मिलियन की कमाई की। रॉबर्ट्स टेलीविजन श्रृंखला लॉ एंड ऑर्डर के सीज़न 9 एपिसोड " एम्पायर " में एक अतिथि कलाकार थे , जिसमें नियमित कलाकार सदस्य बेंजामिन ब्रैट थे, जो उस समय उनके प्रेमी थे। उनके प्रदर्शन ने उन्हें ड्रामा सीरीज़ में उत्कृष्ट अतिथि अभिनेत्री के लिए प्राइमटाइम एमी अवार्ड के लिए नामांकित किया । === कामयाब एक्ट्रेस के रूप मे(2000–2007)=== रॉबर्ट्स एक फिल्म के लिए $20 मिलियन का भुगतान करने वाली पहली अभिनेत्री बनीं, जब उन्होंने एरिन ब्रोकोविच में कैलिफोर्निया की पैसिफिक गैस एंड इलेक्ट्रिक कंपनी (पीजी एंड ई) के खिलाफ अपनी लड़ाई में वास्तविक जीवन के पर्यावरण कार्यकर्ता एरिन ब्रोकोविच की भूमिका निभाई। (2000)। रॉलिंग स्टोन के पीटर ट्रैवर्स ने लिखा, "रॉबर्ट्स एरिन पर भावनात्मक प्रभाव दिखाता है क्योंकि वह अपने बच्चों और नौकरी के लिए जिम्मेदार रहने की कोशिश करती है जिसने उसे आत्म-सम्मान का पहला स्वाद प्रदान किया है", जबकि एंटरटेनमेंट वीकली आलोचक ओवेन ग्लीबरमैनमहसूस किया कि यह "रॉबर्ट्स को उसकी चुलबुली चमक और उदासी के स्वर के साथ देखकर खुशी हुई"। एरिन ब्रोकोविच ने दुनिया भर में $256.3 मिलियन कमाए, और कई अन्य प्रशंसाओं के साथ, रॉबर्ट्स को सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री का अकादमी पुरस्कार मिला। 1992 में सूची शुरू होने के बाद से 2000 में, वह हॉलीवुड रिपोर्टर की शो व्यवसाय में 50 सबसे प्रभावशाली महिलाओं की सूची बनाने वाली पहली अभिनेत्री बनीं , और उनकी शोलेस प्रोडक्शंस कंपनी को जो रोथ के साथ एक सौदा मिला। एरिन ब्रोकोविच के बाद उनकी पहली फिल्म रोड गैंगस्टर कॉमेडी द मैक्सिकन (2001) थी, जिससे उन्हें लंबे समय के दोस्त ब्रैड पिट के साथ काम करने का मौका मिला । फिल्म की स्क्रिप्ट का मूल रूप से प्रमुख मोशन पिक्चर सितारों के बिना एक स्वतंत्र उत्पादन के रूप में फिल्माया जाना था , लेकिन रॉबर्ट्स और पिट, जो कुछ समय से एक ऐसी परियोजना की तलाश में थे, जिसे वे एक साथ कर सकते थे, इसके बारे में सीखा और साइन करने का फैसला किया। हालांकि एक ठेठ रोमांटिक कॉमेडी स्टार वाहन के रूप में विज्ञापित, फिल्म केवल अभिनेताओं के रिश्ते पर ध्यान केंद्रित नहीं करती है और दोनों ने अपेक्षाकृत कम स्क्रीन समय एक साथ साझा किया है। मैक्सिकन ने उत्तरी अमेरिका में $66.8 मिलियन कमाए। जो रोथ मेंकी रोमांटिक कॉमेडी अमेरिका की स्वीटहार्ट्स (2001) में, रॉबर्ट्स ने बिली क्रिस्टल , जॉन क्यूसैक और कैथरीन ज़ेटा-जोन्स के साथ, एक बार अधिक वजन वाली बहन और हॉलीवुड अभिनेत्री की सहायक के रूप में अभिनय किया । आलोचकों ने महसूस किया कि इसके प्रसिद्ध कलाकारों के बावजूद, उत्पादन में "सहानुभूतिपूर्ण पात्रों" की कमी थी और यह "केवल स्पर्ट्स में मजाकिया था।" एक व्यावसायिक सफलता, हालांकि, इसने दुनिया भर में $138 मिलियन से अधिक की कमाई की। 2001 में रिलीज हुई अपनी आखिरी फिल्म में, रॉबर्ट्स ने एरिन ब्रोकोविच के निर्देशक स्टीवन सोडरबर्ग के साथ ओशन्स इलेवन के लिए टीम बनाई, जो 1960 में इसी नाम की फिल्म की रीमेक थी।जॉर्ज क्लूनी , ब्रैड पिट और [[मैट डैमन|मैट डेमन]] सहित कलाकारों की टुकड़ी । रॉबर्ट्स ने टेस ओशन की भूमिका निभाई , जो नेता डैनी ओशन (क्लूनी) की पूर्व पत्नी थी, जो मूल रूप से एंजी डिकिंसन द्वारा निभाई गई थी । समीक्षकों के साथ और बॉक्स ऑफिस पर समान रूप से सफल, ओशन इलेवन दुनिया भर में कुल $450 मिलियन के साथ वर्ष की पांचवीं सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गई । माइक नेवेल के नाटक मोना लिसा स्माइल में 1953 में वेलेस्ली कॉलेज में एक आगे की सोच रखने वाले कला इतिहास के प्रोफेसर को चित्रित करने के लिए रॉबर्ट्स ने रिकॉर्ड $ 25 मिलियन प्राप्त किया, जो उस समय एक अभिनेत्री द्वारा अर्जित की गई सबसे अधिक कमाई थी । फिल्म को समीक्षकों द्वारा काफी हद तक गुनगुनी समीक्षा मिली, जिन्होंने इसे "अनुमानित और सुरक्षित" पाया, लेकिन सिनेमाघरों में $141 मिलियन से अधिक की कमाई की। 2004 में, रॉबर्ट्स ने [[केट ब्लैंचेट]] की जगह माइक निकोल्स की फिल्म क्लोजर के लिए एक अमेरिकी फोटोग्राफर की भूमिका निभाई , जो पैट्रिक मार्बर द्वारा लिखित एक रोमांटिक ड्रामा है, जो उनके 1997 के इसी नाम के पुरस्कार विजेता नाटक पर आधारित है ।, जूड लॉ , [[नताली पोर्टमैन]] और [[क्लाइव ओवेन]] के सह-कलाकार । इसके बाद उन्होंने ओशन्स ट्वेल्व में टेस ओशन की भूमिका को दोहराया , जो जानबूझकर पहली फिल्म की तुलना में बहुत अधिक अपरंपरागत थी, जिसे एक अनुक्रम द्वारा दर्शाया गया था जिसमें रॉबर्ट्स का चरित्र वास्तविक जीवन में जूलिया रॉबर्ट्स का प्रतिरूपण करता है, क्योंकि फिल्म के पात्रों का मानना ​​​​है कि यह है उनकी मजबूत समानता। हालांकि इलेवन की तुलना में कम अच्छी तरह से समीक्षा की गई , यह फिल्म बॉक्स ऑफिस पर एक और बड़ी सफलता बन गई, जिसने दुनिया भर में $363 मिलियन की कमाई की। 2005 में, उन्हें एकल " ड्रीमगर्ल " के संगीत वीडियो में चित्रित किया गया था" डेव मैथ्यू बैंड द्वारा । यह उनका पहला संगीत वीडियो प्रदर्शन था। रॉबर्ट्स 2002 से (जब पत्रिका ने अपनी सूची संकलित करना शुरू किया) 2005 से हर साल हॉलीवुड रिपोर्टर की 10 सबसे अधिक भुगतान वाली अभिनेत्रियों की सूची में दिखाई दिया। 2006 में, रॉबर्ट्स ने द एंट बुली में एक नर्स चींटी और चार्लोट्स वेब में एक खलिहान मकड़ी को आवाज दी । उन्होंने 19 अप्रैल 2006 को रिचर्ड ग्रीनबर्ग के 1997 के नाटक थ्री डेज़ ऑफ़ रेन के पुनरुद्धार में [[ब्रैडली कूपर]] और पॉल रुड के साथ नान के रूप में ब्रॉडवे की शुरुआत की । हालांकि इस नाटक ने अपने पहले सप्ताह के दौरान टिकटों की बिक्री में लगभग 1 मिलियन डॉलर की कमाई की और अपने सीमित समय के दौरान व्यावसायिक रूप से सफल रही, उसके प्रदर्शन की आलोचना हुई। [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|न्यूयॉर्क टाइम्स]] के बेन ब्रैंटली रॉबर्ट्स को "आत्म-चेतना (विशेषकर पहले अभिनय में) [और] केवल उनके द्वारा निभाए गए दो पात्रों से परिचित होने के रूप में वर्णित किया गया है।" ब्रेंटली ने भी समग्र उत्पादन की आलोचना करते हुए लिखा कि "जो मैन्टेलो द्वारा निर्देशित इस लकड़ी और बिखरी हुई व्याख्या से इसके कलात्मक गुणों को पहचानना लगभग असंभव है।" न्यू यॉर्क पोस्ट में लिखते हुए , क्लाइव बार्न्स ने घोषणा की, "नाटक से नफरत थी। सच कहूं तो, यहां तक ​​कि उससे नफरत भी। कम से कम मुझे बारिश पसंद थी-भले ही इसके तीन दिन अनंत काल के लगें।" माइक निकोल्स के जीवनी नाटक चार्ली विल्सन्स वॉर (2007) में, रॉबर्ट्स ने सोशलाइट के रूप में अभिनय कियाटॉम हैंक्स और फिलिप सीमोर हॉफमैन के सामने डेमोक्रेटिक टेक्सास के कांग्रेसी चार्ल्स विल्सन के प्रेमी जोआन हेरिंग । फिल्म को काफी प्रशंसा मिली, ने दुनिया भर में 119.5 मिलियन डॉलर कमाए, और रॉबर्ट्स को अपना छठा गोल्डन ग्लोब नामांकन मिला। ===करियर में उतार-चढ़ाव (2008-2016)=== स्वतंत्र नाटक फायरफ्लाइज़ इन द गार्डन , जिसमें रॉबर्ट्स ने एक माँ की भूमिका निभाई, जिसकी मृत्यु ने कहानी को गति प्रदान की, यूरोपीय सिनेमाघरों में दिखाए जाने से पहले 2008 के बर्लिन अंतर्राष्ट्रीय फिल्म समारोह में प्रदर्शित किया गया था - इसे 2011 तक उत्तर अमेरिकी रिलीज़ नहीं मिली थी। रॉबर्ट्स ने कॉमिक थ्रिलर डुप्लिसिटी (2009) में क्लाइव ओवेन के विपरीत एक जटिल चोर को अंजाम देने के लिए एक अन्य जासूस के साथ सहयोग करते हुए एक सीआईए एजेंट की भूमिका निभाई । मिश्रित समीक्षाओं और मध्यम बॉक्स ऑफिस रिटर्न के बावजूद, आलोचक एओ स्कॉटउसके प्रदर्शन की प्रशंसा की: "सुश्री रॉबर्ट्स ने लगभग पूरी तरह से अमेरिका के प्रिय व्यवहार को पीछे छोड़ दिया है, सिवाय इसके कि जब वह उन्हें रणनीतिक रूप से निरस्त्र या भ्रमित करने के लिए उपयोग करती है। वह 41 साल की उम्र में, स्पष्ट रूप से अपने प्रमुख में है"। उन्हें अपनी भूमिका के लिए सातवां गोल्डन ग्लोब नामांकन मिला। 2010 में, रॉबर्ट्स ने रोमांटिक कॉमेडी वेलेंटाइन डे में एक बड़े कलाकारों की टुकड़ी के हिस्से के रूप में एक दिन की छुट्टी पर एक अमेरिकी सेना के कप्तान की भूमिका निभाई , और ईट प्रेयर लव के फिल्म रूपांतरण में तलाक के बाद खुद को खोजने वाले लेखक के रूप में अभिनय किया । जहां उन्हें वैलेंटाइन डे में छह मिनट की भूमिका के लिए कुल 3 प्रतिशत की तुलना में 3 मिलियन डॉलर का अग्रिम प्राप्त हुआ , ईट प्रेयर लव ने अमेरिका के स्वीटहार्ट्स के बाद से रॉबर्ट्स के लिए सबसे अधिक बिल वाली भूमिका में बॉक्स ऑफिस पर सबसे अधिक शुरुआत की । वह रोमांटिक कॉमेडी लैरी क्राउन में शिक्षा की ओर लौट रहे एक मध्यम आयु वर्ग के व्यक्ति की शिक्षिका के रूप में दिखाई दी, जो [[टॉम हैंक्स]] के विपरीत थी।, जिन्होंने निदेशक के रूप में भी काम किया। फिल्म को आलोचकों और दर्शकों द्वारा खराब रूप से प्राप्त किया गया था, हालांकि रॉबर्ट्स के हास्य प्रदर्शन की प्रशंसा की गई थी। मिरर मिरर (2012) में, स्नो व्हाइट के तरसेम सिंह अनुकूलन , रॉबर्ट्स ने क्वीन क्लेमेंटियाना , स्नो व्हाइट की दुष्ट सौतेली माँ, लिली कोलिन्स के विपरीत चित्रित की । रोलिंग स्टोन के पीटर ट्रैवर्स ने महसूस किया कि उन्होंने अपनी भूमिका में "बहुत कठिन" कोशिश की, जबकि केटी रिच ऑफ़ सिनेमा ब्लेंडदेखा कि वह "अपने दुष्ट [चित्रण] में आनंद लेती है लेकिन इसके साथ और भी आगे बढ़ सकती है"। मिरर मिरर ने विश्व स्तर पर 183 मिलियन डॉलर कमाए। 2013 में, रॉबर्ट्स ने ब्लैक कॉमेडी ड्रामा अगस्त: ओसेज काउंटी में [[मेरिल स्ट्रीप]] और इवान मैकग्रेगर के साथ अभिनय किया , एक बेकार परिवार के बारे में जो पारिवारिक घर में फिर से एकजुट हो जाता है जब उनके पिता अचानक गायब हो जाते हैं। उनके प्रदर्शन ने उन्हें गोल्डन ग्लोब अवार्ड , स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड , क्रिटिक्स च्वाइस अवार्ड और सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेत्री के लिए अकादमी पुरस्कार सहित अन्य पुरस्कारों के लिए नामांकित किया। यह उनका चौथा अकादमी पुरस्कार नामांकन था। 2014 में, रॉबर्ट्स ने लैरी क्रेमर के एड्स-युग के नाटक, द नॉर्मल हार्ट के टेलीविजन रूपांतरण में डॉ. लिंडा लॉबेनस्टीन पर आधारित एक चरित्र, डॉ. एम्मा ब्रुकनर , के रूप में अभिनय किया, जो एचबीओ पर प्रसारित हुआ ; फिल्म को समीक्षकों द्वारा सराहा गया और वैनिटी फेयर ने अपनी समीक्षा में लिखा: "रॉबर्ट्स, इस बीच, धर्मी, एरिन ब्रोकोविच -इयान क्रोध के साथ गुनगुनाते हैं। इस और अगस्त के बीच: ओसेज काउंटी , वह अपने लिए एक अच्छा नया स्थान बना रही है, भंगुर खेल रही है जो महिलाएं विस्फोटक स्वभाव के माध्यम से अपना प्यार और चिंता दिखाती हैं"। उनकी भूमिका ने उन्हें के लिए नामांकित कियालघु-श्रृंखला या मूवी में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए प्राइमटाइम एमी पुरस्कार । रॉबर्ट्स ने 2014 में मेकर्स: वूमेन हू मेक अमेरिका के दूसरे सीज़न की एक कड़ी "वीमेन इन हॉलीवुड" सुनाई , और 2015 में गिवेंची के स्प्रिंग-समर कैंपेन में दिखाई दीं । उन्होंने इसमें अभिनय किया। सीक्रेट इन देयर आइज़ (2015) में निकोल किडमैन और चिवेटेल इजीओफ़ोर के विपरीत एक दुःखी माँ , इसी नाम की 2009 की अर्जेंटीना फ़िल्म की रीमेक है, दोनों लेखक एडुआर्डो साचेरी के उपन्यास ला प्रीगुंटा डे सस ओजोस पर आधारित हैं । मूल फिल्म के विपरीत, अमेरिकी संस्करण को नकारात्मक समीक्षा मिली और दर्शकों को खोजने में असफल रहा। आयरिश टाइम्स के डोनाल्ड क्लार्कनिष्कर्ष निकाला कि कलाकारों द्वारा एक "सुंदर काम" "परियोजना के चारों ओर लटके हुए समझौते की आवाज को पूरी तरह से हिला नहीं सकता"। 2016 में, रॉबर्ट्स ने गैरी मार्शल के साथ पुनर्मिलन किया और कथित तौर पर चार दिन की शूटिंग के लिए $3 मिलियन का शुल्क प्राप्त किया, एक कुशल लेखक की भूमिका निभाई, जिसने रोमांटिक कॉमेडी मदर्स डे में अपने बच्चे को गोद लेने के लिए दिया , जिसमें एक कमजोर आलोचनात्मक और व्यावसायिक था जवाब। उनकी अगली फिल्म रिलीज जोड़ी फोस्टर की थ्रिलर मनी मॉन्स्टर थी, जिसमें उन्होंने जॉर्ज क्लूनी और जैक ओ'कोनेल के साथ एक टेलीविजन निर्देशक के रूप में अभिनय किया ।सिडनी मॉर्निंग हेराल्ड के सैंड्रा हॉलने कहा: "यह हॉलीवुड का मेलोड्रामा हो सकता है लेकिन यह रेंज में सबसे ऊपर है, क्लूनी और रॉबर्ट्स को स्टार पावर के मूल्य को प्रदर्शित करने का हर मौका देता है।" फिल्म ने दुनिया भर में 93.3 मिलियन डॉलर का सम्मानजनक कमाई की। ===हाल की भूमिकाएँ (2017–वर्तमान)=== इन वंडर (2017), आरजे पलासियो द्वारा इसी नाम के 2012 के उपन्यास का फिल्म रूपांतरण , रॉबर्ट्स ने ट्रेचर कॉलिन्स सिंड्रोम वाले एक लड़के की मां की भूमिका निभाई । द टाइम्स ने कहा कि वह " वंडर में अपने प्रत्येक दृश्य को निकट-उत्कृष्ट स्थानों पर ले जाती है"। दुनिया भर में 305.9 मिलियन डॉलर की कमाई के साथ, वंडर रॉबर्ट्स की सबसे अधिक देखी जाने वाली फिल्मों में से एक के रूप में उभरा। 2017 में, उन्होंने एनिमेटेड फिल्म स्मर्फ्स: द लॉस्ट विलेज में एक मातृ स्मर्फ नेता को आवाज दी । रॉबर्ट्स ने पीटर हेजेज के नाटक बेन इज़ बैक (2018) में एक परेशान युवक की माँ की भूमिका निभाई। डेली एक्सप्रेस के शॉन किचनर ने टिप्पणी की: "रॉबर्ट्स अक्सर किसी भी फिल्म के बारे में सर्वश्रेष्ठ, या सर्वश्रेष्ठ में से एक होते हैं-और बेन इज़ बैक अलग नहीं है"। मनोवैज्ञानिक थ्रिलर श्रृंखला होमकमिंग के पहले सीज़न में एक गुप्त सरकारी सुविधा में एक केसवर्कर की भूमिका रॉबर्ट्स की पहली नियमित टेलीविजन परियोजना थी। श्रृंखला, जिसका प्रीमियर अमेज़न वीडियो पर हुआनवंबर 2018 में, आलोचकों से प्रशंसा प्राप्त हुई, जिन्होंने निष्कर्ष निकाला कि यह रॉबर्ट्स के लिए "छोटे पर्दे की प्रभावशाली शुरुआत" थी, जो "अपने भूतिया रहस्य को एक उन्मत्त संवेदनशीलता के साथ संतुलित करती है जो पकड़ में आती है और जाने नहीं देती है।" उन्हें टेलीविज़न सीरीज़ - ड्रामा में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए गोल्डन ग्लोब नामांकन मिला । रॉबर्ट्स रोमांटिक कॉमेडी टिकट टू पैराडाइज के लिए जॉर्ज क्लूनी के साथ फिर से जुड़ेंगे , जो 21 अक्टूबर, 2022 को यूनिवर्सल पिक्चर्स द्वारा रिलीज़ होने वाली है । उन्होंने वाटरगेट कांड के दौरान एक विवादास्पद व्यक्ति मार्था मिशेल की भूमिका निभाने के लिए भी साइन किया । लियोन नेफख द्वारा पॉडकास्ट स्लो बर्न के पहले सीज़न पर आधारित राजनीतिक थ्रिलर टेलीविजन श्रृंखला गैसलिट । ==अन्य एंटर प्रेज़ेज़== ===चैरिटी वर्क=== रॉबर्ट्स ने यूनिसेफ के साथ-साथ अन्य धर्मार्थ संगठनों में योगदान दिया है। 1995 में पोर्ट-ऑ-प्रिंस , हैती की उनकी छह दिवसीय यात्रा , जैसा कि उन्होंने कहा, "खुद को शिक्षित करने के लिए", दान के एक विस्फोट को ट्रिगर करने की उम्मीद थी — उस समय $10 मिलियन की सहायता मांगी गई थी - यूनिसेफ के अधिकारियों द्वारा। 2006 में, वह अर्थ बायोफ्यूल्स की प्रवक्ता और साथ ही अक्षय ईंधन के उपयोग को बढ़ावा देने वाले कंपनी के नवगठित सलाहकार बोर्ड की अध्यक्ष बनीं। 2013 में, वह एक गुच्ची अभियान, "चाइम फॉर चेंज" का हिस्सा थीं, जिसका उद्देश्य महिला सशक्तिकरण का प्रसार करना है। 2000 में, रॉबर्ट्स ने रेट्ट सिंड्रोम के बारे में एक वृत्तचित्र सुनाया , एक न्यूरोडेवलपमेंटल डिसऑर्डर, जिसे बीमारी के बारे में जन जागरूकता बढ़ाने में मदद करने के लिए डिज़ाइन किया गया था, और 2014 में, वह जागरूकता बढ़ाने के उद्देश्य से कंजर्वेशन इंटरनेशनल के लिए एक लघु फिल्म में मदर नेचर की आवाज थी। जलवायु परिवर्तन के बारे में । ===प्रोडक्शन कंपनी=== रॉबर्ट्स अपनी बहन, लिसा रॉबर्ट्स गिलन और मारिसा येरेस गिल के साथ प्रोडक्शन कंपनी रेड ओम फिल्म्स (रेड ओम "मोडर" है, जो उसके पति के अंतिम नाम के बाद लिखा गया है) चलाते हैं। रेड ओम के माध्यम से, रॉबर्ट्स ने विभिन्न परियोजनाओं के लिए एक कार्यकारी निर्माता के रूप में काम किया है, जैसे कि ईट प्रेयर लव और होमकमिंग , साथ ही साथ अमेरिकन गर्ल फिल्म श्रृंखला की पहली चार फिल्मों के लिए ( अमेरिकन गर्ल लाइन पर आधारित) ऑफ़ डॉल्स), 2004 और 2008 के बीच रिलीज़ हुई। ===एंडोर्समेंट=== 2006 में, रॉबर्ट्स ने फैशन लेबल जियानफ्रेंको फेरे के साथ $6 मिलियन मूल्य के एक एंडोर्समेंट सौदे पर हस्ताक्षर किए। मारियो टेस्टिनो द्वारा लॉस एंजिल्स में ब्रांड के विज्ञापन अभियान के लिए उसकी तस्वीर खींची गई थी , जिसे यूरोप , एशिया और ऑस्ट्रेलिया में वितरित किया गया था । 2009 से, रॉबर्ट्स ने लैंकोमे के वैश्विक राजदूत के रूप में काम किया है, एक भूमिका जिसमें वह ब्रांड के सौंदर्य प्रसाधन और सौंदर्य उत्पादों के विकास और प्रचार में शामिल रही है। उसने शुरू में 2010 में $50 मिलियन के लिए कंपनी के साथ पांच साल के विस्तार पर हस्ताक्षर किए। ==निज़ी जीवन== ===परिवारिक रिश्ते और संबंध=== रॉबर्ट्स के अभिनेता जेसन पैट्रिक , लियाम नीसन , किफ़र सदरलैंड , डायलन मैकडरमोट और मैथ्यू पेरी के साथ रोमांटिक संबंध थे । सदरलैंड के साथ उनकी कुछ समय के लिए सगाई हुई थी; 11 जून, 1991 को अपनी निर्धारित शादी से तीन दिन पहले वे अलग हो गए। 25 जून, 1993 को, उन्होंने देशी गायिका लायल लवेट से शादी की ; शादी इंडियाना के मैरियन में सेंट जेम्स लूथरन चर्च में हुई थी । मार्च 1995 में वे अलग हो गए और बाद में उनका तलाक हो गया। 1998 से 2001 तक, रॉबर्ट्स ने अभिनेता बेंजामिन ब्रैट को डेट किया । रॉबर्ट्स और उनके पति, कैमरामैन डैनियल मोडर , 2000 में अपनी फिल्म द मैक्सिकन के सेट पर मिले, जब वह अभी भी ब्रैट को डेट कर रही थीं। उस समय, मोडर की शादी वेरा स्टिमबर्ग से हुई थी। उन्होंने एक साल बाद तलाक के लिए अर्जी दी, और इसे अंतिम रूप देने के बाद, उन्होंने और रॉबर्ट्स ने 4 जुलाई, 2002, को ताओस, न्यू मैक्सिको में अपने खेत में शादी कर ली । साथ में, उनके तीन बच्चे हैं: जुड़वाँ, एक बेटी और एक बेटा, जिसका जन्म नवंबर 2004 में हुआ, और दूसरा बेटा जून 2007 में पैदा हुआ। ===धर्म=== 2010 में, रॉबर्ट्स ने कहा कि वह [[हिन्दू धर्म|हिंदू]] है, "आध्यात्मिक संतुष्टि" के लिए परिवर्तित हुई है। रॉबर्ट्स गुरु [[नीम करौली बाबा|नीम करोली बाबा]] (महाराज-जी) के भक्त हैं, जिनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। सितंबर 2009 में, [[पटौदी]] में आश्रम हरि मंदिर के स्वामी दरम देव , जहां रॉबर्ट्स ईट प्रेयर लव की शूटिंग कर रहे थे , ने अपने बच्चों को हिंदू देवताओं के नाम पर नए नाम दिए: हेज़ल के लिए लक्ष्मी , फिनिअस के लिए गणेश और हेनरी के लिए कृष्ण बलराम । ==फ़िल्मोग्राफी और सम्मान== रॉबर्ट्स की जिन फिल्मों ने बॉक्स ऑफिस पर 2021 तक सबसे अधिक कमाई की है , उनमें शामिल हैं:<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/name/nm0000210/|title=Julia Roberts|website=Box Office Mojo|access-date=2022-07-13}}</ref> *Pretty Woman (1990) *Hook (1991) *Sleeping with the Enemy (1991) *The Pelican Brief (1993) *My Best Friend's Wedding (1997) *Notting Hill (1999) *Runaway Bride (1999) *Erin Brockovich (2000) *Ocean's Eleven (2001) *Ocean's Twelve (2004) *Charlie Wilson's War (2007) *Valentine's Day (2010) *Eat Pray Love (2010) *Mirror Mirror (2012) *Money Monster (2016) *Wonder (2017) रॉबर्ट्स ने चार अकादमी पुरस्कार नामांकन प्राप्त किए हैं, 73वें अकादमी पुरस्कारों में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए जीत हासिल की, एरिन ब्रोकोविच में उनके नाममात्र के चित्रण के लिए , जिसने उन्हें गोल्डन ग्लोब , बाफ्टा अवार्ड और स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड भी अर्जित किया । उन्होंने स्टील मैगनोलियास और प्रिटी वुमन में अपने प्रदर्शन के लिए गोल्डन ग्लोब अवार्ड जीते , <ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/6b5d7432e9254823aab93f261e90e030|title=Julia Roberts to receive George Eastman Award for movie work|date=2019-02-18|website=AP NEWS|language=en|access-date=2022-07-13}}</ref>और 2019 तक, आठ नामांकन प्राप्त किए। रॉबर्ट्स को दो प्राइमटाइम एमी अवार्ड्स नामांकन प्राप्त हुए, एक ड्रामा सीरीज़ में उत्कृष्ट अतिथि अभिनेत्री के लिए, उनकी अतिथि भूमिका के लिएलॉ एंड ऑर्डर , और दूसरा सीमित श्रृंखला या टेलीविज़न मूवी में उत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री के लिए, द नॉर्मल हार्ट में उनके प्रदर्शन के लिए। ==इन्हें भी देखें== * [[केट विंसलेट]] * [[ऐनी हैथवे]] * [[जेनिफ़र लॉरेंस]] * [[डकोटा जॉनसन]] == सन्दर्भ == {{Reflist|colwidth=30em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20160305033346/http://www.samaylive.com/entertainment-hindi/94069.html जूलिया रॉबर्ट्स ने स्वीकारा हिन्दू धर्म] [[श्रेणी:अंग्रेजी अभिनेत्री]] [[श्रेणी:1967 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिन्दू राष्ट्रीयता अनुसार|अमरीका के ]] [[श्रेणी:अमेरिकी अभिनेत्री]] {{जीवनचरित-आधार}} a10luq7na6wo9ubup3louz4nd54g6m2 भीलवाड़ा 0 2548 6598627 6578188 2026-08-13T16:04:02Z BhiRaaj 827090 /* */ 6598627 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीलवाड़ा | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = नगर | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = राजस्थान की वस्त्रनगरी | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Rajasthan, India | coordinates = {{coord|25.35|N|74.63|E|display=inline,title}} | latm = | lats = | longm = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[भीलवाड़ा जिला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = राजा भलराज भील | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 421 | population_total = 370,009 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 311001 | registration_plate = RJ-06 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000/915<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |title=Bhilwara city population Census, 2011 |access-date=2 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221230308/http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |archive-date=21 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] | website = {{URL|www.bhilwara.rajasthan.gov.in/}} | iso_code = RJ-IN | footnotes = | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[मेवाड़ी]] | Image = [[File:King Bhalraaj Bhil.png|thumb|King Bhalraaj Bhil]] }} '''भीलवाड़ा''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य में स्थित एक शहर है। यह शहर [[भीलवाड़ा ज़िले]] का मुख्यालय है। यह राजस्थान के [[मेवाड़]] क्षेत्र में स्थित है तथा [[उदयपुर]] से १५२ कि.मी. दूर स्थित है। राजस्थान में यह अपने [[वस्त्र उद्योग]] के लिए प्रसिद्ध है, इस कारण इसे राज्य की वस्त्रनगरी भी कहते हैं। पूरा ज़िला पारम्परिक "फड़ चित्रकला" के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्ध है। == इतिहास == भीलवाड़ा का इतिहास 11वीं शताब्दी से संबंधित है और उस समय भील राजा भलराज भील ने जटाऊ शिव मंदिर का निर्माण करवाया, राजा भलराज भीलवाड़ा के प्रथम ज्ञात भील राजा है<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/balraj-bhils-statue-will-be-installed-in-bhilwara-18906031|title=भीलवाड़ा में लगेगी बलराज भील की प्रतिमा {{!}} विश्व आदिवासी दिवस पर भीलवाड़ा में निकाली रैली|date=2024-08-10|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-08-11}}</ref><Ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा में आने और तलाशने के लिए आकर्षण और जगहें |url=http://www.tourism.rajasthan.gov.in/hi/bhilwara.html |accessdate=1 मई 2022}}</Ref><ref>{{Cite web|url=https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|title=ऐतिहासिक गाथाओं का शहर भीलवाड़ा बन गया टेक्सटाइल सिटी|website=rajasthan.ndtv.in|language=hi|access-date=2024-08-11|archive-date=11 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811031218/https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|url-status=dead}}</ref> हालांकि, इस जगह की स्‍थापना की असल तारीख और समय का अब तक पता नहीं चल पाया है। पुष्टि के अनुसार, वर्तमान भीलवाड़ा शहर में एक टकसाल था जहां 'भिलाडी' के नाम से जाने जाने वाले सिक्कों का खनन किया जाता था और इसी संप्रदाय से जिले का नाम लिया गया था। और दूसरी कहानी इस प्रकार है कि भील नामक एक जनजाति ने [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] के खिलाफ युद्ध में [[महाराणा प्रताप]] की मदद की थी, राजा अकबर भीलवाड़ा क्षेत्र में रहते थे, इस क्षेत्र को भील + बड़ा (भील का क्षेत्र) भीलवाड़ा के नाम से जाना जाने लगा। वर्षों से यह राजस्थान के प्रमुख शहरों में से एक के रूप में उभरा है। आजकल भीलवाड़ा को देश में टेक्सटाइल सिटी के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा के बारे में।।।। |url=https://bhilwara.rajasthan.gov.in/home/district-info/28 |accessdate=1 मई 2022}}</ref> 1948 में राजस्थान का भाग बनने से पूर्व भीलवाड़ा भूतपूर्व [[उदयपुर रियासत]] का हिस्सा था। == पर्यटन== थला की माता जी [[देवली]] भीलवाड़ा शहर से 15 किलोमीटर दूर [[बनास नदी]] के किनारे बहुत पुराना और विशाल बढ़ा देवी का मंदिर है यह बहुत विख्यात है यहां पर बारिश के मौसम में बड़ी संख्या में लोग घूमने के लिए आते हैं यहां पर नवरात्रा में रामायण वह बड़े-बड़े कलाकारों का ताता लगा रहता है वह अष्टमी के दिन बड़े मेले का आयोजन किया जाता है जिसमें राष्ट्रीय स्तर केेे कलाकार आते है वह अष्टमी के दिन देवली मैं भव्य जुलूस निकलता है बाद में माता जी के यहां पर आते हैं यहां पर आने के लिए भीलवाड़ा से पुर देवली से 2 किलोमीटर है। <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|title=पधारो हमारी वस्त्रनगरी, देखो यहां के पर्यटन एवं एतिहासिक स्थल|last=|first=|date=|website=Patrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012238/https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|archive-date=9 दिसंबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> ===चावण्डिया तालाब=== भीलवाड़ा से 15 किलोमीटर कोटा रोड़ कि तरफ चावंडिया तालाब स्थित है जहां तालाब के मध्य माता चामुंडा का मंदिर स्थित है। यहां हर वर्ष अक्टूबर से मार्च के मध्य विदेशी प्रवासी पक्षी आते है और इसी कारण इसे पक्षी ग्राम के नाम से जाना जाता है।यह पर्यटकों और पक्षी प्रेमियों के लिए बहुत ही सुन्दर जगह है। हर वर्ष ज़िला प्रशासन और कुछ संस्थाओं के द्वारा हर वर्ष पक्षी महोत्सव का आयोजन किया जाता है जहां देश विदेश से पक्षी विशेषज्ञ पक्षी अवलोकन के लिए आते है। ===दरगाह हजरत गुल अली बाबा=== शहर के सांगानेरी गेट पर स्थित यह दरगाह आस्ताना हज़रत गुल अली बाबा रहमतुल्लाह अलेही के नाम से मशहूर है यहाँ सभी धर्मो के लोग आस्था रखते है दरगाह पर प्रति वर्ष 1 से 3 नवम्बर तक उर्स का आयोजन होता है जो बड़ी धूमधाम से मनाया जा<ref>{{cite news|first1=मुहम्मद|last1=मुजाहिद|title=दरगाह हज़रत गुल अली बाबा|trans-title=दरगाह हजरत गुल अली बाबा|url=https://www.bhaskar.com/RAJ-BHIL-MAT-latest-bhilwara-news-044005-783740-NOR.html/|accessdate=15 नवम्बर 2016|language=हिंदी}}</ref> ता हैl दरगाह के पास ही एक विशाल मस्जिद भी स्थित है जो रज़ा मस्जिद के नाम से जानी जाती है | आस्ताना गुल अली में ही एक दारुल उलूम भी संचालित है जिसका नाम सुल्तानुल हिन्द ओ रज़ा दारुल उलूम है इस दारुल उलूम में देश के कई राज्यों से आये बच्चे इल्म हासिल करते है ===गाँधी सागर तालाब=== यह तालाब शहर के दक्षिण पूर्वी भाग में स्थित है किसी ज़माने में यह लोगो के लिए प्रमुख पेयजल स्रोत हुआ करता था इस तालाब के मध्य में एक विशाल टापू स्थित है यह तालाब लोगो के लिए महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल है इसके उत्तरी छोर पर एक तरफ तेजाजी का मंदिर, दूसरी तरफ बालाजी का मंदिर तथा मध्य में हज़रत मंसूर अली बाबा और हज़रत जलाल शाह बाबा की दरगाह स्थित हे इस पर्यटन स्थल को विकसित करने के लिए इसके दक्षिणी किनारे पर एक मनोरम पार्क का निर्माण कराया गया है जिसका नाम गांधी सागर पार्क रखा गया है बरसात के मोसम में इस तालाब से गिरते पानी का मनोरम दृश्य देखते ही बनता है ===हरणी महोदव=== भीलवाड़ा से 6 किलोमीटर दूर मंगरोप रोड़ पर शिवालय है। जो कि हरणी महोदव के नाम से प्रसिद्ध है। जहां पर प्रत्‍येक शिवरात्रि पर 3 दिवसीय भव्‍य मेले का आयोजन होता है। मेले का आयोजना जिला प्रशासन द्वारा नगर परिषद के सहयोग से किया जाता है। जिसमें 3 दिन तक प्रत्‍येक रात्रि में अलग-अलग कार्यक्रम यथा धार्मिक भजन संध्‍या (रात्रि जागरण), कवि सम्‍मेलन व सांस्‍क़तिक संध्‍या का आयोजन किया जाता है। यह मन्दिर पहाड़ी की तलहटी पर स्थित है। प्राचीन समय में यहां घना आरण्‍य होने से आरण्‍य वन कहा जाता था, जिसका अपभ्रंश हो कर हरणी नाम से प्रचलित हो गया। === बदनोर === भीलवाडा शहर से 72 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का इतिहास में एक अलग ही महत्व हे जब मेड़ता के राजा जयमल ने राणा उदेसिंह से सहायता के लिए कहा तो राणा ने जयमल को बदनोर जागीर के रूप में दिया बदनोर में कई देखने योग्य स्थल हे उनमे से निम्न हे - छाचल देव। अक्षय सागर। जयमल सागर। बैराट मंदिर। धम धम शाह बाबा की दरगाह। आंजन धाम। केशर बाग़। जल महल। आदि ===कोटडी=== वर्तमान मे भीलवाड़ा जिले मे स्थित है कोटडी़« भीलवाडा शहर से 23 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का नाम आते ही सबसे पहले विख्यात श्री कोटडी़ चारभुजा जी का मंदिर स्मृति में आता है। भीलवाडा-जहाजपुर रोड पर स्थित यह नगर भगवान के चारभुजा जी के मन्दिर के कारण काफी प्रसिद्ध कोठाज« कोठाज श्री चारभुजा मन्दिर देवतलाई« प्राचीन देवनारायण जी का मन्दिर देवतलाई मे बना हुआ है जहाँ पर मन्दिर का निर्माण का रातो_रात मे हुआ है ( 1)यह मन्दिर हिन्दु,जैन,ईसाई, मुस्लिम सभी शैलियो का मिश्रण से निर्मित है , इस मन्दिर परिसर मे सभी धर्मो के देवताओ कि प्राचीन मूर्तिया लगी हुई है तथा प्राचिन शिलालेख भी लगा हुआ है (2) इसी गांव मे सोने के विशाल भण्डार खोजे गये है अतः यह राजस्थान कि पहली सोने कि खदान होगी, यहां पर सोने के साथ साथ चांदी तांबा ,लौहा, आदि धातुओ के भण्डार है बागडा़« (3) कोटडी़ तहसील का जैविक गांव (4)सर्वाधिक कपास का उत्पादन वाला गांव 1921 में बसा गुर्जरों का गढ़ सरकाखेड़ा गांव भी पारोली« (1) लघू सम्मेद शिखर के नाम से विख्यात चंवलेश्वर जी जैन मन्दिर( चैनपुरा_पारोली) मे है, (2)मीराबाई का आश्रम ===बनेड़ा=== यह भीलवाडा जिले का सबसे पुराना शहर हे बनेड़ा में दुर्ग हे, जो महाराजा सरदार सिंह ने बनवाया था। ये ऐक तहसील व् उपखंड कार्यालय है यह ऐक ऐतिहासिक सत्र हे सबसे पुराना जेन मंदिर हे व् बहुत बड़ा दुर्ग के परकोटा बना हुआ है। === मेनाल === माण्डलगढ से 20 किलोमीटर दूर [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़गढ़]] की सीमा पर स्थित पुरातात्विक एवं प्राकृतिक सौन्दर्य स्थल मेनाल में 12 वीं शताब्दी के चौहानकला के लाल पत्थरों से निर्मित महानालेश्वर मंदिर, हजारेश्वर मंदिर देखने योग्य हैं। सैकडों फीट ऊंचाई से गिरता मेनाली नदी का जल प्रपात भी पर्यटकों के लिए आकर्षण का प्रमुख केन्द्र हैं। === जहाजपुर === भीलवाडा का प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल, जिसका इतिहास बड़ा रंगबिरंगा रहा हैं। कर्नल [[जेम्स टॉड]] 1820 में उदयपुर जाते समय यहाँ आये थे। यहाँ का बड़ा देवरा (पुराने मंदिरों का समूह), पुराना किला और गैबीपीर के नाम से प्रसिद्ध मस्जिद दर्शनीय हैं।यहा पर [[जैन धर्म]] का मंदिर भी है जो स्वस्तिधाम के नाम से जाना जाता हे इस मंदिर श्री मुनि सुवर्तनाथ की प्राकट्य प्रतिमा है जो बहुत अदभुद हे यह प्रतिमा चमत्कारी है यह मंदिर शाहपुरा रोड पर स्थित है|जहाजपुर से 12 किलोमीटर दूर श्री घटारानी माता जी का मंदिर है जो अतिसुन्दर व् दर्शनीय है तथा इस मंदिर से 2 किलोमीटर दूर पंचानपुर चारभुजा का प्राकट्य स्थान मंदिर है|जहाजपुर क्षेत्र में एक नागदी बांध है जो अतिसूंदर व् आकर्षक है यहाँ एक नदी भी हे जिसे नागदी नदी के नाम से जाना जाता हैं इसे जहाजपुर की गंगा भी कहते है| जहाजपुर में देखने के लिए अनेको मंदिर व् धर्मस्तल है| जहाजपुर की भाषा व् जीवन शैली अदभुद है|जहाजपुर क्षेत्र में मीणा जाति सर्वाधिक निवास करती हैं|जहाजपुर में एक पहाड़ी पर मांगट देव का मंदिर है जो मोटिस (मीणाओ) का प्रमुख धार्मिक स्थान है|जहाजपुर बसस्टैंड के पास देवली रोड पर एसबीआई बैंक के सामने बाबा साहेब भीमराव अंबेडकर जी का एक सर्किल भी है जिस पर बाबा साहेब की विशाल मूर्ति लगी है| === बिजोलिया === माण्डलगढ से लगभग 35 किलोमीटर दूर स्थित बिजौलिया में प्रसिद्ध मंदाकिनी मंदिर एवं बावडियाँ स्थित हैं। ये मंदिर 12 वीं शताब्दी के बने हुए हैं। लाल पत्थरों से बने ये मंदिर पुरातात्विक व ऐतिहासिक महत्व के स्थल इतिहास प्रसिद्ध किसान आन्दोलन के लिए भी बिजौलियाँ प्रसिद्ध रहा हैं। यहाँ पर बना भूमिज शैली का विष्णु भगवान का मंदीर 1000 वर्ष सै भी पुराना है , जो भीलवाडा का एक मात्र मंदिर है। यहा बिजोलिया अभिलेख हैं जिससे चौहानो की जानकारी मिलती हैं व इसमे चौहनो को ब्राह्मण बताया गया हैं === शाहपुरा === भीलवाडा तहसील मुख्यालय से 50 किलोमीटर पूर्व में शाहपुरा राज्य की राजधानी था। यहाँ रेल्वे स्टेशन नहीं ह परन्तु यह सडक मार्ग द्वारा जिला मुख्यालय से जुडा हुआ हैं। यह स्थान रामस्नेही सम्प्रदाय के श्रद्धालुओं का प्रमुख तीर्थ स्थल हैं। जिसे रामद्वारा के नाम से जानते है,मुख्य मंदिर रामद्वारा के नाम से जाना जाता हैं। यहाँ पूरे भारत से और बर्मा तक तक से तीर्थ यात्री आते हैं। यहाँ लोक देवताओं की फड पेंटिंग्स भी बनाई जाती हैं। यहाँ प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानी केसरी सिंह बारहठ की हवेली एक स्मारक के रूप में विद्यमान हैं। जो वर्तमान में एक संग्रहालय के रूप में है जिसे देखने लोग आते हैं,शाहपुरा में प्रसिद्ध क्रांतिकारी प्रतापसिंह बारहट के नाम से महाविधालय है जिसके प्रांगण मे प्रतापसिंह बारहट की मूर्ति लगी है,यहाँ होली के दूसरे दिन प्रसिद्ध फूलडोल मेला लगता हैं, जो लोगों के आकर्षण का मुख्य केन्द्र होता हैं। यहाँ शाहपुरा से 30 किलो मीटर दूर धनोप माता का मंदिर भी हे और खारी नदी के तट पर शिव मंदिर छतरी भी लोगों को काफी पसंद है। === माण्डल === भीलवाडा से 14 किलोमीटर दूर स्थित माण्डल कस्बे में प्राचीन स्तम्भ मिंदारा पर्यटन की दृष्टि से महत्वपूर्ण हैं। यहाँ से कुछ ही दूर मेजा मार्ग पर स्थित प्रसिद्ध जगन्नाथ कछवाह की बतीस खम्भों की विशाल छतरी ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक महत्व का स्थल हैं। छह मिलोकमीटर दूर भीलवाडा का प्रसिद्ध पर्यटन स्थल मेजा बांध हैं। होली के तेरह दिन पश्चात रंग तेरस पर आयोजित नाहर नृत्य लोगों के आकर्षण का प्रमुख केन्द्र होता हैं। कहते हैं कि शाहजहाँ के शासनकाल से ही यहाँ यह नृत्य होता चला आ रहा हैं। यहां के तालाब के पाल पर प्राचीन शिव मंदिर स्थित है। जिसे भूतेश्‍वर महादेव के नाम से जाना जाता है। माण्डल से 27 किलोमीटर दूर '''बागौर''' नामक कस्बा है, जो कि अपनी मध्यपाषाण कालीन सभ्यता के प्रमुख स्थल के रूप में जाना जाता हैं। और यहाँ कलगीधर साहिब गुरुद्वारा भी स्थित हैं। === माण्डलगढ === भीलवाडा से 51 किलोमीटर दूर माण्डलगढ नामक अति प्राचीन विशाल दुर्ग ह मांडलगढ़ दुर्ग का निर्माण चांदना [[गुर्जर]] ने करवाया था। त्रिभुजाकार पठार पर स्थित यह दुर्ग राजस्थान के प्राचीनतम दुर्गों में से एक हैं। यह दुर्ग बारी-बारी से मुगलों व राजपूतों के आधिपत्य में रहा हैं। इस दुर्ग के बारे में बहुत सारी दंत कथाएं भी प्रचलित है यह बहुत ही अच्छा और विशाल दुर्ग है == अन्य स्थल == * भीलवाडा-उदयपुर मार्ग पर 45 मिलोमीटर दूर गगापुर में गंगाबाई की प्रसिद्ध छतरी पुरातात्विक एवं ऐतिहासिक दष्टि से महत्वपूर्ण हैं। इस छतरी का निर्माण सिंधिया महारानी गंगाबाई की याद में महादजी सिंधिया ने करवाया था। * भीलवाड से 55 किलोमीटर दूर खारी नदी के बायें किनारे पर स्थित भीलवाडा का एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल। राजस्थान के लोक देवता देवनारायण जी का यह तीर्थ स्थल ह और इनका यहाँ एक भव्य मंदिर स्थित हैं। इसे इसके निर्माता भोजराव के नाम पर सवाईभोज कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[भीलवाड़ा ज़िला]] श्री दान्थलश्याम मंदिर राजस्थान के भीलवाड़ा ज़िले के दान्थल गाँव में स्थित एक प्रमुख धार्मिक स्थल है। इस मंदिर में भगवान चारभुजा नाथ की प्रतिमा स्थापित है। == इतिहास == मंदिर का निर्माण गाँव के श्रद्धालुओं द्वारा किया गया और इसे क्षेत्रीय आस्था का केंद्र माना जाता है। यहाँ पिछले 25 वर्षों से धार्मिक आयोजनों की परंपरा निरंतर चल रही है। == धार्मिक आयोजन == हर वर्ष भाद्रपद माह (सितंबर) में यहाँ फुलडोल एवं छप्पनभोग महोत्सव मनाया जाता है। इस अवसर पर मंदिर में भगवान का झूला सजाया जाता है और विभिन्न झांकियाँ प्रस्तुत की जाती हैं। मंदिर परिसर में छप्पन भोग अर्पित किया जाता है। == महत्व == मंदिर स्थानीय समुदाय की आस्था का प्रमुख केंद्र है। यहाँ पर गाँव और आसपास के क्षेत्रों से हजारों श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। == सन्दर्भ == दैनिक भास्कर - दान्थलश्याम का फुलडोल महोत्सव मनाया, छप्पनभोग लगाया ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िले के नगर]] k8hz58a7yijid4lpah50fn8hu823mq6 6598628 6598627 2026-08-13T16:04:48Z BhiRaaj 827090 /* इतिहास */ 6598628 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीलवाड़ा | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = नगर | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = राजस्थान की वस्त्रनगरी | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Rajasthan, India | coordinates = {{coord|25.35|N|74.63|E|display=inline,title}} | latm = | lats = | longm = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[भीलवाड़ा जिला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = राजा भलराज भील | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 421 | population_total = 370,009 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 311001 | registration_plate = RJ-06 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000/915<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |title=Bhilwara city population Census, 2011 |access-date=2 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221230308/http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |archive-date=21 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] | website = {{URL|www.bhilwara.rajasthan.gov.in/}} | iso_code = RJ-IN | footnotes = | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[मेवाड़ी]] | Image = [[File:King Bhalraaj Bhil.png|thumb|King Bhalraaj Bhil]] }} '''भीलवाड़ा''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य में स्थित एक शहर है। यह शहर [[भीलवाड़ा ज़िले]] का मुख्यालय है। यह राजस्थान के [[मेवाड़]] क्षेत्र में स्थित है तथा [[उदयपुर]] से १५२ कि.मी. दूर स्थित है। राजस्थान में यह अपने [[वस्त्र उद्योग]] के लिए प्रसिद्ध है, इस कारण इसे राज्य की वस्त्रनगरी भी कहते हैं। पूरा ज़िला पारम्परिक "फड़ चित्रकला" के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्ध है। == इतिहास == [[चित्र:King_Bhalraaj_Bhil.png|अंगूठाकार|King Bhalraaj Bhil Statue ]] भीलवाड़ा का इतिहास 11वीं शताब्दी से संबंधित है और उस समय भील राजा भलराज भील ने जटाऊ शिव मंदिर का निर्माण करवाया, राजा भलराज भीलवाड़ा के प्रथम ज्ञात भील राजा है<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/balraj-bhils-statue-will-be-installed-in-bhilwara-18906031|title=भीलवाड़ा में लगेगी बलराज भील की प्रतिमा {{!}} विश्व आदिवासी दिवस पर भीलवाड़ा में निकाली रैली|date=2024-08-10|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-08-11}}</ref><ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा में आने और तलाशने के लिए आकर्षण और जगहें |url=http://www.tourism.rajasthan.gov.in/hi/bhilwara.html |accessdate=1 मई 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|title=ऐतिहासिक गाथाओं का शहर भीलवाड़ा बन गया टेक्सटाइल सिटी|website=rajasthan.ndtv.in|language=hi|access-date=2024-08-11|archive-date=11 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811031218/https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|url-status=dead}}</ref> हालांकि, इस जगह की स्‍थापना की असल तारीख और समय का अब तक पता नहीं चल पाया है। पुष्टि के अनुसार, वर्तमान भीलवाड़ा शहर में एक टकसाल था जहां 'भिलाडी' के नाम से जाने जाने वाले सिक्कों का खनन किया जाता था और इसी संप्रदाय से जिले का नाम लिया गया था। और दूसरी कहानी इस प्रकार है कि भील नामक एक जनजाति ने [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] के खिलाफ युद्ध में [[महाराणा प्रताप]] की मदद की थी, राजा अकबर भीलवाड़ा क्षेत्र में रहते थे, इस क्षेत्र को भील + बड़ा (भील का क्षेत्र) भीलवाड़ा के नाम से जाना जाने लगा। वर्षों से यह राजस्थान के प्रमुख शहरों में से एक के रूप में उभरा है। आजकल भीलवाड़ा को देश में टेक्सटाइल सिटी के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा के बारे में।।।। |url=https://bhilwara.rajasthan.gov.in/home/district-info/28 |accessdate=1 मई 2022}}</ref> 1948 में राजस्थान का भाग बनने से पूर्व भीलवाड़ा भूतपूर्व [[उदयपुर रियासत]] का हिस्सा था। == पर्यटन== थला की माता जी [[देवली]] भीलवाड़ा शहर से 15 किलोमीटर दूर [[बनास नदी]] के किनारे बहुत पुराना और विशाल बढ़ा देवी का मंदिर है यह बहुत विख्यात है यहां पर बारिश के मौसम में बड़ी संख्या में लोग घूमने के लिए आते हैं यहां पर नवरात्रा में रामायण वह बड़े-बड़े कलाकारों का ताता लगा रहता है वह अष्टमी के दिन बड़े मेले का आयोजन किया जाता है जिसमें राष्ट्रीय स्तर केेे कलाकार आते है वह अष्टमी के दिन देवली मैं भव्य जुलूस निकलता है बाद में माता जी के यहां पर आते हैं यहां पर आने के लिए भीलवाड़ा से पुर देवली से 2 किलोमीटर है। <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|title=पधारो हमारी वस्त्रनगरी, देखो यहां के पर्यटन एवं एतिहासिक स्थल|last=|first=|date=|website=Patrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012238/https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|archive-date=9 दिसंबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> ===चावण्डिया तालाब=== भीलवाड़ा से 15 किलोमीटर कोटा रोड़ कि तरफ चावंडिया तालाब स्थित है जहां तालाब के मध्य माता चामुंडा का मंदिर स्थित है। यहां हर वर्ष अक्टूबर से मार्च के मध्य विदेशी प्रवासी पक्षी आते है और इसी कारण इसे पक्षी ग्राम के नाम से जाना जाता है।यह पर्यटकों और पक्षी प्रेमियों के लिए बहुत ही सुन्दर जगह है। हर वर्ष ज़िला प्रशासन और कुछ संस्थाओं के द्वारा हर वर्ष पक्षी महोत्सव का आयोजन किया जाता है जहां देश विदेश से पक्षी विशेषज्ञ पक्षी अवलोकन के लिए आते है। ===दरगाह हजरत गुल अली बाबा=== शहर के सांगानेरी गेट पर स्थित यह दरगाह आस्ताना हज़रत गुल अली बाबा रहमतुल्लाह अलेही के नाम से मशहूर है यहाँ सभी धर्मो के लोग आस्था रखते है दरगाह पर प्रति वर्ष 1 से 3 नवम्बर तक उर्स का आयोजन होता है जो बड़ी धूमधाम से मनाया जा<ref>{{cite news|first1=मुहम्मद|last1=मुजाहिद|title=दरगाह हज़रत गुल अली बाबा|trans-title=दरगाह हजरत गुल अली बाबा|url=https://www.bhaskar.com/RAJ-BHIL-MAT-latest-bhilwara-news-044005-783740-NOR.html/|accessdate=15 नवम्बर 2016|language=हिंदी}}</ref> ता हैl दरगाह के पास ही एक विशाल मस्जिद भी स्थित है जो रज़ा मस्जिद के नाम से जानी जाती है | आस्ताना गुल अली में ही एक दारुल उलूम भी संचालित है जिसका नाम सुल्तानुल हिन्द ओ रज़ा दारुल उलूम है इस दारुल उलूम में देश के कई राज्यों से आये बच्चे इल्म हासिल करते है ===गाँधी सागर तालाब=== यह तालाब शहर के दक्षिण पूर्वी भाग में स्थित है किसी ज़माने में यह लोगो के लिए प्रमुख पेयजल स्रोत हुआ करता था इस तालाब के मध्य में एक विशाल टापू स्थित है यह तालाब लोगो के लिए महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल है इसके उत्तरी छोर पर एक तरफ तेजाजी का मंदिर, दूसरी तरफ बालाजी का मंदिर तथा मध्य में हज़रत मंसूर अली बाबा और हज़रत जलाल शाह बाबा की दरगाह स्थित हे इस पर्यटन स्थल को विकसित करने के लिए इसके दक्षिणी किनारे पर एक मनोरम पार्क का निर्माण कराया गया है जिसका नाम गांधी सागर पार्क रखा गया है बरसात के मोसम में इस तालाब से गिरते पानी का मनोरम दृश्य देखते ही बनता है ===हरणी महोदव=== भीलवाड़ा से 6 किलोमीटर दूर मंगरोप रोड़ पर शिवालय है। जो कि हरणी महोदव के नाम से प्रसिद्ध है। जहां पर प्रत्‍येक शिवरात्रि पर 3 दिवसीय भव्‍य मेले का आयोजन होता है। मेले का आयोजना जिला प्रशासन द्वारा नगर परिषद के सहयोग से किया जाता है। जिसमें 3 दिन तक प्रत्‍येक रात्रि में अलग-अलग कार्यक्रम यथा धार्मिक भजन संध्‍या (रात्रि जागरण), कवि सम्‍मेलन व सांस्‍क़तिक संध्‍या का आयोजन किया जाता है। यह मन्दिर पहाड़ी की तलहटी पर स्थित है। प्राचीन समय में यहां घना आरण्‍य होने से आरण्‍य वन कहा जाता था, जिसका अपभ्रंश हो कर हरणी नाम से प्रचलित हो गया। === बदनोर === भीलवाडा शहर से 72 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का इतिहास में एक अलग ही महत्व हे जब मेड़ता के राजा जयमल ने राणा उदेसिंह से सहायता के लिए कहा तो राणा ने जयमल को बदनोर जागीर के रूप में दिया बदनोर में कई देखने योग्य स्थल हे उनमे से निम्न हे - छाचल देव। अक्षय सागर। जयमल सागर। बैराट मंदिर। धम धम शाह बाबा की दरगाह। आंजन धाम। केशर बाग़। जल महल। आदि ===कोटडी=== वर्तमान मे भीलवाड़ा जिले मे स्थित है कोटडी़« भीलवाडा शहर से 23 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का नाम आते ही सबसे पहले विख्यात श्री कोटडी़ चारभुजा जी का मंदिर स्मृति में आता है। भीलवाडा-जहाजपुर रोड पर स्थित यह नगर भगवान के चारभुजा जी के मन्दिर के कारण काफी प्रसिद्ध कोठाज« कोठाज श्री चारभुजा मन्दिर देवतलाई« प्राचीन देवनारायण जी का मन्दिर देवतलाई मे बना हुआ है जहाँ पर मन्दिर का निर्माण का रातो_रात मे हुआ है ( 1)यह मन्दिर हिन्दु,जैन,ईसाई, मुस्लिम सभी शैलियो का मिश्रण से निर्मित है , इस मन्दिर परिसर मे सभी धर्मो के देवताओ कि प्राचीन मूर्तिया लगी हुई है तथा प्राचिन शिलालेख भी लगा हुआ है (2) इसी गांव मे सोने के विशाल भण्डार खोजे गये है अतः यह राजस्थान कि पहली सोने कि खदान होगी, यहां पर सोने के साथ साथ चांदी तांबा ,लौहा, आदि धातुओ के भण्डार है बागडा़« (3) कोटडी़ तहसील का जैविक गांव (4)सर्वाधिक कपास का उत्पादन वाला गांव 1921 में बसा गुर्जरों का गढ़ सरकाखेड़ा गांव भी पारोली« (1) लघू सम्मेद शिखर के नाम से विख्यात चंवलेश्वर जी जैन मन्दिर( चैनपुरा_पारोली) मे है, (2)मीराबाई का आश्रम ===बनेड़ा=== यह भीलवाडा जिले का सबसे पुराना शहर हे बनेड़ा में दुर्ग हे, जो महाराजा सरदार सिंह ने बनवाया था। ये ऐक तहसील व् उपखंड कार्यालय है यह ऐक ऐतिहासिक सत्र हे सबसे पुराना जेन मंदिर हे व् बहुत बड़ा दुर्ग के परकोटा बना हुआ है। === मेनाल === माण्डलगढ से 20 किलोमीटर दूर [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़गढ़]] की सीमा पर स्थित पुरातात्विक एवं प्राकृतिक सौन्दर्य स्थल मेनाल में 12 वीं शताब्दी के चौहानकला के लाल पत्थरों से निर्मित महानालेश्वर मंदिर, हजारेश्वर मंदिर देखने योग्य हैं। सैकडों फीट ऊंचाई से गिरता मेनाली नदी का जल प्रपात भी पर्यटकों के लिए आकर्षण का प्रमुख केन्द्र हैं। === जहाजपुर === भीलवाडा का प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल, जिसका इतिहास बड़ा रंगबिरंगा रहा हैं। कर्नल [[जेम्स टॉड]] 1820 में उदयपुर जाते समय यहाँ आये थे। यहाँ का बड़ा देवरा (पुराने मंदिरों का समूह), पुराना किला और गैबीपीर के नाम से प्रसिद्ध मस्जिद दर्शनीय हैं।यहा पर [[जैन धर्म]] का मंदिर भी है जो स्वस्तिधाम के नाम से जाना जाता हे इस मंदिर श्री मुनि सुवर्तनाथ की प्राकट्य प्रतिमा है जो बहुत अदभुद हे यह प्रतिमा चमत्कारी है यह मंदिर शाहपुरा रोड पर स्थित है|जहाजपुर से 12 किलोमीटर दूर श्री घटारानी माता जी का मंदिर है जो अतिसुन्दर व् दर्शनीय है तथा इस मंदिर से 2 किलोमीटर दूर पंचानपुर चारभुजा का प्राकट्य स्थान मंदिर है|जहाजपुर क्षेत्र में एक नागदी बांध है जो अतिसूंदर व् आकर्षक है यहाँ एक नदी भी हे जिसे नागदी नदी के नाम से जाना जाता हैं इसे जहाजपुर की गंगा भी कहते है| जहाजपुर में देखने के लिए अनेको मंदिर व् धर्मस्तल है| जहाजपुर की भाषा व् जीवन शैली अदभुद है|जहाजपुर क्षेत्र में मीणा जाति सर्वाधिक निवास करती हैं|जहाजपुर में एक पहाड़ी पर मांगट देव का मंदिर है जो मोटिस (मीणाओ) का प्रमुख धार्मिक स्थान है|जहाजपुर बसस्टैंड के पास देवली रोड पर एसबीआई बैंक के सामने बाबा साहेब भीमराव अंबेडकर जी का एक सर्किल भी है जिस पर बाबा साहेब की विशाल मूर्ति लगी है| === बिजोलिया === माण्डलगढ से लगभग 35 किलोमीटर दूर स्थित बिजौलिया में प्रसिद्ध मंदाकिनी मंदिर एवं बावडियाँ स्थित हैं। ये मंदिर 12 वीं शताब्दी के बने हुए हैं। लाल पत्थरों से बने ये मंदिर पुरातात्विक व ऐतिहासिक महत्व के स्थल इतिहास प्रसिद्ध किसान आन्दोलन के लिए भी बिजौलियाँ प्रसिद्ध रहा हैं। यहाँ पर बना भूमिज शैली का विष्णु भगवान का मंदीर 1000 वर्ष सै भी पुराना है , जो भीलवाडा का एक मात्र मंदिर है। यहा बिजोलिया अभिलेख हैं जिससे चौहानो की जानकारी मिलती हैं व इसमे चौहनो को ब्राह्मण बताया गया हैं === शाहपुरा === भीलवाडा तहसील मुख्यालय से 50 किलोमीटर पूर्व में शाहपुरा राज्य की राजधानी था। यहाँ रेल्वे स्टेशन नहीं ह परन्तु यह सडक मार्ग द्वारा जिला मुख्यालय से जुडा हुआ हैं। यह स्थान रामस्नेही सम्प्रदाय के श्रद्धालुओं का प्रमुख तीर्थ स्थल हैं। जिसे रामद्वारा के नाम से जानते है,मुख्य मंदिर रामद्वारा के नाम से जाना जाता हैं। यहाँ पूरे भारत से और बर्मा तक तक से तीर्थ यात्री आते हैं। यहाँ लोक देवताओं की फड पेंटिंग्स भी बनाई जाती हैं। यहाँ प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानी केसरी सिंह बारहठ की हवेली एक स्मारक के रूप में विद्यमान हैं। जो वर्तमान में एक संग्रहालय के रूप में है जिसे देखने लोग आते हैं,शाहपुरा में प्रसिद्ध क्रांतिकारी प्रतापसिंह बारहट के नाम से महाविधालय है जिसके प्रांगण मे प्रतापसिंह बारहट की मूर्ति लगी है,यहाँ होली के दूसरे दिन प्रसिद्ध फूलडोल मेला लगता हैं, जो लोगों के आकर्षण का मुख्य केन्द्र होता हैं। यहाँ शाहपुरा से 30 किलो मीटर दूर धनोप माता का मंदिर भी हे और खारी नदी के तट पर शिव मंदिर छतरी भी लोगों को काफी पसंद है। === माण्डल === भीलवाडा से 14 किलोमीटर दूर स्थित माण्डल कस्बे में प्राचीन स्तम्भ मिंदारा पर्यटन की दृष्टि से महत्वपूर्ण हैं। यहाँ से कुछ ही दूर मेजा मार्ग पर स्थित प्रसिद्ध जगन्नाथ कछवाह की बतीस खम्भों की विशाल छतरी ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक महत्व का स्थल हैं। छह मिलोकमीटर दूर भीलवाडा का प्रसिद्ध पर्यटन स्थल मेजा बांध हैं। होली के तेरह दिन पश्चात रंग तेरस पर आयोजित नाहर नृत्य लोगों के आकर्षण का प्रमुख केन्द्र होता हैं। कहते हैं कि शाहजहाँ के शासनकाल से ही यहाँ यह नृत्य होता चला आ रहा हैं। यहां के तालाब के पाल पर प्राचीन शिव मंदिर स्थित है। जिसे भूतेश्‍वर महादेव के नाम से जाना जाता है। माण्डल से 27 किलोमीटर दूर '''बागौर''' नामक कस्बा है, जो कि अपनी मध्यपाषाण कालीन सभ्यता के प्रमुख स्थल के रूप में जाना जाता हैं। और यहाँ कलगीधर साहिब गुरुद्वारा भी स्थित हैं। === माण्डलगढ === भीलवाडा से 51 किलोमीटर दूर माण्डलगढ नामक अति प्राचीन विशाल दुर्ग ह मांडलगढ़ दुर्ग का निर्माण चांदना [[गुर्जर]] ने करवाया था। त्रिभुजाकार पठार पर स्थित यह दुर्ग राजस्थान के प्राचीनतम दुर्गों में से एक हैं। यह दुर्ग बारी-बारी से मुगलों व राजपूतों के आधिपत्य में रहा हैं। इस दुर्ग के बारे में बहुत सारी दंत कथाएं भी प्रचलित है यह बहुत ही अच्छा और विशाल दुर्ग है == अन्य स्थल == * भीलवाडा-उदयपुर मार्ग पर 45 मिलोमीटर दूर गगापुर में गंगाबाई की प्रसिद्ध छतरी पुरातात्विक एवं ऐतिहासिक दष्टि से महत्वपूर्ण हैं। इस छतरी का निर्माण सिंधिया महारानी गंगाबाई की याद में महादजी सिंधिया ने करवाया था। * भीलवाड से 55 किलोमीटर दूर खारी नदी के बायें किनारे पर स्थित भीलवाडा का एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल। राजस्थान के लोक देवता देवनारायण जी का यह तीर्थ स्थल ह और इनका यहाँ एक भव्य मंदिर स्थित हैं। इसे इसके निर्माता भोजराव के नाम पर सवाईभोज कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[भीलवाड़ा ज़िला]] श्री दान्थलश्याम मंदिर राजस्थान के भीलवाड़ा ज़िले के दान्थल गाँव में स्थित एक प्रमुख धार्मिक स्थल है। इस मंदिर में भगवान चारभुजा नाथ की प्रतिमा स्थापित है। == इतिहास == मंदिर का निर्माण गाँव के श्रद्धालुओं द्वारा किया गया और इसे क्षेत्रीय आस्था का केंद्र माना जाता है। यहाँ पिछले 25 वर्षों से धार्मिक आयोजनों की परंपरा निरंतर चल रही है। == धार्मिक आयोजन == हर वर्ष भाद्रपद माह (सितंबर) में यहाँ फुलडोल एवं छप्पनभोग महोत्सव मनाया जाता है। इस अवसर पर मंदिर में भगवान का झूला सजाया जाता है और विभिन्न झांकियाँ प्रस्तुत की जाती हैं। मंदिर परिसर में छप्पन भोग अर्पित किया जाता है। == महत्व == मंदिर स्थानीय समुदाय की आस्था का प्रमुख केंद्र है। यहाँ पर गाँव और आसपास के क्षेत्रों से हजारों श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। == सन्दर्भ == दैनिक भास्कर - दान्थलश्याम का फुलडोल महोत्सव मनाया, छप्पनभोग लगाया ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िले के नगर]] optxph7381a2mqrg4kgh5bn2nfu7yob 6598642 6598628 2026-08-13T17:13:59Z Rajeeb bastola 410727 6598642 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीलवाड़ा | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = नगर | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = राजस्थान की वस्त्रनगरी | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = राजस्थान, भारत में अवस्थिति | coordinates = {{coord|25.35|N|74.63|E|display=inline,title}} | latm = | lats = | longm = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[भीलवाड़ा जिला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = राजा भलराज भील | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 421 | population_total = 370,009 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 311001 | registration_plate = RJ-06 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000/915<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |title=Bhilwara city population Census, 2011 |access-date=2 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221230308/http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |archive-date=21 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] | website = {{URL|www.bhilwara.rajasthan.gov.in/}} | iso_code = RJ-IN | footnotes = | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[मेवाड़ी]] | Image = [[File:King Bhalraaj Bhil.png|thumb|King Bhalraaj Bhil]] }} '''भीलवाड़ा''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य में स्थित एक शहर है। यह शहर [[भीलवाड़ा ज़िले]] का मुख्यालय है। यह राजस्थान के [[मेवाड़]] क्षेत्र में स्थित है तथा [[उदयपुर]] से १५२ कि.मी. दूर स्थित है। राजस्थान में यह अपने [[वस्त्र उद्योग]] के लिए प्रसिद्ध है, इस कारण इसे राज्य की वस्त्रनगरी भी कहते हैं। पूरा ज़िला पारम्परिक "फड़ चित्रकला" के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्ध है। == इतिहास == [[चित्र:King_Bhalraaj_Bhil.png|अंगूठाकार|King Bhalraaj Bhil Statue ]] भीलवाड़ा का इतिहास 11वीं शताब्दी से संबंधित है और उस समय भील राजा भलराज भील ने जटाऊ शिव मंदिर का निर्माण करवाया, राजा भलराज भीलवाड़ा के प्रथम ज्ञात भील राजा है<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/balraj-bhils-statue-will-be-installed-in-bhilwara-18906031|title=भीलवाड़ा में लगेगी बलराज भील की प्रतिमा {{!}} विश्व आदिवासी दिवस पर भीलवाड़ा में निकाली रैली|date=2024-08-10|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-08-11}}</ref><ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा में आने और तलाशने के लिए आकर्षण और जगहें |url=http://www.tourism.rajasthan.gov.in/hi/bhilwara.html |accessdate=1 मई 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|title=ऐतिहासिक गाथाओं का शहर भीलवाड़ा बन गया टेक्सटाइल सिटी|website=rajasthan.ndtv.in|language=hi|access-date=2024-08-11|archive-date=11 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811031218/https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|url-status=dead}}</ref> हालांकि, इस जगह की स्‍थापना की असल तारीख और समय का अब तक पता नहीं चल पाया है। पुष्टि के अनुसार, वर्तमान भीलवाड़ा शहर में एक टकसाल था जहां 'भिलाडी' के नाम से जाने जाने वाले सिक्कों का खनन किया जाता था और इसी संप्रदाय से जिले का नाम लिया गया था। और दूसरी कहानी इस प्रकार है कि भील नामक एक जनजाति ने [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] के खिलाफ युद्ध में [[महाराणा प्रताप]] की मदद की थी, राजा अकबर भीलवाड़ा क्षेत्र में रहते थे, इस क्षेत्र को भील + बड़ा (भील का क्षेत्र) भीलवाड़ा के नाम से जाना जाने लगा। वर्षों से यह राजस्थान के प्रमुख शहरों में से एक के रूप में उभरा है। आजकल भीलवाड़ा को देश में टेक्सटाइल सिटी के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा के बारे में।।।। |url=https://bhilwara.rajasthan.gov.in/home/district-info/28 |accessdate=1 मई 2022}}</ref> 1948 में राजस्थान का भाग बनने से पूर्व भीलवाड़ा भूतपूर्व [[उदयपुर रियासत]] का हिस्सा था। == पर्यटन== थला की माता जी [[देवली]] भीलवाड़ा शहर से 15 किलोमीटर दूर [[बनास नदी]] के किनारे बहुत पुराना और विशाल बढ़ा देवी का मंदिर है यह बहुत विख्यात है यहां पर बारिश के मौसम में बड़ी संख्या में लोग घूमने के लिए आते हैं यहां पर नवरात्रा में रामायण वह बड़े-बड़े कलाकारों का ताता लगा रहता है वह अष्टमी के दिन बड़े मेले का आयोजन किया जाता है जिसमें राष्ट्रीय स्तर केेे कलाकार आते है वह अष्टमी के दिन देवली मैं भव्य जुलूस निकलता है बाद में माता जी के यहां पर आते हैं यहां पर आने के लिए भीलवाड़ा से पुर देवली से 2 किलोमीटर है। <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|title=पधारो हमारी वस्त्रनगरी, देखो यहां के पर्यटन एवं एतिहासिक स्थल|last=|first=|date=|website=Patrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012238/https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|archive-date=9 दिसंबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> ===चावण्डिया तालाब=== भीलवाड़ा से 15 किलोमीटर कोटा रोड़ कि तरफ चावंडिया तालाब स्थित है जहां तालाब के मध्य माता चामुंडा का मंदिर स्थित है। यहां हर वर्ष अक्टूबर से मार्च के मध्य विदेशी प्रवासी पक्षी आते है और इसी कारण इसे पक्षी ग्राम के नाम से जाना जाता है।यह पर्यटकों और पक्षी प्रेमियों के लिए बहुत ही सुन्दर जगह है। हर वर्ष ज़िला प्रशासन और कुछ संस्थाओं के द्वारा हर वर्ष पक्षी महोत्सव का आयोजन किया जाता है जहां देश विदेश से पक्षी विशेषज्ञ पक्षी अवलोकन के लिए आते है। ===दरगाह हजरत गुल अली बाबा=== शहर के सांगानेरी गेट पर स्थित यह दरगाह आस्ताना हज़रत गुल अली बाबा रहमतुल्लाह अलेही के नाम से मशहूर है यहाँ सभी धर्मो के लोग आस्था रखते है दरगाह पर प्रति वर्ष 1 से 3 नवम्बर तक उर्स का आयोजन होता है जो बड़ी धूमधाम से मनाया जा<ref>{{cite news|first1=मुहम्मद|last1=मुजाहिद|title=दरगाह हज़रत गुल अली बाबा|trans-title=दरगाह हजरत गुल अली बाबा|url=https://www.bhaskar.com/RAJ-BHIL-MAT-latest-bhilwara-news-044005-783740-NOR.html/|accessdate=15 नवम्बर 2016|language=हिंदी}}</ref> ता हैl दरगाह के पास ही एक विशाल मस्जिद भी स्थित है जो रज़ा मस्जिद के नाम से जानी जाती है | आस्ताना गुल अली में ही एक दारुल उलूम भी संचालित है जिसका नाम सुल्तानुल हिन्द ओ रज़ा दारुल उलूम है इस दारुल उलूम में देश के कई राज्यों से आये बच्चे इल्म हासिल करते है ===गाँधी सागर तालाब=== यह तालाब शहर के दक्षिण पूर्वी भाग में स्थित है किसी ज़माने में यह लोगो के लिए प्रमुख पेयजल स्रोत हुआ करता था इस तालाब के मध्य में एक विशाल टापू स्थित है यह तालाब लोगो के लिए महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल है इसके उत्तरी छोर पर एक तरफ तेजाजी का मंदिर, दूसरी तरफ बालाजी का मंदिर तथा मध्य में हज़रत मंसूर अली बाबा और हज़रत जलाल शाह बाबा की दरगाह स्थित हे इस पर्यटन स्थल को विकसित करने के लिए इसके दक्षिणी किनारे पर एक मनोरम पार्क का निर्माण कराया गया है जिसका नाम गांधी सागर पार्क रखा गया है बरसात के मोसम में इस तालाब से गिरते पानी का मनोरम दृश्य देखते ही बनता है ===हरणी महोदव=== भीलवाड़ा से 6 किलोमीटर दूर मंगरोप रोड़ पर शिवालय है। जो कि हरणी महोदव के नाम से प्रसिद्ध है। जहां पर प्रत्‍येक शिवरात्रि पर 3 दिवसीय भव्‍य मेले का आयोजन होता है। मेले का आयोजना जिला प्रशासन द्वारा नगर परिषद के सहयोग से किया जाता है। जिसमें 3 दिन तक प्रत्‍येक रात्रि में अलग-अलग कार्यक्रम यथा धार्मिक भजन संध्‍या (रात्रि जागरण), कवि सम्‍मेलन व सांस्‍क़तिक संध्‍या का आयोजन किया जाता है। यह मन्दिर पहाड़ी की तलहटी पर स्थित है। प्राचीन समय में यहां घना आरण्‍य होने से आरण्‍य वन कहा जाता था, जिसका अपभ्रंश हो कर हरणी नाम से प्रचलित हो गया। === बदनोर === भीलवाडा शहर से 72 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का इतिहास में एक अलग ही महत्व हे जब मेड़ता के राजा जयमल ने राणा उदेसिंह से सहायता के लिए कहा तो राणा ने जयमल को बदनोर जागीर के रूप में दिया बदनोर में कई देखने योग्य स्थल हे उनमे से निम्न हे - छाचल देव। अक्षय सागर। जयमल सागर। बैराट मंदिर। धम धम शाह बाबा की दरगाह। आंजन धाम। केशर बाग़। जल महल। आदि ===कोटडी=== वर्तमान मे भीलवाड़ा जिले मे स्थित है कोटडी़« भीलवाडा शहर से 23 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का नाम आते ही सबसे पहले विख्यात श्री कोटडी़ चारभुजा जी का मंदिर स्मृति में आता है। भीलवाडा-जहाजपुर रोड पर स्थित यह नगर भगवान के चारभुजा जी के मन्दिर के कारण काफी प्रसिद्ध कोठाज« कोठाज श्री चारभुजा मन्दिर देवतलाई« प्राचीन देवनारायण जी का मन्दिर देवतलाई मे बना हुआ है जहाँ पर मन्दिर का निर्माण का रातो_रात मे हुआ है ( 1)यह मन्दिर हिन्दु,जैन,ईसाई, मुस्लिम सभी शैलियो का मिश्रण से निर्मित है , इस मन्दिर परिसर मे सभी धर्मो के देवताओ कि प्राचीन मूर्तिया लगी हुई है तथा प्राचिन शिलालेख भी लगा हुआ है (2) इसी गांव मे सोने के विशाल भण्डार खोजे गये है अतः यह राजस्थान कि पहली सोने कि खदान होगी, यहां पर सोने के साथ साथ चांदी तांबा ,लौहा, आदि धातुओ के भण्डार है बागडा़« (3) कोटडी़ तहसील का जैविक गांव (4)सर्वाधिक कपास का उत्पादन वाला गांव 1921 में बसा गुर्जरों का गढ़ सरकाखेड़ा गांव भी पारोली« (1) लघू सम्मेद शिखर के नाम से विख्यात चंवलेश्वर जी जैन मन्दिर( चैनपुरा_पारोली) मे है, (2)मीराबाई का आश्रम ===बनेड़ा=== यह भीलवाडा जिले का सबसे पुराना शहर हे बनेड़ा में दुर्ग हे, जो महाराजा सरदार सिंह ने बनवाया था। ये ऐक तहसील व् उपखंड कार्यालय है यह ऐक ऐतिहासिक सत्र हे सबसे पुराना जेन मंदिर हे व् बहुत बड़ा दुर्ग के परकोटा बना हुआ है। === मेनाल === माण्डलगढ से 20 किलोमीटर दूर [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़गढ़]] की सीमा पर स्थित पुरातात्विक एवं प्राकृतिक सौन्दर्य स्थल मेनाल में 12 वीं शताब्दी के चौहानकला के लाल पत्थरों से निर्मित महानालेश्वर मंदिर, हजारेश्वर मंदिर देखने योग्य हैं। सैकडों फीट ऊंचाई से गिरता मेनाली नदी का जल प्रपात भी पर्यटकों के लिए आकर्षण का प्रमुख केन्द्र हैं। === जहाजपुर === भीलवाडा का प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल, जिसका इतिहास बड़ा रंगबिरंगा रहा हैं। कर्नल [[जेम्स टॉड]] 1820 में उदयपुर जाते समय यहाँ आये थे। यहाँ का बड़ा देवरा (पुराने मंदिरों का समूह), पुराना किला और गैबीपीर के नाम से प्रसिद्ध मस्जिद दर्शनीय हैं।यहा पर [[जैन धर्म]] का मंदिर भी है जो स्वस्तिधाम के नाम से जाना जाता हे इस मंदिर श्री मुनि सुवर्तनाथ की प्राकट्य प्रतिमा है जो बहुत अदभुद हे यह प्रतिमा चमत्कारी है यह मंदिर शाहपुरा रोड पर स्थित है|जहाजपुर से 12 किलोमीटर दूर श्री घटारानी माता जी का मंदिर है जो अतिसुन्दर व् दर्शनीय है तथा इस मंदिर से 2 किलोमीटर दूर पंचानपुर चारभुजा का प्राकट्य स्थान मंदिर है|जहाजपुर क्षेत्र में एक नागदी बांध है जो अतिसूंदर व् आकर्षक है यहाँ एक नदी भी हे जिसे नागदी नदी के नाम से जाना जाता हैं इसे जहाजपुर की गंगा भी कहते है| जहाजपुर में देखने के लिए अनेको मंदिर व् धर्मस्तल है| जहाजपुर की भाषा व् जीवन शैली अदभुद है|जहाजपुर क्षेत्र में मीणा जाति सर्वाधिक निवास करती हैं|जहाजपुर में एक पहाड़ी पर मांगट देव का मंदिर है जो मोटिस (मीणाओ) का प्रमुख धार्मिक स्थान है|जहाजपुर बसस्टैंड के पास देवली रोड पर एसबीआई बैंक के सामने बाबा साहेब भीमराव अंबेडकर जी का एक सर्किल भी है जिस पर बाबा साहेब की विशाल मूर्ति लगी है| === बिजोलिया === माण्डलगढ से लगभग 35 किलोमीटर दूर स्थित बिजौलिया में प्रसिद्ध मंदाकिनी मंदिर एवं बावडियाँ स्थित हैं। ये मंदिर 12 वीं शताब्दी के बने हुए हैं। लाल पत्थरों से बने ये मंदिर पुरातात्विक व ऐतिहासिक महत्व के स्थल इतिहास प्रसिद्ध किसान आन्दोलन के लिए भी बिजौलियाँ प्रसिद्ध रहा हैं। यहाँ पर बना भूमिज शैली का विष्णु भगवान का मंदीर 1000 वर्ष सै भी पुराना है , जो भीलवाडा का एक मात्र मंदिर है। यहा बिजोलिया अभिलेख हैं जिससे चौहानो की जानकारी मिलती हैं व इसमे चौहनो को ब्राह्मण बताया गया हैं === शाहपुरा === भीलवाडा तहसील मुख्यालय से 50 किलोमीटर पूर्व में शाहपुरा राज्य की राजधानी था। यहाँ रेल्वे स्टेशन नहीं ह परन्तु यह सडक मार्ग द्वारा जिला मुख्यालय से जुडा हुआ हैं। यह स्थान रामस्नेही सम्प्रदाय के श्रद्धालुओं का प्रमुख तीर्थ स्थल हैं। जिसे रामद्वारा के नाम से जानते है,मुख्य मंदिर रामद्वारा के नाम से जाना जाता हैं। यहाँ पूरे भारत से और बर्मा तक तक से तीर्थ यात्री आते हैं। यहाँ लोक देवताओं की फड पेंटिंग्स भी बनाई जाती हैं। यहाँ प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानी केसरी सिंह बारहठ की हवेली एक स्मारक के रूप में विद्यमान हैं। जो वर्तमान में एक संग्रहालय के रूप में है जिसे देखने लोग आते हैं,शाहपुरा में प्रसिद्ध क्रांतिकारी प्रतापसिंह बारहट के नाम से महाविधालय है जिसके प्रांगण मे प्रतापसिंह बारहट की मूर्ति लगी है,यहाँ होली के दूसरे दिन प्रसिद्ध फूलडोल मेला लगता हैं, जो लोगों के आकर्षण का मुख्य केन्द्र होता हैं। यहाँ शाहपुरा से 30 किलो मीटर दूर धनोप माता का मंदिर भी हे और खारी नदी के तट पर शिव मंदिर छतरी भी लोगों को काफी पसंद है। === माण्डल === भीलवाडा से 14 किलोमीटर दूर स्थित माण्डल कस्बे में प्राचीन स्तम्भ मिंदारा पर्यटन की दृष्टि से महत्वपूर्ण हैं। यहाँ से कुछ ही दूर मेजा मार्ग पर स्थित प्रसिद्ध जगन्नाथ कछवाह की बतीस खम्भों की विशाल छतरी ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक महत्व का स्थल हैं। छह मिलोकमीटर दूर भीलवाडा का प्रसिद्ध पर्यटन स्थल मेजा बांध हैं। होली के तेरह दिन पश्चात रंग तेरस पर आयोजित नाहर नृत्य लोगों के आकर्षण का प्रमुख केन्द्र होता हैं। कहते हैं कि शाहजहाँ के शासनकाल से ही यहाँ यह नृत्य होता चला आ रहा हैं। यहां के तालाब के पाल पर प्राचीन शिव मंदिर स्थित है। जिसे भूतेश्‍वर महादेव के नाम से जाना जाता है। माण्डल से 27 किलोमीटर दूर '''बागौर''' नामक कस्बा है, जो कि अपनी मध्यपाषाण कालीन सभ्यता के प्रमुख स्थल के रूप में जाना जाता हैं। और यहाँ कलगीधर साहिब गुरुद्वारा भी स्थित हैं। === माण्डलगढ === भीलवाडा से 51 किलोमीटर दूर माण्डलगढ नामक अति प्राचीन विशाल दुर्ग ह मांडलगढ़ दुर्ग का निर्माण चांदना [[गुर्जर]] ने करवाया था। त्रिभुजाकार पठार पर स्थित यह दुर्ग राजस्थान के प्राचीनतम दुर्गों में से एक हैं। यह दुर्ग बारी-बारी से मुगलों व राजपूतों के आधिपत्य में रहा हैं। इस दुर्ग के बारे में बहुत सारी दंत कथाएं भी प्रचलित है यह बहुत ही अच्छा और विशाल दुर्ग है == अन्य स्थल == * भीलवाडा-उदयपुर मार्ग पर 45 मिलोमीटर दूर गगापुर में गंगाबाई की प्रसिद्ध छतरी पुरातात्विक एवं ऐतिहासिक दष्टि से महत्वपूर्ण हैं। इस छतरी का निर्माण सिंधिया महारानी गंगाबाई की याद में महादजी सिंधिया ने करवाया था। * भीलवाड से 55 किलोमीटर दूर खारी नदी के बायें किनारे पर स्थित भीलवाडा का एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल। राजस्थान के लोक देवता देवनारायण जी का यह तीर्थ स्थल ह और इनका यहाँ एक भव्य मंदिर स्थित हैं। इसे इसके निर्माता भोजराव के नाम पर सवाईभोज कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[भीलवाड़ा ज़िला]] श्री दान्थलश्याम मंदिर राजस्थान के भीलवाड़ा ज़िले के दान्थल गाँव में स्थित एक प्रमुख धार्मिक स्थल है। इस मंदिर में भगवान चारभुजा नाथ की प्रतिमा स्थापित है। == इतिहास == मंदिर का निर्माण गाँव के श्रद्धालुओं द्वारा किया गया और इसे क्षेत्रीय आस्था का केंद्र माना जाता है। यहाँ पिछले 25 वर्षों से धार्मिक आयोजनों की परंपरा निरंतर चल रही है। == धार्मिक आयोजन == हर वर्ष भाद्रपद माह (सितंबर) में यहाँ फुलडोल एवं छप्पनभोग महोत्सव मनाया जाता है। इस अवसर पर मंदिर में भगवान का झूला सजाया जाता है और विभिन्न झांकियाँ प्रस्तुत की जाती हैं। मंदिर परिसर में छप्पन भोग अर्पित किया जाता है। == महत्व == मंदिर स्थानीय समुदाय की आस्था का प्रमुख केंद्र है। यहाँ पर गाँव और आसपास के क्षेत्रों से हजारों श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। == सन्दर्भ == दैनिक भास्कर - दान्थलश्याम का फुलडोल महोत्सव मनाया, छप्पनभोग लगाया ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िले के नगर]] h5kxt5jnkk9qcayct8e9ftzwqtap0tk 6598705 6598642 2026-08-14T01:36:44Z AMAN KUMAR 911487 सफाई और एक उपभाग को सुधारा 6598705 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीलवाड़ा | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = नगर | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = राजस्थान की वस्त्रनगरी | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = राजस्थान, भारत में अवस्थिति | coordinates = {{coord|25.35|N|74.63|E|display=inline,title}} | latm = | lats = | longm = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[भीलवाड़ा जिला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = राजा भलराज भील | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 421 | population_total = 370,009 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 311001 | registration_plate = RJ-06 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000/915<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |title=Bhilwara city population Census, 2011 |access-date=2 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221230308/http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |archive-date=21 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] | website = {{URL|www.bhilwara.rajasthan.gov.in/}} | iso_code = RJ-IN | footnotes = | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[मेवाड़ी]] | Image = [[File:King Bhalraaj Bhil.png|thumb|King Bhalraaj Bhil]] }} '''भीलवाड़ा''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य में स्थित एक शहर है। यह शहर [[भीलवाड़ा ज़िले]] का मुख्यालय है। यह राजस्थान के [[मेवाड़]] क्षेत्र में स्थित है तथा [[उदयपुर]] से १५२ कि.मी. दूर स्थित है। राजस्थान में यह अपने [[वस्त्र उद्योग]] के लिए प्रसिद्ध है, इस कारण इसे राज्य की वस्त्रनगरी भी कहते हैं। पूरा ज़िला पारम्परिक "फड़ चित्रकला" के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्ध है। == इतिहास == [[चित्र:King_Bhalraaj_Bhil.png|अंगूठाकार|King Bhalraaj Bhil Statue ]] भीलवाड़ा का इतिहास 11वीं शताब्दी से संबंधित है और उस समय भील राजा भलराज भील ने जटाऊ शिव मंदिर का निर्माण करवाया, राजा भलराज भीलवाड़ा के प्रथम ज्ञात भील राजा है<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/balraj-bhils-statue-will-be-installed-in-bhilwara-18906031|title=भीलवाड़ा में लगेगी बलराज भील की प्रतिमा {{!}} विश्व आदिवासी दिवस पर भीलवाड़ा में निकाली रैली|date=2024-08-10|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-08-11}}</ref><ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा में आने और तलाशने के लिए आकर्षण और जगहें |url=http://www.tourism.rajasthan.gov.in/hi/bhilwara.html |accessdate=1 मई 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|title=ऐतिहासिक गाथाओं का शहर भीलवाड़ा बन गया टेक्सटाइल सिटी|website=rajasthan.ndtv.in|language=hi|access-date=2024-08-11|archive-date=11 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811031218/https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|url-status=dead}}</ref> हालांकि, इस जगह की स्‍थापना की असल तारीख और समय का अब तक पता नहीं चल पाया है। पुष्टि के अनुसार, वर्तमान भीलवाड़ा शहर में एक टकसाल था जहां 'भिलाडी' के नाम से जाने जाने वाले सिक्कों का खनन किया जाता था और इसी संप्रदाय से जिले का नाम लिया गया था। और दूसरी कहानी इस प्रकार है कि भील नामक एक जनजाति ने [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] के खिलाफ युद्ध में [[महाराणा प्रताप]] की मदद की थी, राजा अकबर भीलवाड़ा क्षेत्र में रहते थे, इस क्षेत्र को भील + बड़ा (भील का क्षेत्र) भीलवाड़ा के नाम से जाना जाने लगा। वर्षों से यह राजस्थान के प्रमुख शहरों में से एक के रूप में उभरा है। आजकल भीलवाड़ा को देश में टेक्सटाइल सिटी के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा के बारे में।।।। |url=https://bhilwara.rajasthan.gov.in/home/district-info/28 |accessdate=1 मई 2022}}</ref> 1948 में राजस्थान का भाग बनने से पूर्व भीलवाड़ा भूतपूर्व [[उदयपुर रियासत]] का हिस्सा था। == पर्यटन== थला की माता जी [[देवली]] भीलवाड़ा शहर से 15 किलोमीटर दूर [[बनास नदी]] के किनारे बहुत पुराना और विशाल बढ़ा देवी का मंदिर है यह बहुत विख्यात है यहां पर बारिश के मौसम में बड़ी संख्या में लोग घूमने के लिए आते हैं यहां पर नवरात्रा में रामायण वह बड़े-बड़े कलाकारों का ताता लगा रहता है वह अष्टमी के दिन बड़े मेले का आयोजन किया जाता है जिसमें राष्ट्रीय स्तर केेे कलाकार आते है वह अष्टमी के दिन देवली मैं भव्य जुलूस निकलता है बाद में माता जी के यहां पर आते हैं यहां पर आने के लिए भीलवाड़ा से पुर देवली से 2 किलोमीटर है। <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|title=पधारो हमारी वस्त्रनगरी, देखो यहां के पर्यटन एवं एतिहासिक स्थल|last=|first=|date=|website=Patrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012238/https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|archive-date=9 दिसंबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> ===चावण्डिया तालाब=== भीलवाड़ा से 15 किलोमीटर कोटा रोड़ कि तरफ चावंडिया तालाब स्थित है जहां तालाब के मध्य माता चामुंडा का मंदिर स्थित है। यहां हर वर्ष अक्टूबर से मार्च के मध्य विदेशी प्रवासी पक्षी आते है और इसी कारण इसे पक्षी ग्राम के नाम से जाना जाता है।यह पर्यटकों और पक्षी प्रेमियों के लिए बहुत ही सुन्दर जगह है। हर वर्ष ज़िला प्रशासन और कुछ संस्थाओं के द्वारा हर वर्ष पक्षी महोत्सव का आयोजन किया जाता है जहां देश विदेश से पक्षी विशेषज्ञ पक्षी अवलोकन के लिए आते है। ===दरगाह हजरत गुल अली बाबा=== शहर के सांगानेरी गेट पर स्थित यह दरगाह आस्ताना हज़रत गुल अली बाबा रहमतुल्लाह अलेही के नाम से मशहूर है यहाँ सभी धर्मो के लोग आस्था रखते है दरगाह पर प्रति वर्ष 1 से 3 नवम्बर तक उर्स का आयोजन होता है जो बड़ी धूमधाम से मनाया जा<ref>{{cite news|first1=मुहम्मद|last1=मुजाहिद|title=दरगाह हज़रत गुल अली बाबा|trans-title=दरगाह हजरत गुल अली बाबा|url=https://www.bhaskar.com/RAJ-BHIL-MAT-latest-bhilwara-news-044005-783740-NOR.html/|accessdate=15 नवम्बर 2016|language=हिंदी}}</ref> ता हैl दरगाह के पास ही एक विशाल मस्जिद भी स्थित है जो रज़ा मस्जिद के नाम से जानी जाती है | आस्ताना गुल अली में ही एक दारुल उलूम भी संचालित है जिसका नाम सुल्तानुल हिन्द ओ रज़ा दारुल उलूम है इस दारुल उलूम में देश के कई राज्यों से आये बच्चे इल्म हासिल करते है ===गाँधी सागर तालाब=== यह तालाब शहर के दक्षिण पूर्वी भाग में स्थित है किसी ज़माने में यह लोगो के लिए प्रमुख पेयजल स्रोत हुआ करता था इस तालाब के मध्य में एक विशाल टापू स्थित है यह तालाब लोगो के लिए महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल है इसके उत्तरी छोर पर एक तरफ तेजाजी का मंदिर, दूसरी तरफ बालाजी का मंदिर तथा मध्य में हज़रत मंसूर अली बाबा और हज़रत जलाल शाह बाबा की दरगाह स्थित हे इस पर्यटन स्थल को विकसित करने के लिए इसके दक्षिणी किनारे पर एक मनोरम पार्क का निर्माण कराया गया है जिसका नाम गांधी सागर पार्क रखा गया है बरसात के मोसम में इस तालाब से गिरते पानी का मनोरम दृश्य देखते ही बनता है ===हरणी महोदव=== भीलवाड़ा से 6 किलोमीटर दूर मंगरोप रोड़ पर शिवालय है। जो कि हरणी महोदव के नाम से प्रसिद्ध है। जहां पर प्रत्‍येक शिवरात्रि पर 3 दिवसीय भव्‍य मेले का आयोजन होता है। मेले का आयोजना जिला प्रशासन द्वारा नगर परिषद के सहयोग से किया जाता है। जिसमें 3 दिन तक प्रत्‍येक रात्रि में अलग-अलग कार्यक्रम यथा धार्मिक भजन संध्‍या (रात्रि जागरण), कवि सम्‍मेलन व सांस्‍क़तिक संध्‍या का आयोजन किया जाता है। यह मन्दिर पहाड़ी की तलहटी पर स्थित है। प्राचीन समय में यहां घना आरण्‍य होने से आरण्‍य वन कहा जाता था, जिसका अपभ्रंश हो कर हरणी नाम से प्रचलित हो गया। === बदनोर === भीलवाडा शहर से 72 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का इतिहास में एक अलग ही महत्व हे जब मेड़ता के राजा जयमल ने राणा उदेसिंह से सहायता के लिए कहा तो राणा ने जयमल को बदनोर जागीर के रूप में दिया बदनोर में कई देखने योग्य स्थल हे उनमे से निम्न हे - छाचल देव। अक्षय सागर। जयमल सागर। बैराट मंदिर। धम धम शाह बाबा की दरगाह। आंजन धाम। केशर बाग़। जल महल। आदि ===बनेड़ा=== यह भीलवाडा जिले का सबसे पुराना शहर हे बनेड़ा में दुर्ग हे, जो महाराजा सरदार सिंह ने बनवाया था। ये ऐक तहसील व् उपखंड कार्यालय है यह ऐक ऐतिहासिक सत्र हे सबसे पुराना जेन मंदिर हे व् बहुत बड़ा दुर्ग के परकोटा बना हुआ है। === मेनाल === माण्डलगढ से 20 किलोमीटर दूर [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़गढ़]] की सीमा पर स्थित पुरातात्विक एवं प्राकृतिक सौन्दर्य स्थल मेनाल में 12 वीं शताब्दी के चौहानकला के लाल पत्थरों से निर्मित महानालेश्वर मंदिर, हजारेश्वर मंदिर देखने योग्य हैं। सैकडों फीट ऊंचाई से गिरता मेनाली नदी का जल प्रपात भी पर्यटकों के लिए आकर्षण का प्रमुख केन्द्र हैं। === जहाजपुर === भीलवाडा का प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल, जिसका इतिहास बड़ा रंगबिरंगा रहा हैं। कर्नल [[जेम्स टॉड]] 1820 में उदयपुर जाते समय यहाँ आये थे। यहाँ का बड़ा देवरा (पुराने मंदिरों का समूह), पुराना किला और गैबीपीर के नाम से प्रसिद्ध मस्जिद दर्शनीय हैं।यहा पर [[जैन धर्म]] का मंदिर भी है जो स्वस्तिधाम के नाम से जाना जाता हे इस मंदिर श्री मुनि सुवर्तनाथ की प्राकट्य प्रतिमा है जो बहुत अदभुद हे यह प्रतिमा चमत्कारी है यह मंदिर शाहपुरा रोड पर स्थित है|जहाजपुर से 12 किलोमीटर दूर श्री घटारानी माता जी का मंदिर है जो अतिसुन्दर व् दर्शनीय है तथा इस मंदिर से 2 किलोमीटर दूर पंचानपुर चारभुजा का प्राकट्य स्थान मंदिर है|जहाजपुर क्षेत्र में एक नागदी बांध है जो अतिसूंदर व् आकर्षक है यहाँ एक नदी भी हे जिसे नागदी नदी के नाम से जाना जाता हैं इसे जहाजपुर की गंगा भी कहते है| जहाजपुर में देखने के लिए अनेको मंदिर व् धर्मस्तल है| जहाजपुर की भाषा व् जीवन शैली अदभुद है|जहाजपुर क्षेत्र में मीणा जाति सर्वाधिक निवास करती हैं|जहाजपुर में एक पहाड़ी पर मांगट देव का मंदिर है जो मोटिस (मीणाओ) का प्रमुख धार्मिक स्थान है|जहाजपुर बसस्टैंड के पास देवली रोड पर एसबीआई बैंक के सामने बाबा साहेब भीमराव अंबेडकर जी का एक सर्किल भी है जिस पर बाबा साहेब की विशाल मूर्ति लगी है| === बिजोलिया === माण्डलगढ से लगभग 35 किलोमीटर दूर स्थित बिजौलिया में प्रसिद्ध मंदाकिनी मंदिर एवं बावडियाँ स्थित हैं। ये मंदिर 12 वीं शताब्दी के बने हुए हैं। लाल पत्थरों से बने ये मंदिर पुरातात्विक व ऐतिहासिक महत्व के स्थल इतिहास प्रसिद्ध किसान आन्दोलन के लिए भी बिजौलियाँ प्रसिद्ध रहा हैं। यहाँ पर बना भूमिज शैली का विष्णु भगवान का मंदीर 1000 वर्ष सै भी पुराना है , जो भीलवाडा का एक मात्र मंदिर है। यहा बिजोलिया अभिलेख हैं जिससे चौहानो की जानकारी मिलती हैं व इसमे चौहनो को ब्राह्मण बताया गया हैं === शाहपुरा === भीलवाडा तहसील मुख्यालय से 50 किलोमीटर पूर्व में शाहपुरा राज्य की राजधानी था। यहाँ रेल्वे स्टेशन नहीं ह परन्तु यह सडक मार्ग द्वारा जिला मुख्यालय से जुडा हुआ हैं। यह स्थान रामस्नेही सम्प्रदाय के श्रद्धालुओं का प्रमुख तीर्थ स्थल हैं। जिसे रामद्वारा के नाम से जानते है,मुख्य मंदिर रामद्वारा के नाम से जाना जाता हैं। यहाँ पूरे भारत से और बर्मा तक तक से तीर्थ यात्री आते हैं। यहाँ लोक देवताओं की फड पेंटिंग्स भी बनाई जाती हैं। यहाँ प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानी केसरी सिंह बारहठ की हवेली एक स्मारक के रूप में विद्यमान हैं। जो वर्तमान में एक संग्रहालय के रूप में है जिसे देखने लोग आते हैं,शाहपुरा में प्रसिद्ध क्रांतिकारी प्रतापसिंह बारहट के नाम से महाविधालय है जिसके प्रांगण मे प्रतापसिंह बारहट की मूर्ति लगी है,यहाँ होली के दूसरे दिन प्रसिद्ध फूलडोल मेला लगता हैं, जो लोगों के आकर्षण का मुख्य केन्द्र होता हैं। यहाँ शाहपुरा से 30 किलो मीटर दूर धनोप माता का मंदिर भी हे और खारी नदी के तट पर शिव मंदिर छतरी भी लोगों को काफी पसंद है। === माण्डल === भीलवाडा से 14 किलोमीटर दूर स्थित माण्डल कस्बे में प्राचीन स्तम्भ मिंदारा पर्यटन की दृष्टि से महत्वपूर्ण हैं। यहाँ से कुछ ही दूर मेजा मार्ग पर स्थित प्रसिद्ध जगन्नाथ कछवाह की बतीस खम्भों की विशाल छतरी ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक महत्व का स्थल हैं। छह मिलोकमीटर दूर भीलवाडा का प्रसिद्ध पर्यटन स्थल मेजा बांध हैं। होली के तेरह दिन पश्चात रंग तेरस पर आयोजित नाहर नृत्य लोगों के आकर्षण का प्रमुख केन्द्र होता हैं। कहते हैं कि शाहजहाँ के शासनकाल से ही यहाँ यह नृत्य होता चला आ रहा हैं। यहां के तालाब के पाल पर प्राचीन शिव मंदिर स्थित है। जिसे भूतेश्‍वर महादेव के नाम से जाना जाता है। माण्डल से 27 किलोमीटर दूर '''बागौर''' नामक कस्बा है, जो कि अपनी मध्यपाषाण कालीन सभ्यता के प्रमुख स्थल के रूप में जाना जाता हैं। और यहाँ कलगीधर साहिब गुरुद्वारा भी स्थित हैं। === मांडलगढ़ === भीलवाड़ा से 51 किलोमीटर दूर [[पठार|त्रिभुजाकार पठार]] पर स्थित 'मांडलगढ़ दुर्ग' राजस्थान का प्राचीनतम किला है। जनश्रुति के अनुसार, इसका निर्माण चांदना [[गुर्जर]] ने मांडिया [[भील]] के नाम पर करवाया था। मंडलाकार आकृति वाले इस ऐतिहासिक दुर्ग पर विभिन्न [[कालखंड|कालखंडों]] में [[चौहान वंश|चौहानों]], [[मुग़ल साम्राज्य|मुगलों]] और [[राजपूत|राजपूतों]] का [[आधिपत्य]] रहा। किले में सागर-सागरी जलाशय एवं प्राचीन मंदिर स्थित हैं।<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/coilnet/rj068.htm|title=Mewar Bhaugolik Prishthbhumi|website=ignca.gov.in|access-date=2026-08-14}}</ref> == अन्य स्थल == * भीलवाडा-उदयपुर मार्ग पर 45 मिलोमीटर दूर गगापुर में गंगाबाई की प्रसिद्ध छतरी पुरातात्विक एवं ऐतिहासिक दष्टि से महत्वपूर्ण हैं। इस छतरी का निर्माण सिंधिया महारानी गंगाबाई की याद में महादजी सिंधिया ने करवाया था। * भीलवाड से 55 किलोमीटर दूर खारी नदी के बायें किनारे पर स्थित भीलवाडा का एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल। राजस्थान के लोक देवता देवनारायण जी का यह तीर्थ स्थल ह और इनका यहाँ एक भव्य मंदिर स्थित हैं। इसे इसके निर्माता भोजराव के नाम पर सवाईभोज कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[भीलवाड़ा ज़िला]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िले के नगर]] c0ab7itd41zc5o5868dlip4sd1kfr6g 6598706 6598705 2026-08-14T02:01:18Z AMAN KUMAR 911487 /* मांडलगढ़ */ सन्दर्भ जोड़ें 6598706 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भीलवाड़ा | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = नगर | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = राजस्थान की वस्त्रनगरी | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = राजस्थान, भारत में अवस्थिति | coordinates = {{coord|25.35|N|74.63|E|display=inline,title}} | latm = | lats = | longm = | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name1 = [[राजस्थान]] | subdivision_name2 = [[भीलवाड़ा जिला]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = राजा भलराज भील | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 421 | population_total = 370,009 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन]] | postal_code = 311001 | registration_plate = RJ-06 | blank1_name_sec1 = [[लिंगानुपात]] | blank1_info_sec1 = 1000/915<ref>{{Cite web |url=http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |title=Bhilwara city population Census, 2011 |access-date=2 जनवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221230308/http://www.census2011.co.in/census/city/87-bhilwara.html |archive-date=21 दिसंबर 2016 |url-status=dead }}</ref> [[पुरुष|♂]]/[[महिला|♀]] | website = {{URL|www.bhilwara.rajasthan.gov.in/}} | iso_code = RJ-IN | footnotes = | demographics1_info1 = [[हिन्दी भाषा|हिन्दी]], [[मेवाड़ी]] | Image = [[File:King Bhalraaj Bhil.png|thumb|King Bhalraaj Bhil]] }} '''भीलवाड़ा''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य में स्थित एक शहर है। यह शहर [[भीलवाड़ा ज़िले]] का मुख्यालय है। यह राजस्थान के [[मेवाड़]] क्षेत्र में स्थित है तथा [[उदयपुर]] से १५२ कि.मी. दूर स्थित है। राजस्थान में यह अपने [[वस्त्र उद्योग]] के लिए प्रसिद्ध है, इस कारण इसे राज्य की वस्त्रनगरी भी कहते हैं। पूरा ज़िला पारम्परिक "फड़ चित्रकला" के लिए अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रसिद्ध है। == इतिहास == [[चित्र:King_Bhalraaj_Bhil.png|अंगूठाकार|King Bhalraaj Bhil Statue ]] भीलवाड़ा का इतिहास 11वीं शताब्दी से संबंधित है और उस समय भील राजा भलराज भील ने जटाऊ शिव मंदिर का निर्माण करवाया, राजा भलराज भीलवाड़ा के प्रथम ज्ञात भील राजा है<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/balraj-bhils-statue-will-be-installed-in-bhilwara-18906031|title=भीलवाड़ा में लगेगी बलराज भील की प्रतिमा {{!}} विश्व आदिवासी दिवस पर भीलवाड़ा में निकाली रैली|date=2024-08-10|website=Patrika News|language=hi|access-date=2024-08-11}}</ref><ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा में आने और तलाशने के लिए आकर्षण और जगहें |url=http://www.tourism.rajasthan.gov.in/hi/bhilwara.html |accessdate=1 मई 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|title=ऐतिहासिक गाथाओं का शहर भीलवाड़ा बन गया टेक्सटाइल सिटी|website=rajasthan.ndtv.in|language=hi|access-date=2024-08-11|archive-date=11 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811031218/https://rajasthan.ndtv.in/know-your-state/rajasthan-district-bhilwara-profile-4188452|url-status=dead}}</ref> हालांकि, इस जगह की स्‍थापना की असल तारीख और समय का अब तक पता नहीं चल पाया है। पुष्टि के अनुसार, वर्तमान भीलवाड़ा शहर में एक टकसाल था जहां 'भिलाडी' के नाम से जाने जाने वाले सिक्कों का खनन किया जाता था और इसी संप्रदाय से जिले का नाम लिया गया था। और दूसरी कहानी इस प्रकार है कि भील नामक एक जनजाति ने [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] के खिलाफ युद्ध में [[महाराणा प्रताप]] की मदद की थी, राजा अकबर भीलवाड़ा क्षेत्र में रहते थे, इस क्षेत्र को भील + बड़ा (भील का क्षेत्र) भीलवाड़ा के नाम से जाना जाने लगा। वर्षों से यह राजस्थान के प्रमुख शहरों में से एक के रूप में उभरा है। आजकल भीलवाड़ा को देश में टेक्सटाइल सिटी के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite web |title=भीलवाड़ा के बारे में।।।। |url=https://bhilwara.rajasthan.gov.in/home/district-info/28 |accessdate=1 मई 2022}}</ref> 1948 में राजस्थान का भाग बनने से पूर्व भीलवाड़ा भूतपूर्व [[उदयपुर रियासत]] का हिस्सा था। == पर्यटन== थला की माता जी [[देवली]] भीलवाड़ा शहर से 15 किलोमीटर दूर [[बनास नदी]] के किनारे बहुत पुराना और विशाल बढ़ा देवी का मंदिर है यह बहुत विख्यात है यहां पर बारिश के मौसम में बड़ी संख्या में लोग घूमने के लिए आते हैं यहां पर नवरात्रा में रामायण वह बड़े-बड़े कलाकारों का ताता लगा रहता है वह अष्टमी के दिन बड़े मेले का आयोजन किया जाता है जिसमें राष्ट्रीय स्तर केेे कलाकार आते है वह अष्टमी के दिन देवली मैं भव्य जुलूस निकलता है बाद में माता जी के यहां पर आते हैं यहां पर आने के लिए भीलवाड़ा से पुर देवली से 2 किलोमीटर है। <ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|title=पधारो हमारी वस्त्रनगरी, देखो यहां के पर्यटन एवं एतिहासिक स्थल|last=|first=|date=|website=Patrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20191209012238/https://www.patrika.com/bhilwara-news/visit-our-clothing-city-see-the-tourist-and-historical-places-here-5149294/|archive-date=9 दिसंबर 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref> ===चावण्डिया तालाब=== भीलवाड़ा से 15 किलोमीटर कोटा रोड़ कि तरफ चावंडिया तालाब स्थित है जहां तालाब के मध्य माता चामुंडा का मंदिर स्थित है। यहां हर वर्ष अक्टूबर से मार्च के मध्य विदेशी प्रवासी पक्षी आते है और इसी कारण इसे पक्षी ग्राम के नाम से जाना जाता है।यह पर्यटकों और पक्षी प्रेमियों के लिए बहुत ही सुन्दर जगह है। हर वर्ष ज़िला प्रशासन और कुछ संस्थाओं के द्वारा हर वर्ष पक्षी महोत्सव का आयोजन किया जाता है जहां देश विदेश से पक्षी विशेषज्ञ पक्षी अवलोकन के लिए आते है। ===दरगाह हजरत गुल अली बाबा=== शहर के सांगानेरी गेट पर स्थित यह दरगाह आस्ताना हज़रत गुल अली बाबा रहमतुल्लाह अलेही के नाम से मशहूर है यहाँ सभी धर्मो के लोग आस्था रखते है दरगाह पर प्रति वर्ष 1 से 3 नवम्बर तक उर्स का आयोजन होता है जो बड़ी धूमधाम से मनाया जा<ref>{{cite news|first1=मुहम्मद|last1=मुजाहिद|title=दरगाह हज़रत गुल अली बाबा|trans-title=दरगाह हजरत गुल अली बाबा|url=https://www.bhaskar.com/RAJ-BHIL-MAT-latest-bhilwara-news-044005-783740-NOR.html/|accessdate=15 नवम्बर 2016|language=हिंदी}}</ref> ता हैl दरगाह के पास ही एक विशाल मस्जिद भी स्थित है जो रज़ा मस्जिद के नाम से जानी जाती है | आस्ताना गुल अली में ही एक दारुल उलूम भी संचालित है जिसका नाम सुल्तानुल हिन्द ओ रज़ा दारुल उलूम है इस दारुल उलूम में देश के कई राज्यों से आये बच्चे इल्म हासिल करते है ===गाँधी सागर तालाब=== यह तालाब शहर के दक्षिण पूर्वी भाग में स्थित है किसी ज़माने में यह लोगो के लिए प्रमुख पेयजल स्रोत हुआ करता था इस तालाब के मध्य में एक विशाल टापू स्थित है यह तालाब लोगो के लिए महत्वपूर्ण पर्यटन स्थल है इसके उत्तरी छोर पर एक तरफ तेजाजी का मंदिर, दूसरी तरफ बालाजी का मंदिर तथा मध्य में हज़रत मंसूर अली बाबा और हज़रत जलाल शाह बाबा की दरगाह स्थित हे इस पर्यटन स्थल को विकसित करने के लिए इसके दक्षिणी किनारे पर एक मनोरम पार्क का निर्माण कराया गया है जिसका नाम गांधी सागर पार्क रखा गया है बरसात के मोसम में इस तालाब से गिरते पानी का मनोरम दृश्य देखते ही बनता है ===हरणी महोदव=== भीलवाड़ा से 6 किलोमीटर दूर मंगरोप रोड़ पर शिवालय है। जो कि हरणी महोदव के नाम से प्रसिद्ध है। जहां पर प्रत्‍येक शिवरात्रि पर 3 दिवसीय भव्‍य मेले का आयोजन होता है। मेले का आयोजना जिला प्रशासन द्वारा नगर परिषद के सहयोग से किया जाता है। जिसमें 3 दिन तक प्रत्‍येक रात्रि में अलग-अलग कार्यक्रम यथा धार्मिक भजन संध्‍या (रात्रि जागरण), कवि सम्‍मेलन व सांस्‍क़तिक संध्‍या का आयोजन किया जाता है। यह मन्दिर पहाड़ी की तलहटी पर स्थित है। प्राचीन समय में यहां घना आरण्‍य होने से आरण्‍य वन कहा जाता था, जिसका अपभ्रंश हो कर हरणी नाम से प्रचलित हो गया। === बदनोर === भीलवाडा शहर से 72 किलोमीटर दूर स्थित इस कस्बे का इतिहास में एक अलग ही महत्व हे जब मेड़ता के राजा जयमल ने राणा उदेसिंह से सहायता के लिए कहा तो राणा ने जयमल को बदनोर जागीर के रूप में दिया बदनोर में कई देखने योग्य स्थल हे उनमे से निम्न हे - छाचल देव। अक्षय सागर। जयमल सागर। बैराट मंदिर। धम धम शाह बाबा की दरगाह। आंजन धाम। केशर बाग़। जल महल। आदि ===बनेड़ा=== यह भीलवाडा जिले का सबसे पुराना शहर हे बनेड़ा में दुर्ग हे, जो महाराजा सरदार सिंह ने बनवाया था। ये ऐक तहसील व् उपखंड कार्यालय है यह ऐक ऐतिहासिक सत्र हे सबसे पुराना जेन मंदिर हे व् बहुत बड़ा दुर्ग के परकोटा बना हुआ है। === मेनाल === माण्डलगढ से 20 किलोमीटर दूर [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़गढ़]] की सीमा पर स्थित पुरातात्विक एवं प्राकृतिक सौन्दर्य स्थल मेनाल में 12 वीं शताब्दी के चौहानकला के लाल पत्थरों से निर्मित महानालेश्वर मंदिर, हजारेश्वर मंदिर देखने योग्य हैं। सैकडों फीट ऊंचाई से गिरता मेनाली नदी का जल प्रपात भी पर्यटकों के लिए आकर्षण का प्रमुख केन्द्र हैं। === जहाजपुर === भीलवाडा का प्रसिद्ध ऐतिहासिक स्थल, जिसका इतिहास बड़ा रंगबिरंगा रहा हैं। कर्नल [[जेम्स टॉड]] 1820 में उदयपुर जाते समय यहाँ आये थे। यहाँ का बड़ा देवरा (पुराने मंदिरों का समूह), पुराना किला और गैबीपीर के नाम से प्रसिद्ध मस्जिद दर्शनीय हैं।यहा पर [[जैन धर्म]] का मंदिर भी है जो स्वस्तिधाम के नाम से जाना जाता हे इस मंदिर श्री मुनि सुवर्तनाथ की प्राकट्य प्रतिमा है जो बहुत अदभुद हे यह प्रतिमा चमत्कारी है यह मंदिर शाहपुरा रोड पर स्थित है|जहाजपुर से 12 किलोमीटर दूर श्री घटारानी माता जी का मंदिर है जो अतिसुन्दर व् दर्शनीय है तथा इस मंदिर से 2 किलोमीटर दूर पंचानपुर चारभुजा का प्राकट्य स्थान मंदिर है|जहाजपुर क्षेत्र में एक नागदी बांध है जो अतिसूंदर व् आकर्षक है यहाँ एक नदी भी हे जिसे नागदी नदी के नाम से जाना जाता हैं इसे जहाजपुर की गंगा भी कहते है| जहाजपुर में देखने के लिए अनेको मंदिर व् धर्मस्तल है| जहाजपुर की भाषा व् जीवन शैली अदभुद है|जहाजपुर क्षेत्र में मीणा जाति सर्वाधिक निवास करती हैं|जहाजपुर में एक पहाड़ी पर मांगट देव का मंदिर है जो मोटिस (मीणाओ) का प्रमुख धार्मिक स्थान है|जहाजपुर बसस्टैंड के पास देवली रोड पर एसबीआई बैंक के सामने बाबा साहेब भीमराव अंबेडकर जी का एक सर्किल भी है जिस पर बाबा साहेब की विशाल मूर्ति लगी है| === बिजोलिया === माण्डलगढ से लगभग 35 किलोमीटर दूर स्थित बिजौलिया में प्रसिद्ध मंदाकिनी मंदिर एवं बावडियाँ स्थित हैं। ये मंदिर 12 वीं शताब्दी के बने हुए हैं। लाल पत्थरों से बने ये मंदिर पुरातात्विक व ऐतिहासिक महत्व के स्थल इतिहास प्रसिद्ध किसान आन्दोलन के लिए भी बिजौलियाँ प्रसिद्ध रहा हैं। यहाँ पर बना भूमिज शैली का विष्णु भगवान का मंदीर 1000 वर्ष सै भी पुराना है , जो भीलवाडा का एक मात्र मंदिर है। यहा बिजोलिया अभिलेख हैं जिससे चौहानो की जानकारी मिलती हैं व इसमे चौहनो को ब्राह्मण बताया गया हैं === शाहपुरा === भीलवाडा तहसील मुख्यालय से 50 किलोमीटर पूर्व में शाहपुरा राज्य की राजधानी था। यहाँ रेल्वे स्टेशन नहीं ह परन्तु यह सडक मार्ग द्वारा जिला मुख्यालय से जुडा हुआ हैं। यह स्थान रामस्नेही सम्प्रदाय के श्रद्धालुओं का प्रमुख तीर्थ स्थल हैं। जिसे रामद्वारा के नाम से जानते है,मुख्य मंदिर रामद्वारा के नाम से जाना जाता हैं। यहाँ पूरे भारत से और बर्मा तक तक से तीर्थ यात्री आते हैं। यहाँ लोक देवताओं की फड पेंटिंग्स भी बनाई जाती हैं। यहाँ प्रसिद्ध स्वतंत्रता सेनानी केसरी सिंह बारहठ की हवेली एक स्मारक के रूप में विद्यमान हैं। जो वर्तमान में एक संग्रहालय के रूप में है जिसे देखने लोग आते हैं,शाहपुरा में प्रसिद्ध क्रांतिकारी प्रतापसिंह बारहट के नाम से महाविधालय है जिसके प्रांगण मे प्रतापसिंह बारहट की मूर्ति लगी है,यहाँ होली के दूसरे दिन प्रसिद्ध फूलडोल मेला लगता हैं, जो लोगों के आकर्षण का मुख्य केन्द्र होता हैं। यहाँ शाहपुरा से 30 किलो मीटर दूर धनोप माता का मंदिर भी हे और खारी नदी के तट पर शिव मंदिर छतरी भी लोगों को काफी पसंद है। === माण्डल === भीलवाडा से 14 किलोमीटर दूर स्थित माण्डल कस्बे में प्राचीन स्तम्भ मिंदारा पर्यटन की दृष्टि से महत्वपूर्ण हैं। यहाँ से कुछ ही दूर मेजा मार्ग पर स्थित प्रसिद्ध जगन्नाथ कछवाह की बतीस खम्भों की विशाल छतरी ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक महत्व का स्थल हैं। छह मिलोकमीटर दूर भीलवाडा का प्रसिद्ध पर्यटन स्थल मेजा बांध हैं। होली के तेरह दिन पश्चात रंग तेरस पर आयोजित नाहर नृत्य लोगों के आकर्षण का प्रमुख केन्द्र होता हैं। कहते हैं कि शाहजहाँ के शासनकाल से ही यहाँ यह नृत्य होता चला आ रहा हैं। यहां के तालाब के पाल पर प्राचीन शिव मंदिर स्थित है। जिसे भूतेश्‍वर महादेव के नाम से जाना जाता है। माण्डल से 27 किलोमीटर दूर '''बागौर''' नामक कस्बा है, जो कि अपनी मध्यपाषाण कालीन सभ्यता के प्रमुख स्थल के रूप में जाना जाता हैं। और यहाँ कलगीधर साहिब गुरुद्वारा भी स्थित हैं। === मांडलगढ़ === भीलवाड़ा से 55 किलोमीटर दूर [[पठार|त्रिभुजाकार पठार]] पर स्थित 'मांडलगढ़ दुर्ग' राजस्थान का प्राचीन किला है।<ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Svatantrat%C4%81_ke_puj%C4%81r%C4%AB_Mah%C4%81r%C4%81%E1%B9%87%C4%81_P/gFRuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&printsec=frontcover|title=Svatantratā ke pujārī Mahārāṇā Pratāpasiṃha|last=Maṇḍāvā|first=Devīsiṅgha|date=1993|publisher=Raṇabān̐kurā Prakāśana|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/R%C4%81jasth%C4%81na/3BBuAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&printsec=frontcover|title=Rājasthāna: jilevāra sāṃskr̥tika evaṃ aitihāsika adhyayana|last=Guptā|first=Mohanalāla|date=2004|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/R%C4%81jasth%C4%81na_ke_jala_sa%E1%B9%83s%C4%81dhana/SP7sAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97&printsec=frontcover|title=Rājasthāna ke jala-saṃsādhana: Mevāṛa ke sandarbha meṃ : 16 vīṃ evaṃ 17 vīṃ Śatābdī|last=Rāṇāvata|first=Īśvarasiṃha|date=2004|publisher=Cirāga Prakāśana|language=hi}}</ref> जनश्रुति के अनुसार, इसका निर्माण चांदना [[गुर्जर]] ने मांडिया [[भील]] के नाम पर करवाया था। मंडलाकार आकृति वाले इस ऐतिहासिक दुर्ग पर विभिन्न [[कालखंड|कालखंडों]] में [[चौहान वंश|चौहानों]], [[मुग़ल साम्राज्य|मुगलों]] और [[राजपूत|राजपूतों]] का [[आधिपत्य]] रहा। किले में सागर-सागरी जलाशय एवं प्राचीन मंदिर स्थित हैं।<ref>{{Cite web|url=https://ignca.gov.in/coilnet/rj068.htm|title=Mewar Bhaugolik Prishthbhumi|website=ignca.gov.in|access-date=2026-08-14}}</ref> == अन्य स्थल == * भीलवाडा-उदयपुर मार्ग पर 45 मिलोमीटर दूर गगापुर में गंगाबाई की प्रसिद्ध छतरी पुरातात्विक एवं ऐतिहासिक दष्टि से महत्वपूर्ण हैं। इस छतरी का निर्माण सिंधिया महारानी गंगाबाई की याद में महादजी सिंधिया ने करवाया था। * भीलवाड से 55 किलोमीटर दूर खारी नदी के बायें किनारे पर स्थित भीलवाडा का एक प्रसिद्ध धार्मिक स्थल। राजस्थान के लोक देवता देवनारायण जी का यह तीर्थ स्थल ह और इनका यहाँ एक भव्य मंदिर स्थित हैं। इसे इसके निर्माता भोजराव के नाम पर सवाईभोज कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[भीलवाड़ा ज़िला]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:भीलवाड़ा ज़िले के नगर]] lutcnl4f63ia20o7g0mni4j3ym6fj0p तिलका माँझी 0 2589 6598897 6511570 2026-08-14T11:53:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598897 wikitext text/x-wiki {{Infobox क्रान्तिकारी जीवनी|नाम=बाबा तिलका माँझी <br/>ᱵᱟᱵᱟ ᱛᱤᱞᱠᱟᱹ ᱢᱟᱡᱷᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ|जीवनकाल=11 फरवरी 1750 से 13 जनवरी 1785|चित्र=[[File:Tilka Majhi.jpg|220px]]|उपनाम=जबरा पहाड़िया|जन्मस्थल=सुल्तानगंज, [[बिहार]], [[ब्रिटिश भारत]]|मृत्युस्थल=भागलपुर, [[बिहार]], [[ब्रिटिश भारत]]|आन्दोलन=माँझी/ पहाड़ियां विद्रोह (1784)|राष्ट्रीयता=[[भारतीय]]}} '''तिलका माँझी''' ([[संथाल]]:ᱵᱟᱵᱟ ᱛᱤᱞᱠᱟᱹ ᱢᱟᱡᱷᱤ ᱢᱩᱨᱢᱩ) (11 फ़रवरी 1750 - 13 जनवरी 1785) तिलका मांझी उर्फ जबरा पहाड़िया जिन्होंने राजमहल, झारखंड की पहाड़ियों पर ब्रिटिश हुकूमत से लोहा लिया। इनमें सबसे लोकप्रिय तिलका मांझी हैं।<ref name="Brajesh verma"> https://en.wikipedia.org/wiki/User:Brajesh_verma  {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150623065637/https://en.wikipedia.org/wiki/User:Brajesh_verma |date=23 जून 2015 }}</ref><ref name="कालीचरण देहरी">{{Cite web |url=http://www.jagran.com/bihar/bhagalpur-7672393.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 फ़रवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227154839/http://www.jagran.com/bihar/bhagalpur-7672393.html |archive-date=27 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> == परिचय == तिलका मुर्मू (तिलका मांझी) भारत में ब्रिटिश सत्ता को चुनौती देने वाले [[माल पहाड़ियां]] के वीर आदिवासी थे। सिंगारसी पहाड़, पाकुड़ के जबरा पहाड़िया<ref name="जबरा पहाड़िया"> http://www.jagran.com/jharkhand/sahibganj-8806138.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423180201/https://www.jagran.com/jharkhand/sahibganj-8806138.html |date=23 अप्रैल 2021 }} </ref> उर्फ तिलका मांझी के बारे में कहा जाता है कि उनका जन्म 11 फ़रवरी 1750 ई. में हुआ था। 1771 से 1784 तक उन्होंने ब्रिटिश सत्ता के विरुद्ध लंबी और कभी न समर्पण करने वाली लड़ाई लड़ी और स्थानीय महाजनों-सामंतों व अंग्रेजी शासक की नींद उड़ाए रखा। पहाड़िया लड़ाकों में सरदार रमना अहाड़ी और अमड़ापाड़ा प्रखंड (पाकुड़, संताल परगना) के आमगाछी पहाड़ निवासी करिया पुजहर और सिंगारसी पहाड़ निवासी जबरा पहाड़िया भारत के आदिविद्रोही हैं।<ref name="जबरा पहाड़िया"/> दुनिया का पहला आदिविद्रोही रोम के पुरखा आदिवासी लड़ाका स्पार्टाकस को माना जाता है। भारत के औपनिवेशिक युद्धों के इतिहास में जबकि पहला आदिविद्रोही होने का श्रेय पहाड़िया आदिम आदिवासी समुदाय के लड़ाकों को जाता हैं जिन्होंने राजमहल, झारखंड की पहाड़ियों पर ब्रितानी हुकूमत से लोहा लिया। <ref name="पहाड़िया आदिम आदिवासी समुदाय">{{Cite web |url=https://books.google.co.in/books?id=QPMSBgAAQBAJ&pg=PA27&lpg=PA27&dq=%E2%80%98%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%B2+%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A5%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E2%80%99&source=bl&ots=H7P-TVjIjO&sig=a9HKI5VtFN2U0qkXWbsXAQBFKX8&hl=en&sa=X&ei=0kTdVO3vDYiMuATa3YCACw&ved=0CEYQ6AEwBQ#v=onepage&q=%E2%80%98%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%B2%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A5%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E2%80%99&f=false |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 फ़रवरी 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150213042203/https://books.google.co.in/books?id=QPMSBgAAQBAJ&pg=PA27&lpg=PA27&dq=%E2%80%98%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%B2+%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A5%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E2%80%99&source=bl&ots=H7P-TVjIjO&sig=a9HKI5VtFN2U0qkXWbsXAQBFKX8&hl=en&sa=X&ei=0kTdVO3vDYiMuATa3YCACw&ved=0CEYQ6AEwBQ#v=onepage&q=%E2%80%98%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%B2%20%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A5%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E2%80%99&f=false |archive-date=13 फ़रवरी 2015 |url-status=live }}</ref>इन पहाड़िया लड़ाकों में सबसे लोकप्रिय आदिविद्रोही जबरा या जौराह पहाड़िया उर्फ तिलका मांझी हैं। इन्होंने 1778 ई. में पहाड़िया सरदारों से मिलकर रामगढ़ कैंप पर कब्जा करने वाले अंग्रेजों को खदेड़ कर कैंप को मुक्त कराया। 1784 में जबरा ने क्लीवलैंड को मार डाला। बाद में आयरकुट के नेतृत्व में जबरा की गुरिल्ला सेना पर जबरदस्त हमला हुआ जिसमें कई लड़ाके मारे गए और जबरा को गिरफ्तार कर लिया गया। कहते हैं उन्हें चार घोड़ों में बांधकर घसीटते हुए भागलपुर लाया गया। पर मीलों घसीटे जाने के बावजूद वह पहाड़िया लड़ाका जीवित था। खून में डूबी उसकी देह तब भी गुस्सैल थी और उसकी लाल-लाल आंखें ब्रितानी राज को डरा रही थी। भय से कांपते हुए अंग्रेजों ने तब भागलपुर के चौराहे पर स्थित एक विशाल वटवृक्ष पर सरेआम लटका कर उनकी जान ले ली। हजारों की भीड़ के सामने जबरा पहाड़िया उर्फ तिलका मांझी हंसते-हंसते फांसी पर झूल गए। तारीख थी संभवतः 13 जनवरी 1785। बाद में आजादी के हजारों लड़ाकों ने जबरा पहाड़िया का अनुसरण किया और फांसी पर चढ़ते हुए जो गीत गाए - हांसी-हांसी चढ़बो फांसी ...! - वह आज भी हमें इस आदिविद्रोही की याद दिलाते हैं। पहाड़िया समुदाय का यह गुरिल्ला लड़ाका एक ऐसी किंवदंती है जिसके बारे में ऐतिहासिक दस्तावेज सिर्फ नाम भर का उल्लेख करते हैं, पूरा विवरण नहीं देते। लेकिन पहाड़िया समुदाय के पुरखा गीतों और कहानियों में इसकी छापामार जीवनी और कहानियां सदियों बाद भी उसके आदिविद्रोही होने का अकाट्य दावा पेश करती हैं। == तिलका माँझी उर्फ जबरा पहाड़िया विवाद == तिलका मांझी संताल थे या पहाड़िया इसे लेकर विवाद है।<ref name="Two tribes in tiff over Tilka Manjhi's legacy"> http://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/Two-tribes-in-tiff-over-Tilka-Manjhis-legacy/articleshow/30330250.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140217014412/http://timesofindia.indiatimes.com/city/ranchi/Two-tribes-in-tiff-over-Tilka-Manjhis-legacy/articleshow/30330250.cms |date=17 फ़रवरी 2014 }}</ref> आम तौर पर तिलका मांझी को मुर्मू टोटेल का बताते हुए अनेक लेखकों ने उन्हें संताल आदिवासी बताया है। तिलका मांझी के पिता का नाम सुंदरा मुर्मू और माता का नाम पानो मुर्मू थे। सुंदरा मुर्मू तिलकपुर गांव के ग्राम प्रधान (आतु मांझी) थे और तिलका मुर्मू के माता पानो मुर्मू गृहणी थी। उनके पिता और माता के नाम से साफ पता चलता है तिलका मांझी संथाल परिवार में जन्मे एक संथाल आदिवासी समुदाय के थे। तिलका मांझी (मुर्मू) का जन्म 11फरवरी 1750 को हुआ है। बिहार के सुल्तानगंज, भागलपुर क्षेत्र में पहाड़िया जनजाति के लोगों का भी निवास थे, तिलका मांझी संथाल और उन पहाड़िया जनजाति के बीच में रहकर पले बढ़े हैं, इसीलिए ही कुछ गैर आदिवासी इतिहासकारों को लगता है तिलका मांझी पहाड़िया जनजाति के है। संतालों का लिखित इतिहास अधिक नहीं है लेकिन फिर भी संतालों को याद है अपना गुजारा हुआ इतिहास कितना पुराना है। तिलका मांझी संतालों के लिए अंग्रेजों से लड़ाई लड़ने में कभी पीछे नहीं हटे है। संताल एवं आदिवासी समुदाय में इतिहासकारों की कमी होने के कारण दूसरे जाति समुदाय के इतिहासकारों द्वारा इस संथाल समुदाय के इतिहास को तोड़ मरोड़ा जा रहा है इतिहास के साथ छेड़छाड़ किया जा रहा है, इसलिए ही तिलका मांझी को पहाड़िया जनजाति के साथ कुछ इतिहासकारों द्वारा जोड़ा जा रहा है जो गलत जानकारी है। मांझी और मुर्मू सरनेम संतालों का है और तिलका, पानो और सुंदरा नाम भी अभी भी संतालों के बीच मौजूद हैं। तिलका मांझी का असली नाम तिलका मुर्मू है जबरा पहाड़िया नहीं। तिलका मांझी संतालो के बीच काफी लोकप्रिय है और उनका पुजा भी किया जाता है लेकिन पहाड़िया जनजाति के लोग तिलका मांझी का पुजा पाठ या कोई अन्य उनके नाम पर समारोह आयोजित नहीं देखने को मिलता है। संथालों के अनेकों लोक गीतों में उनका नाम है। और रही बात इतिहास की तो भारत देश मे सदैव उच्च जाति और पैसे वालों के आगे झुकता रहा है। शुरू में संतालों का स्थाई निवास स्थान नहीं था, स्थाई नहीं होने का कारण संतालों को दूसरे जाति समुदाय के लोगों द्वारा अनेकों स्थानों से भागाया जाता रहा है। झारखंड प्रदेश में सर्वप्रथम गिरिडीह जिला (शिर दिशोम शिखर दिशोम) क्षेत्र में प्रवेश किया। धीरे धीरे जनसंख्या बढ़ने लगे और संतालों का क्षेत्र भी बढ़ने लगे। लेकिन ऐतिहासिक दस्तावेजों के अनुसार संताल आदिवासी समुदाय के लोग 1770 के अकाल के कारण 1790 के बाद संताल परगना की तरफ आए और बसे। लेकिन संताल (आगील हापड़ाम कोवा काथा) इतिहास के आधार पर संताल सर्वप्रथम वर्तमान झारखंड के उत्तर पूर्व क्षेत्र तथा वर्तमान बिहार राज्य के दक्षिण क्षेत्र में निवास करते थे। अंग्रेज शासन के पहले संताल अपने को होड़ कहते थे। संतालों के लिए संताल शब्द अंग्रेजों के समय आया है। संताल का मूल शब्द है सांवता. सांवता का अर्थ होता है साथ साथ रहना। कलांतर में इनका शब्द सांवता से सांवताल, सांवतार, संताल, सांतार, सांथाल, संताड़ होने लगा। The Annals of Rural Bengal, Volume 1, 1868 By Sir William Wilson Hunter (page no 219 to 227) में साफ लिखा है कि संताल लोग बीरभूम से आज के सिंहभूम की तरफ निवास करते थे। 1790 के अकाल के समय उनका माइग्रेशन आज के संताल परगना तक हुआ। हंटर ने लिखा है, ‘1792 से संतालों नया इतिहास शुरू होता है’ (पृ. 220)। 1838 तक संताल परगना में संतालों के 40 गांवों के बसने की सूचना हंटर देते हैं जिनमें उनकी कुल आबादी 3000 थी (पृ. 223)। हंटर यह भी बताता है कि 1847 तक मि. वार्ड ने 150 गांवों में करीब एक लाख संतालों को बसाया (पृ. 224)।<ref name="William Wilson Hunter"> http://books.google.co.in/books?id=W1kOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213034311/http://books.google.co.in/books?id=W1kOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |date=13 फ़रवरी 2015 }}</ref> 1910 में प्रकाशित ‘बंगाल डिस्ट्रिक्ट गजेटियर: संताल परगना’, वोल्यूम 13 में एल.एस.एस. ओ मेली ने लिखा है कि जब मि. वार्ड 1827 में दामिने कोह की सीमा का निर्धारण कर रहा था तो उसे संतालों के 3 गांव पतसुंडा में और 27 गांव बरकोप में मिले थे। वार्ड के अनुसार, ‘ये लोग खुद को सांतार कहते हैं जो सिंहभूम और उधर के इलाके के रहने वाले हैं।’ (पृ. 97) दामिनेकोह में संतालों के बसने का प्रामाणिक विवरण बंगाल डिस्ट्रिक्ट गजेटियर: संताल परगना के पृष्ठ 97 से 99 पर उपलब्ध है।<ref name="Lewis Sydney Stewart O'Malley"> https://books.google.co.in/books?id=RdyjG9DYVLsC&printsec=frontcover&dq=bengal+district+gazetteers&hl=en&sa=X&ei=vz3dVMzmHI2vuQSL14LYBw&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=bengal%20district%20gazetteers&f=false {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213034329/https://books.google.co.in/books?id=RdyjG9DYVLsC&printsec=frontcover&dq=bengal+district+gazetteers&hl=en&sa=X&ei=vz3dVMzmHI2vuQSL14LYBw&ved=0CBwQ6AEwAA#v=onepage&q=bengal%20district%20gazetteers&f=false |date=13 फ़रवरी 2015 }}</ref> इसके अतिरिक्त आर. कार्सटेयर्स जो 1885 से 1898 तक संताल परगना का डिप्टी कमिश्नर रहा था, उसने अपने उपन्यास ‘हाड़मा का गांव’ (Harmawak Ato) की शुरुआत ही पहाड़िया लोगों के इलाके में संतालों के बसने के तथ्य से की है। संतालों का अपना इतिहासकारों की कमी के कारण इतिहास को सही सही नहीं लिखा गया है, संताल को पहले अपने आप को होड़ से संबंधित होते थे, अंग्रेजों द्वारा संतालों को जब होड़ से संताल में परिवर्तन किया गया और अपना दस्तावेजों में लिखना प्रारम्भ किया तब के बाद से संतालों का इतिहास देखने को मिलता है।<ref name=" Robert Carstairs">{{Cite web |url=http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=Harmawak%27%20Ato&author1=Carstairs%2C%20R.&subject1=Literature&year=1946%20&language1=english&pages=488&barcode=4990010015831&author2=&identifier1=VB%20Librarian&publisher1=The%20Printing%20House%2CCalcutta&contributor1=&vendor1=NONE&scanningcentre1=C-DAC%2C%20Kolkata&slocation1=NONE&sourcelib1=CENTRAL%20LIBRARY%2C%20VISVA-BHARATI&scannerno1=0&digitalrepublisher1=Digital%20Library%20Of%20India&digitalpublicationdate1=2010-08-23&numberedpages1=&unnumberedpages1=&rights1=In%20Public%20Domain&copyrightowner1=&copyrightexpirydate1=&format1=Tagged%20Image%20File%20Format%20&url=%2Fdata8%2Fupload%2F0212%2F123 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=14 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923215417/http://www.dli.gov.in/cgi-bin/metainfo.cgi?&title1=Harmawak%27%20Ato&author1=Carstairs%2C%20R.&subject1=Literature&year=1946%20&language1=english&pages=488&barcode=4990010015831&author2=&identifier1=VB%20Librarian&publisher1=The%20Printing%20House%2CCalcutta&contributor1=&vendor1=NONE&scanningcentre1=C-DAC%2C%20Kolkata&slocation1=NONE&sourcelib1=CENTRAL%20LIBRARY%2C%20VISVA-BHARATI&scannerno1=0&digitalrepublisher1=Digital%20Library%20Of%20India&digitalpublicationdate1=2010-08-23&numberedpages1=&unnumberedpages1=&rights1=In%20Public%20Domain&copyrightowner1=&copyrightexpirydate1=&format1=Tagged%20Image%20File%20Format%20&url=%2Fdata8%2Fupload%2F0212%2F123 |archive-date=23 सितंबर 2015 |url-status=dead }}</ref> == साहित्य में जबरा पहाड़िया उर्फ तिलका मांझी == बांग्ला की सुप्रसिद्ध लेखिका [[महाश्वेता देवी]] ने तिलका मांझी के जीवन और विद्रोह पर बांग्ला भाषा में एक उपन्यास 'शालगिरर डाके' की रचना की है। अपने इस उपन्यास में महाश्वेता देवी ने तिलका मांझी को मुर्मू गोत्र का संताल आदिवासी बताया है। यह उपन्यास हिंदी में 'शालगिरह की पुकार पर' नाम से अनुवादित और प्रकाशित हुआ है।<ref name="शालगिरह की पुकार पर"> https://books.google.co.in/books?id=ckreepb_i5AC&printsec=frontcover&dq=Mahasweta+Devi+google+books&hl=en&sa=X&ei=vkndVPOXOojiuQSCj4LACw&ved=0CCIQ6AEwATgK#v=onepage&q&f=false {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150213041331/https://books.google.co.in/books?id=ckreepb_i5AC&printsec=frontcover&dq=Mahasweta+Devi+google+books&hl=en&sa=X&ei=vkndVPOXOojiuQSCj4LACw&ved=0CCIQ6AEwATgK#v=onepage&q&f=false |date=13 फ़रवरी 2015 }}</ref> हिंदी के उपन्यासकार राकेश कुमार सिंह ने जबकि अपने उपन्यास ‘हूल पहाड़िया’ में तिलका मांझी को जबरा पहाड़िया के रूप में चित्रित किया है। ‘हूल पहाड़िया’ उपन्यास 2012 में प्रकाशित हुआ है।<ref name="हूल पहाड़िया"> हुल पहाड़िया (उपन्यास) / लेखक – राकेश कुमार सिंह / सामयिक बुक्स, नई दिल्ली</ref> तिलका मांझी के नाम पर [[भागलपुर]] में [[तिलका माँझी भागलपुर विश्वविद्यालय|तिलका मांझी भागलपुर विश्वविद्यालय]] नाम से एक शिक्षा का केंद्र स्थापित किया गया है। हिंदी के उपन्यासकार राकेश कुमार सिंह ने अपने उपन्यास हूल पहाड़िया मैं तिलका मांझी को जाबरा पहाड़िया के रूप में चित्रित किया है। == इन्हें भी देखें == * [[झारखण्ड|झारखंड]] * [[झारखंड आंदोलन]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == *संथाल परगना में पहाड़िया राज का इतिहास[https://web.archive.org/web/20150213041511/http://www.bhartiyapaksha.com/2006/01/03/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82-%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A5%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B0/] * नेपथ्य का नायक – तिलका मांझी, राकेश बिहारी [https://web.archive.org/web/20141226113154/http://samalochan.blogspot.in/2014/11/blog-post_7.html] *[http://divaswapan.blogspot.in/2013/08/1783-84rebellion-of-tilka-manjhi-in.html जंगलतरी में तिलका मांझी का विद्रोह (1783-84)]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} *[https://web.archive.org/web/20140630003657/http://tmbu.org/ तिलका मांझी भागलपुर विश्वविद्यालय] {{झारखंड के प्रसिद्व लोग}} [[श्रेणी:आदिवासी]] [[श्रेणी:भारतीय (आदिवासी)]] [[श्रेणी:झारखंड]] [[श्रेणी:भागलपुर]] 2btiulep14ldmidsueavybv2u6410lm खजुराहो 0 2661 6598619 6596247 2026-08-13T15:03:08Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598619 wikitext text/x-wiki {{Infobox World Heritage Site | WHS = खजुराहो स्मारक समूह | Image = [[चित्र:Khajuraho5.jpg|275px|खजुरहो का एक मंदिर शिखर, जिसमें देव दंपत्ति दर्शित हैं। मुख्य एवं गौण शिखरों पर बेल के बॉर्डर देखें}}]] | State Party = {{IND}} | Type = सांस्कृतिक | Criteria = i, iii | ID = 240 | Region = [[एशिया एवं ऑस्ट्रेलिया में विश्व धरोहर स्थलों की सूची|एशिया-प्रशांत]] | Year = 1986 | Session = 10th | Link = https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 }} <!-- {{Infobox Indian Jurisdiction | | नगर का नाम = खजुराहो | प्रकार = शहर | latd = | longd= | प्रदेश = मध्य प्रदेश | जिला = | शासक पद = [[महापौर]] | शासक का नाम = | शासक पद 2 = [[सांसद]] | शासक का नाम 2 = | ऊँचाई = | जनगणना का वर्ष = २००१ | जनगणना स्तर = | जनसंख्या = | घनत्व = | क्षेत्रफल = | दूरभाष कोड = ९१- | पिनकोड = | वाहन रेजिस्ट्रेशन कोड = | unlocode = | वेबसाइट = | skyline = | skyline_caption = लक्ष्मण मन्दीर | टिप्पणियाँ = | }} --> {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र | native_name = खजुराहो | type = शहर | latd = 24.85 | longd = 79.93 | locator_position = right | state_name = मध्य प्रदेश | district = [[छतरपुर ज़िला|छतरपुर]] | leader_title = | leader_name = | altitude = 283 | population_as_of = 2001 | population_total = 19,282 | population_density = | area_magnitude= sq. km | area_total = | area_telephone = | postal_code = | vehicle_code_range = | sex_ratio = | unlocode = | website = | footnotes = | }} '''खजुराहो''' [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] [[प्रांत|प्रान्त]] में स्थित एक प्रमुख शहर है जो अपने प्राचीन एवं मध्यकालीन मंदिरों के लिये विश्वविख्यात है। यह मध्य प्रदेश के [[छतरपुर]] जिले में स्थित है। खजुराहो को प्राचीन काल में 'खजूरपुरा' और 'खजूर वाहिका' के नाम से भी जाना जाता था। यहां बहुत बड़ी संख्या में प्राचीन हिन्दू और जैन मंदिर हैं। मंदिरों का शहर खजुराहो पूरे विश्व में मुड़े हुए पत्थरों से निर्मित मंदिरों के लिए प्रसिद्ध है। खजुराहो को इसके अलंकृत मंदिरों की वजह से जाना जाता है जो कि देश के सर्वोत्कृष्ठ मध्यकालीन स्मारक हैं। इन मंदिरों की स्थापत्य कला और मूर्तिकला को देखने के लिए भारत के अलावा दुनिया भर के आगन्तुक और पर्यटक प्रेम के इस अप्रतिम सौंदर्य के प्रतीक को देखने के लिए निरंतर आते रहते हैं। [[हिन्दू]] [[कला]] और [[संस्कृति]] को शिल्पियों ने इस शहर के पत्थरों पर मध्यकाल में उत्कीर्ण किया था। विभिन्न कामक्रीडाओं को इन मंदिरों में बेहद खूबसूरती के उभारा गया है। खजुराहो का मंदिर एक सभ्य सन्दर्भ, जीवंत सांस्कृतिक संपत्ति, और एक हजार आवाजें, जो सेरेब्रम, से अलग हो रही हैं, खजुराहो ग्रुप ऑफ मॉन्यूमेंट्स, समय और स्थान के अन्तिम बिंदु की तरह हैं, जो मानव संरचनाओं और संवेदनाओं को संयुक्त करती सामाजिक संरचनाओं की भरपाई करती है, जो हमारे पास है। सब रोमांच में। यह मिट्टी से पैदा हुआ एक कैनवास है, जो अपने शुद्धतम रूप में जीवन का चित्रण करने और जश्न मनाने वाले लकड़ी के ब्लॉकों पर फैला हुआ है। '''चंदेल वंश''' द्वारा '''950 - 1050 CE''' के बीच निर्मित, खजुराहो मंदिर भारतीय कला के सबसे महत्वपूर्ण नमूनों में से एक हैं। हिंदू और जैन मंदिरों के इन सेटों को आकार लेने में लगभग सौ साल लगे। मूल रूप से '''85''' मंदिरों का एक संग्रह, संख्या '''25''' तक नीचे आ गई है। एक यूनेस्को विश्व विरासत स्थल, मंदिर परिसर को तीन क्षेत्रों में विभाजित किया गया है: पश्चिमी, पूर्वी और दक्षिणी। पश्चिमी समूह में अधिकांश मंदिर हैं, पूर्वी में नक्काशीदार जैन मंदिर हैं जबकि दक्षिणी समूह में केवल कुछ मंदिर हैं। पूर्वी समूह के मंदिरों में जैन मंदिर चंदेला शासन के दौरान क्षेत्र में फलते-फूलते जैन धर्म के लिए बनाए गए थे। पश्चिमी और दक्षिणी भाग के मंदिर विभिन्न हिंदू देवी-देवताओं को समर्पित हैं। इनमें से आठ मंदिर विष्णु को समर्पित हैं, छह शिव को, और एक गणेश और सूर्य को जबकि तीन जैन तीर्थंकरों को हैं। कंदरिया महादेव मंदिर उन सभी मंदिरों में सबसे बड़ा है, जो बने हुए हैं। == इतिहास == खजुराहो का इतिहास लगभग एक हजार साल पुराना है। अपने क्षेत्र में खजुराहो की सबसे पुरानी ज्ञात शक्ति वत्स थी। क्षेत्र में उनके उत्तराधिकारियों में मौर्य, सुंग, कुषाण, पद्मावती के नागा, वाकाटक वंश, गुप्त, पुष्यभूति राजवंश और गुर्जर-प्रतिहार राजवंश शामिल थे। यह विशेष रूप से [[गुप्त राजवंश|गुप्त काल]] के दौरान था कि इस क्षेत्र में वास्तुकला और कला का विकास शुरू हुआ, हालांकि उनके उत्तराधिकारियों ने कलात्मक परंपरा जारी रखी। ये कलाकृतियां प्राचीन भारत की परंपराओं और कलाओं का प्रतिनिधित्व करती हैं। <ref name=":0">{{Cite book|title=International Dictionary of Historic Places, Volume 5: Asia and Oceania|publisher=Fitzroy Dearborn Publishers|year=1996|isbn=1-884964-04-4|editor-last=Schellinger|editor-first=Paul|location=Chicago|pages=468-469|editor-last2=Salkin|editor-first2=Robert}}</ref> ये शहर [[चन्देल]] साम्राज्‍य की प्रथम राजधानी था। [[चन्देल|चन्देल वंश]] और खजुराहो के संस्थापक चन्द्रवर्मन थे। चन्द्रवर्मन मध्यकाल में बुंदेलखंड में शासन करने वाले [[राजपूत]] राजा थे। वे अपने आप को चन्द्रवंशी मानते थे। चंदेल राजाओं ने दसवीं से बारहवी शताब्दी तक मध्य भारत में शासन किया। खजुराहो के मंदिरों का निर्माण 950 ईसवीं से 1050 ईसवीं के बीच इन्हीं [[चन्देल]] राजाओं द्वारा किया गया।<ref>{{Cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/240 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173646/https://whc.unesco.org/en/list/240 |archive-date=16 नवंबर 2018 |url-status=live }}</ref> मंदिरों के निर्माण के बाद चन्देलो ने अपनी राजधानी [[महोबा]] स्थानांतरित कर दी। लेकिन इसके बाद भी खजुराहो का महत्व बना रहा। मध्यकाल के दरबारी कवि [[चंदबरदाई]] ने [[पृथ्वीराज रासो]] के महोबा खंड में [[चन्देल]] की उत्पत्ति का वर्णन किया है। उन्होंने लिखा है कि काशी के राजपंडित की पुत्री हेमवती अपूर्व सौंदर्य की स्वामिनी थी। एक दिन वह गर्मियों की रात में कमल-पुष्पों से भरे हुए तालाब में स्नान कर रही थी। उसकी सुंदरता देखकर भगवान चन्द्र उन पर मोहित हो गए। वे मानव रूप धारणकर धरती पर आ गए और हेमवती का हरण कर लिया। दुर्भाग्य से हेमवती विधवा थी। वह एक बच्चे की मां थी। उन्होंने चन्द्रदेव पर अपना जीवन नष्ट करने और चरित्र हनन का आरोप लगाया। अपनी गलती के पश्चाताप के लिए चन्द्र देव ने हेमवती को वचन दिया कि वह एक वीर पुत्र की मां बनेगी। चन्द्रदेव ने कहा कि वह अपने पुत्र को खजूरपुरा ले जाए। उन्होंने कहा कि वह एक महान राजा बनेगा। राजा बनने पर वह बाग और झीलों से घिरे हुए अनेक मंदिरों का निर्माण करवाएगा। चन्द्रदेव ने हेमवती से कहा कि राजा बनने पर तुम्हारा पुत्र एक विशाल यज्ञ का आयोजन करेगा जिससे तुम्हारे सारे पाप धुल जाएंगे। चन्द्र के निर्देशों का पालन कर हेमवती ने पुत्र को जन्म देने के लिए अपना घर छोड़ दिया और एक छोटे-से गांव में पुत्र को जन्म दिया। हेमवती का पुत्र चन्द्रवर्मन अपने पिता के समान तेजस्वी, बहादुर और शक्तिशाली था। सोलह साल की उम्र में वह बिना हथियार के शेर या बाघ को मार सकता था। पुत्र की असाधारण वीरता को देखकर हेमवती ने चन्द्रदेव की आराधना की जिन्होंने चन्द्रवर्मन को पारस पत्थर भेंट किया और उसे खजुराहो का राजा बनाया। पारस पत्थर से लोहे को सोने में बदला जा सकता था। चन्द्रवर्मन ने लगातार कई युद्धों में शानदार विजय प्राप्त की। उसने कालिंजर का विशाल किला बनवाया। मां के कहने पर चन्द्रवर्मन ने तालाबों और उद्यानों से आच्छादित खजुराहो में 85 अद्वितीय मंदिरों का निर्माण करवाया और एक यज्ञ का आयोजन किया जिसने हेमवती को पापमुक्त कर दिया। चन्द्रवर्मन और उसके उत्तराधिकारियों ने खजुराहो में अनेक मंदिरों का निर्माण '''''करवाया।''''' == '''दर्शनीय स्थल''' == === पश्चिमी समूह === जब ब्रिटिश इंजीनियर टी एस बर्ट ने खजुराहो के मंदिरों की खोज की है तब से मंदिरों के एक विशाल समूह को 'पश्चिमी समूह' के नाम से जाना जाता है। यह खजुराहो के सबसे आकर्षक स्थानों में से एक है। इस स्थान को युनेस्को ने 1986 में विश्व विरासत की सूची में शामिल भी किया है। इसका मतलब यह हुआ कि अब सारा विश्व इसकी मरम्मत और देखभाल के लिए उत्तरदायी होगा। शिवसागर के नजदीक स्थित इन पश्चिम समूह के मंदिरों के दर्शन के साथ अपनी यात्रा शुरू करनी चाहिए। एक ऑडियो हैडसेट 50 रूपये में टिकट बूथ से 500 रूपये जमा करके प्राप्त किया जा सकता है। इसके अलावा दो सौ रूपये से तीन रूपये के बीच आधे या पूरे दिन में चार लोगों के लिए गाइड सेवाएं भी ली जा सकती हैं। खजुराहो को साइकिल के माध्यम से अच्छी तरह देखा जा सकता है। यह साइकिलें 20 रूपये प्रति घंटे की दर से पश्चिम समूह के निकट स्टैंड से प्राप्त की जा सकती है। इस परिसर के विशाल मंदिरों की बहुत ज्यादा सजावट की गई है। यह सजावट यहां के शासकों की संपन्नता और शक्ति को प्रकट करती है। इतिहासकारों का मत है कि इनमें हिन्दू देवकुलों के प्रति भक्ति भाव दर्शाया गया है। देवकुलों के रूप में या तो शिव या विष्णु को दर्शाया गया है। इस परिसर में स्थित लक्ष्मण मंदिर उच्च कोटि का मंदिर है। इसमें भगवान विष्णु को बैकुंठम के समान बैठा हुआ दिखाया गया है। चार फुट ऊंची विष्णु की इस मूर्ति में तीन सिर हैं। ये सिर मनुष्य, सिंह और वराह के रूप में दर्शाए गए हैं। कहा जाता है कि कश्मीर के चम्बा क्षेत्र से इसे मंगवाया गया था। इसके तल के बाएं हिस्से में आमलोगों के प्रतिदिन के जीवन के क्रियाकलापों, कूच करती हुई सेना, घरेलू जीवन तथा नृतकों को दिखाया गया है। मंदिर के प्लेटफार्म की चार सहायक वेदियां हैं। 954 ईसवीं में बने इस मंदिर का संबंध तांत्रिक संप्रदाय से है। इसका अग्रभाग दो प्रकार की मूर्तिकलाओं से सजा है जिसके मध्य खंड में मिथुन या आलिंगन करते हुए दंपत्तियों को दर्शाता है। मंदिर के सामने दो लघु वेदियां हैं। एक देवी और दूसरा वराह देव को समर्पित है। विशाल वराह की आकृति पीले पत्थर की चट्टान के एकल खंड में बनी है। ==== लक्ष्मी मंदिर ==== लक्ष्मी मंदिर, लक्ष्मण मंदिर के सामने बना है। <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Lakshmi Temple & Varaha Temple.JPG|लक्ष्मी मंदिर </gallery> ==== वराह मंदिर ==== <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Varaha Temple.JPG| वराह मंदिर Image:Khajuraho India, Varaha Temple - Body.JPG|वराह मंदिर Image:Khajuraho India, Varaha Temple - Head.JPG|वराह मंदिर Image:Khajuraho India, Varaha Temple - Leg.JPG|वराह मंदिर Image:Khajuraho India, Varaha Temple - Back View.JPG|वराह मंदिर Image:Khajuraho India, Varaha Temple - Mouth.JPG|वराह मंदिर Image:Khajuraho India, Varaha Temple - Front.JPG|वराह मंदिर </gallery> ==== लक्ष्मण मंदिर ==== <gallery> Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 07.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 01.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 02.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 03.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 04.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 05.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 06.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 08.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 09.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 10.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 11.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 12.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 13.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Lakshman Temple, Sculpture 14.JPG|लक्ष्मण मंदिर, खजुराहो </gallery> ==== कंदरिया महादेव मंदिर ==== कंदरिया महादेव मंदिर पश्चिमी समूह के मंदिरों में विशालतम है। यह अपनी भव्यता और संगीतमयता के कारण प्रसिद्ध है। इस विशाल मंदिर का निर्माण महान चन्देल राजा [[विद्याधर]] ने महमूद गजनवी पर अपनी विजय के उपलक्ष्य में किया था। लगभग '''1050 ईसवीं''' में इस मंदिर को बनवाया गया। यह एक शैव मंदिर है। तांत्रिक समुदाय को प्रसन्न करने के लिए इसका निर्माण किया गया था। कंदरिया महादेव मंदिर लगभग '''107 फुट''' ऊंचा है। मकर तोरण इसकी मुख्य विशेषता है। मंदिर के संगमरमरी लिंगम में अत्यधिक ऊर्जावान मिथुन हैं। अलेक्जेंडर कनिंघम के अनुसार यहां सर्वाधिक मिथुनों की आकृतियां हैं। उन्होंने मंदिर के बाहर '''646''' आकृतियां और भीतर '''246''' आकृतियों की गणना की थीं। <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Kandariya Mahadev Temple 01.JPG|'कंदरिया महादेव''' मंदिर Image:IKhajuraho India, Kandariya Mahadev Temple 02.JPG|'कंदरिया महादेव''' मंदिर Image:Khajuraho India, Kandariya Mahadev Temple, Main Idol.JPG|'कंदरिया महादेव''' मंदिर Image:Khajuraho India, Kandariya Mahadev Temple, Narshima Sculpture.JPG| 'कंदरिया महादेव''' मंदिर Image:Khajuraho India, Kandariya Mahadev Temple, Sculpture 01.JPG|'कंदरिया महादेव''' मंदिर Image:Khajuraho India, Kandariya Mahadev Temple, Shiva Sculpture.JPG|'कंदरिया महादेव''' मंदिर </gallery> ==== सिंह मंदिर ==== यह मंदिर कंदरिया महादेव मंदिर और देवी जगदम्बा मंदिर के बीच बना है | <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Lion Temple (Front).JPG| सिन्ह मंदिर (कंदरिया महादेव मंदिर और देवी जगदम्बा मंदिर के बीच) Image:Khajuraho India, Lion Temple,.JPG| सिन्ह मंदिर (कंदरिया महादेव मंदिर और देवी जगदम्बा मंदिर के बीच) </gallery> ==== देवी जगदम्बा मंदिर ==== कंदरिया महादेव मंदिर के चबूतरे के उत्तर में जगदम्बा देवी का मंदिर है। जगदम्बा देवी का मंदिर पहले भगवान विष्णु को समर्पित था और इसका निर्माण 1000 से 1025 ईसवीं के बीच किया गया था। सैकड़ों वर्षों पश्चात यहां छतरपुर के महाराजा ने देवी पार्वती की प्रतिमा स्थापित करवाई थी इसी कारण इसे देवी जगदम्बा मंदिर कहते हैं। यहां पर उत्कीर्ण मैथुन मूर्तियों में भावों की गहरी संवेदनशीलता शिल्प की विशेषता है। यह मंदिर शार्दूलों के काल्पनिक चित्रण के लिए प्रसिद्ध है। शार्दूल वह पौराणिक पशु था जिसका शरीर शेर का और सिर तोते, हाथी या वराह का होता था। <gallery> Khajuraho India, Devi Jagdambi Temple - Main Idol.JPG| देवी जगदम्बा मंदिर Khajuraho India, Devi Jagdambi Temple 01.JPG| देवी जगदम्बा मंदिर Khajuraho India, Devi Jagdambi Temple 02.JPG| देवी जगदम्बा मंदिर Khajuraho India, Devi Jagdambi Temple 03.JPG| देवी जगदम्बा मंदिर Khajuraho India, Devi Jagdambi Temple 04.JPG| देवी जगदम्बा मंदिर Khajuraho India, Devi Jagdambi Temple 05.JPG| देवी जगदम्बा मंदिर </gallery> ==== सूर्य (चित्रगुप्त) मंदिर ==== खजुराहो में एकमात्र सूर्य मंदिर है जिसका नाम [[चित्रगुप्त]] है। [[चित्रगुप्त मंदिर|'''चित्रगुप्त मंदिर''']] एक ही चबूतरे पर स्थित चौथा मंदिर है। इसका निर्माण भी [[विद्याधर]] के काल में हुआ था। इसमें भगवान सूर्य की सात फुट ऊंची प्रतिमा कवच धारण किए हुए स्थित है। इसमें भगवान सूर्य सात घोड़ों के रथ पर सवार हैं। मंदिर की अन्य विशेषता यह है कि इसमें एक मूर्तिकार को काम करते हुए कुर्सी पर बैठा दिखाया गया है। इसके अलावा एक ग्यारह सिर वाली विष्णु की मूर्ति दक्षिण की दीवार पर स्थापित है। बगीचे के रास्ते में पूर्व की ओर पार्वती मंदिर स्थित है। यह एक छोटा-सा मंदिर है जो विष्णु को समर्पित है। इस मंदिर को [[छतरपुर]] के महाराजा प्रताप सिंह द्वारा 1843-1847 ईसवीं के बीच बनवाया गया था। इसमें पार्वती की आकृति को गोह पर चढ़ा हुआ दिखाया गया है। पार्वती मंदिर के दायीं तरफ विश्वनाथ मंदिर है जो खजुराहो का विशालतम मंदिर है। यह मंदिर शंकर भगवान से संबंधित है। यह मंदिर राजा धंग द्वारा 999 ईसवीं में बनवाया गया था। चिट्ठियां लिखती अपसराएं, संगीत का कार्यक्रम और एक लिंगम को इस मंदिर में दर्शाया गया है। <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Chitragupta Temple.JPG|सूर्य मंदिर Image:Khajuraho_India, Chitragupta Temple, Front View.JPG||सूर्य मंदिर Image:Khajuraho India, Chitragupta Temple, Main Idol.JPG|सूर्य मंदिर Image:Khajuraho India, Chitragupta Temple, Sculpture 01.JPG|सूर्य मंदिर Image:Khajuraho India, Chitragupta Temple, Sculpture 02.JPG|सूर्य मंदिर </gallery> ==== विश्वनाथ मन्दिर ==== शिव मंदिरों में अत्यंत महत्वपूर्ण '''विश्वनाम मंदिर''' का निर्माण काल सन् १००२- १००३ ई. है। पश्चिम समूह की जगती पर स्थित यह मंदिर अति सुंदरों में से एक है। इस मंदिर का नामाकरण शिव के एक और नाम विश्वनाथ पर किया गया है। मंदिर की लंबाई ८९' और चौड़ाई ४५' है। पंचायतन शैली का संधार प्रासाद यह शिव भगवान को समर्पित है। गर्भगृह में शिवलिंग के साथ- साथ गर्भगृह के केंद्र में नंदी पर आरोहित शिव प्रतिमा स्थापित की गयी है। <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Vishwanath Temple.JPG|विश्वनाथ मन्दिर Image:Khajuraho India, Vishwanath Temple, Main Idol (Shiva).JPG|विश्वनाथ मन्दिर Image:Khajuraho India, Vishwanath Temple, Elephant Sculpture.JPG|विश्वनाथ मन्दिर Image:Khajuraho India, Vishwanath Temple, Main Idol (Shiva) - 02.JPG| विश्वनाथ मन्दिर Image:Khajuraho India, Vishwanath Temple, Identification Stone.JPG|विश्वनाथ मन्दिर </gallery> ==== नन्दी मंदिर ==== नन्दी मंदिर, विश्वनाथ मंदिर के सामने बना है | . <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Nandi Temple 01.JPG|नन्दी मंदिर Image:Khajuraho India, Temple between Nandi and Vishwanath Temple.JPG| नन्दी मंदिर और विश्वनाम मंदिर के बीच का मंदिर Image:Khajuraho India, Nandi Temple 02.JPG|नन्दी मंदिर Image:Khajuraho India, Nandi Temple - Nandi 01.JPG|न Nandi.JPG|नन्दी मंदिर Image:Khajuraho India, Nandi Temple - Nandi 02.JPG|नन्दी मंदिर </gallery> "+" ==== पार्वती मंदिर ==== <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Parvati Temple 01.JPG| पार्वती मंदिर Image:Khajuraho India, Parvati Temple 02.JPG| पार्वती मंदिर Image:Khajuraho India, Parvati Temple 03.JPG| पार्वती मंदिर Image:Khajuraho India, Parvati Temple 04.JPG| पार्वती मंदिर Image:Khajuraho India, Parvati Temple 05.JPG| पार्वती मंदिर </gallery> === प्रकाश एवं ध्वनि कार्यक्रम === शाम को इस परिसर में [[अमिताभ बच्चन]] की आवाज़ में ''लाईट एंड साउंड'' कार्यक्रम प्रद्रर्शित किया जाता है। यह कार्यक्रम खजुराहो के इतिहास को जीवंत कर देता है। इस कार्यक्रम का आनंद उठाने के लिए भारतीय नागरिक से प्रवेश शुल्क ५० रूपये और विदेशियों से २०० रूपये का शुल्क लिया जाता है। सितम्बर से फरवरी के बीच अंग्रेजी में यह कार्यक्रम शाम ७ बजे से ७:५० तक होता है जबकि हिन्दी का कार्यक्रम रात आठ से नौ बजे तक आयोजित किया जाता है। मार्च से अगस्त तक इस कार्यक्रम का समय बदल जाता है। इस अवधि में अंग्रेजी कार्यक्रम शाम ७:३० -८:२० के बीच होता है। हिन्दी भाषा में समय बदलकर ८:४० - ९:३० हो जाता है।{{cn|date=अप्रैल 2013}} == पूर्वी समूह == पूर्वी समूह के मंदिरों को दो विषम समूहों में बांटा गया है। जिनकी उपस्थिति आज के गांधी चौक से आरंभ हो जाती है। इस श्रेणी के प्रथम चार मंदिरों का समूह प्राचीन खजुराहो गांव के नजदीक है। दूसरे समूह में जैन मंदिर हैं जो गांव के स्कूल के पीछे स्थित हैं। पुराने गांव के दूसरे छोर पर स्थित घंटाई मंदिर को देखने के साथ यहां के मंदिरों का भ्रमण शुरू किया जा सकता है। नजदीक ही वामन और जायरी मंदिर भी दर्शनीय स्थल हैं। 1050 से 1075 ईसवीं के बीच वामन मंदिर का निर्माण किया गया था। विष्णु के अवतारों में इसकी गणना की जाती है। नजदीक ही जायरी मंदिर हैं जिनका निमार्ण 1075-1100 ईसवीं के बीच माना जाता है। यह मंदिर भी विष्णु भगवान को समर्पित है। इन दोनों मंदिरों के नजदीक ब्रह्मा मंदिर हैं जिसकी स्‍थापना 925 ईसवीं में हुई थी। इस मंदिर में एक चार मुंह वाला लिंगम है। ब्रह्मा मंदिर का संबंध ब्रह्मा से न होकर शिव से है। === वामन मंदिर === <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Vamana Temple 01. Photographed 10-March-2012.JPG| वामन मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Vamana Temple 02; Photographed 10-March-2012.JPG|वामन मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Vamana Temple, Outer Wall Sculptures; Photographed 10-March-2012.JPG|वामन मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Vamana Temple (Front-Right); Photographed 10-March-2012.JPG|वामन मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Vamana Temple (Left Side View); Photographed 10-March-2012.JPG|वामन मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Vamana Temple, Main Idol; Photograhed on 10-March-2012.JPG|वामन मंदिर, खजुराहो Image:Khajuraho India, Vamana Temple, Roof; Photographed on 10-March-2012.JPG|वामन मंदिर, खजुराहो </gallery> === जावरी मंदिर === <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Javari Temple, Photographed on 10-March-2012.JPG| जावरी मंदिर Image:Khajuraho India, Javari Temple, Main Idol, Photographed on 10-March-2012.JPG|जावरी मंदिर Image:Khajuraho India, Javari Temple, Makar Arch, Photographed on 10-03-2012.JPG|जावरी मंदिर Image:Khajuraho India, Javari Temple, Roof, Photographed on 10-03-2012.JPG|जावरी मंदिर </gallery> === जैन मंदिर === इन मंदिरों का समूह एक कम्पाउंड में स्थित है। जैन मंदिरों को दिगम्बर सम्प्रदाय ने बनवाया था। यह सम्प्रदाय ही इन मंदिरों की देखभाल करता है। इस समूह का सबसे विशाल मंदिर र्तीथकर आदिनाथ को समर्पित है। आदिनाथ मंदिर पार्श्‍वनाथ मंदिर के उत्तर में स्थित है। जैन समूह का अन्तिम शान्तिनाथ मंदिर ग्यारहवीं शताब्दी में बनवाया गया था। इस मंदिर में यक्ष दंपत्ति की आकर्षक मूर्तियां हैं। <gallery widths="160px" heights="150px"> Khajuraho_Parshvanath_temple_2010.jpg| पार्श्वनाथ जैन मंदिर Shantinath_Jain_Temple_Khajuraho_01.jpg|शांतिनाथ जैन मंदिर Image:Khajuraho3.jpg| जैन मंदिर A ruin, pillars at Khajuraho, India.jpg| जैन मंदिर Image:Jain Museum, Khajuraho India.JPG| जैन संग्रहालय </gallery> == दक्षिणी समूह == इस भाग में दो मंदिर हैं। एक भगवान शिव से संबंधित दुलादेव मंदिर है और दूसरा विष्णु से संबंधित है जिसे चतुर्भुज मंदिर कहा जाता है। दुलादेव मंदिर खुद्दर नदी के किनारे स्थित है। इसे 1130 ईसवी में मदनवर्मन द्वारा बनवाया गया था। इस मंदिर में खंडों पर मुंद्रित दृढ़ आकृतियां हैं। चतुर्भुज मंदिर का निर्माण 1100 ईसवीं में किया गया था। इसके गर्भ में 9 फुट ऊंची विष्णु की प्रतिमा को संत के वेश में दिखाया गया है। इस समूह के मंदिर को देखने लिए दोपहर का समय उत्तम माना जाता है। दोपहर में पड़ने वाली सूर्य की रोशनी इसकी मूर्तियों को आकर्षक बनाती है। === चतुर्भुज मंदिर === यह मंदिर जटकारा ग्राम से लगभग आधा किलोमीटर दक्षिण में स्थित है। यह विष्णु मंदिर निरधार प्रकार का है। इसमें अर्धमंडप, मंडप, संकीर्ण अंतराल के साथ- साथ गर्भगृह है। इस मंदिर की योजना सप्ररथ है। इस मंदिर का निर्माणकाल जवारी तथा दुलादेव मंदिर के निर्माणकाल के मध्य माना जाता है। बलुवे पत्थर से निर्मित खजुराहो का यह एकमात्र ऐसा मंदिर है, जिसमें मिथुन प्रतिमाओं का सर्वथा अभाव दिखाई देता है। सामान्य रूप से इस मंदिर की शिल्प- कला अवनति का संकेत करती है। मूर्तियों के आभूषण के रेखाकन मात्र हुआ है और इनका सूक्ष्म अंकन अपूर्ण छोड़ दिया है। यहाँ की पशु की प्रतिमाएँ एवं आकृतियाँ अपरिष्कृत तथा अरुचिकर है। अप्सराओं सहित अन्य शिल्प विधान रुढिगत हैं, जिसमें सजीवता और भावाभिव्यक्ति का अभाव माना जाता है। फिर भी, विद्याधरों का अंकन आकर्षक और मन को लुभाने वाली मुद्राओं में किया गया है। इस तरह यह मंदिर अपने शिल्प, सौंदर्य तथा शैलीगत विशेषताओं के आधार पर सबसे बाद में निर्मित दुलादेव के निकट बना माना जाता है। चतुर्भुज मंदिर के द्वार के शार्दूल सर्पिल प्रकार के हैं। इसमें कुछ सुर सुंदरियाँ अधबनी ही छोड़ दी गयी हैं। मंदिर की अधिकांश अप्सराएँ और कुछ देव दोहरी मेखला धारण किए हुए अंकित किए गए हैं तथा मंदिर की रथिकाओं के अर्धस्तंभ बर्तुलाकार बनाए गए हैं। ये सारी विशेषताएँ मंदिर के परवर्ती निर्माण सूचक हैं। <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Photographed 10-03-2012.JPG| चतुर्भुज मंदिर Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Main Idol.JPG| चतुर्भुज मंदिर Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Roof.JPG| चतुर्भुज मंदिर Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Ganga-Yamuna 01 Sculpture; Photographed on 10-March-2012.JPG| चतुर्भुज मंदिर Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Ganga-Yamuna 02 Sculptures; Photographed on 10-March-2012.JPG| चतुर्भुज मंदिर Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Outer Wall. Photographed 10-March-2012.JPG| चतुर्भुज मंदिर Image:Khajuraho India, Chaturbhuj Temple, Shiva Sculpture; Photographed 10-March-2012.JPG| चतुर्भुज मंदिर </gallery> === दुल्हादेव मन्दिर === [[File:Khajuraho Dulhadeo 2010.jpg|thumb|खजुराहो स्थित दुल्हादेव मन्दिर]] यह मूलतः शिव मंदिर है। इसको कुछ इतिहासकार कुंवरनाथ मंदिर भी कहते हैं। इसका निर्माणकाल लगभग सन् १००० ई. है। मंदिर का आकार ६९ न् ४०' है। यह मंदिर प्रतिमा वर्गीकरण की दृष्टि से महत्वपूर्ण मंदिर है। निरंधार प्रासाद प्रकृति का यह मंदिर अपनी नींव योजना में समन्वित प्रकृति का है। मंदिर सुंदर प्रतिमाओं से सुसज्जित है। इसमें गंगा की चतुर्भुज प्रतिमा अत्यंत ही सुंदर ढ़ंग से अंकित की गई है। यह प्रतिमा इतनी आकर्षक एवं प्रभावोत्पादक है कि लगता है कि यह अपने आधार से पृथक होकर आकाश में उड़ने का प्रयास कर रही है। मंदिर की भीतरी बाहरी भाग में अनेक प्रतिमाएँ अंकित की गई है, जिनकी भावभंगिमाएँ सौंदर्यमयी, दर्शनीय तथा उद्दीपक है। नारियों, अप्सराओं एवं मिथुन की प्रतिमाएँ, इस तरह अंकित की गई है कि सब अपने अस्तित्व के लिए सजग है। भ्रष्ट मिथुन मोह भंग भी करते हैं, फिर अपनी विशेषता से चौंका भी देते हैं। इस मंदिर के पत्थरों पर "वसल' नामक कलाकार का नाम अंकित किया हुआ मिला है। मंदिर के वितान गोलाकार तथा स्तंभ अलंकृत हैं और नृत्य करती प्रतिमा एवं सुंदर एवं आकर्षिक हैं। मंदिर के गर्भगृह में शिवलिंग योनि- वेदिका पर स्थापित किया गया है। मंदिर के बाहर मूर्तियाँ तीन पट्टियों पर अंकित की गई हैं। यहाँ हाथी, घोड़े, योद्धा और सामान्य जीवन के अनेकानेक दृश्य प्रस्तुत किये गए हैं। अप्सराओं को इस तरह व्यवस्थित किया गया है कि वे स्वतंत्र, स्वच्छंद एवं निर्बाध जीवन का प्रतीक मालूम पड़ती है। इस मंदिर की विशेषता यह है कि अप्सरा टोड़ों में अप्साओं को दो- दो, तीन- तीन की टोली में दर्शाया गया है। मंदिर, मंण्डप, महामंडप तथा मुखमंडप युक्त है। मुखमंडप भाग में गणेश और वीरभद्र की प्रतिमाएँ अपनी रशिकाओं में इस प्रकार अंकित की गई है कि झांक रही दिखती है। यहाँ की विद्याधर और अप्सराएँ गतिशील हैं। परंतु सामान्यतः प्रतिमाओं पर अलंकरण का भार अधिक दिखाई देता है। प्रतिमाओं में से कुछ प्रतिमाओं की कलात्मकता दर्शनीय एवं सराहनीय है। अष्टवसु मगरमुखी है। यम तथा नॠत्ति की केश सज्जा परंपराओं से पृथक पंखाकार है। मंदिर की जगती ५' उँची है। जगती को सुंदर एवं दर्शनीय बनाया गया है। जंघा पर प्रतिमाओं की पंक्तियाँ स्थापित की गई हैं। प्रस्तर पर पत्रक सज्जा भी है। देवी- देवता, दिग्पाल तथा अप्सराएँ छज्जा पर मध्य पंक्ति देव तथा मानव युग्लों एवं मिथुन से सजाया गया है। भद्रों के छज्जों पर रथिकाएँ हैं। वहाँ देव प्रतिमाएँ हैं। दक्षिणी भद्र के कक्ष- कूट पर गुरु- शिष्य की प्रतिमा अंकित की गई है। शिखर सप्तरथ मूल मंजरी युक्त है। यह भूमि आम्लकों से सुसज्जित किया गया है। उरु: श्रृंगों में से दो सप्तरथ एक पंच रथ प्रकृति का है। शिखर के प्रतिरथों पर श्रृंग हैं, किनारे की नंदिकाओं पर दो- दो श्रृंग हैं तथा प्रत्येक करणरथ पर तीन- तीन श्रृंग हैं। श्रृंग सम आकार के हैं। अंतराल भाग का पूर्वी मुख का उग्रभाग सुरक्षित है। जिसपर नौं रथिकाएँ बनाई गई हैं, जिनपर नीचे से ऊपर की ओर उद्गमों की चार पंक्तियाँ हैं। आठ रथिकाओं पर शिव- पार्वती की प्रतिमाएँ अंकित की गई हैं। स्तंभ शाखा पर तीन रथिकाएँ हैं, जिनपर शिव प्रतिमाएँ अंकित की गई हैं, जो परंपरा के अनुसार ब्रह्मा और विष्णु से घिरी हैं। भूत- नायक प्रतिमा शिव प्रतिमाओं के नीचे हैं, जबकि विश्रांति भाग में नवग्रह प्रतिमाएँ खड़ी मुद्रा में हैं। इस स्तंभ शाखा पर जल देवियाँ त्रिभंगी मुद्राओं में है। मगर और कछुआ भी यहाँ सुंदर प्रकार से अंकित किया गया है। मुख प्रतिमाएँ गंगा- यमुना की प्रतीक मानी जाती है। शैव प्रतिहार प्रतिमाओं में एक प्रतिमा महाकाल भी है, जो खप्पर युक्त है। मंदिर के बाहरी भाग की रथिकाओं में दक्षिणी मुख पर नृत्य मुद्रा में छः भुजा युक्त भैरव, बारह भुजायुक्त शिव तथा एक अन्य रथिका में त्रिमुखी दश भुजायुक्त शिव प्रतिमा है। इसकी दीवार पर बारह भुजा युक्त नटराज, चतुर्भुज, हरिहर, उत्तरी मुख पर बारह भुजा युक्त शिव, अष्ट भुजायुक्त विष्णु, दश भुजा युक्त चौमुंडा, चतुर्भुज विष्णु गजेंद्रमोक्ष रूप में तथा शिव पार्वती युग्म मुद्रा में है। पश्चिमी मुख पर चतुर्भुज नग्न नॠति, वरुण के अतिरिकत वृषभमुखी वसु की दो प्रतिमाएँ हैं। उत्तरी मुख पर वायु की भग्न प्रतिमा के अतिरिक्त वृषभमुखी वसु की तीन तथा चतुर्भुज कुबेर एवं ईशान की एक- एक प्रतिमा अंकित की गई है। <gallery widths="160px" heights="150px"> Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple 01 - Photographed 10-March-2012.JPG| दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple 02 - Photographed 10-March-2012.JPG| दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Sculpture Outer Wall - Photographed 10-March-2012.JPG| दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Sculptures Outer Wall 01 - Photographed 10-March-2012.JPG|दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Sculptures Outer Wall 02 - Photographed 10-March-2012.JPG|दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Sculptures Outer Wall 03 - Photographed 10-March-2012.JPG|दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple, (Garden Area outside temple) - Photographed 10-March-2012.JPG|दुलादेव मन्दिर Image:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Nandi and other Sculptures Outer Wall- Photographed 10-March-2012.JPG|दुलादेव मन्दिर </gallery> == संग्रहालय == खजुराहो के विशाल मंदिरों को टेड़ी गर्दन से देखने के बाद तीन संग्रहालयों को देखा जा सकता है। वेस्टर्न ग्रुप के विपरीत स्थित [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|भारतीय पुरातत्व विभाग]] के संग्रहालय में मूर्तियों को अपनी आंख के स्तर पर देखा जा सकता है। पुरातत्व विभाग के इस संग्रहालय को चार विशाल गृहों में विभाजित किया गया है जिनमें शैव, वैष्णव, जैन और 100 से अधिक विभिन्न आकारों की मूर्तियां हैं। संग्रहालय में विशाल मूर्तियों के समूह को काम करते हुए दिखाया गया है। इसमें विष्णु की प्रतिमा को मुंह पर अंगुली रखे चुप रहने के भाव के साथ दिखाया गया है। संग्रहालय में चार पैरों वाले शिव की भी एक सुन्दर मूर्ति है। जैन संग्रहालय में लगभग 100 जैन मूर्तियां हैं। जबकि ट्राईबल और फॉक के राज्य संग्रहालय में जनजाति समूहों द्वारा निर्मित पक्की मिट्टी की कलाकृतियां, धातु शिल्प, लकड़ी शिल्प, पेंटिंग, आभूषण, मुखौटों और टेटुओं को दर्शाया गया है। [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण|भारतीय पुरातत्व विभाग]] के संग्रहालय में प्रवेश शुल्क 5 रूपये रखा गया है। वेस्टर्न ग्रुप के टिकट के साथ इस संग्रहालय में मुफ्त प्रवेश किया जा सकता है। सुबह दस से शाम साढे चार बजे तक यह संग्रहालय खुला रहता है। शुक्रवार को यह संग्रहालय बन्द रहता है। शुल्‍क: जैन संग्रहालय सुबह सात बजे से शाम छ: बजे तक खुला रहता है और इसमें कोई प्रवेश शुल्क नहीं लिया जाता। राज्य संग्रहालय में शुल्क के रूप में 20 रूपये लिए जाते हैं। यह दोपहर बारह बजे से शाम आठ बजे तक खुला रहता है। सोमवार और सार्वजनिक अवकाश वाले दिन यह बन्द रहता है। == निकटवर्ती दर्शनीय स्थल == खजुराहो के आसपास अनेक ऐसे स्थान हैं जो पर्यटन और भ्रमण के लिहाज से काफी प्रसिद्ध हैं। === [[कालिंजर दुर्ग|कालिंजर]] और [[अजयगढ़]] का दुर्ग === मैदानी इलाकों से थोड़ा आगे बढ़कर विन्ध्य के पहाड़ी हिस्सों में अजयगढ़ और [[कालिंजर दुर्ग|कालिंजर]] के किले हैं। इन किलों का संबंध [[चन्देल]] वंश के उत्थान और पतन से है। 105 किलोमीटर दूर स्थित कालिंजर का किला है। यह एक प्राचीन किला है। प्राचीन काल में यह शिव भक्तों की कुटी थी। इसे महाभारत और पुराणों के पवित्र स्थलों की सूची में शामिल किया गया था। इस किले का नामकरण शिव के विनाशकारी रूप काल से हुआ जो सभी चीजों का जर अर्थात पतन करते हैं। काल और जर को मिलाकर [[कालिंजर दुर्ग|कालिंजर]] बना। इतिहासकारों का मत है कि यह किला ईसा पूर्व का है। महमूद गजनवी के हमले के बाद इतिहासकारों का ध्‍यान इस किले की ओर गया। 108 फुट ऊंचे इस किले में प्रवेश के लिए अलग-अलग शैलियों के सात दरवाजों को पार करना पड़ता है। इसके भीतर आश्चर्यचकित कर देने वाली पत्थर की गुफाएं हैं। चोटी पर भारत के इतिहास की याद दिलाती हिन्दू और मुस्लिम शैली की इमारतें हैं। कहा जाता है कि कालिंजर के भूमितल से पतालगंगा नामक नदी बहती है जो इसकी गुफाओं को जीवंत बनाती है। बहुत से बेशकीमती पत्थर यहां बिखर पड़े हैं। खजुराहो से 80 किलोमीटर दूर अजयगढ़ का दुर्ग है। यह दुर्ग [[चन्देल]] शासन के अर्द्धकाल में बहुत महत्वपूर्ण था। विन्ध्य की पहाड़ियों की चोटी पर यह किला स्थित है। किले में दो प्रवेश द्वार हैं। किले के उत्तर में एक दरवाजा और दक्षिण-पूर्व में तरहौनी द्वार है। दरवाजों तक पहुंचने के लिए चट्टान पर 45 मिनट की खड़ी चढ़ाई चढ़नी पड़ती है। किले के बीचों बीच अजय पलका तालाव नामक झील है। झील के अन्त में जैन मंदिरों के अवशेष बिखर पड़े हैं। झील के किनारे कुछ प्राचीन काल के स्थापित मंदिरों को भी देखा जा सकता है। किले की प्रमुख विशेषता ऐसे तीन मंदिर हैं जिन्हें अंकगणितीय विधि से सजाया गया है। भारतीय पुरातत्व विभाग ने कुछ समय पहले इस किले की देखभाल का जिम्मा उठाया है। == खरीददारी == खजुराहो में अनेक छोटी-छोटी दुकानें हैं जो लोहे, तांबे और पत्थर के गहने बेचते हैं। यहां विशेष रूप से पत्थरों और धातुओं पर उकेरी गई कामसूत्र की भंगिमाएं प्रसिद्ध हैं। इन्हें यहां की दुकानों से खरीदा जा सकता है। मृगनयनी सरकारी एम्पोरियम के शटर अधिकांश समय गिरे रहते हैं। दिसम्बर में राज्य के ट्राईबल और फॉक संग्रहालय में कारीगरों की एक कार्यशाला आयोजित की जाती है। कार्यशाला से यहां के कारीगर अपनी कला का प्रदर्शन करते हैं। उनकी अद्भुत कला के नमूनों को यहां से खरीदा जा सकता है। == आवागमन == खजुराहो जाने के लिए अपनी सुविधा के अनुसार वायु, रेल या सड़क परिवहन को अपनाया जा सकता है। ===वायु मार्ग=== खजुराहो वायु मार्ग द्वारा [[दिल्ली]], [[वाराणसी]], [[आगरा]] और [[काठमाण्डु|काठमांडु]] से जुड़ा हुआ हैं। [[खजुराहो विमानक्षेत्र|खजुराहो एयरपोर्ट]], शहर से तीन किलोमीटर दूर है। ===रेल मार्ग=== खजुराहो रेलवे स्टेशन से दिल्ली,आगरा,जयपुर,उदयपुर,वाराणसी,भोपाल, इन्दौर,उज्जैन के लिए रेल सेवा उपलब्ध है। दिल्ली और [[मुम्बई]] से आने वाले पर्यटकों के लिए [[झाँसी|झांसी]] भी सुविधाजनक रेलवे स्टेशन है। जबकि [[चेन्नई]] और वाराणसी से आने वालों के लिए [[सतना]] अधिक सुविधाजनक होगा। नजदीकी और सुविधाजनक रेलवे स्टेशन से टैक्सी या बस के माध्यम से खजुराहो पहुंचा जा सकता है। सड़कों की स्थिति बहुत अच्छी है। ===सड़क मार्ग=== खजुराहो महोबा, हरपालपुर, छतरपुर, सतना, पन्ना, झांसी, आगरा, ग्वालियर, सागर, जबलपुर, इंदौर, भोपाल, वाराणसी और इलाहाबाद से नियमित और सीधा जुड़ा हुआ है। दिल्ली के [[राष्ट्रीय राजमार्ग २ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग २]] से पलवल, कौसी कला और मथुरा होते हुए आगरा पहुंचा जा सकता है। [[राष्ट्रीय राजमार्ग ३ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ३]] से धौलपुर और मुरैना के रास्ते ग्वालियर जाया जा सकता है। उसके बाद [[राष्ट्रीय राजमार्ग ७५ (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग ७५]] से झांसी, मउरानीपुर और छतरपुर से होते हुए बमीठा और वहां से राज्य राजमार्ग की सड़क से खजुराहो पहुंचा जा सकता है। .<ref>{{cite news | url=http://english.pradesh18.com/news/bihar/khajuraho-airport-equipped-with-infrastructure-to-boost-tourism-union-minister-ganpathi-raju-866669.html | title=Khajuraho airport equipped with infrastructure to boost tourism: Union minister Ganpathi Raju | work=[[Network 18|Pradesh18.com]] | date=23 January 2016 | agency=[[Press Trust of India]] | accessdate=13 January 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200312063506/http://archive.news18.com/news/bihar/khajuraho-airport-equipped-with-infrastructure-to-boost-tourism-union-minister-ganpathi-raju-866669.html | archive-date=12 मार्च 2020 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url= http://indiarailinfo.com/departures/khajuraho-kurj/6710 | title= Khajuraho Departures | access-date= 30 मार्च 2020 | archive-url= https://web.archive.org/web/20180724093111/https://indiarailinfo.com/departures/khajuraho-kurj/6710 | archive-date= 24 जुलाई 2018 | url-status= live }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[भारत के शहरों की सूची|भारत के शहर]] * [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|भारत के प्रान्त]] * [[मध्य प्रदेश]] * [[खजुराहो के मंदिर]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == अन्य पठनीय सामग्री == * [https://www.projectlovetemple.in Project Love Temple: machines, myths and miracles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231119155043/https://www.projectlovetemple.in/ |date=19 नवंबर 2023 }} * Phani Kant Mishra, ''Khajuraho: With Latest Discoveries,'' Sundeep Prakashan (2001) ISBN 81-7574-101-5 * Devangana Desai, ''The Religious Imagery of Khajuraho'', Franco-Indian Research P. Ltd. (1996) ISBN 81-900184-1-8 * Devangana Desai, ''Khajuraho'', Oxford University Press Paperback (Sixth impression 2005) ISBN 978-0-19-565643-5 == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110527095648/http://www.jagranyatra.com/2010/04/kandariya-mahadev-temple-temples-khajuraho/ खजुराहो : पत्थरों पर छवियां जीवन की]{{Dead link|date=मार्च 2021 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20090503034114/http://sss.vn.ua/india/madhya/khajuraho/indexen.htm खजुराहो के 1280x960 नाप के १०० चित्र] * [https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/197539/5/05_chapter%201.pdf खजुराहो का विशिष्ट परिचय] {{भारत में विश्व धरोहर स्थल}}{{प्राचीन भारतीय कला}}{{खजुराहो}}{{बुंदेलखंड}} {{मध्य प्रदेश पर्यटन}} [[श्रेणी:हिन्दू पवित्र शहर]] [[श्रेणी:बुंदेलखंड]] [[श्रेणी:छतरपुर ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]] [[श्रेणी:भारत के विश्व धरोहर स्थल]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश में पर्यटन आकर्षण]] [[श्रेणी:छतरपुर ज़िले के नगर]] 3b8jwm5gndwe9tazzrww1bet2tzkw3u परशुराम 0 5415 6598630 6558161 2026-08-13T16:22:32Z नकुम भाविक 833048 6598630 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity<!--Wikipedia:WikiProject Hindu mythology--> | name = परशुराम | type = हिन्दू | image = Parashurama with axe.jpg | caption =[[राजा रवि वर्मा]] रचित परशुराम का चित्र। | deity_of = {{hlist|संरक्षण के देवता|धर्म के रक्षक|[[कर्म]] के दाता|[[परब्रह्म]] (सर्वोच्च प्राणी)}} | affiliation = {{hlist|[[दशावतार]]|[[चिरञ्जीवि|चिरंजीवि]]}} | abode =महिन्द्र पर्वतमाला | symbols = | weapon =[[परशु]] | consort = | siblings = | mount = महेंद्र पर्वत | mantra = | other_names = | children = | festivals = [[परशुराम जयंती]] | day = [[गुरुवार]] (बृहस्पतिवार) | texts = | color = नील |father=[[जमदग्नि]]|mother=[[रेणुका]]|spouse=[[लक्ष्मी]]|birth_date=[[अक्षय तृतीया]]}} '''परशुराम''' हिंदू धर्ममें [[विष्णु|भगवान विष्णु]] के [[दशावतार]] में से छढ़े अवतार माने जाते हैं। उन्होंने धर्म से विमुख हो चुके क्षत्रियों का संहार कर पृथ्वी को २१ बार क्षत्रियविहीन कर अपने गुरु को दान में दे दी थी।<ref name="जोशी २०१८">{{cite web | last=जोशी | first=अनिरुद्ध | title=parshuram - भगवान परशुराम का जन्म कब और कहां हुआ था? | website=Webdunia Hindi | date=१६ अप्रैल २०१८ | url=http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/lord-parshuram-birthplace-and-time-118041600053_1.html | language=हिन्दी भाषा | accessdate=१७ अप्रैल २०१८ | archive-url=https://web.archive.org/web/20180418031635/http://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/lord-parshuram-birthplace-and-time-118041600053_1.html | archive-date=18 अप्रैल 2018 | url-status=dead }}</ref> पौरोणिक वृत्तान्तों के अनुसार उनका जन्म महर्षि [[ऋचीक]]<ref>{{cite book |last=चंद्र |first=उमेश |title=Pratham sabal brahman bhagvan parshuram|url=https://www.google.co.th/books/edition/Pratham_sabal_brahman_bhagvan_parshuram/DpxGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95+%E0%A4%B5%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE+%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&pg=PA1&printsec=frontcover|year= 2021 |publisher=ब्लू रोज़ पब्लिशर्स}}</ref> के पुत्र महर्षि [[जमदग्नि ऋषि|जमदग्नि]] द्वारा सम्पन्न पुत्रेष्टि यज्ञ से प्रसन्न देवराज [[इन्द्र]] के वरदान स्वरूप पत्नी [[रेणुका]] के गर्भ से वैशाख शुक्ल तृतीया को मध्यप्रदेश के इन्दौर जिला में ग्राम मानपुर के जानापाव पर्वत में हुआ। वे भगवान विष्णु के आवेशावतार हैं। [[महाभारत]] और [[विष्णुपुराण]] के अनुसार परशुराम का मूल नाम राम था किन्तु जब भगवान शिव ने उन्हें अपना परशु नामक अस्त्र प्रदान किया तभी से उनका नाम परशुराम हो गया। पितामह [[भृगु]] द्वारा सम्पन्न नामकरण संस्कार के अनन्तर राम कहलाए। वे जमदग्नि का पुत्र होने के कारण जामदग्न्य और [[शिव|शिवजी]] द्वारा प्रदत्त परशु धारण किये रहने के कारण वे परशुराम कहलाये। आरम्भिक शिक्षा महर्षि [[विश्वामित्र]] एवं ऋचीक के आश्रम में प्राप्त होने के साथ ही महर्षि ऋचीक से शार्ङ्ग नामक दिव्य वैष्णव धनुष और ब्रह्मर्षि [[कश्यप]] से विधिवत अविनाशी वैष्णव मन्त्र प्राप्त हुआ। तदनन्तर [[कैलास पर्वत|कैलाश गिरिश्रृंग]] पर स्थित भगवान शंकर के आश्रम में विद्या प्राप्त कर विशिष्ट दिव्यास्त्र विद्युदभि नामक परशु प्राप्त किया। शिवजी से उन्हें [[कृष्ण|श्रीकृष्ण]] का त्रैलोक्य विजय कवच, स्तवराज स्तोत्र एवं मन्त्र कल्पतरु भी प्राप्त हुए। चक्रतीर्थ में किये कठिन तप से प्रसन्न हो भगवान विष्णु ने उन्हें त्रेता में रामावतार होने पर तेजोहरण के उपरान्त कल्पान्त पर्यन्त तपस्यारत भूलोक पर रहने का वर दिया। वे शस्त्रविद्या के महान गुरु थे। उन्होंने [[भीष्म]], [[द्रोणाचार्य|द्रोण]] व [[कर्ण]] को शस्त्रविद्या प्रदान की थी। उन्होनें कर्ण को श्राप भी दिया था। उन्होंने एकादश छन्दयुक्त "शिव पंचत्वारिंशनाम स्तोत्र" भी लिखा। इच्छित फल-प्रदाता परशुराम गायत्री है-"ॐ जामदग्न्याय च विद्महे महावीराय च धीमहि, तन्नो परशुराम: प्रचोदयात्।" वे पुरुषों के लिये आजीवन एक पत्नीव्रत के पक्षधर थे। उन्होंने [[अत्रि]] की पत्नी [[अनसूया]], [[अगस्त्य]] की पत्नी लोपामुद्रा व अपने प्रिय शिष्य अकृतवण के सहयोग से विराट नारी-जागृति-अभियान का संचालन भी किया था। अवशेष कार्यो में [[कल्कि|कल्कि अवतार]] होने पर उनका गुरुपद ग्रहण कर उन्हें शस्त्रविद्या प्रदान करना भी बताया गया है। == पौराणिक परिचय == [[चित्र:Deshaavathaaram6 parasuraman.jpg|thumb|333x333px|परसुराम की प्रतिमा]] परशुराम का उल्लेख [[रामायण]], [[महाभारत]], [[भागवत पुराण]] और [[कल्कि पुराण]] इत्यादि अनेक ग्रन्थों में किया गया है। वे अहंकारी और धृष्ट हैहय वंशी क्षत्रियों का पृथ्वी से २१ बार संहार करने के लिए प्रसिद्ध हैं<ref name="Śrīvāstava 1998 p. ">{{cite book | last=श्रीवास्तव | first=ब्रजभूषण| title=Prācīna Bhāratīya pratimā-vijñāna evaṃ mūrti-kalā | publisher=विश्वविद्यालय प्रकाशन| year=१९९८ | url=http://books.google.co.in/books?id=EP_VAAAAMAAJ | language=हिन्दी | accessdate=१७ अप्रैल २०१८| page=}}</ref>। वे धरती पर वैदिक संस्कृति का प्रचार-प्रसार करना चाहते थे। कहा जाता है कि भारत के अधिकांश ग्राम उन्हीं के द्वारा बसाये गये। जिस मे [[कोंकण]], [[गोवा]] एवं [[केरल]] का समावेश है। पौराणिक कथा के अनुसार भगवान परशुराम ने तीर चला कर गुजरात से लेकर केरला तक समुद्र को पिछे धकेल ते हुए नई भूमि का निर्माण किया। और इसी कारण कोंकण, गोवा और केरला मे भगवान परशुराम वंदनीय है। वे भार्गव गोत्र की सबसे आज्ञाकारी सन्तानों में से एक थे, जो सदैव अपने गुरुजनों और माता पिता की आज्ञा का पालन करते थे। वे सदा बड़ों का सम्मान करते थे और कभी भी उनकी अवहेलना नहीं करते थे। उनका भाव इस जीव सृष्टि को इसके प्राकृतिक सौंदर्य सहित जीवन्त बनाये रखना था। वे चाहते थे कि यह सारी सृष्टि पशु पक्षियों, वृक्षों, फल फूल औए समूची प्रकृति के लिए जीवन्त रहे। उनका कहना था कि राजा का धर्म वैदिक जीवन का प्रसार करना है नाकि अपनी प्रजा से आज्ञापालन करवाना। वे एक ब्राह्मण के रूप में जन्में अवश्य थे लेकिन कर्म से एक क्षत्रिय थे। उन्हें भार्गव के नाम से भी जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/lord-parshuram-birthplace-and-time-118041600053_1.html|title=parshuram {{!}} भगवान परशुराम का जन्म कब और कहां हुआ था?|last=जोशी|first=अनिरुद्ध|website=hindi.webdunia.com|language=hi|access-date=2022-05-03}}</ref> यह भी ज्ञात है कि परशुराम ने अधिकांश विद्याएँ अपनी बाल्यावस्था में ही अपनी माता की शिक्षाओं से सीख ली थीँ (वह शिक्षा जो ८ वर्ष से कम आयु वाले बालको को दी जाती है)। वे पशु-पक्षियों तक की भाषा समझते थे और उनसे बात कर सकते थे। यहाँ तक कि कई खूँख्वार वनैले पशु भी उनके स्पर्श मात्र से ही उनके मित्र बन जाते थे। उन्होंने सैन्यशिक्षा केवल ब्राह्मणों को ही दी। लेकिन इसके कुछ अपवाद भी हैं जैसे [[भीष्म]] और [[कर्ण]]। उनके जाने-माने शिष्य थे - # [[भीष्म]] # [[द्रोणाचार्य|द्रोण]], [[कौरव]]-[[पाण्डव|पाण्डवों]] के गुरु व [[अश्वत्थामा]] के पिता एवं # कर्ण। [[कर्ण]] ने स्वयं का परिचय छिपा कर भगवान परशुराम से शिक्षा प्राप्त कर ली। किन्तु जब परशुराम को इसका ज्ञान हुआ तो उन्होंने कर्ण को यह श्राप दिया की उनका सिखाया हुआ सारा ज्ञान उसके किसी काम नहीं आएगा जब उसे उसकी सर्वाधिक आवश्यकता होगी। इसलिए जब कुरुक्षेत्र के युद्ध में कर्ण और अर्जुन आमने सामने होते है तब वह [[अर्जुन]] द्वारा मार दिया जाता है क्योंकि उस समय कर्ण को ब्रह्मास्त्र चलाने का ज्ञान ध्यान में ही नहीं रहा। == इतिहास == === जन्म === प्राचीन काल में [[कन्नौज]] में गाधि नाम के एक राजा राज्य करते थे। उनकी सत्यवती नाम की एक अत्यन्त रूपवती कन्या थी। राजा गाधि ने सत्यवती का विवाह भृगुनन्दन ऋषीक के साथ कर दिया। सत्यवती के विवाह के पश्‍चात् वहाँ भृगु ऋषि ने आकर अपनी पुत्रवधू को आशीर्वाद दिया और उससे वर माँगने के लिये कहा। इस पर सत्यवती ने श्‍वसुर को प्रसन्न देखकर उनसे अपनी माता के लिये एक पुत्र की याचना की। सत्यवती की याचना पर भृगु ऋषि ने उसे दो चरु पात्र देते हुये कहा कि जब तुम और तुम्हारी माता ऋतु स्नान कर चुकी हो तब तुम्हारी माँ पुत्र की इच्छा लेकर [[पीपल]] का आलिंगन करना और तुम उसी कामना को लेकर गूलर का आलिंगन करना। फिर मेरे द्वारा दिये गये इन चरुओं का सावधानी के साथ अलग अलग सेवन कर लेना। इधर जब सत्यवती की माँ ने देखा कि भृगु ने अपने पुत्रवधू को उत्तम सन्तान होने का चरु दिया है तो उसने अपने चरु को अपनी पुत्री के चरु के साथ बदल दिया। इस प्रकार सत्यवती ने अपनी माता वाले चरु का सेवन कर लिया। योगशक्‍ति से भृगु को इस बात का ज्ञान हो गया और वे अपनी पुत्रवधू के पास आकर बोले कि पुत्री! तुम्हारी माता ने तुम्हारे साथ छल करके तुम्हारे चरु का सेवन कर लिया है। इसलिये अब तुम्हारी सन्तान ब्राह्मण होते हुये भी क्षत्रिय जैसा आचरण करेगी और तुम्हारी माता की सन्तान क्षत्रिय होकर भी ब्राह्मण जैसा आचरण करेगी। इस पर सत्यवती ने भृगु से विनती की कि आप आशीर्वाद दें कि मेरा पुत्र ब्राह्मण का ही आचरण करे, भले ही मेरा पौत्र क्षत्रिय जैसा आचरण करे। भृगु ने प्रसन्न होकर उसकी विनती स्वीकार कर ली। समय आने पर सत्यवती के गर्भ से [[जमदग्नि ऋषि|जमदग्नि]] का जन्म हुआ। जमदग्नि अत्यन्त तेजस्वी थे। बड़े होने पर उनका विवाह प्रसेनजित की कन्या रेणुका से हुआ। [[रेणुका]] से उनके पाँच पुत्र हुए जिनके नाम थे - रुक्मवान, सुखेण, वसु, विश्‍वानस और परशुराम।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/lord-parshuram-birthplace-and-time-118041600053_1.html|title=भगवान परशुराम का जन्म कब और कहां हुआ था?|last=|first=|date=|website=Hindi webdunia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326183301/https://hindi.webdunia.com/sanatan-dharma-mahapurush/lord-parshuram-birthplace-and-time-118041600053_1.html|archive-date=26 मार्च 2020|access-date=|url-status=dead}}</ref> === माता पिता भक्त परशुराम === श्रीमद्भागवत में दृष्टान्त है कि गन्धर्वराज चित्ररथ को अप्सराओं के साथ विहार करता देख हवन हेतु गंगा तट पर जल लेने गई रेणुका आसक्त हो गयी और कुछ देर तक वहीं रुक गयीं। हवन काल व्यतीत हो जाने से क्रुद्ध मुनि जमदग्नि ने अपनी पत्नी के आर्य मर्यादा विरोधी आचरण एवं मानसिक व्यभिचार करने के दण्डस्वरूप सभी पुत्रों को माता रेणुका का वध करने की आज्ञा दी। अन्य भाइयों द्वारा ऐसा दुस्साहस न कर पाने पर पिता के तपोबल से प्रभावित परशुराम ने उनकी आज्ञानुसार माता का शिरोच्छेद एवं उन्हें बचाने हेतु आगे आये अपने समस्त भाइयों का वध कर डाला। उनके इस कार्य से प्रसन्न जमदग्नि ने जब उनसे वर माँगने का आग्रह किया तो परशुराम ने सभी को पुनर्जीवित होने एवं उनके द्वारा वध किए जाने सम्बन्धी स्मृति नष्ट हो जाने का ही वर माँगा।<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/parshuram-jayanti-2019-according-to-hindu-beliefs-know-why-parshuram-cut-his-mother-neck-and-what-happened-to-him-then-1-1081722.html|title=परशुराम ने काट दी थी अपनी ही मां की गर्दन, जानें क्या हुआ उसके बाद|last=|first=|date=|website=आज तक|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507100209/https://aajtak.intoday.in/story/parshuram-jayanti-2019-according-to-hindu-beliefs-know-why-parshuram-cut-his-mother-neck-and-what-happened-to-him-then-1-1081722.html|archive-date=7 मई 2019|access-date=|url-status=live}}</ref> === पिता जमदग्नि की हत्या और परशुराम का प्रतिशोध === [[चित्र:Parasurama killing Sahasrarjuna.jpg|thumb|330x330px|सहस्त्रार्जुन से युद्धरत परशुराम का एक चित्र]] कथानक है कि हैहय वंशाधिपति का‌र्त्तवीर्यअर्जुन (सहस्त्रार्जुन) ने घोर तप द्वारा भगवान दत्तात्रेय को प्रसन्न कर एक सहस्त्र भुजाएँ तथा युद्ध में किसी से परास्त न होने का वर पाया था। संयोगवश वन में आखेट करते वह जमदग्निमुनि के आश्रम जा पहुँचा और देवराज इन्द्र द्वारा उन्हें प्रदत्त कपिला कामधेनु की सहायता से हुए समस्त सैन्यदल के अद्भुत आतिथ्य सत्कार पर लोभवश जमदग्नि की अवज्ञा करते हुए कामधेनु को बलपूर्वक छीनकर ले गया। कुपित परशुराम ने फरसे के प्रहार से उसकी समस्त भुजाएँ काट डालीं व सिर को धड़ से पृथक कर दिया। तब सहस्त्रार्जुन के पुत्रों ने प्रतिशोध स्वरूप परशुराम की अनुपस्थिति में उनके ध्यानस्थ पिता जमदग्नि की हत्या कर दी। रेणुका पति की चिताग्नि में प्रविष्ट हो सती हो गयीं। इस काण्ड से कुपित परशुराम ने पूरे वेग से महिष्मती नगरी पर आक्रमण कर दिया और उस पर अपना अधिकार कर लिया। इसके बाद उन्होंने एक के बाद एक पूरे इक्कीस बार इस पृथ्वी से हैहय वंशी क्षत्रियों का संहार किया एवं उनही के रुधिर से स्थलत पंचक क्षेत्र के पाँच सरोवर भर दिये और पिता का श्राद्ध सहस्त्रार्जुन के पुत्रों के रक्त से किया। अन्त में महर्षि ऋचीक ने प्रकट होकर परशुराम को ऐसा घोर कृत्य करने से रोका। इसके पश्चात उन्होंने अश्वमेघ महायज्ञ किया और सप्तद्वीप युक्त पृथ्वी महर्षि कश्यप को दान कर दी। केवल इतना ही नहीं, उन्होंने देवराज इन्द्र के समक्ष अपने शस्त्र त्याग दिये और सागर द्वारा उच्छिष्ट भूभाग महेन्द्र पर्वत पर आश्रम बनाकर रहने लगे। === हैहय वंशीय क्षत्रियों का विनाश === श्रीमद्भागवत, रामायण इत्यादि पुराणों के अनुसार परशुराम ने 21 बार समस्त हैहय क्षत्रियों को समूल नष्ट किया था। परशुराम ने सहस्त्रार्जुन राजा और इसके पुत्र और पौत्रों का वध किया था और बाद लिए 21 बार समस्त क्षत्रियों का वध कर दिया। हैहयवंश में 5 पुत्रो के वंश को परशुराम ने अभयदान दिया जिससे वृष्णी वितिहोत्रा इत्यादि वंश चले वही बाकी हैहय क्षत्रियों का 21 बार अंत किया। जो बच्चे गर्भ में रह जाते थे वह भी नहीं बचते थे। ऋषि वशिष्ठ से शाप का भाजन बनने के कारण सहस्रार्जुन की मति मारी गई थी। सहस्रार्जुन ने परशुराम के पिता जमदग्नि के आश्रम में एक कपिला कामधेनु गाय को देखा और उसे पाने की लालसा से वह कामधेनु को बलपूर्वक आश्रम से ले गया। जब परशुराम को यह बात पता चली तो उन्होंने पिता के सम्मान के खातिर कामधेनु वापस लाने की सोची और सहस्रार्जुन से उन्होंने युद्ध किया। युद्ध में सहस्रार्जुन की सभी भुजाएँ कट गईं और वह मारा गया। तब सहस्रार्जुन के पुत्रों ने प्रतिशोधवश परशुराम की अनुपस्थिति में उनके पिता जमदग्नि को मार डाला। परशुराम की माँ रेणुका पति की हत्या से विचलित होकर उनकी चिताग्नि में प्रविष्ट हो सती हो गयीं। इस घोर घटना ने परशुराम को क्रोधित कर दिया और उन्होंने संकल्प लिया-"मैं सभी हैहय क्षत्रियों का नाश करके ही दम लूँगा"। उसके बाद उन्होंने हैहय क्षत्रियों का यह नरसंहार 21 पीढ़ियों तक किया।<ref>{{cite book|last=जॉन डी.|first=स्मिथ|title=The Mahabharata|url=https://www.google.co.th/books/edition/The_Mahabharata/0YULAQAAMAAJ|year= 2009| page= 17|publisher=पेंगुइन क्लासिक्स}}</ref> == अन्य कथाएँ == [[ब्रह्मवैवर्त पुराण]] में कथानक मिलता है कि [[कैलाश]] स्थित [[शिव|भगवान शंकर]] के अन्त:पुर में प्रवेश करते समय गणेश जी द्वारा रोके जाने पर परशुराम ने बलपूर्वक अन्दर जाने की चेष्ठा की। तब गणपति ने उन्हें स्तम्भित कर अपनी सूँड में लपेटकर समस्त लोकों का भ्रमण कराते हुए गोलोक में भगवान श्रीकृष्ण का दर्शन कराके भूतल पर पटक दिया। चेतनावस्था में आने पर कुपित परशुराम द्वारा किए गए फरसे के प्रहार से गणेश जी का एक दाँत टूट गया, जिससे वे एकदन्त कहलाये।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/c-16-story-about-dholkal-ganesh-ji-dantewada-chhattisgarh-ra0392-NOR.html|title=लोक कथाएं कहती हैं कहानी, पुराण में हैं ये सब|last=|first=|date=|website=भास्कर|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812225731/https://www.bhaskar.com/chhatisgarh/raipur/news/c-16-story-about-dholkal-ganesh-ji-dantewada-chhattisgarh-ra0392-NOR.html|archive-date=12 अगस्त 2018|access-date=}}</ref> === रामायण काल === [[चित्र:Ram and Parashurama.jpg|thumb|250x250px|एक पौरोणिक चित्र: श्रीराम (दायें) और परशुराम (बाएँ)]] उन्होंने त्रेतायुग में रामावतार के समय शिवजी का धनुष भंग होने पर आकाश-मार्ग द्वारा मिथिलापुरी पहुँच कर प्रथम तो स्वयं को "विश्व-विदित क्षत्रिय कुल द्रोही" बताते हुए "बहुत भाँति तिन्ह आँख दिखाये" और क्रोधान्ध हो "सुनहु राम जेहि शिवधनु तोरा, सहसबाहु सम सो रिपु मोरा" तक कह डाला। तदुपरान्त अपनी शक्ति का संशय मिटते ही वैष्णव धनुष श्रीराम को सौंप दिया और क्षमा याचना करते हुए "अनुचित बहुत कहेउ अज्ञाता, क्षमहु क्षमामन्दिर दोउ भ्राता" तपस्या के निमित्त वन को लौट गये। रामचरित मानस की ये पंक्तियाँ साक्षी हैं- "कह जय जय जय रघुकुलकेतू, भृगुपति गये वनहिं तप हेतू"। [[वाल्मीकि]] [[रामायण]] में वर्णित कथा के अनुसार दशरथनन्दन [[राम|श्रीराम]] ने जमदग्नि कुमार परशुराम का पूजन किया और परशुराम ने रामचन्द्र की परिक्रमा कर आश्रम की ओर प्रस्थान किया। जाते जाते भी उन्होंने श्रीराम से उनके भक्तों का सतत सान्निध्य एवं चरणारविन्दों के प्रति सुदृढ भक्ति की ही याचना की थी। === महाभारत काल === [[भीष्म]] द्वारा स्वीकार न किये जाने के कारण [[अम्बा|अंबा]] प्रतिशोध वश सहायता माँगने के लिये परशुराम के पास आयी। तब सहायता का आश्वासन देते हुए उन्होंने भीष्म को युद्ध के लिये ललकारा। उन दोनों के बीच २३ दिनों तक घमासान युद्ध चला। किन्तु अपने पिता द्वारा इच्छा मृत्यु के वरदान स्वरुप परशुराम उन्हें हरा न सके। परशुराम अपने जीवन भर की कमाई ब्राह्मणों को दान कर रहे थे, तब द्रोणाचार्य उनके पास पहुँचे। किन्तु दुर्भाग्यवश वे तब तक सब कुछ दान कर चुके थे। तब परशुराम ने दयाभाव से द्रोणचार्य से कोई भी अस्त्र-शस्त्र चुनने के लिये कहा। तब चतुर द्रोणाचार्य ने कहा कि मैं आपके सभी अस्त्र शस्त्र उनके मन्त्रों सहित चाहता हूँ ताकि जब भी उनकी आवश्यकता हो, प्रयोग किया जा सके। परशुराम ने कहा-"एवमस्तु!" अर्थात् ऐसा ही हो। इससे [[द्रोणाचार्य]] शस्त्र विद्या में निपुण हो गये। परशुराम [[कर्ण]] के भी गुरु थे। उन्होने [[कर्ण]] को भी विभिन्न प्रकार कि अस्त्र शिक्षा दी थी और ब्रह्मास्त्र चलाना भी सिखाया था। लेकिन कर्ण एक सूत का पुत्र था, फिर भी यह जानते हुए कि परशुराम केवल ब्राह्मणों को ही अपनी विधा दान करते हैं, कर्ण ने छल करके परशुराम से विधा लेने का प्रयास किया। परशुराम ने उसे ब्राह्मण समझ कर बहुत सी विद्यायें सिखायीं, लेकिन एक दिन जब परशुराम एक वृक्ष के नीचे कर्ण की गोदी में सर रखके सो रहे थे, तब एक भौंरा आकर कर्ण के पैर पर काटने लगा, अपने गुरुजी की नींद में कोई अवरोध न आये इसलिये कर्ण भौंरे को सेहता रहा, भौंरा कर्ण के पैर को बुरी तरह काटे जा रहा था, भौरे के काटने के कारण कर्ण का खून बहने लगा। वो खून बहता हुआ परशुराम के पैरों तक जा पहुँचा। परशुराम की नींद खुल गयी और वे इस खून को तुरन्त पहचान गये कि यह खून तो किसी क्षत्रिय का ही हो सकता है जो इतनी देर तक बगैर उफ़ किये बहता रहा। इस घटना के कारण कर्ण को अपनी अस्त्र विद्या का लाभ नहीं मिल पाया। एक अन्य कथा के अनुसार एक बार गुरु परशुराम कर्ण की एक जंघा पर सिर रखकर सो रहे थे। तभी एक बिच्छू कहीं से आया और कर्ण की जंघा पर घाव बनाने लगा। किन्तु गुरु का विश्राम भंग ना हो, इसलिये कर्ण बिच्छू के दंश को सहता रहा। अचानक परशुराम की निद्रा टूटी और ये जानकर की एक ब्राम्हण पुत्र में इतनी सहनशीलता नहीं हो सकती कि वो बिच्छू के दंश को सहन कर ले। कर्ण के मिथ्याभाषण पर उन्होंने उसे ये श्राप दे दिया कि जब उसे अपनी विद्या की सर्वाधिक आवश्यकता होगी, तब वह उसके काम नहीं आयेगी। अर्ताथ में आप को बता दू जो बिच्छू कर्ण की जांघ पर आया था वो भगवान इंद्रदेव थे। इंद्रदेव पता लगाने आए थे की इतना शक्तिशाली एक भ्रमण पुत्र नही हो सकता क्योंकि कर्ण ने अपनी धनुर विद्या और दिव्य शक्ति से इंद्रदेव को भी परास्त कर दिया था और इसी कारण इंद्रदेव को पता चला की कर्ण ना तो क्षेत्रय और न ब्राम्हण कुल के है और पता चला कर्ण एक सूत पुत्र थे।<ref>{{cite book|last=गौड़|first=रामशरण|title=पौराणिक आख्यान कोश-कृष्ण-काव्य के सन्दर्भ में|url=https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AA%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A3%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%86%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8/5lcJAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A4+%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&printsec=frontcover|year= 1981 | page= 20|publisher=विभूति प्रकाशन}}</ref> == विष्णु अवतार == भृगुश्रेष्ठ महर्षि [[जमदग्नि ऋषि|जमदग्नि]] द्वारा सम्पन्न पुत्रेष्टि यज्ञ से प्रसन्न देवराज [[इन्द्र]] के वरदान स्वरूप पत्नी [[रेणुका]] के गर्भ से [[वैशाख]] [[शुक्ल पक्ष|शुक्ल]] तृतीया को विश्ववन्द्य महाबाहु परशुराम का जन्म हुआ था। वे [[विष्णु|भगवान विष्णु]] के छठे अवतार है। == कल्कि पुराण == [[कल्कि पुराण]] के अनुसार परशुराम, [[विष्णु|भगवान विष्णु]] के दसवें तथा अंतिम अवतार [[कल्कि]] के गुरु होंगे और उन्हें युद्ध की शिक्षा देंगे। वे ही कल्कि को [[शिव|भगवान शिव]] की तपस्या करके उनके दिव्यास्त्र को प्राप्त करने के लिये कहेंगे। == मार्शल आर्ट में योगदान == भगवान परशुराम शस्त्र विद्या के श्रेष्ठ जानकार थे। परशुराम [[केरल]] के मार्शल आर्ट [[कलरीपायट्टु]] की उत्तरी शैली ''वदक्कन कलरी'' के संस्थापक आचार्य एवं आदि गुरु हैं।<ref name="Zarilli1998">{{cite book |last=ज़ारिल्ली |first=फिलिप बी.|title=When the Body Becomes All Eyes: Paradigms, Discourses and Practices of Power in Kalarippayattu, a South Indian Martial Art |url=https://books.google.co.th/books/about/When_the_Body_Becomes_All_Eyes.html?id=EP6BAAAAMAAJ&source=kp_book_description&redir_esc=y|year=1998 |publisher=ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस|location=ऑक्सफोर्ड}}</ref> वदक्कन कलरी अस्त्र-शस्त्रों की प्रमुखता वाली शैली है। == सन्दर्भ == {{reflist}} {{दशावतार}} [[श्रेणी:धर्म]] [[श्रेणी:ऋषि मुनि]] [[श्रेणी:धर्म ग्रंथ]] [[श्रेणी:हिन्दू पौराणिक कथाओं के पात्र]] [[श्रेणी:परशुराम]] [[श्रेणी:विष्णु अवतार]] fi4cjef0pw4qixb0r1z8t6i17v0d8ih सरस्वती देवी 0 6521 6598649 6514288 2026-08-13T18:11:19Z SAGAR SURYAVANSHI JAITHAL 938876 छोटा सा सुधार किया। 6598649 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = हिन्दु, बुद्ध, जैन | name = माता सरस्वती | image = [[File:Saraswati.jpg|thumb]] | other_names = [[ब्राह्मणी]],[[ गायत्री]], [[ दुर्गा]], ब्रह्मापत्नी , विधिप्रिया , शक्ति, वागेश्वरी, वाणिश्वरी, बुद्धिदात्री, सिद्धिदात्री, आदि पराशक्ति, जगजन्नी, भारती, शारदा, हमंसवाहिनी, [[ भगवती सावित्री ]], [[ब्रह्मचारिणी]], वरदायनी,[[ चंद्रघंटा]], [[भुवनेश्वरी]], [[सरस्वती|भगवती]], जगदम्बा एवं अन्य अनगिनत नाम | Tamil_script = | affiliation = [[दुर्गा|आदि पराशक्ति]], [[ब्राह्मणी]], [[गायत्री]], जगजननी, आदि पराशक्ति, देवी, [[मातंगी]] और [[महाकाली|आदि शक्ति]] | god_of = संगीत, कला, वाणी, मातृत्व, आध्यात्मिकता, विद्या, ज्ञान, ग्रंथ, मन्त्र, तंत्र , ज्ञान, विद्या और नदियों की अधिष्ठात्री देवी; मंत्र (दक्षिण मार्ग/वैदिक मार्ग) और तंत्र(वाम मार्ग) की देवी | | abode = ब्रह्मलोक | mantra = ॐ ऐं सरस्वत्यैं नमः ॥ | weapon = [[वीणा]], [[वेद]], जापमाला, [[ब्रह्मास्त्र]] | मित्र(friend) = [[पार्वती ]],[[गणेश]] | mount = [[राजहंस]], [[कमल]] | children =प्रजापति, स्वयंभू मनु, सप्त ऋषि एवं अन्य |festivals=[[बसंत पंचमी ]], [[नवरात्रि]] मुख्यता सातवें दिन, [[श्रावण ]]मास के शुक्रवार को इनकी पूजा होती है|ethnic_group=|region=सर्वस्व इनकी पूजा की जाती हैं|texts=ब्रह्मवैवर्त पुराण, स्कंद पुराण, गणेश पुराण, विष्णु पुराण, देवी भागवत पुराण,शिव पुराण, कालिका पुराण, तंत्र चुरामणी, एवं अन्य सभी पुराण, रामायण, महाभारत, [[वेद]], उपनिषद ।|parents=कोई नहीं है|siblings=[[शिव]] (बड़े भाई)|caption= विद्या की देवी माता सरस्वती |जीवनसाथी (spouse)=ब्रह्मा}} '''सरस्वती''' [[हिन्दू धर्म]] की प्रमुख वैदिक एवं पौराणिक [[देवी|देवियों]] में से हैं। [[सनातन धर्मशास्त्रों]] में दो सरस्वती माता का वर्णन आता है, ब्रह्मा पत्नी सरस्वती मूल प्रकृति से उत्पन्न सतोगुण महाशक्ति एवं प्रमुख त्रिदेवियों में से एक हैं। ब्रह्मा की पत्नी सरस्वती ब्रह्मा के जिह्वा से प्रकट होने के कारण ब्रह्मा की पुत्री मानी जाती है। धर्मशास्त्रों के अनुसार ही समान नाम स्वरूप, प्रकृति, शक्ति एवं ब्रह्म[[ज्ञान]]-[[विद्या]] आदि की अधिष्ठात्री देवी मानी गई है इसलिए इनकी ध्यान आराधना में ज्यादा भेद नहीं बताया गया है। छिपा लिया गया है। ब्रह्म विद्या एवं नृत्य संगीत क्षेत्र के अधिष्ठाता के रूप में दक्षिणामूर्ति/नटराज शिव एवं सरस्वती दोनों को माना जाता है। इसी कारण दुर्गा सप्तशती की मूर्ति रहस्य में दोनों को एक ही प्रकृति का कहा गया है। अतः सरस्वती के १०८ नामों में इन्हें शिवानुजा (शिव की छोटी बहन) कहकर भी संबोधित किया गया है। कहीं-कहीं ब्रह्मा पुत्री सरस्वती को ब्रह्मा पत्नी सरस्वती से संपूर्णतः अलग माना जाता है। इस तरह मतान्तर में तीन सरस्वती का भी वर्णन आता है। इसके अन्य पर्याय या नाम हैं वाणी, शारदा, वागेश्वरी, वेदमाता इत्यादि। ये शुक्लवर्ण, शुक्लाम्बरा, वीणा-पुस्तक-धारिणी तथा श्वेतपद्मासना कही गई हैं। इनकी उपासना करने से मूर्ख भी विद्वान् बन सकता है। माघ शुक्ल पंचमी (श्रीपंचमी/बसंतपंचमी) को इनकी विशेष रूप से पूजन करने की परंपरा है। देवी सरस्वती का वर्णन [[वेद|वेदों]] के मेधा सूक्त में, उपनिषदों, रामायण, महाभारत के अतिरिक्त कालिका उपपुराण, श्रीमद् देवी भागवत महापुराण इत्यादि इसके अलावा ब्रह्मवैवर्त पुराण में पत्रस्वती का विशेष उल्लेख आया है। पर यह ब्रह्मा से संपूर्ण अलग हैं<ref>{{Cite web |url=https://vedpuran.net/download-all-ved-and-puran-pdf-hindi-free/comment-page-5/#comments |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728152947/https://vedpuran.net/download-all-ved-and-puran-pdf-hindi-free/comment-page-5/#comments |archive-date=28 जुलाई 2018 |url-status=dead }}</ref> पौराणिक कथा अनुसार सृष्टि के प्रारंभिक काल में पितामह ब्रह्मा ने अपने संकल्प से ब्रह्मांड की तथा उनमें सभी प्रकार के जंघम-स्थावर जैसे पेड़-पौधे, पशु-पक्षी मनुष्यादि योनियों की रचना की। लेकिन अपनी सर्जन से वे संतुष्ट नहीं थे, उन्हें लगता था कि कुछ कमी रह गई है जिसके कारण चारों ओर मौन छाया रहता है। *तब ब्रह्मा जी ने इस समस्या के निवारण के लिए अपने कमण्डल से जल अपने अंजली में लेकर संकल्प स्वरूप उस जल को छिड़कर भगवान श्री विष्णु की स्तुति करनी आरम्भ की। ब्रम्हा जी के किये स्तुति को सुन कर भगवान [[विष्णु]] तत्काल ही उनके सम्मुख प्रकट हो गए और उनकी समस्या जानकर भगवान विष्णु ने मूलप्रकृति आदिशक्ति माता का आव्हान किया। विष्णु जी के द्वारा आव्हान होने के कारण मूलप्रकृति आदिशक्ति वहां तुरंत ही ज्योति पुंज रूप में प्रकट हो गयीं तब ब्रह्म एवं विष्णु जी ने उन्हें इस संकट को दूर करने का निवेदन किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106153131/http://www.aryasamajjamnagar.org/vedang.htm |archive-date=6 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> *ब्रम्हा जी तथा विष्णु जी बातों को सुनने के बाद उसी क्षण मूलप्रकृति आदिशक्ति के संकल्प से तथा स्वयं के अंश से श्वेतवर्णा एक प्रचंड तेज उत्पन्न किया जो एक दिव्य नारी के नारी स्वरूप बदल गया। जिनके हाथो में वीणा, वर-मुद्रा पुस्तक एवं माला एवं श्वेत कमल पर विराजित थी। मूल प्रकृति आदिशक्ति के शरीर से उत्पन्न तेज से प्रकट होते ही उस देवी ने वीणा का मधुरनाद किया जिससे समस्त राग रागिनिया संसार के समस्त जीव-जन्तुओं को वाणी प्राप्त हो गई। जलधारा में कोलाहल व्याप्त हो गया। पवन चलने से सरसराहट होने लगी। तब सभी देवताओं ने शब्द और रस का संचार कर देने वाली उन देवी को ब्रह्म ज्ञान विद्या वाणी संगीत कला की अधिष्ठात्री देवी "सरस्वती" कहा गया।<ref>{{Cite web |url=http://www.vedpuran.com/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100515172142/http://www.vedpuran.com/ |archive-date=15 मई 2010 |url-status=live }}</ref> *फिर आदिशक्ति मूल प्रकृति ने पितामह ब्रह्मा से कहा कि मेरे तेज से उत्पन्न हुई ये देवी सरस्वती आपकी अर्धांगिनी शक्ति अर्थात पत्नी बनेंगी, जैसे लक्ष्मी श्री विष्णु की शक्ति हैं, शिवा शिव की शक्ति हैं उसी प्रकार ये सरस्वती देवी ही आपकी शक्ति होंगी। ऐसी उद्घोषणा कर मूलप्रकृति ज्योति स्वरूप आदिशक्ति अंतर्धान हो गयीं। इसके बाद सभी देवता सृष्टि के संचालन में संलग्न हो गए। [https://web.archive.org/web/20190328025813/http://purana.wikidot.com/ पुराण] सरस्वती को वागीश्वरी, भगवती, शारदा और वीणावादिनी सहित अनेक नामों से संबोधित जाता है। ये सभी प्रकार के ब्रह्म विद्या-बुद्धि एवं वाक् प्रदाता हैं। संगीत की उत्पत्ति करने के कारण ये संगीत की अधिष्ठात्री देवी भी हैं। ऋग्वेद में भगवती सरस्वती का वर्णन करते हुए कहा गया है- : '''प्रणो देवी सरस्वती वाजेभिर्वजिनीवती धीनामणित्रयवतु।''' भावार्थ:- ये परम चेतना हैं। सरस्वती के रूप में ये हमारी बुद्धि, प्रज्ञा तथा मनोवृत्तियों की संरक्षिका हैं। हममें जो आचार और मेधा है उसका आधार भगवती सरस्वती ही हैं। इनकी समृद्धि और स्वरूप का वैभव अद्भुत है। सरस्वती देवी के अन्य नामों में शारदा, वीणावादिनी, वीणापाणि, आदि कई नामों से जाना जाता है। <ref>{{Cite web |url=https://www.ancient.eu/Sarasvati/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=11 जनवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112075729/https://www.ancient.eu/Sarasvati/ |archive-date=12 नवंबर 2019 |url-status=live }}</ref> == संदर्भ== === परिचय === सरस्वती को साहित्य, संगीत, कला की देवी माना जाता है। उसमें विचारणा, भावना एवं संवेदना का त्रिविध समन्वय है। [[वीणा]] संगीत की, पुस्तक विचारणा की और [[हंस] वाहन कला की अभिव्यक्ति है। लोक चर्चा में सरस्वती को शिक्षा की देवी माना गया है। शिक्षा संस्थाओं में वसंत पंचमी को सरस्वती का जन्म दिन समारोह पूर्वक मनाया जाता है। पशु को मनुष्य बनाने का - अंधे को नेत्र मिलने का श्रेय शिक्षा को दिया जाता है। मनन से मनुष्य बनता है। मनन बुद्धि का विषय है। भौतिक प्रगति का श्रेय बुद्धि-वर्चस् को दिया जाना और उसे सरस्वती का अनुग्रह माना जाना उचित भी है। इस उपलब्धि के बिना मनुष्य को नर-वानरों की तरह वनमानुष जैसा जीवन बिताना पड़ता है। शिक्षा की गरिमा-बौद्धिक विकास की आवश्यकता जन-जन को समझाने के लिए सरस्वती अर्चना की परम्परा है। इसे प्रकारान्तर से गायत्री महाशक्ति के अंतगर्त बुद्धि पक्ष की आराधना कहना चाहिए। '''मुकुट और वीणा''' मां सरस्वती सिर पर मुकुट पहने होती हैं, और वीणा को बजाते हुए दिखाई देती हैं, मुकुट उनकी राय सत्ता और शक्ति को प्रतिष्ठित करता है जबकि वीणा उनकी कला और संगीत का प्रतीक है। ==== '''हंस वाहन''' ==== मां सरस्वती का वाहन हंस होता है हंस ज्ञान और अद्भुत का प्रतीत होता है, इसके साथ ही हंस के सामर्थ्य और गति मां सरस्वती के ज्ञान और कला की प्रतिष्ठा करती है, मां सरस्वती की पूजा की जाती है मां सरस्वती की पूजा करने से विज्ञान, कला, विद्या, वाणी, बुद्धि, संगीत की प्राप्ति होती हैं, पूजा में उनकी मूर्ति चालीसा आरती और मंत्रों का जाप करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://mygeniusbrand.com/2023/07/13/maa-saraswati/|title=सरस्वती माता कौन थी? (Who was Saraswati Mata?)|last=Rajput|first=Raghav|date=14/07/2023|website=My Genius Brand|access-date=14 जुलाई 2023|archive-date=14 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230714100017/https://mygeniusbrand.com/2023/07/13/maa-saraswati/|url-status=dead}}</ref> === स्वरूप === सरस्वती के एक मुख, चार हाथ हैं। मुस्कान से उल्लास, दो हाथों में वीणा-भाव संचार एवं कलात्मकता की प्रतीक है। पुस्तक से ज्ञान और माला से ईशनिष्ठा-सात्त्विकता का बोध होता है। वाहन [[राजहंस]] -सौन्दर्य एवं मधुर स्वर का प्रतीक है। इनका वाहन [[राजहंस]] माना जाता है और इनके हाथों में [[वीणा]], [[वेदग्रंथ]] और [[स्फटीकमाला]] होती है। भारत में कोई भी शैक्षणिक कार्य के पहले इनकी पूजा की जाती हैं। === पूजकगण === कहते हैं कि महाकवि [[कालिदास]], [[वरदराज|वरदराजाचार्य]], [[वोपदेव]] आदि मंद बुद्धि के लोग सरस्वती उपासना के सहारे उच्च कोटि के विद्वान् बने थे। इसका सामान्य तात्पर्य तो इतना ही है कि ये लोग अधिक मनोयोग एवं उत्साह के साथ अध्ययन में रुचिपूवर्क संलग्न हो गए और अनुत्साह की मनःस्थिति में प्रसुप्त पड़े रहने वाली मस्तिष्कीय क्षमता को सुविकसित कर सकने में सफल हुए होंगे। इसका एक रहस्य यह भी हो सकता है कि कारणवश दुर्बलता की स्थिति में रह रहे बुद्धि-संस्थान को सजग-सक्षम बनाने के लिए वे उपाय-उपचार किए गए जिन्हें 'सरस्वती आराधना' कहा जाता है। उपासना की प्रक्रिया भाव-विज्ञान का महत्त्वपूर्ण अंग है। श्रद्धा और तन्मयता के समन्वय से की जाने वाली साधना-प्रक्रिया एक विशिष्ट शक्ति है। मनःशास्त्र के रहस्यों को जानने वाले स्वीकार करते हैं कि व्यायाम, अध्ययन, कला, अभ्यास की तरह साधना भी एक समर्थ प्रक्रिया है, जो चेतना क्षेत्र की अनेकानेक रहस्यमयी क्षमताओं को उभारने तथा बढ़ाने में पूणर्तया समर्थ है। सरस्वती उपासना के संबंध में भी यही बात है। उसे शास्त्रीय विधि से किया जाय तो वह अन्य मानसिक उपचारों की तुलना में बौद्धिक क्षमता विकसित करने में कम नहीं, अधिक ही सफल होती है। === फल === मन्दबुद्धि लोगों के लिए गायत्री महाशक्ति का सरस्वती तत्त्व अधिक हितकर सिद्घ होता है। बौद्धिक क्षमता विकसित करने, चित्त की चंचलता एवं अस्वस्थता दूर करने के लिए सरस्वती साधना की विशेष उपयोगिता है। मस्तिष्क-तंत्र से संबंधित अनिद्रा, सिर दर्द्, तनाव, जुकाम जैसे रोगों में गायत्री के इस अंश-सरस्वती साधना का लाभ मिलता है। कल्पना शक्ति की कमी, समय पर उचित निणर्य न कर सकना, विस्मृति, प्रमाद, दीघर्सूत्रता, अरुचि जैसे कारणों से भी मनुष्य मानसिक दृष्टि से अपंग, असमर्थ जैसा बना रहता है और मूर्ख कहलाता है। उस अभाव को दूर करने के लिए सरस्वती साधना एक उपयोगी आध्यात्मिक उपचार है। === शिक्षा === शिक्षा के प्रति जन-जन के मन-मन में अधिक उत्साह भरने-लौकिक अध्ययन और आत्मिक स्वाध्याय की उपयोगिता अधिक गम्भीरता पूवर्क समझने के लिए भी सरस्वती पूजन की परम्परा है। बुद्धिमत्ता को बहुमूल्य सम्पदा समझा जाय और उसके लिए धन कमाने, बल बढ़ाने, साधन जुटाने, मोद मनाने से भी अधिक ध्यान दिया जाता है। महाशक्ति गायत्री मंत्र उपासना के अंतर्गत एक महत्त्वपूर्ण धारा सरस्वती की मानी गयी है संध्यावंदन मे प्रातः सावित्री, मध्यान्ह गायत्री एवं सायं सरस्वती ध्यान से युक्त त्रिकाल संध्यावंदन करने की विधा है। सरस्वती के स्वरूप एवं आसन आदि का संक्षिप्त तात्त्विक विवेचन इस तरह है-<br /> === सरस्वती वंदना === <blockquote> या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता<br />या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना।<br />या ब्रह्माच्युत शंकरप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता<br />सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ॥1॥<br /><br /> शुक्लां ब्रह्मविचार सार परमामाद्यां जगद्व्यापिनीं<br />वीणा-पुस्तक-धारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम्‌।<br />हस्ते स्फटिकमालिकां विदधतीं पद्मासने संस्थिताम्‌<br />वन्दे तां परमेश्वरीं भगवतीं बुद्धिप्रदां शारदाम्‌॥2॥<br /> </blockquote> जो विद्या की देवी भगवती सरस्वती कुन्द के फूल, चंद्रमा, हिमराशि और मोती के हार की तरह धवल वर्ण की हैं और जो श्वेत वस्त्र धारण करती हैं, जिनके हाथ में वीणा-दण्ड शोभायमान है, जिन्होंने श्वेत कमलों पर आसन ग्रहण किया है तथा ब्रह्मा, विष्णु एवं शंकर आदि देवताओं द्वारा जो सदा पूजित हैं, वही संपूर्ण जड़ता और अज्ञान को दूर कर देने वाली माँ सरस्वती हमारी रक्षा करें॥1॥<br /> शुक्लवर्ण वाली, संपूर्ण चराचर जगत्‌ में व्याप्त, आदिशक्ति, परब्रह्म के विषय में किए गए विचार एवं चिंतन के सार रूप परम उत्कर्ष को धारण करने वाली, सभी भयों से भयदान देने वाली, अज्ञान के अँधेरे को मिटाने वाली, हाथों में वीणा, पुस्तक और स्फटिक की माला धारण करने वाली और पद्मासन पर विराजमान्‌ बुद्धि प्रदान करने वाली, सर्वोच्च ऐश्वर्य से अलंकृत, भगवती शारदा (सरस्वती देवी) की मैं वंदना करता हूँ॥2॥<br /> == जैन धर्म<ref>{{Cite web|url=http://www.ijarch.org/Admin/Articles/5-Sarasvati%20in%20jain%20tradition%20%26%20art.pdf|title=CONCEPT OF SARASWATI IN JAIN TRADITION AND ART-Dr. Maruti Nandan Pd. Tiwari|last=|first=|date=|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918170406/http://www.ijarch.org/Admin/Articles/5-Sarasvati%20in%20jain%20tradition%20%26%20art.pdf|archive-date=18 सितंबर 2020|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref>== <ref>{{Cite web|url=http://hi.encyclopediaofjainism.com/index.php/%E0%A4%9C%E0%A4%B2_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%98%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%86%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0_%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%A4%E0%A5%80|title=जल का आधार घट ज्ञान का आधार सरस्वती - ENCYCLOPEDIA|website=hi.encyclopediaofjainism.com|access-date=2020-04-13}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>जिनवाणी के साथ देवता और भगवती शब्दों का प्रयोग मात्र आदर सूचक है सरस्वती ( स+रस+वती अर्थात रस से परिपूर्ण प्रकृति ) पद का प्रयोग मात्र जिनवाणी के रूप में हुआ है और उस जिनवाणी को रस से युक्त मानकर यह विशेषण दिया गया | जैनागम में जैनाचार्यो ने सरस्वती देवी के स्वरूप की तुलना भगवान की वाणी से है; यथार्थत: सरस्वती देवी की प्रतिमा द्वादशांग का ही प्रतीकात्मक चिन्ह है [[षट्खण्डागम]]<nowiki/>- [[धवला टीका|धवला]] भाग १ धवला ''बारहअंगंगिज्जा वियलिय-मल-मूढ-दंसणुत्तिलया।'' ''विविह-वर-चरण-भूसा पसियउ सुयदेवया सुइरं।।'' <ref>{{Cite web|url=http://hi.encyclopediaofjainism.com/index.php/%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%95_%E0%A5%A6%E0%A5%A7|title=पुस्तक ०१ - ENCYCLOPEDIA|website=hi.encyclopediaofjainism.com|access-date=2020-04-13}}{{Dead link|date=अक्तूबर 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> '''अर्थ''' - बारह प्रकार के अंग ( द्वादशांग ) जिससे ग्रहण होते हैं, जिससे समस्त प्रकार के कर्म मल और मूढ़ताएं दूर होती हैं-इस प्रकार के सम्यक दर्शन की जो तिलक स्वरूप हैं, विविध प्रकार के श्रेष्ठ सदाचरण रूपी भाषा से युक्त है, जिसके चरण विविध प्रकार के आभूषणो से मण्डित है ऐसी श्रुतदेवी चिरकाल तक मेरें ऊपर प्रसन्न रहें | आचार्य कुन्दकुन्द देव '''श्रीश्रुतभक्ति''' मे सरस्वती देवी की आराधना करते हुए कहते हैं कि यथा- '''अरिहंतभासियत्थं गणहरदेवेहिं गंथियं सम्मं।''' '''पणमामि भत्तिजुत्तो सुदणाणमहोवहिं सिरसा।।''' '''अर्थ''' -उस श्रुतज्ञान रूपी महासमुद्र को भक्ति से युक्त होकर सिर झुकाकर प्रणाम करता हूँ, जो अरिहन्त द्वारा कहा गया है एवं गणधरों द्वारा सम्यव् प्रकार से रचा गया है। यथार्थत: सरस्वती देवी की प्रतिमा द्वादशांग का ही प्रतीकात्मक चिह्न है। ग्रंन्थ प्रतिष्ठासारोद्धार में जैन सरस्वती देवी के संबंध में निम्न श्लोक उपलब्ध हैं- '''वाग्वादिनी भगवती सरस्वती, ह्रीं नम:इत्यनेन मूलमन्त्रेणवेष्टयेत्।''' '''ओं ह्रीं मयूरवाहिन्यै नम:, इति वाग्देवतां स्थापयेत्।।''' जैनचार्य वीरसेन ने भी सरस्वती देवी को जयदु सुददेवता से सम्बोधन कर यह प्रमाणित कर दिया कि जो जैनागम में चार प्रकार के देव-देवियों के देव-देवियों का वर्णन है,उसमें श्रुतदेवी कोई देवी नहीं है वरन् जिनेन्द्र भगवान की दिव्यध्वनि स्वरूप श्रुतदेवी सरस्वती है। कहा भी है- '''जिनेश्वरस्वच्छसर:सरोजिनी, त्वमंगपूर्वादिसरोजराजिता।''' '''गणेशहंसव्रजसेविता सदा, करोषि केषां न मुदं परामिह।। - (श्री पद्मनन्दि पंचविंशतिका, आचार्य पद्मनंदी, १५/२१)''' '''अर्थ:—''' हे माता! हे सरस्वती! तुम जिनेश्वर रूपी निर्मल सरोवर की तो कमलिनी हो और ग्यारह अंग चौदह पूर्व रूपी कमल से शोभित हो और गणधर रूपी हंसों के समूह से सेवित हो, इसलिए तुम इस संसार में किसको उत्तम हर्ष की करने वाली नहीं हो? अध्यात्मयोगी आत्मस्वरूप के अमर गायक आचार्य कुन्दकुन्ददेव श्रुतभक्ति/ सरस्वती की स्तुति करते हुए अपने जिन भावों को शब्दाक्षर द्वारा इस प्रकार लिपिबद्ध करते हैं— '''सिद्धवरसासणाणं, सिद्धाणं कम्मम्चक्कमुक्काणं। कादूण णमोक्कारं, भक्तीए णमामि अंगादिं।।''' '''अर्थ:-''' जिनका अहिंसामय उत्कृष्ट जैनशासन लोक में प्रसिद्ध है तथा जो (घातिया और अघातिया रूप अष्ट) कर्मों के चक्र से मुक्त हो चुके हैं, ऐसे सिद्धों को नमस्कार कर भक्तिपूर्वक द्वादशांग रूप सरस्वती (बारह अंगों को मैं आचार्य कुन्दकुन्द नमस्कार करता हूँ। '''जहि संभव जिणवर-मुहकमल।''' '''सत्तभंग-वाणी जसु अमल।।''' '''आगम-छंद-तक्क वर वाणि।''' '''सारद सद्द-अत्थ-पय खाणि।।१।।''' '''गुणणिहि बहु विज्जागमसार।''' '''पुठि मराल सहइ अविचार।।''' '''छंद बहत्तरि-कला-भावती।''' '''सुकइ ‘रल्ह’ पणवइ सरसुती।।२।। (महाकवि रल्ह)''' '''अर्थ:-''' जो शारदा जिनेन्द्र भगवान के मुखरूपी कमल से प्रकट हुई है, जिसकी सप्तभंगमयी वाणी है, जो आगम, छंद एवं तक्र से युक्त है, -ऐसी शारदा शब्द, अर्थ एवं पद की खान है। जो गुणों की निधि एवं विद्या तथा आगम की सार-स्वरूपा है, जो स्वभावत: हंस की पीठ पर सुशोभित है, जिसे छंद एवं बहत्तर कलाएँ प्रिय हैं—ऐसी सरस्वती को ‘रल्ह’ कवि नमस्कार करता है।।१।। === स्वरूप === जैन धर्म की सरस्वती (श्रुतदेवी) के प्रारम्भिक स्वरुप मे एक मुख, चार हाथ हैं; वो हाथों में कमंडलु ,अक्षमाला ,कमल व शास्त्र धारण किये हुये है | किन्तु अन्य विभिन्न स्वरुप भी दृष्टिगोचर होते है जिनमे हाथों में कमंडलु , कमल, अंकुश व वीणा देखी जा सकती है; एवम आसन के रुप मे कमल, हंस व मयुर है | प्रतिष्ठातिलक ग्रंथ<ref>{{Cite web|url=https://epustakalay.com/sanskrit/book/13965-pratishtha-tilak-by-nemichandra/|title=प्रतिष्ठा तिलक - Pratishtha Tilak : नेमिचन्द्र - Nemichandra {{!}} Sanskrit Book PDF Download {{!}} Read Online {{!}}|website=ePustakalay Sanskrit|language=en-US|access-date=2020-04-13|archive-date=8 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808212936/https://epustakalay.com/sanskrit/book/13965-pratishtha-tilak-by-nemichandra/|url-status=dead}}</ref> आचार्य नेमिचन्द्र - सरस्वती स्तोत्र '''''बारह अंगंगिज्जा, दंसणतिलया चरित्तवत्थहरा।''''' '''''चोद्दसपुव्वाहरणा, ठावे दव्वाय सुयदेवी।।१।।''''' '''''आचारशिरसं सूत्र-कृतवक्त्रां सुवंठिकाम्।''''' '''''स्थानेन समवायांग-व्याख्याप्रज्ञप्तिदोर्लताम् ।।२।।''''' '''''वाग्देवतां ज्ञातृकथो-पासकाध्ययनस्तनीम्।''''' '''''अंतकृद्दशसन्नाभि-मनुत्तरदशांगत: ।।३।।''''' '''''सुनितंबां सुजघनां, प्रश्नव्याकरणश्रुतात्।''''' '''''विपाकसूत्रदृग्वाद-चरणां चरणांबराम् ।।४।।''''' '''''सम्यक्त्वतिलकां पूर्व-चतुर्दशविभूषणाम्।''''' '''''तावत्प्रकीर्णकोदीर्ण-चारुपत्रांकुरश्रियम्।।५।।''''' '''अर्थ''' - बारह अंगों में से प्रथम जो ‘आचाराँग’ है, वह श्रुतदेवी-सरस्वती देवी का '''मस्तक''' है, ‘सूत्रकृतांग’ '''मुख''' है, ‘स्थानांग’ '''कंठ''' है, ‘समवायांग’ और ‘व्याख्याप्रज्ञप्ति’ ये दोनों अंग उनकी '''दोनों भुजाएं''' हैं, ज्ञातृकथांग’ और ‘उपासकाध्ययनांग’ ये दोनों अंग उस सरस्वती के दो '''स्तन''' हैं, ‘अंतकृद्दशांग’ यह '''नाभि''' है, ‘अनुत्तरदशांग’ श्रुतदेवी का '''नितंब''' है, ‘प्रश्नव्याकरणांग’ यह '''जघन भाग''' है, ‘विपाकसूत्रांग और दृष्टिवादांग’ ये दोनों अंग उन सरस्वती के '''दोनों पैर''' हैं। ‘सम्यक्त्व’ यह उनका '''तिलक''' है, चौदह पूर्व ये '''अलंकार''' हैं और ‘प्रकीर्णक श्रुत’ सुन्दर बेल बूटे सदृश हैं। <br /> === नाम === जैन दर्शन में अरिहंतों द्वारा भाषित होने से इन्हें जिनवाणी,अरिहंतवाणी,श्रुतदेवी,वाग्देवी,भारती,वागेश्वरी आदि अनेक नामों से अभिहित किया गया है | <br /><div style="text-align: center;">'''प्रथमं भारती नाम द्वितीयं च सरस्वती।तृतीयं शारदा देवी चतुर्थं हंसगामिनी।।''' '''पञ्चमं विदुषां माता षष्ठं वागीश्वरी तथा।''' '''कुमारी सप्तमं प्रोक्ता अष्टमं ब्रह्मचारिणी।।''' '''नवमं च जगन्माता, दशमं ब्राह्मिणी तथा।''' '''एकादशं तु ब्रह्माणी, द्वादशं वरदा भवेत्।।''' '''पञ्चदशं श्रुतदेवी, षोडशं र्गौिनगद्यते।।''' </div> '''(सरस्वती नाम स्तोत्रम् , ४-७)''' '''अर्थ:-''' प्रथम वह '''भारती''' हैं, द्वितीय '''सरस्वती'''। '''शारदा देवी''' उनका तृतीय नाम है और चतुर्थ '''हंसगामिनी''' ।।४।। '''विदुषी,वागीश्वरी, कुमारी, ब्रह्मचारिणा''' ये उनके पंचम-पष्ठ-सप्तम और अष्टम नाम हैं ।।५।।नौवाँ नाम '''जगन्माता''', दशवाँ नाम '''ब्राह्मिणी''', ग्याहरवाँ नाम '''ब्रह्माणी''' और बारहवाँ नाम '''वरदा''' है।।६।। तेरहवाँ नाम '''वाणी''', चौदहवाँ नाम '''भाषा''', पन्द्रहवाँ नाम '''श्रुतदेवी''', सोलहवाँ नाम '''गौ''' हैं। इस प्रकार ये सरस्वती देवी के सोलह नाम हैं। === सरस्वती वंदना === ''अरिहन्त भासियत्थ्ं गणहरदेवेहिं गंथियं सव्वं |'' ''पणमामि भत्तिजुत्तो सुदणाणमहोवयं सिरसा ||'' === सरस्वती स्तोत्र === चन्द्रार्क-कोटिघटितोज्ज्वल-दिव्य-मूर्ते! श्रीचन्द्रिका-कलित-निर्मल-शुभ्रवस्त्रे! कामार्थ-दाय-िकलहंस-समाधिरूढ़े। वागीश्वरि! प्रतिदिनं मम रक्ष देवि!।।1।।<ref>{{Cite web|url=https://jainpuja.com/jain-puja/saraswati-strotra.aspx|title=Saraswati strotra|website=jainpuja.com|access-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328183003/http://jainpuja.com/jain-puja/saraswati-strotra.aspx|archive-date=28 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><br /> === त्यौहार === जैनधर्म में ज्येष्ठ मास के शुक्ल पंचमी को '''जैन ज्ञानपंचमी या श्रुत पंचमी''' भी कहते हैं और उस दिन श्रुतदेवी एवं शास्त्रों की विधिवत् पूजा का विधान [[दिगम्बर|दिगम्बरों]] में है तथा र्काितक मास की शुक्ल पंचमी को श्रुत देवी की पूजा का विधान [[श्वेताम्बर]] जैन परम्परा में है।<br /> == बौद्ध धर्म == बौद्ध ग्रंथों में सरस्वती के कई स्वरूपों का वर्णन किया गया है जैसे–महासरस्वती, वङ्कावीणा, वङ्काशारदा सरस्वती, आर्य सरस्वती, वङ्का सरस्वती आदि। <br /> == पुरातात्विक इतिहास<ref>{{Cite journal|last=Dr. Shanti Swaroop Sinha|first=Dr. Maruti Nandan Pd. Tiwari|date=|title=CONCEPT OF SARASWATI IN JAIN TRADITION AND ART|url=http://www.ijarch.org/Admin/Articles/5-Sarasvati%20in%20jain%20tradition%20%26%20art.pdf|journal=|volume=|pages=|via=|access-date=13 अप्रैल 2020|archive-date=18 सितंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918170406/http://www.ijarch.org/Admin/Articles/5-Sarasvati%20in%20jain%20tradition%20%26%20art.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Citation|title=देश-विदेश में अतिप्राचीन जैन श्रुत देवी सरस्वती प्रतिमाएं|url=https://www.facebook.com/AntiquityOfJainism/videos/923802167661730/|language=hi|access-date=2020-04-13}}</ref>== वैदिक सनातन एवं बौद्ध धर्मो की अपेक्षा जैन धर्म की सरस्वती (श्रुतदेवी) के वृहद स्तर पर पुरातात्विक साक्ष्य प्राप्त हुए हैं | जैन शिल्प में यक्षी, [[:en:Ambika_(Jainism)|अंबिका]] एवं चक्रेश्वरी के बाद सरस्वती ही सर्वाधिक लोकप्रिय देवी रही है | सरस्वती (श्रुतदेवी) की सबसे प्राचीन प्रतिमा कंकाली टीले (मथुरा) से प्राप्त हुई है जो १३२ ई, की है ; इसके अतिरिक्त जैन परंपरा में बहुत ही सुंदर सरस्वती (श्रुतदेवी) प्रतिमाएं पल्लू (बीकानेर) और लाडनूँ आदि से प्राप्त हुई है | <br /> == चित्र विथिका == <gallery> चित्र:Saraswati idol of Jainism.jpg|जैन धर्म में सरस्वती चित्र:Ajaygarh Neel Swarshwati.jpg|अजयगढ पन्ना म॰प्र॰ चित्र:18.Gangaikonda Cholapuram.jpg|बृहदिश्वर मंदिर </gallery> <ref>{{Cite web|url=http://nationalmuseumindia.gov.in/prodCollections.asp?pid=31&id=2&lk=dp2|title=National Museum, New Delhi|website=nationalmuseumindia.gov.in|access-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008043654/http://nationalmuseumindia.gov.in/prodCollections.asp?pid=31&id=2&lk=dp2|archive-date=8 अक्तूबर 2019|url-status=dead}}</ref> == अन्य देशों में सरस्वती == [[चित्र:saraswati.jpg|right|thumb|200px|जापान में सरस्वती को 'बेंजाइतेन' कहते हैं। जापान में उनका चित्रन हाथ में एक संगीत वाद्य लिए हुए किया जाता है। जापान में वे ज्ञान, संगीत तथा 'प्रवाहित होने वाली' वस्तुओं की देवी के रूप में पूजित हैं।]] [[दक्षिण एशिया]] के अलावा [[थाइलैण्ड]], [[इण्डोनेशिया]], [[जापान]] एवं अन्य देशों में भी सरस्वती की पूजा होती है। ; अन्य भाषाओ/देशों में सरस्वती के नाम- * [[बर्मा]] - थुयथदी (သူရဿတီ=सूरस्सती, उच्चारण: [θùja̰ðədì] या [θùɹa̰ðədì]) * [[बर्मा]] - तिपिटक मेदा Tipitaka Medaw (တိပိဋကမယ်တော်, उच्चारण: [tḭpḭtəka̰ mɛ̀dɔ̀]) * [[चीन]] - बियानचाइत्यान Biàncáitiān (辯才天) * [[जापान]] - [[बेंज़ाइतेन]] Benzaiten (弁才天/弁財天) * [[थाईलैण्ड]] - सुरसवदी Surasawadee (สุรัสวดี) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[सरस्वती नदी]] * [[हिन्दू देवी-देवता]] * [[शारदा पीठ]] * [[वसंत पंचमी]] *[[सरमती लोग]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20090427203916/http://www.stephen-knapp.com/sarasvati_goddess_of_learning.htm सरस्वती, विद्या की देवी] *सरस्वती वंदना {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207135519/https://www.bloggeramit.in/2020/02/saraswati-vandana-in-hindi.html |date=7 फ़रवरी 2020 }} * [https://web.archive.org/web/20071203021040/http://hinduism.about.com/library/weekly/aa020700.htm वसंतपंचमी, सरस्वती-उत्सव] * [https://web.archive.org/web/20190424052819/http://basaratemple.org/ बसराटेम्पल डाट आर्ग़- आंध्र-प्रदेश का सरस्वती मंदिर] {{हिन्दू देवी देवता}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:हिन्दू देवियाँ]] 62roq5p1mrewimy6psn7z25pj47j64u सदस्य वार्ता:Kingram 3 9755 6598890 6555861 2026-08-14T11:39:52Z अमर तिवारी 932885 6598890 wikitext text/x-wiki [[/Archive1]] <!-- Please edit after the "<br>" code below. Thank you. --> <br> == स्वागत == नमस्कार Kingram, विकिपीडिया पर आपका वापिस स्वागत है। इस समय हिन्दी विकिपीडिया पर प्रबंधक बनने के लिये नामांकन [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर किया जाता है। इस समय हिन्दी विकिपीडिया पर कोई सक्रीय प्रशासक (bureaucrats) नहीं हैं, अतः प्रबंधक बनने हेतु सर्वसम्मति होने के पश्चात मेटा पर स्टीवर्ड ही आपको प्रबंधक अधिकार दे सकते हैं। आप दो वर्ष के पश्चात विकिपीडिया पर वापिस आ रहे हैं। इस अवधि में काफ़ी-कुछ बदल गया होगा। मेरे विचार से आप स्वनामांकन करने से पहले थोड़ा समय अभी की नीतियों और प्रक्रियाओं को देखने में बिताएँ। आगे आपकी इच्छा। आशा करता हूँ कि आप विकिपीडिया पर सम्पादन जारी रखेंगे। आपका पुनः हार्दिक स्वागत है।--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 06:14, 6 मई 2012 (UTC) : नमस्कार सिद्धार्थ । जवाब के लिए धन्यवाद । मैं हिंदी विकिपीडिया मैं बहुत मेहनत किया था तीन और चार साल पहले। थोडा और योगदान करूंगा प्रबंधक अधिकार पूछने पहले । क्रिपय मुस्ताक्बल में, मेरे साथ अंग्रेजी में बात कीजिये । मैं हिंदी बहुत अच्छा समझ सकता हूँ लेकिन मैं थोडा धीरे से इस भाषा पड़ता और लिखता हूँ । धन्यवाद सिद्धार्थ साहिब | <b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> 20:20, 9 मई 2012 (UTC) ::Ok, no problem :) ::And just out of curiosity, it seems you know urdu. If that is the case, I think you should consider contributing to the [[:ur:|urdu wikipedia]]. If that isn't the case, excuse my presumption (मुस्ताक्बल sounded like urdu to me). Best regards--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 09:18, 10 मई 2012 (UTC) == विशेष पृष्ठ अनुवाद == नमस्कार Kingram जी। आप इस बात से अवगत होंगे कि विशेष पृष्ठों के नाम अब तक अंग्रेज़ी में चले आ रहे हैं (मसलन [[विशेष:Preferences]], ना कि [[विशेष:वरीयताएँ]])। अब ट्रांसलेटविकि पर इन नामों का अनुवाद संभव है, परंतु इसके लिये सर्वसम्मति की आवश्यकता है। अतः [[विकिपीडिया:चौपाल/विशेष पृष्ठ अनुवाद]] पर मैंने कुछ अनुवाद प्रस्तावित किये हैं। कृपया इन्हें देखें और उपयुक्त टिप्पणी दें। यदि आपको ये अनुवाद ठीक लगें तो इन्हें अपना समर्थन प्रदान करें ताकि इन्हें शीघ्र-अतिशीघ्र हिन्दी विकिपीडिया पर लागू किया जा सके। धन्यवाद--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 18:36, 6 मई 2012 (UTC) :Hi, Siddhartha, I will certainly take a look at the translations that you mentioned on the Wikipedia page. I remember working on translating titles for Infoboxes and Wikiprojects in years past, but I was one of only 4-5 admins active and the ones that had the requisite skills to invent new terms in Hindi were generally inactive. <b>[[User:Kingram|<font color="red">राजा राम</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Kingram|<font color="black">बात करो</font>]]</sup> 20:21, 9 मई 2012 (UTC) ::Hello again. ::With help from several users, the translations have been completed. Hence, to determine whether they pass consensus or not, I've asked for a straw poll at [[विकिपीडिया:चौपाल/विशेष_पृष्ठ_अनुवाद#मत]]. Please do share your views. Thanks and regards--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 12:19, 13 मई 2012 (UTC) == [[:चित्र:रमेश्लाल.jpg|चित्र:रमेश्लाल.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:रमेश्लाल.jpg|चित्र:रमेश्लाल.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। कॉपीराइट उल्लंघन, http://www.pildat.org/ पर साफ़ लिखा है कि उसकी सभी सामग्री कॉपीराइट सुरक्षित है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:08, 25 सितंबर 2012 (UTC) == [[:श्रेणीःरोग|श्रेणीःरोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणीःरोग|श्रेणीःरोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<font color="green">&#9734;&#9733;</font>[[User:संजीव कुमार|<b><u><font color="maroon">संजीव कुमार</font></u></b>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<font color="blue">बातें</font>]]) 17:08, 4 सितंबर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:मणिपुर का लोग|श्रेणी:मणिपुर का लोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:मणिपुर का लोग|श्रेणी:मणिपुर का लोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">&#9742;</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 07:47, 28 दिसम्बर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:जीवनचरित स्टब|श्रेणी:जीवनचरित स्टब]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:जीवनचरित स्टब|श्रेणी:जीवनचरित स्टब]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Wikiuser13|Wikiuser13]] ([[सदस्य वार्ता:Wikiuser13|वार्ता]]) 13:19, 16 मार्च 2014 (UTC) == [[:मेया मेयप्पन|मेया मेयप्पन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मेया मेयप्पन|मेया मेयप्पन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मेया मेयप्पन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मेया मेयप्पन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>सन्दर्भहीन जीवनी जिसमें पिछले सात वर्षों में कोई सम्पादन नहीं हुआ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u>'''<span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span>'''</u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:48, 12 जून 2014 (UTC) == [[:श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा|श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा|श्रेणी:अंतर्विकि श्रेनीसम्बंध साँचा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 27 सितंबर 2018 (UTC) == [[:बालि जग्पाल|बालि जग्पाल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बालि जग्पाल|बालि जग्पाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:GargAvinash|— '''अविनाश''']] [[सदस्य वार्ता:GargAvinash|<sup>वार्ता</sup>]] 20:36, 16 अप्रैल 2020 (UTC) == [[:चित्र:भील.jpg|चित्र:भील.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:भील.jpg|चित्र:भील.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|मापदंड फ़1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़1|फ़1]]{{*}} 14 दिन(2 सप्ताह) से अधिक समय तक कोई लाइसेंस न होना'''</center> इसमें वे सभी फाइलें आती हैं जिनमें अपलोड होने से दो सप्ताह के बाद तक भी कोई लाइसेंस नहीं दिया गया है। ऐसा होने पर यदि फ़ाइल पुरानी होने के कारण सार्वजनिक क्षेत्र(पब्लिक डोमेन) में नहीं होगी, तो उसे शीघ्र हटा दिया जाएगा। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल मुक्त फ़ाइलें ही रखी जा सकती हैं। यह फ़ाइल तभी रखी जा सकती है यदि इसका कॉपीराइट धारक इसे किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत विमोचित करे। यदि ऐसा न हो तो इसे विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि इस फ़ाइल के कॉपीराइट की जानकारी आपको नहीं है तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर सहायता माँग सकते हैं। सहायता माँगते समय कृपया इसका स्रोत (जहाँ से आपको यह फ़ाइल मिली) अवश्य बताएँ। यदि आपको इसके कॉपीराइट की जानकारी है तो कृपया [[:श्रेणी:कॉपीराइट साँचे]] में से कोई उपयुक्त साँचा फ़ाइल पर लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 06:27, 3 जुलाई 2020 (UTC) == [[:विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग|विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग|विकिपीडिया:भाषांतर प्रयोग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:29, 2 मार्च 2025 (UTC) == [[:पुर्व आज़र्बैजान|पुर्व आज़र्बैजान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पुर्व आज़र्बैजान|पुर्व आज़र्बैजान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:पश्चिम आज़र्बैजान|पश्चिम आज़र्बैजान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्चिम आज़र्बैजान|पश्चिम आज़र्बैजान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:ईराक़|ईराक़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ईराक़|ईराक़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:कोत द्'ईवोआर|कोत द्'ईवोआर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोत द्'ईवोआर|कोत द्'ईवोआर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:39, 14 अगस्त 2026 (UTC) pncjuhtbzxxpi0qpa5fn2vxz1odyk4e बिल्ली 0 9773 6598807 6510879 2026-08-14T06:41:19Z ~2026-44473-14 942012 /* */ 6598807 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name=पालतू बिल्ली |status=DOM |image=Collage of Six Cats-02.jpg |image_width=250px |image_caption=छह बिल्लियाँ |regnum = [[動物系(ゾオン)悪魔の実(能力者の芸人悦次郎中谷はかせ)]] |phylum = [[रज्जुकी|कौरडेटा]] (<small>Chordata</small>) |classis = [[स्तनधारी]] (<small>Mammalia</small>) |ordo = [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] (<small>Carnivora</small>) |familia = [[फ़ेलिडाए]] (<small>Felidae</small>) |genus= [[फ़ीलिस]] (<small>Felis</small>) |species=फ़ीलिस कैटस<br /><small>F. catus</small> |binomial=''Felis catus/Felis domestica'' |binomial_authority=[[कार्ल लीनियस|लीनियस]], [[:en:10th edition of Systema Naturae|1758]] }} '''बिल्ली''' एक [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] [[स्तनधारी]] जानवर है। इसकी सुनने और सुँघने की शक्ति प्रखर है और यह कम रोशनी, यहाँ तक कि रात में भी देख सकती हैं। लगभग 9500 वर्षों से बिल्ली मनुष्य के साथी के रूप में है। प्राकृतिक रूप से इनका जीवनकाल लगभग 15 वर्षों का होता है।<ref name="ref55mubam">[http://books.google.com/books?id=mA7__e34MGwC Cats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822044057/http://books.google.com/books?id=mA7__e34MGwC|date=22 अगस्त 2014}}, Louise A. Spilsbury, Louise Spilsbury, Richard Spilsbury, pp. 42, Heinemann-Raintree Library, 2006, ISBN 978-1-4034-7698-2, ''... Most cats live for around twelve to fifteen years, but some cats live for up to twenty years ...''</ref> बिल्लियों का मज़बूत और लचीला शरीर, तेज़ अभिक्रियाएँ, संकुचन योग्य पंजे और छोटे शिकार को मारने के लिए रूपांतरित दाँत होते हैं। बिल्ली गुप्तांगों की संध्यादार और मांसाहार जगत में ख़ास जगह होती है। बिल्लियाँ, मानव कानों के लिए बहुत ही मध्यम और बहुत ही तीव्र आवाज़ों, जैसे कि चूहों वग़ैरह की, को आराम से सुन सकतीं हैं। ये क़रीब-क़रीब घने अंधेरो में भी देख सकतीं हैं। बाक़ी स्तनधारियों की तरह इनकी रंग दृष्टि मनुष्य से काफ़ी कमज़ोर है जबकि इनकी सूँघने की ताक़त और ज़्यादा मज़बूत होती है।[[File:Cat behind a rock.jpg|thumb|पत्थरों के पिछे छिपी बिल्ली]] एकान्त में शिकारी करने वाली जानवर होने के बावजूद, बिल्लियाँ सामाजिक जानवर भी हैं। इनके आपसी संचार का साधन अलग अलग तरहों की आवाज़ें (म्याऊँ म्याऊँ करना, घूर घूर करना, फुंकारता, बड़बड़ाना, वग़ैरह), रासायनिक तत्व (फ़ेरोमोन) और बिल्ली विशेष [[शारीरिक भाषा]] के प्रकार हैं।<ref name="Moelk">{{Cite journal |title=Vocalizing in the House-cat; A Phonetic and Functional Study |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1944-04_57_2/page/184 |last=Moelk |first=Mildred |journal=The American Journal of Psychology |date=1944-04 |volume=57 |issue=2 |pages=184–205 |doi=10.2307/1416947 |jstor=1416947 | issn = 0002-9556}}</ref> क्योंकि बिल्लियाँ [[प्राचीन मिस्र]] में पूजनीय जानवर थीं, ये वहाँ ही पालतू बनाईं गईं थीं,<ref name="NYT">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html |title=Study Traces Cat's Ancestry to Middle East |last=Wade |first=Nicholas |date=29 June 2007 |work=New York Times |publisher=[[New York Times Company|NYTC]] |location=New York |accessdate=2 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418082840/http://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html |archive-date=18 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> लेकिन पालतू बनाने के कुछ संकेत पहले घटे "[[नवपाषाण युग]]" में भी मिलते हैं।<ref name="ChinaDaily">{{Cite news |title=Meet Helen and Aphrodite, Cyprus's Indigenous Cats |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url=http://www.chinadaily.com.cn/life/2009-11/03/content_8904093.htm |work=China Daily |date=3 नवंबर 2009 |accessdate=3 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129125929/http://www.chinadaily.com.cn/life/2009-11/03/content_8904093.htm |archive-date=29 नवंबर 2009 |url-status=live }}</ref> 2007 की एक आनुवांशिक जाँच पड़ताल ने ख़ुलासा किया है कि सभी पालतू बिल्लियाँ [[मध्य-पूर्व]] इलाक़े (लगभग 8000 ईसा पूर्व) की पाँच मादा अफ़्रीकी जंगली बिल्लियों (''Felis silvestris lybica'') के वंश में से आईं हैं।<ref name="NYT" /><ref name="9500 years">{{cite web |title=Oldest Known Pet Cat? 9500-year-old Burial Found on Cyprus |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |accessdate=मार्च 6, 2007 |date=अप्रैल 8, 2004 |work=National Geographic News |publisher=National Geographic Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303121828/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |archive-date=3 मार्च 2007 |url-status=live }}</ref> बिल्लियाँ दुनिया की सब से मशहूर पालतू जानवर हैं और जहाँ भी इंसान रहते हैं, वहाँ ही पाईं जातीं हैं।<ref name="SciAm">{{cite web |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |title=The Evolution of House Cats |work=Scientific American |first=Carlos A. |last=Driscoll |author2=Clutton-Brock, Juliet; Kitchener, Andrew C.; O'Brien, Stephen J. |publisher=Nature Pubg. Group |location=New York |date=जून 10, 2009 |accessdate=अगस्त 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208115328/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |archive-date=8 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> == आनुवंशिकी == [[File:Baby white cat.jpg|thumb|शिशु बिल्ली]] पालतू बिल्ली और उसकी सब से क़रीबी जंगली पूर्वज, दोनों ही द्विगुणसूत्रक (डिप्लॉइड) जानवर हैं जिनमें 38 गुणसूत्र ([[क्रोमोसोम]])<ref name="Nie 2002">{{Cite journal |last=Nie |first=W. |last2=Wang |first2=J. |last3=O'Brien |first3=P. C. |title=The Genome Phylogeny of Domestic Cat, Red Panda and Five Mustelid Species Revealed by Comparative Chromosome Painting and G-banding |journal=Chromosome Research |volume=10 |issue=3 |pages=209–222 |year=2002 |pmid=12067210 |doi=10.1023/A:1015292005631 }}</ref> और लगभग 20,000 [[जीन]]<ref name="pmid17975172">{{Cite journal |last=Pontius |first=J. U. |author2=Mullikin, J. C.; Smith, D. R.; ''et. al'' |title=Initial Sequence and Comparative Analysis of the Cat Genome |journal=Genome Research |volume=17 |issue=11 |pages=1675–89 |year=2007 |pmid=17975172 |pmc=2045150 |doi=10.1101/gr.6380007 }}</ref> होते हैं। बिल्लियों के तकरीबन 250 आनुवंशिक रोग पहचाने जा चुके हैं जिनमें से काफ़ी मानवीय जन्मजात गड़बड़ों के समान हैं।<ref name="O'Brien">{{Cite journal |title=State of Cat Genomics |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2008-06_24_6/page/268 |last=O'Brien |first=Stephen J. |author2=Johnson, W.; Driscoll, C.; Pontius, J.; Pecon-Slattery, J.; Menotti-Raymond, M. |journal=Trends in Genetics |volume=24 |issue=6 |pages=268–279 |year=2008 |pmid=18471926 |doi=10.1016/j.tig.2008.03.004 }}</ref> इस स्तनधारी जीवों की चयापचय की समानता को नज़र रखते हुए बिल्लियों के कई रोग उन अनुवंशिक परीक्षणों के साथ जांचे जाते हैं जो शुरुआत में मनुष्य के लिए बनाए गए थे और इसी तरह मनुष्य के कई रोगों की जाँच पड़ताल के लिए बिल्लियों को जीवनमूनों के तौर पर इस्तेमाल किया जाता है।<ref name="Sewell 2007">{{Cite journal |title=Inherited Metabolic Disease in Companion Animals: Searching for Nature's Mistakes |last=Sewell |first=A. C. |last2=Haskins |first2=M. E. |last3=Giger |first3=U. |journal=Veterinary Journal |volume=174 |issue=2 |pages=252–259 |year=2007 |pmid=17085062 |doi=10.1016/j.tvjl.2006.08.017 |pmc=3132193 }}</ref><ref name="OBrien">{{Cite journal |last=O'Brien |first=Stephen J. |author2=Menotti-Raymond, M.; Murphy, W. J.; Yuhki, N. |title=The Feline Genome Project |journal=Annual Review of Genetics |volume=36 |pages=657–686 |year=2002 |pmid=12359739 |doi=10.1146/annurev.genet.36.060602.145553 }}</ref> == बिल्लियाँ और इंसान == [[चित्र:Girl and cat.jpg|thumb|एक छोटी लड़की अपनी नन्ही बिल्ली के साथ]] [[यूरोप]] और [[उत्तरी अमेरिका]] में बिल्लियाँ आम पालतू जानवर हैं और दुनिया भर में इनकी कुल गिनती 50 करोड़ से ज़्यादा है।<ref name="NYT"/> बिल्ली पालन ज़्यादातर स्त्रियों के साथ जोड़ा जाता है,<ref name="Ellin">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/10/05/fashion/05cats.html |title=More Men Are Unabashedly Embracing Their Love of Cats |work=New York Times |author=Abby Ellin |accessdate=30 August 2009 |date=5 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005172050/http://www.nytimes.com/2008/10/05/fashion/05cats.html |archive-date=5 अक्तूबर 2011 |url-status=live }}</ref> लेकिन 2007 की गैलअप वोट ने संकेत दिया है कि मर्द और औरत की बिल्ली रखने की संभावनाएँ एक जैसी है।<ref name="Gallup">{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/102952/companionship-love-animals-drive-pet-ownership.aspx |title=Companionship and Love of Animals Drive Pet Ownership |publisher=Gallup, Inc |first=Jeffrey M. |last=Jones |date=30 November 2007 |accessdate=30 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725231718/http://www.gallup.com/poll/102952/Companionship-Love-Animals-Drive-Pet-Ownership.aspx |archive-date=25 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> === इतिहास एवं पौराणिकी === सभी ज्ञात इतिहास में, बिल्लियों को पालने का मक़सद यह था कि वे चूहे खाती हैं और इस तरह [[अनाज]] को इस नुक़सान से सुरक्षित रखा जा सकता है। प्राचीन मिस्री लोग बिल्लियों की पूजा भी करते थे और उनकी लाशों को सुरक्षित करते थे ताकि उन्हें हमेशा के लिए मुक्ति मिल सके। प्राचीन मिस्री देवी [[बास्त]] बिल्ली का रूप धारण करती थी।<ref name="Mason">{{Cite book |last=Mason |first=I. L. |title=Evolution of Domesticated Animals |year=1984 |publisher=Prentice Hall Press |isbn=0-582-46046-8}}</ref>{{rp|220}} हालांकि [[इस्लाम]] में कोई भी जानवर पवित्र नहीं माने जाते हैं, लेकिन अक्सर बिल्लियों को मुसलमानों द्वारा सम्मानित किया जाता है।<ref>{{Cite book |last=Geyer |first=Georgie Anne |title=When Cats Reigned Like Kings: On the Trail of the Sacred Cats |publisher=Andrews McMeel |location=Kansas City, Missouri |year=2004 |isbn=0-7407-4697-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whencatsreignedl00geor }}</ref> आज के दौर में बिल्लियाँ पालतू जानवरों के तौर पर पाली जाती हैं, इसके अलावा भी बिल्ली इंसानी आबादियों में पाई जाती है। विकसित देशों में बिल्लियों को पालतू जानवरों के तौर पर पालने का रिवाज बहुत ज़्यादा है और उनके लिए विशेष ख़ुराक तैयार करने के कारोबार को एक बड़ा उद्योग की हैसियत प्राप्त है == अन्य भाषाओं में == मानव घरों में पायी जाने वाली बिल्ली को [[मारवाड़ी भाषा]] में 'मिनकी' तथा जंगली बिल्ली को 'बलारा' कहा जाता हैं। वहीं [[गुजराती भाषा]] में बिल्ली को 'बिलाडी' तथा जंगली बिल्ले को 'बिलाडो' और बिल्ली के बच्चे को 'मींदडु' कहते है<ref>{{Cite web|url=https://hindispeak.com/animal-name-in-hindi/|title=35+ Animal Name in Hindi {{!}} प्राणियों के नाम (with Pictures) -|last=Speak|first=Hindi|date=2023-02-26|website=HindiSpeak|language=en-US|access-date=2023-02-26|archive-date=26 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226091446/https://hindispeak.com/animal-name-in-hindi/|url-status=dead}}</ref> इसका [[अंग्रेजी]] में प्रचलित नाम 'पुसी केट' भी है।<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pussycat |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014244/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pussycat |archive-date=13 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> == शिकारी व्यवहार == बिल्लियाँ प्राकृतिक शिकारी होती हैं।<ref>{{Cite web|title=Wildlife & Cats — Catcuddles London London Cat Sanctuary|url=https://www.catcuddles.org.uk/wildlife-cats|access-date=2026-01-12|work=www.catcuddles.org.uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Significance of Cat Predation on Wildlife|url=https://www.vin.com/apputil/content/defaultadv1.aspx?pId=11268&meta=vin&catId=32722&id=3866641|access-date=2026-01-12|work=www.vin.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Science of a Cat’s Predator Instinct|url=https://petcube.com/blog/why-cats-are-the-perfect-predators/|access-date=2026-01-12|work=petcube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hunting and feeding behaviour of cats|url=https://www.naturesvariety.com/en/cat/tips/hunting-and-feeding-behaviour-cats|access-date=2026-01-12|work=www.naturesvariety.com}}</ref> यदि उन्हें बाहर स्वतंत्र रूप से घूमने दिया जाए, तो उनमें से कई जंगली जानवरों का शिकार करना शुरू कर देंगी, क्योंकि वे जंगली जानवरों के लिए गंभीर खतरा होती हैं। घरेलू बिल्ली के चरित्र की विशेषताओं को समझना उसके स्वाभाविक प्रवृत्तियों को संतुष्ट करने और संभावित अप्रिय व्यवहार (जैसे अचानक फुफकारना, घर में दौड़ना या परदे पर चढ़ना) से बचने में काफी मदद कर सकता है। आवास के पर्यावरण को समृद्ध करने वाले सामानों में शामिल हैं: * बिल्ली का एक बड़ा पेड़ जिसमें पंजे खरोंचने के लिए जगह हो * खिलौने जो उनकी शिकारी प्रवृत्तियों को बाहर निकालने में मदद करते हैं<ref>{{Cite web|title=The Dangers of Strings, Ribbons, and Yarn for Cats|url=https://www.cathealth.com/cat-care/safety/2238-the-dangers-of-strings-ribbons-and-yarn-for-cats|access-date=2026-01-12|work=www.cathealth.com}}</ref> * साफ-सुथरा बिल्ली का टॉयलेट या पॉट्टी * मीठा पानी और सूखा बिल्ली का खाना * सामाजिक संपर्क हालांकि घरेलू बिल्लियाँ प्राकृतिक शिकारी होती हैं, वे आमतौर पर केवल अपने आवास के आसपास सबसे सुलभ शिकार पर ही शिकार करती हैं। इसलिए, यदि उन्हें किसी दूसरे स्थान पर ले जाया जाए, तो वे उपलब्धता के आधार पर शिकार के बीच स्विच कर सकती हैं।<ref>{{Cite web|title=Cats and Predation|url=https://www.saveacat.org/cats-and-predation.html|access-date=2026-01-12|work=www.saveacat.org}}</ref> जब बिल्लियाँ शिकार का सामना करती हैं, तो वे जितना संभव हो शांत और कम आवाज़ में रहने की कोशिश करती हैं ताकि शिकार उनसे दूर ना भागे। शिकार पर झपटने से पहले, वे अपनी पीछे की टाँगों को ऊपर उठाती हैं और उसे "हिलाती" हैं, सिर को जमीन की ओर झुकाकर और सामने के पंजों को आगे बढ़ाकर खुद को कूद या हमला करने के लिए तैयार करती हैं। बिल्ली कूदने और पंजों से शिकार को मारने से पहले अत्यंत तनावग्रस्त रहती है। जब शिकार तक पहुँच कठिन हो, जैसे छोटी तालाबों या गड्ढों में, तो वे अपने पंजों का इस्तेमाल करके भोजन "निकालती" हैं और उन जगहों तक प्रभावी ढंग से पहुंचती हैं। जब बिल्ली अंततः अपने शिकार पर नियंत्रण प्राप्त कर लेती है, तो वे आमतौर पर शिकार को मारती या धकेलती हैं, लगभग खेल की तरह।<ref>{{Cite web|title=This is why cats love playing with prey|url=https://welovecatz.hu/en/life/playing-with-prey/|access-date=2026-01-12|work=welovecatz.hu}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cat Play Sessions Using the Prey Sequence|url=https://www.preventivevet.com/cats/prey-sequence-cat-play-sessions|access-date=2026-01-12|work=www.preventivevet.com}}</ref> == आक्रमणात्मकता == आक्रमण को जैविक प्रकृति का माना जाता है और यह बिल्लियों के सामान्य व्यवहार का हिस्सा है। इस शक्तिशाली प्रवृत्ति के निशान, जो उनकी शिकारी प्रक्रियाओं, सामाजिक संघर्षों और खेलों में गहरे जड़ें जमाए होते हैं, को पहचाना जा सकता है। हालांकि, अत्यधिक आक्रमण, जो स्पष्ट रूप से विनाशकारी व्यवहार में परिवर्तित हो और पशु के मालिक के लिए समस्या उत्पन्न करे, इसका अर्थ हो सकता है कि बिल्ली के भीतर कोई छुपा हुआ दुख है, जैसे चिंता या आघात, जिसे ठीक करने की आवश्यकता है।<ref>{{Cite web|title=CBD for Aggressive Cats|url=https://neuroganpets.com/blogs/cats/cbd-products-to-help-your-cats-aggression|access-date=2026-01-12|work=neuroganpets.com}}</ref> कभी-कभी घर में बिल्ली का बच्चा लाना अच्छा विचार नहीं होता। यदि घर में पहले से ही एक वयस्क बिल्ली है, और आप एक और जोड़ रहे हैं, तो हो सकता है कि दूसरा वयस्क बिल्ली लेना बेहतर हो। जब बिल्ली के बच्चे को वयस्क बिल्ली से मिलाया जाता है, तो बाद वाली असामाजिक व्यवहार दिखा सकती है, जो कि बिल्लियों में सामान्य होता है: वे खतरा महसूस करती हैं और अनचाहे मेहमान को दूर रखने के लिए आक्रामक व्यवहार करती हैं। ऐसे मामलों में बच्चे और बिल्ली को अलग कर देना चाहिए और धीरे-धीरे उन्हें मिलवाना चाहिए, उनके तौलिये रगड़कर और तौलिये को एक-दूसरे को देते हुए।<ref>{{Cite web|title=Fractious cats and feline aggression|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10822438/|access-date=2026-01-12|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> == इन्हें भी देखें == {{commons|Felis silvestris catus|बिल्ली}} {{wikispecies|Felis silvestris catus|बिल्ली}} * [[फ़ेलिडाए]] == सन्दर्भ == [https://kv2kkd.com/%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%a4%e0%a5%82-%e0%a4%ac%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%8f-%e0%a4%85%e0%a4%9a/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603064435/https://kv2kkd.com/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A5%82-%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%85%E0%A4%9A/ |date=3 जून 2023 }}{{reflist|2}} [[श्रेणी:स्तनधारी]] [[श्रेणी:फ़ेलिनाए]] [[श्रेणी:फ़ीलिस]] c61b19nwuddts7u4re9pxiwzu0pl2c3 6598826 6598807 2026-08-14T07:33:29Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44473-14|~2026-44473-14]] ([[User talk:~2026-44473-14|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:SEVRA.mode|SEVRA.mode]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6510879 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name=पालतू बिल्ली |status=DOM |image=Collage of Six Cats-02.jpg |image_width=250px |image_caption=छह बिल्लियाँ |regnum = [[जंतु]] |phylum = [[रज्जुकी|कौरडेटा]] (<small>Chordata</small>) |classis = [[स्तनधारी]] (<small>Mammalia</small>) |ordo = [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] (<small>Carnivora</small>) |familia = [[फ़ेलिडाए]] (<small>Felidae</small>) |genus= [[फ़ीलिस]] (<small>Felis</small>) |species=फ़ीलिस कैटस<br /><small>F. catus</small> |binomial=''Felis catus/Felis domestica'' |binomial_authority=[[कार्ल लीनियस|लीनियस]], [[:en:10th edition of Systema Naturae|1758]] }} '''बिल्ली''' एक [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] [[स्तनधारी]] जानवर है। इसकी सुनने और सुँघने की शक्ति प्रखर है और यह कम रोशनी, यहाँ तक कि रात में भी देख सकती हैं। लगभग 9500 वर्षों से बिल्ली मनुष्य के साथी के रूप में है। प्राकृतिक रूप से इनका जीवनकाल लगभग 15 वर्षों का होता है।<ref name="ref55mubam">[http://books.google.com/books?id=mA7__e34MGwC Cats] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822044057/http://books.google.com/books?id=mA7__e34MGwC|date=22 अगस्त 2014}}, Louise A. Spilsbury, Louise Spilsbury, Richard Spilsbury, pp. 42, Heinemann-Raintree Library, 2006, ISBN 978-1-4034-7698-2, ''... Most cats live for around twelve to fifteen years, but some cats live for up to twenty years ...''</ref> बिल्लियों का मज़बूत और लचीला शरीर, तेज़ अभिक्रियाएँ, संकुचन योग्य पंजे और छोटे शिकार को मारने के लिए रूपांतरित दाँत होते हैं। बिल्ली गुप्तांगों की संध्यादार और मांसाहार जगत में ख़ास जगह होती है। बिल्लियाँ, मानव कानों के लिए बहुत ही मध्यम और बहुत ही तीव्र आवाज़ों, जैसे कि चूहों वग़ैरह की, को आराम से सुन सकतीं हैं। ये क़रीब-क़रीब घने अंधेरो में भी देख सकतीं हैं। बाक़ी स्तनधारियों की तरह इनकी रंग दृष्टि मनुष्य से काफ़ी कमज़ोर है जबकि इनकी सूँघने की ताक़त और ज़्यादा मज़बूत होती है।[[File:Cat behind a rock.jpg|thumb|पत्थरों के पिछे छिपी बिल्ली]] एकान्त में शिकारी करने वाली जानवर होने के बावजूद, बिल्लियाँ सामाजिक जानवर भी हैं। इनके आपसी संचार का साधन अलग अलग तरहों की आवाज़ें (म्याऊँ म्याऊँ करना, घूर घूर करना, फुंकारता, बड़बड़ाना, वग़ैरह), रासायनिक तत्व (फ़ेरोमोन) और बिल्ली विशेष [[शारीरिक भाषा]] के प्रकार हैं।<ref name="Moelk">{{Cite journal |title=Vocalizing in the House-cat; A Phonetic and Functional Study |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychology_1944-04_57_2/page/184 |last=Moelk |first=Mildred |journal=The American Journal of Psychology |date=1944-04 |volume=57 |issue=2 |pages=184–205 |doi=10.2307/1416947 |jstor=1416947 | issn = 0002-9556}}</ref> क्योंकि बिल्लियाँ [[प्राचीन मिस्र]] में पूजनीय जानवर थीं, ये वहाँ ही पालतू बनाईं गईं थीं,<ref name="NYT">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html |title=Study Traces Cat's Ancestry to Middle East |last=Wade |first=Nicholas |date=29 June 2007 |work=New York Times |publisher=[[New York Times Company|NYTC]] |location=New York |accessdate=2 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090418082840/http://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html |archive-date=18 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> लेकिन पालतू बनाने के कुछ संकेत पहले घटे "[[नवपाषाण युग]]" में भी मिलते हैं।<ref name="ChinaDaily">{{Cite news |title=Meet Helen and Aphrodite, Cyprus's Indigenous Cats |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |url=http://www.chinadaily.com.cn/life/2009-11/03/content_8904093.htm |work=China Daily |date=3 नवंबर 2009 |accessdate=3 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091129125929/http://www.chinadaily.com.cn/life/2009-11/03/content_8904093.htm |archive-date=29 नवंबर 2009 |url-status=live }}</ref> 2007 की एक आनुवांशिक जाँच पड़ताल ने ख़ुलासा किया है कि सभी पालतू बिल्लियाँ [[मध्य-पूर्व]] इलाक़े (लगभग 8000 ईसा पूर्व) की पाँच मादा अफ़्रीकी जंगली बिल्लियों (''Felis silvestris lybica'') के वंश में से आईं हैं।<ref name="NYT" /><ref name="9500 years">{{cite web |title=Oldest Known Pet Cat? 9500-year-old Burial Found on Cyprus |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |accessdate=मार्च 6, 2007 |date=अप्रैल 8, 2004 |work=National Geographic News |publisher=National Geographic Society |archive-url=https://web.archive.org/web/20070303121828/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html |archive-date=3 मार्च 2007 |url-status=live }}</ref> बिल्लियाँ दुनिया की सब से मशहूर पालतू जानवर हैं और जहाँ भी इंसान रहते हैं, वहाँ ही पाईं जातीं हैं।<ref name="SciAm">{{cite web |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |title=The Evolution of House Cats |work=Scientific American |first=Carlos A. |last=Driscoll |author2=Clutton-Brock, Juliet; Kitchener, Andrew C.; O'Brien, Stephen J. |publisher=Nature Pubg. Group |location=New York |date=जून 10, 2009 |accessdate=अगस्त 26, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100208115328/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=the-taming-of-the-cat |archive-date=8 फ़रवरी 2010 |url-status=live }}</ref> == आनुवंशिकी == [[File:Baby white cat.jpg|thumb|शिशु बिल्ली]] पालतू बिल्ली और उसकी सब से क़रीबी जंगली पूर्वज, दोनों ही द्विगुणसूत्रक (डिप्लॉइड) जानवर हैं जिनमें 38 गुणसूत्र ([[क्रोमोसोम]])<ref name="Nie 2002">{{Cite journal |last=Nie |first=W. |last2=Wang |first2=J. |last3=O'Brien |first3=P. C. |title=The Genome Phylogeny of Domestic Cat, Red Panda and Five Mustelid Species Revealed by Comparative Chromosome Painting and G-banding |journal=Chromosome Research |volume=10 |issue=3 |pages=209–222 |year=2002 |pmid=12067210 |doi=10.1023/A:1015292005631 }}</ref> और लगभग 20,000 [[जीन]]<ref name="pmid17975172">{{Cite journal |last=Pontius |first=J. U. |author2=Mullikin, J. C.; Smith, D. R.; ''et. al'' |title=Initial Sequence and Comparative Analysis of the Cat Genome |journal=Genome Research |volume=17 |issue=11 |pages=1675–89 |year=2007 |pmid=17975172 |pmc=2045150 |doi=10.1101/gr.6380007 }}</ref> होते हैं। बिल्लियों के तकरीबन 250 आनुवंशिक रोग पहचाने जा चुके हैं जिनमें से काफ़ी मानवीय जन्मजात गड़बड़ों के समान हैं।<ref name="O'Brien">{{Cite journal |title=State of Cat Genomics |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2008-06_24_6/page/268 |last=O'Brien |first=Stephen J. |author2=Johnson, W.; Driscoll, C.; Pontius, J.; Pecon-Slattery, J.; Menotti-Raymond, M. |journal=Trends in Genetics |volume=24 |issue=6 |pages=268–279 |year=2008 |pmid=18471926 |doi=10.1016/j.tig.2008.03.004 }}</ref> इस स्तनधारी जीवों की चयापचय की समानता को नज़र रखते हुए बिल्लियों के कई रोग उन अनुवंशिक परीक्षणों के साथ जांचे जाते हैं जो शुरुआत में मनुष्य के लिए बनाए गए थे और इसी तरह मनुष्य के कई रोगों की जाँच पड़ताल के लिए बिल्लियों को जीवनमूनों के तौर पर इस्तेमाल किया जाता है।<ref name="Sewell 2007">{{Cite journal |title=Inherited Metabolic Disease in Companion Animals: Searching for Nature's Mistakes |last=Sewell |first=A. C. |last2=Haskins |first2=M. E. |last3=Giger |first3=U. |journal=Veterinary Journal |volume=174 |issue=2 |pages=252–259 |year=2007 |pmid=17085062 |doi=10.1016/j.tvjl.2006.08.017 |pmc=3132193 }}</ref><ref name="OBrien">{{Cite journal |last=O'Brien |first=Stephen J. |author2=Menotti-Raymond, M.; Murphy, W. J.; Yuhki, N. |title=The Feline Genome Project |journal=Annual Review of Genetics |volume=36 |pages=657–686 |year=2002 |pmid=12359739 |doi=10.1146/annurev.genet.36.060602.145553 }}</ref> == बिल्लियाँ और इंसान == [[चित्र:Girl and cat.jpg|thumb|एक छोटी लड़की अपनी नन्ही बिल्ली के साथ]] [[यूरोप]] और [[उत्तरी अमेरिका]] में बिल्लियाँ आम पालतू जानवर हैं और दुनिया भर में इनकी कुल गिनती 50 करोड़ से ज़्यादा है।<ref name="NYT"/> बिल्ली पालन ज़्यादातर स्त्रियों के साथ जोड़ा जाता है,<ref name="Ellin">{{Cite news |url=http://www.nytimes.com/2008/10/05/fashion/05cats.html |title=More Men Are Unabashedly Embracing Their Love of Cats |work=New York Times |author=Abby Ellin |accessdate=30 August 2009 |date=5 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111005172050/http://www.nytimes.com/2008/10/05/fashion/05cats.html |archive-date=5 अक्तूबर 2011 |url-status=live }}</ref> लेकिन 2007 की गैलअप वोट ने संकेत दिया है कि मर्द और औरत की बिल्ली रखने की संभावनाएँ एक जैसी है।<ref name="Gallup">{{cite web |url=http://www.gallup.com/poll/102952/companionship-love-animals-drive-pet-ownership.aspx |title=Companionship and Love of Animals Drive Pet Ownership |publisher=Gallup, Inc |first=Jeffrey M. |last=Jones |date=30 November 2007 |accessdate=30 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725231718/http://www.gallup.com/poll/102952/Companionship-Love-Animals-Drive-Pet-Ownership.aspx |archive-date=25 जुलाई 2009 |url-status=live }}</ref> === इतिहास एवं पौराणिकी === सभी ज्ञात इतिहास में, बिल्लियों को पालने का मक़सद यह था कि वे चूहे खाती हैं और इस तरह [[अनाज]] को इस नुक़सान से सुरक्षित रखा जा सकता है। प्राचीन मिस्री लोग बिल्लियों की पूजा भी करते थे और उनकी लाशों को सुरक्षित करते थे ताकि उन्हें हमेशा के लिए मुक्ति मिल सके। प्राचीन मिस्री देवी [[बास्त]] बिल्ली का रूप धारण करती थी।<ref name="Mason">{{Cite book |last=Mason |first=I. L. |title=Evolution of Domesticated Animals |year=1984 |publisher=Prentice Hall Press |isbn=0-582-46046-8}}</ref>{{rp|220}} हालांकि [[इस्लाम]] में कोई भी जानवर पवित्र नहीं माने जाते हैं, लेकिन अक्सर बिल्लियों को मुसलमानों द्वारा सम्मानित किया जाता है।<ref>{{Cite book |last=Geyer |first=Georgie Anne |title=When Cats Reigned Like Kings: On the Trail of the Sacred Cats |publisher=Andrews McMeel |location=Kansas City, Missouri |year=2004 |isbn=0-7407-4697-9 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/whencatsreignedl00geor }}</ref> आज के दौर में बिल्लियाँ पालतू जानवरों के तौर पर पाली जाती हैं, इसके अलावा भी बिल्ली इंसानी आबादियों में पाई जाती है। विकसित देशों में बिल्लियों को पालतू जानवरों के तौर पर पालने का रिवाज बहुत ज़्यादा है और उनके लिए विशेष ख़ुराक तैयार करने के कारोबार को एक बड़ा उद्योग की हैसियत प्राप्त है == अन्य भाषाओं में == मानव घरों में पायी जाने वाली बिल्ली को [[मारवाड़ी भाषा]] में 'मिनकी' तथा जंगली बिल्ली को 'बलारा' कहा जाता हैं। वहीं [[गुजराती भाषा]] में बिल्ली को 'बिलाडी' तथा जंगली बिल्ले को 'बिलाडो' और बिल्ली के बच्चे को 'मींदडु' कहते है<ref>{{Cite web|url=https://hindispeak.com/animal-name-in-hindi/|title=35+ Animal Name in Hindi {{!}} प्राणियों के नाम (with Pictures) -|last=Speak|first=Hindi|date=2023-02-26|website=HindiSpeak|language=en-US|access-date=2023-02-26|archive-date=26 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230226091446/https://hindispeak.com/animal-name-in-hindi/|url-status=dead}}</ref> इसका [[अंग्रेजी]] में प्रचलित नाम 'पुसी केट' भी है।<ref>{{Cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pussycat |title=संग्रहीत प्रति |access-date=12 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013014244/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pussycat |archive-date=13 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref> == शिकारी व्यवहार == बिल्लियाँ प्राकृतिक शिकारी होती हैं।<ref>{{Cite web|title=Wildlife & Cats — Catcuddles London London Cat Sanctuary|url=https://www.catcuddles.org.uk/wildlife-cats|access-date=2026-01-12|work=www.catcuddles.org.uk}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Significance of Cat Predation on Wildlife|url=https://www.vin.com/apputil/content/defaultadv1.aspx?pId=11268&meta=vin&catId=32722&id=3866641|access-date=2026-01-12|work=www.vin.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Science of a Cat’s Predator Instinct|url=https://petcube.com/blog/why-cats-are-the-perfect-predators/|access-date=2026-01-12|work=petcube.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Hunting and feeding behaviour of cats|url=https://www.naturesvariety.com/en/cat/tips/hunting-and-feeding-behaviour-cats|access-date=2026-01-12|work=www.naturesvariety.com}}</ref> यदि उन्हें बाहर स्वतंत्र रूप से घूमने दिया जाए, तो उनमें से कई जंगली जानवरों का शिकार करना शुरू कर देंगी, क्योंकि वे जंगली जानवरों के लिए गंभीर खतरा होती हैं। घरेलू बिल्ली के चरित्र की विशेषताओं को समझना उसके स्वाभाविक प्रवृत्तियों को संतुष्ट करने और संभावित अप्रिय व्यवहार (जैसे अचानक फुफकारना, घर में दौड़ना या परदे पर चढ़ना) से बचने में काफी मदद कर सकता है। आवास के पर्यावरण को समृद्ध करने वाले सामानों में शामिल हैं: * बिल्ली का एक बड़ा पेड़ जिसमें पंजे खरोंचने के लिए जगह हो * खिलौने जो उनकी शिकारी प्रवृत्तियों को बाहर निकालने में मदद करते हैं<ref>{{Cite web|title=The Dangers of Strings, Ribbons, and Yarn for Cats|url=https://www.cathealth.com/cat-care/safety/2238-the-dangers-of-strings-ribbons-and-yarn-for-cats|access-date=2026-01-12|work=www.cathealth.com}}</ref> * साफ-सुथरा बिल्ली का टॉयलेट या पॉट्टी * मीठा पानी और सूखा बिल्ली का खाना * सामाजिक संपर्क हालांकि घरेलू बिल्लियाँ प्राकृतिक शिकारी होती हैं, वे आमतौर पर केवल अपने आवास के आसपास सबसे सुलभ शिकार पर ही शिकार करती हैं। इसलिए, यदि उन्हें किसी दूसरे स्थान पर ले जाया जाए, तो वे उपलब्धता के आधार पर शिकार के बीच स्विच कर सकती हैं।<ref>{{Cite web|title=Cats and Predation|url=https://www.saveacat.org/cats-and-predation.html|access-date=2026-01-12|work=www.saveacat.org}}</ref> जब बिल्लियाँ शिकार का सामना करती हैं, तो वे जितना संभव हो शांत और कम आवाज़ में रहने की कोशिश करती हैं ताकि शिकार उनसे दूर ना भागे। शिकार पर झपटने से पहले, वे अपनी पीछे की टाँगों को ऊपर उठाती हैं और उसे "हिलाती" हैं, सिर को जमीन की ओर झुकाकर और सामने के पंजों को आगे बढ़ाकर खुद को कूद या हमला करने के लिए तैयार करती हैं। बिल्ली कूदने और पंजों से शिकार को मारने से पहले अत्यंत तनावग्रस्त रहती है। जब शिकार तक पहुँच कठिन हो, जैसे छोटी तालाबों या गड्ढों में, तो वे अपने पंजों का इस्तेमाल करके भोजन "निकालती" हैं और उन जगहों तक प्रभावी ढंग से पहुंचती हैं। जब बिल्ली अंततः अपने शिकार पर नियंत्रण प्राप्त कर लेती है, तो वे आमतौर पर शिकार को मारती या धकेलती हैं, लगभग खेल की तरह।<ref>{{Cite web|title=This is why cats love playing with prey|url=https://welovecatz.hu/en/life/playing-with-prey/|access-date=2026-01-12|work=welovecatz.hu}}</ref><ref>{{Cite web|title=Cat Play Sessions Using the Prey Sequence|url=https://www.preventivevet.com/cats/prey-sequence-cat-play-sessions|access-date=2026-01-12|work=www.preventivevet.com}}</ref> == आक्रमणात्मकता == आक्रमण को जैविक प्रकृति का माना जाता है और यह बिल्लियों के सामान्य व्यवहार का हिस्सा है। इस शक्तिशाली प्रवृत्ति के निशान, जो उनकी शिकारी प्रक्रियाओं, सामाजिक संघर्षों और खेलों में गहरे जड़ें जमाए होते हैं, को पहचाना जा सकता है। हालांकि, अत्यधिक आक्रमण, जो स्पष्ट रूप से विनाशकारी व्यवहार में परिवर्तित हो और पशु के मालिक के लिए समस्या उत्पन्न करे, इसका अर्थ हो सकता है कि बिल्ली के भीतर कोई छुपा हुआ दुख है, जैसे चिंता या आघात, जिसे ठीक करने की आवश्यकता है।<ref>{{Cite web|title=CBD for Aggressive Cats|url=https://neuroganpets.com/blogs/cats/cbd-products-to-help-your-cats-aggression|access-date=2026-01-12|work=neuroganpets.com}}</ref> कभी-कभी घर में बिल्ली का बच्चा लाना अच्छा विचार नहीं होता। यदि घर में पहले से ही एक वयस्क बिल्ली है, और आप एक और जोड़ रहे हैं, तो हो सकता है कि दूसरा वयस्क बिल्ली लेना बेहतर हो। जब बिल्ली के बच्चे को वयस्क बिल्ली से मिलाया जाता है, तो बाद वाली असामाजिक व्यवहार दिखा सकती है, जो कि बिल्लियों में सामान्य होता है: वे खतरा महसूस करती हैं और अनचाहे मेहमान को दूर रखने के लिए आक्रामक व्यवहार करती हैं। ऐसे मामलों में बच्चे और बिल्ली को अलग कर देना चाहिए और धीरे-धीरे उन्हें मिलवाना चाहिए, उनके तौलिये रगड़कर और तौलिये को एक-दूसरे को देते हुए।<ref>{{Cite web|title=Fractious cats and feline aggression|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10822438/|access-date=2026-01-12|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> == इन्हें भी देखें == {{commons|Felis silvestris catus|बिल्ली}} {{wikispecies|Felis silvestris catus|बिल्ली}} * [[फ़ेलिडाए]] == सन्दर्भ == [https://kv2kkd.com/%e0%a4%aa%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a4%a4%e0%a5%82-%e0%a4%ac%e0%a4%bf%e0%a4%b2%e0%a5%8d%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%82-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b2%e0%a4%bf%e0%a4%8f-%e0%a4%85%e0%a4%9a/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230603064435/https://kv2kkd.com/%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A5%82-%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%8F-%E0%A4%85%E0%A4%9A/ |date=3 जून 2023 }}{{reflist|2}} [[श्रेणी:स्तनधारी]] [[श्रेणी:फ़ेलिनाए]] [[श्रेणी:फ़ीलिस]] orr4mn8msol071uuhe9n1o5dxwx9vkb औरंगज़ेब 0 11568 6598631 6508428 2026-08-13T16:24:33Z नकुम भाविक 833048 /* व्यक्तित्व */ 6598631 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = औरंगज़ेब<br>{{nobold|{{unq|اورنگ‌زیب}}}} | title = अमीर अल मूमिनीन<br> आलमगीर (प्रथम)<br> जिंदा पीर<br> स़ाहिब-इ-क़िरान<br> बादशाह ग़ाज़ी<br> अल सुल्तान अल आजम<br> ख़ाक़ान अल मुकर्रम<br> पादिशाह-इ-हिन्दोस्तान<br> शाहिंशाह-इ-सल्तनात अल हिन्दीया<br> | image = Aurangzeb-portrait.jpg | caption = औरंगज़ेब, [[बिचित्र]] द्वारा चित्रित ({{circa|1660}}) | succession = [[मुग़ल शासकों की सूची|मुग़ल सम्राट]] | reign = 31 जुलाई 1658 – 3 मार्च 1707 | coronation = 31 जून 1658 | predecessor = [[शाह जहाँ]] | successor = [[आज़म शाह]] | birth_date = {{Birth date|1618|11|3|df=y}} | birth_place = [[दाहोद]], [[गुजरात सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=y|1707|3|3|1618|11|3}} | death_place = [[भिंगार]], [[औरंगाबाद सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | issue = {{ubl | [[ज़ेब-उन-निसा]] (बेटी) | [[मोहम्मद सुल्तान]] (बेटा) | [[ज़ीनत-उन-निसा बेगम]] (बेटी) | [[बहादुर शाह प्रथम|बहादुर शाह I]](बेटा) | [[बद्र-उन-निस्सा|बद्र-उन-निसा]](बेटी) | [[ज़ुब्दत-उन-निसा]](बेटी) | [[मोहम्मद आज़म शाह]] (बेटा) | [[मुहम्मद अकबर|सुल्तान मोहम्मद अकबर]] (बेटा) | [[मेहर-उन-निसा]](बेटी) | [[मोहम्मद कामबख़्श]](बेटा) }} | regnal name = आलमगीर | signature = Royal seal of Aurangzeb, India, 1689, The David Collection, Copenhagen (1) (36012492090) (cropped).jpg | signature_type = [[Seal (emblem)|राज मोहर]] | house = [[मुग़ल वंश]] | father = [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] | mother = [[मुमताज़ महल]] | religion = [[इस्लाम]] | spouses = [[दिलरस बानो बेगम]]<br>[[नवाब बाई]]<br>[[औरंगाबादी महल]]<br>[[उदयपुरी महल]] | dynasty = [[तैमूर वंश]] | burial_place = {{flagicon|India}} [[औरंगज़ेब का मक़बरा]], [[ख़ुल्दाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | full name = मुहीउद्दीन मुहम्म्द }} '''मुहीउद्दीन मुहम्म्द''' ({{Langx|fa|{{unq|محی‌الدین محمد}}}}; 3 नवम्बर 1618 – 3 मार्च 1707), जिसे आम तौर पर '''औरंगज़ेब''' या '''आलमगीर''' के नाम पर पहचाना जाता है और जो [[भारत]] पर राज करने वाला छठवा [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] शासक था। उसका शासन 1658 से लेकर 1707 में उनकी मृत्यु तक चला। औरंगज़ेब ने [[भारतीय उपमहाद्वीप]] पर लगभगआधी सदी राज किया। वह [[अकबर]] के बाद सबसे अधिक समय तक शासन करने वाला मुग़ल शासक था। औरंगज़ेब के शासन में [[मुग़ल साम्राज्य]] अपने विस्तार के शिखर पर पहुँचा। उसने अपने जीवनकाल में [[दक्षिण भारत]] के कुछ राज्यों में प्राप्त विजयों के माध्यम से [[मुग़ल साम्राज्य]] को साढ़े बारह लाख वर्ग मील में फैलाया। अपने जीवनकाल में, उसने पुरे [[दक्षिण भारत|दक्षिणी भारत]] में [[मुग़ल साम्राज्य]] का विस्तार करने का भरपूर प्रयास किया पर मराठा के वजह पुरे भारत पर राज नही कर सका और उसके शासन के बाद [[मुग़ल साम्राज्य]] का सिकुड़ना आरम्भ हो गया। औरंगजेब को सबसे विवादास्पद [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] शासक माना जाता है क्योंकि उन्होंने गैर-मुसलमानों के प्रति [[जज़िया]] कर जैसी भेदभावपूर्ण नीतियां लागू कीं और उनके शासन में बड़ी संख्या में हिंदू मंदिरों को नष्ट कर दिया गया।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms|title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|date=11 June 2023|work=Economic Times|access-date=19 June 2023}}</ref> औरंगज़ेब ने पूरे साम्राज्य पर शरियत आधारित फ़तवा-ए-आलमगीरी लागू किया और सिखों के [[गुरु तेग बहादुर]] को भी उनके आदेश के तहत मार दिया गया था। <ref>{{cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=Brill |pages=271 |isbn=9789652640147}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[बीबीसी]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == औरंगज़ेब का जन्म 3 नवम्बर 1618 को दाहोद, [[गुजरात]] में हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end-1682952|title=Aurangzeb loved Dahod till the end|access-date=3 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174549/https://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end-1682952|archive-date=15 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> वो [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] और [[मुमताज़ महल]] की छठी सन्तान और तीसरा बेटा था। उनके पिता उस समय [[गुजरात]] के सूबेदार थे। जून 1626 में जब उनके पिता द्वारा किया गया विद्रोह असफल हो गया तो औरंगज़ेब और उनके भाई [[दारा शिकोह|दारा शूकोह]] को उनके दादा [[जहाँगीर]] के लाहौर वाले दरबार में नूर जहाँ द्वारा बन्धक बना कर रखा गया। 26 फरवरी 1628 को जब [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] को [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल सम्राट]] घोषित किया गया तब औरंगज़ेब [[आगरा]] किले में अपने माता-पिता के साथ रहने के लिए वापस लौटा। यहीं पर औरंगज़ेब ने [[अरबी]] और [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] की औपचारिक [[शिक्षा]] प्राप्त की। == सत्ता में प्रवेश == [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] प्रथाओं के अनुसार, [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] ने 1634 में शहज़ादे औरंगज़ेब को [[दक्कन का पठार|दक्कन]] का सूबेदार नियुक्त किया। औरंगज़ेब खडकी ([[महाराष्ट्र]]) को गया जिसका नाम बदलकर उसने [[औरंगाबाद]] कर दिया। 1637 में उन्होंने रबिया दुर्रानी से विवाह किया। इधर [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] दरबार का कामकाज अपने बेटे [[दारा शिकोह]] को सौंपने लगा। 1644 में औरंगज़ेब की बहन एक दुर्घटना में जलकर मर गयी। औरंगज़ेब इस घटना के तीन हफ्तों बाद [[आगरा]] आया जिससे उनके पिता [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] को उस पर बहुत क्रोध आया। उसने औरंगज़ेब को दक्कन के सूबेदार के पद से निलम्बित कर दिया। औरंगज़ेब 7 महीनों तक दरबार नहीं आया। बाद में [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] ने उसे [[गुजरात]] का सूबेदार बना दिया। औरंगज़ेब ने सुचारु रूप से शासन किया और उसे इसका परिणाम भी मिला, उसे [[बदख़्शान]] (उत्तरी [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़गानिस्तान]]) और [[बाल्ख़]] (अफ़गान-उज़्बेक) क्षेत्र का सूबेदार बना दिया गया। इसके बाद उन्हें [[मुल्तान]] और [[सिन्ध]] का भी सूबेदार बनाया गया। इस दौरान वे [[फ़ारस]] के [[सफ़वी वंश|सफ़वियों]] से [[कांधार|<bdi>क़ंधार</bdi>]] पर नियन्त्रण के लिए लड़ते रहे पर उन्हें पराजय के अलावा और कुछ मिला तो वो था अपने पिता की उपेक्षा। 1652 में उन्हें दक्कन का सूबेदार पुनः बनाया गया। उन्हें [[गोलकोण्डा|गोलकोंडा]] और [[बीजापुर]] के <bdi>विरुद्ध</bdi> लड़ाइयाँ की और निर्णायक क्षण पर शाहजहाँ ने सेना वापस बुला ली। इससे औरंगज़ेब को बहुत ठेस पहुँची क्योंकि शाहजहाँ ऐसे उनके भाई दारा शिकोह के कहने पर कर रहे थे। === सत्ता संघर्ष === शाहजहाँ 1657 में ऐसे बीमार हुए कि लोगों को उसका अन्त निकट लग रहा था। ऐसे में [[दारा शिकोह]], शाह शुजा और औरंगज़ेब के बीच में सत्ता को पाने का संघर्ष आरम्भ हुआ। शाह शुजा जिसने <bdi>स्वयं</bdi> को [[बंगाल]] का राज्यपाल घोषित कर दिया था, अपने बचाव के लिए [[म्यान्मार|बर्मा]] के [[अरकन]] क्षेत्र में शरण लेने पर विवश हो गया। 1658 में औरंगज़ेब ने शाहजहाँ को [[आगरा]] किले में बन्दी बना लिया और स्वयं को शासक घोषित किया। दारा शिकोह को <bdi>विश्वासघात</bdi> के आरोप में फाँसी दे दी गयी। उन्हें 1659 में दिल्ली में राजा का ताज पहनाया गया था। उनके शासन के पहले 10 वर्षों का वर्णन मुहम्मद काज़िम द्वारा लिखित आलमगीरनामा में किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://bzzhive.com/mughal-badshah-aurangzeb-ka-janm-gujarat-mein-kahan-hua-tha/|title=मुगल बादशाह औरंगजेब का जन्म गुजरात में कहां हुआ था|date=2022-04-10|language=en-US|access-date=2023-03-09|archive-date=9 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309041152/https://bzzhive.com/mughal-badshah-aurangzeb-ka-janm-gujarat-mein-kahan-hua-tha/|url-status=dead}}</ref> == शासनकाल == औरंगज़ेब ने अ-मुस्लिमों पर [[जज़िया]] कर पुनः से आरम्भ करवाया, जिसे [[अकबर]] ने समाप्त कर दिया था। === साम्राज्य विस्तार === औरंगज़ेब के शासन काल में युद्ध-विद्रोह-दमन-चढ़ाई इत्यादि का ताँता लगा रहा। पश्चिम में [[सिक्खों]] की संख्या और शक्ति में बढ़ोत्तरी हो रही थी। दक्षिण में [[बीजापुर]] और [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा]] को अन्ततः उन्होंने पराजित कर दिया पर इस बीच [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] की [[मराठा]] सेना ने उनकी नाक में दम कर दिया। शिवाजी महाराज को औरंगज़ेब ने गिरफ्तार कर तो लिया पर शिवाजी महाराज और पुत्र[[संभाजी महाराज]] के भाग निकलने पर उनके लिए बहुत चिन्ता का कारण बन गये। शिवाजी महाराज की मृत्यु के बाद भी मराठे औरंगज़ेब को युद्ध के लिये ललकारते रहे। == औरंगज़ेब के प्रशासन में हिंदू == औरंगज़ेब की विवादास्पद प्रतिष्ठा के प्राथमिक कारणों में से एक हिंदुओं के खिलाफ उनकी धार्मिक नीतियों से उपजा है, क्योंकि उन्होंने भेदभावपूर्ण जजिया कर वापस लाया था जो हिंदू निवासियों को चुकाना पड़ता था।<ref name="ETWhyAurangzeb">{{Cite web |title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms |work=The Economic Times |access-date=2023-06-11}}</ref> औरंगजेब इस्लाम की सख्त और रूढ़िवादी व्याख्या के लिए जाना जाता था। उसने शरिया कानून लागू करने और पूरे साम्राज्य में इस्लामी प्रथाओं को फिर से लागू करने की मांग की। इसके कारण हिंदू मंदिरों का विध्वंस, गैर-मुस्लिमों पर भेदभावपूर्ण कर लगाना और धार्मिक अल्पसंख्यकों का उत्पीड़न हुआ।<ref name="ETWhyAurangzeb"/> औरंगज़ेब के प्रशासन में दूसरे <bdi>मुग़ल</bdi> शहंशाहों से <bdi>ज़्यादा</bdi> हिंदू नियुक्त थे चूँकि यह हिंदू राजाओं की संख्या सहित संख्या और भूमि क्षेत्र के मामले में पिछले प्रशासन की तुलना में बहुत बड़ा था। <bdi>मुग़ल</bdi> इतिहास के बारे में यह एक सर्वमान्य तथ्य है कि दूसरे शहंशाहों की तुलना में औरंगज़ेब के शासनकाल में सबसे <bdi>ज़्यादा</bdi> हिंदू प्रशासन का हिस्सा थे। ऐतिहासिक तथ्य बताते हैं कि औरंगज़ेब के पिता शाहजहां के शासनकाल में सेना के विभिन्न पदों, दरबार के दूसरे अहम पदों और विभिन्न भौगोलिक प्रशासनिक इकाइयों में हिंदुओं की तादाद 24 <bdi>फ़ीसद</bdi> थी जो औरंगज़ेब के समय में 33 <bdi>फ़ीसद</bdi> तक हो गई थी। एम अथर अली के शब्दों में कहें तो यह तथ्य इस धारणा के विरोध में सबसे तगड़ा <bdi>सुबूत</bdi> है कि शहंशाह हिंदू मनसबदारों के साथ पक्षपात करते थे।<ref name="Satyagraha">{{Cite news|url=https://satyagrah.scroll.in/article/16718/was-the-aurangzeb-most-evil-ruler-in-indian-history|title=पांच तथ्य जो इस धारणा को चुनौती देते हैं कि औरंगजेब हिंदुओं के लिए सबसे बुरा शासक था|last=दानियाल|first=शोएब|work=सत्याग्रह|access-date=2018-05-21|language=hi-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517195552/http://satyagrah.scroll.in/article/16718/was-the-aurangzeb-most-evil-ruler-in-indian-history|archive-date=17 मई 2018|url-status=dead}}</ref> औरंगज़ेब की सेना में वरिष्ठ पदों पर बड़ी संख्या में कई [[राजपूत]] नियुक्त थे। मराठों और सिखों के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> औरंगज़ेब के हमले को धार्मिक चश्मे से देखा जाता है लेकिन यह निष्कर्ष निकालते <bdi>वक़्त</bdi> इस बात की उपेक्षा कर दी जाती है कि तब युद्ध क्षेत्र में <bdi>मुग़ल</bdi> सेना की कमान अक्सर राजपूत सेनापति के हाथ में होती थी। इतिहासकार यदुनाथ सरकार लिखते हैं कि एक समय एक छोटी और अस्थायी अवधि के लिए <bdi>ख़ुद</bdi> छत्रपती शिवाजी भी औरंगज़ेब की सेना में मनसबदार थे। == व्यक्तित्व == औरंगज़ेब हिन्दू और सिख विरोधी काम करता था। खाने-पीने, वेश-भूषा और जीवन की अन्य सभी सुविधाओं में वे संयम बरतता था। प्रशासन के भारी काम में व्यस्त रहते हुए भी वे अपनी आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए [[क़ुरआन|<bdi>क़ुरआन</bdi>]] की नकल बना कर के और टोपियाँ सीकर कुछ पैसा कमाने का समय निकाल लेता था।{{cn}} == मातृभाषा और मूल == औरंगज़ेब ही नहीं सभी [[मध्यकालीन भारत]] के तमाम मुसलमान बादशाहों के बारे में एक बात यह भी कही जाती है कि उनमें से कोई भारतीय नहीं था। मुग़ल काल में [[बृज|ब्रज]] भाषा और उसके साहित्य को हमेशा संरक्षण मिला था और यह परंपरा औरंगज़ेब के शासन में भी जारी रही। कोलंबिया यूनिवर्सिटी से जुड़ी इतिहासकार एलिसन बुश बताती हैं कि औरंगज़ेब के दरबार में ब्रज को प्रोत्साहन देने वाला माहौल था। <bdi>शहंशाह</bdi> के बेटे <bdi>आज़म</bdi> शाह की ब्रज कविता में <bdi>ख़ासी</bdi> दिलचस्पी थी। ब्रज साहित्य के कुछ बड़े नामों जैसे [[देव (कवि)|महाकवि देव]] को उन्होंने संरक्षण दिया था। इसी भाषा के एक और बड़े कवि वृंद तो औरंगज़ेब के प्रशासन में भी नियुक्त थे। मुग़ल काल में दरबार की आधिकारिक लेखन भाषा फ़ारसी थी लेकिन औरंगज़ेब का शासन आने से पहले ही शासक से लेकर दरबारियों तक के बीच प्रचलित भाषा हिन्दी-उर्दू हो चुकी थी। इसे औरंगज़ेब के उस पत्र से भी समझा जा सकता है जो उन्होंने अपने 47 वर्षीय बेटे आज़म शाह को लिखा था। शासक ने अपने बेटे को एक किला भेंट किया था और इस अवसर पर नगाड़े बजवाने का आदेश दिया। आज़म शाह को लिखे पत्र में औरंगज़ेब ने लिखा है कि जब वे एक बच्चे थे तो उन्हें नगाड़ों की आवाज बहुत पसन्द थी और वे अक्सर कहते थे, ‘बाबाजी ढन-ढन!’ इस उदाहरण से यह बात कही जा सकती है कि औरंगज़ेब का बेटा तत्कालीन प्रचलित हिन्दी में ही अपने पिता से बातचीत करता था।<ref name="Satyagraha" /> == धार्मिक नीति == [[चित्र:Aurangzeb reading the Quran.jpg|thumb|औरंगज़ेब]] सम्राट औरंगज़ेब ने [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] के महत्व को स्वीकारते हुए ‘<bdi>[[क़ुरआन|क़ुरआन]]</bdi>[[क़ुरआन|’]] को अपने शासन का आधार बनाया। उन्होंने सिक्कों पर कलमा खुदवाना, <bdi>नौ-रोज़</bdi> का त्यौहार मनाना, भांग की खेती करना, गाना-बजाना आदि पर रोक लगा दी। 1663 ई. में [[सती प्रथा]] पर प्रतिबन्ध लगाया। [[तीर्थ]] कर पुनः लगाया। अपने शासन काल के 11 वर्ष में ‘झरोखा दर्शन’, 12वें वर्ष में ‘तुलादान प्रथा’ पर प्रतिबन्ध लगा दिया, 1668 ई. में हिन्दू त्यौहारों पर प्रतिबन्ध लगा दिया। 1699 ई. में उन्होंने हिन्दू मंदिरों को तोड़ने का आदेश दिया। बड़े-बड़े नगरों में औरंगज़ेब द्वारा ‘मुहतसिब’ (सार्वजनिक सदाचारा निरीक्षक) को नियुक्त किया गया। 1669 ई. में औरंगज़ेब ने [[वाराणसी|बनारस]] के ‘[[काशी विश्वनाथ मन्दिर|विश्वनाथ मंदिर’]] एवं [[मथुरा]] के ‘केशव राय मदिंर’ को तुड़वा दिया। उन्होंने शरीयत के विरुद्ध लिए जाने वाले लगभग 80 करों को समाप्त करवा दिया। इन्हीं में ‘आबवाब’ नाम से जाना जाने वाला ‘रायदारी’ (परिवहन कर) और ‘पानडारी’ (चुंगी कर) नामक स्थानीय कर भी शामिल थे। औरंगज़ेब के समय में [[बृज|ब्रज]] में आने वाले तीर्थ−यात्रियों पर भारी कर लगाया गया <bdi>जिज़्या</bdi> कर फिर से लगाया गया और हिन्दुओं को [[मुसलमान]] बनाया गया। उस समय के कवियों की रचनाओं में औरंगज़ेब के अत्याचारों का उल्लेख है। == जिज़्या == औरंगज़ेब द्वारा लगाया गया जिज़्या/[[जज़िया]] कर उस समय के हिसाब से था। अकबर ने जिज़्या कर को हटा दिया था, लेकिन औरंगज़ेब के समय यह दोबारा लागू किया गया। जिज़्या सामान्य करों से अलग था जो [[काफ़िर|गैर-मुसलमानों]] को चुकाना पड़ता था। इसके तीन स्तर थे और इसका निर्धारण संबंधित व्यक्ति की आमदनी से होता था। इस कर के कुछ अपवाद भी थे। <bdi>ग़</bdi>रीबों, <bdi>बेरोज़गा</bdi>रों और शारीरिक रूप से अशक्त लोग इसके दायरे में नहीं आते थे। इनके अलावा हिंदुओं की वर्ण व्यवस्था में सबसे ऊपर आने वाले ब्राह्मण और सरकारी अधिकारी भी इससे बाहर थे। मुसलमानों के ऊपर लगने वाला ऐसा ही धार्मिक कर <bdi>ज़कात</bdi> था जो हर अमीर मुसलमान के लिए देना ज़रूरी था ।<ref name="Satyagraha" /> आधुनिक मूल्यों के मानदंडों पर जिज़्या निश्चितरूप से एक पक्षपाती कर व्यवस्था थी। आधुनिक राष्ट्र, धर्म और जाति के आधार पर इस तरह का भेद नहीं कर सकते। इसीलिए जब हम 17वीं शताब्दी की व्यवस्था को आधुनिक राष्ट्रों के पैमाने पर इसे देखते हैं तो यह बहुत अराजक व्यवस्था लग सकती है, लेकिन औरंगज़ेब के समय ऐसा नहीं था। उस दौर में इसके दूसरे उदाहरण भी मिलते हैं। जैसे मराठों ने दक्षिण के एक बड़े हिस्से से <bdi>मुग़</bdi>लों को <bdi>बे-दख़्ल</bdi> कर दिया था। उनकी कर व्यवस्था भी <bdi>तक़रीबन</bdi> इसी स्तर की पक्षपाती थी। वे मुसलमानों से <bdi>ज़कात</bdi> वसूलते थे और हिंदू आबादी इस तरह की किसी भी कर व्यवस्था से बाहर थी।<ref name="Satyagraha" /> == मंदिर विध्वंस और निर्माण == समकालीन अदालत के इतिहास में उल्लेख किया गया है कि खंडेला, जोधपुर, उदयपुर और चित्तौड़ में मंदिरों सहित सैकड़ों हिंदू मंदिरों को औरंगज़ेब या उनके सरदारों द्वारा उनके आदेश पर ध्वस्त कर दिया गया था।<ref>{{citation |last=Mukhia |first=Harbans |title= For Conquest and Governance: Legitimacy, Religion and Political Culture", The Mughals of India |year=2004 |page=25 | publisher = John Wiley & Sons| isbn=9780470758304}}</ref>, और सितंबर 1669 में, औरंगजेब ने वाराणसी में प्रमुख हिंदू मंदिरों में से एक, काशी विश्वनाथ मंदिर को नष्ट करने का आदेश दिया।<ref>{{citation |last=Eaton |first=Richard |title= Temple Desecration and Indo-Muslim States |year=2000 |page=230 |publisher= Journal of Islamic Studies. 11 (3): 307–308 |quote=In early 1670, soon after the ring-leader of these rebellions had been captured near Mathura, Aurangzeb ordered the destruction of the city's Keshava Deva temple and built an Islamic structure ('īd-gāh) on its site ... Nine years later, the emperor ordered the destruction of several prominent temples in Rajasthan that had become associated with imperial enemies. These included temples in Khandela ... Jodhpur ... Udaipur and Chitor.</ref> अब्राहम एराली के अनुसार, "1670 में औरंगज़ेब ने, उज्जैन के आसपास के सभी मंदिरों को नष्ट कर दिया गया था" और बाद में "300 मंदिरों को चित्तौड़, उदयपुर और जयपुर के आसपास नष्ट कर दिया गया" अन्य हिंदू मंदिरों में से 1705 के अभियानों में कहीं और नष्ट कर दिया गया; और "औरंगज़ेब की धार्मिक नीति ने उनके और नौवें सिख गुरु, तेग बहादुर के बीच घर्षण पैदा कर दिया, जिसे जब्त कर लिया गया और दिल्ली ले जाया गया, उन्हें औरंगज़ेब ने इस्लाम अपनाने के लिए बुलाया और मना करने पर, उन्हें यातना दी गई और नवंबर 1675 में उनका सिर कलम कर दिया गया। <ref name=Eraly>{{citation|last=Eraly |first=Abraham| year= 2000| title= "Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals"|publisher= Penguin Books| ISBN=9780141001432}}</ref>. विश्वप्रसिद्ध इतिहासकार रिचर्ड ईटन के <bdi>मुताबिक़</bdi> <bdi>मुग़ल</bdi>काल में मंदिरों को ढहाना दुर्लभ घटना हुआ करती थी और जब भी ऐसा हुआ तो उसके कारण राजनैतिक रहे। ईटन के <bdi>मुताबिक़</bdi> वही मंदिर तोड़े गए जिनमें विद्रोहियों को शरण मिलती थी या जिनकी मदद से शहंशाह के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> <bdi>साज़िश</bdi> रची जाती थी। उस समय मंदिर तोड़ने का कोई धार्मिक उद्देश्य नहीं था।<ref name="Satyagraha"/> इस मामले में कुख्यात कहा जाने वाले औरंगज़ेब भी सल्तनत के इसी नियम पर चले। उन्होंने शासनकाल में मंदिर ढहाने के उदाहरण बहुत ही दुर्लभ हैं (ईटन इनकी संख्या 15 बताते हैं) और जो हैं उनकी जड़ में राजनीतिक कारण ही रहे हैं। उदाहरण के लिए औरंगज़ेब ने [[दक्षिण भारत]] में कभी-भी मंदिरों को निशाना नहीं बनाया जबकि उनके शासनकाल में <bdi>ज़्यादातर</bdi> सेना यहीं तैनात थी। उत्तर भारत में उन्होंने <bdi>ज़</bdi>रूर कुछ मंदिरों पर हमले किए जैसे [[मथुरा]] का केशव राय मंदिर लेकिन इसका कारण धार्मिक नहीं था। मथुरा के जाटों ने सल्तनत के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> विद्रोह किया था इसलिए यह हमला किया गया। ठीक इसके उलट कारणों से औरंगज़ेब ने मंदिरों को संरक्षण भी दिया। यह उनकी उन हिंदुओं को भेंट थी जो <bdi>शहंशाह</bdi> के वफ़ादार थे। किंग्स कॉलेज, लंदन की इतिहासकार कैथरीन बटलर तो यहां तक कहती हैं कि औरंगज़ेब ने जितने मंदिर तोड़े, उससे <bdi>ज़्यादा</bdi> बनवाए थे। कैथरीन फ़्रैंक, एम अथर अली और जलालुद्दीन जैसे विद्वान इस तरफ़ भी इशारा करते हैं कि औरंगज़ेब ने कई हिंदू मंदिरों को अनुदान दिया था जिनमें [[वाराणसी|बनारस]] का [[जंगम बाड़ी मठ]], [[चित्रकूट धाम|चित्रकूट]] का बालाजी मंदिर, [[इलाहाबाद]] का [[सोमेश्वर नाथ महादेव मंदिर]] और [[गुवाहाटी]] का [[उमानंद मंदिर]] सबसे जाने-पहचाने नाम हैं।<ref name="Satyagraha"/> === संगीत === औरंगज़ेब को कट्टरपंथी साबित करने की कोशिश में एक बड़ा तर्क यह भी दिया जाता है कि उन्होंने संगीत पर प्रतिबंध लगा दिया था, लेकिन यह बात भी सही नहीं है। कैथरीन बताती हैं कि सल्तनत में तो क्या संगीत पर उन्होंने दरबार में भी प्रतिबंध नहीं था। <bdi>शहंशाह</bdi> ने जिस दिन राजगद्दी संभाली थी, हर साल उस दिन उत्सव में ख़ूब नाच-गाना होता था।<ref name="Satyagraha"/> कुछ [[ध्रुपद|ध्रुपदों]] की रचना में औरंगज़ेब नाम शामिल है जो बताता है कि उनके शासनकाल में संगीत को संरक्षण हासिल था। कुछ ऐतिहासिक तथ्य इस बात की तरफ़ भी इशारा करते हैं कि वे ख़ुद संगीत के अच्छे जानकार थे। मिरात-ए-आलम में <bdi>बख़्तावर</bdi> <bdi>ख़ान</bdi> ने लिखा है कि <bdi>शहंशाह</bdi> को संगीत विशारदों जैसा ज्ञान था। <bdi>मुग़ल</bdi> विद्वान <bdi>फ़क़ी</bdi>रुल्लाह ने राग दर्पण नाम के <bdi>दस्तावेज़</bdi> में औरंगज़ेब के पसंदीदा गायकों और वादकों के नाम दर्ज किए हैं। औरंगज़ेब को अपने बेटों में आज़म शाह बहुत प्रिय थे और इतिहास बताता है कि शाह अपने पिता के जीवनकाल में ही निपुण संगीतकार बन चुके थे। औरंगज़ेब के शासनकाल में संगीत के फलने-फूलने की बात करते हुए कैथरीन लिखती हैं, ‘500 साल के पूरे <bdi>मुग़ल</bdi>काल की तुलना में औरंगज़ेब के समय फ़ारसी में संगीत पर सबसे <bdi>ज़्यादा</bdi> टीका लिखी गईं। हालांकि यह बात सही है कि अपने जीवन के अंतिम समय में औरंगज़ेब <bdi>ज़्यादा</bdi> धार्मिक हो गए थे और उन्होंने गीत-संगीत से दूरी बना ली थी। लेकिन ऊपर हमने जिन बातों का ज़िक्र किया है उसे देखते हुए यह माना जा सकता है कि उन्होंने कभी अपनी निजी इच्छा को सल्तनत की आधिकारिक नीति नहीं बनाया।<ref name="Satyagraha"/> == मौत == औरंगज़ेब के अन्तिम समय में दक्षिण में मराठों का ज़ोर बहुत बढ़ गया था। उन्हें दबाने में शाही सेना को सफलता नहीं मिल रही थी। इसलिए सन 1683 में औरंगज़ेब स्वयं सेना लेकर दक्षिण गए। वह राजधानी से दूर रहते हुए, अपने शासन−काल के लगभग अंतिम 25 वर्ष तक उसी अभियान में रहे। 50 वर्ष तक शासन करने के बाद उनकी मृत्यु दक्षिण के [[अहमदनगर]] में 3 मार्च सन 1707 ई. में हो गई। दौलताबाद में स्थित फ़कीर बुरुहानुद्दीन की क़ब्र के अहाते में उन्हें दफ़ना दिया गया। उनकी नीति ने इतने विरोधी पैदा कर दिये, जिस कारण मुग़ल साम्राज्य का अंत ही हो गया। हालांकि औरंगज़ेब ख़ुद को हिंदू स्थान का शहंशाह मानते थे एवं उनकी दौलत बहुत थी मगर ख़ुद की क़ब्र के बारे मे उनके <bdi>ख़यालात</bdi> अलग थे। उन्होंने ख़ुद की क़ब्र के बारे में ऐसा लिखा था कि वह बहुत ही <bdi>सी</bdi>धी-सादी बनायी जाए। उनकी क़ब्र औरंगाबाद ज़िले [[ख़ुल्दाबाद]] में स्थित है। == स्थापत्य निर्माण == * औरंगज़ेब ने 1673 ई. में [[लाहौर]] की बादशाही मस्जिद बनवाई थी। * औरंगज़ेब ने 1678 ई. में बीबी का मक़बरा अपनी पत्नी रबिया दुर्रानी की स्मृति में बनवाया था। * औरंगज़ेब ने दिल्ली के [[लाल क़िला|लाल क़िले]] में मोती मस्जिद बनवाई थी। ==संपूर्ण राजकीय उपाधि== औरंगज़ेब का संपूर्ण '''राजकीय उपाधि''' था:- ''अल-सुल्तान अल-आजम व़ अल ख़ाक़ान अल-मुकर्रम हज़रत अबूल मुज़फ़्फ़र मुही अल-दीन मुहम्मद औरंगज़ेब बहादुर आलमगीर प्रथम, बादशाह ग़ाज़ी'', '''शाहिनशाह इ सल्तनत अल-हिन्दीया व़ अल-मग़ूलिया'''<ref>https://web.archive.org/web/20150923175254/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf</ref> == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"औरंगज़ेब 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div> ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{मुगल वंश}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:मुसलमान शासक]] ipxozere89rvmjr0db662l8gzsfc088 6598636 6598631 2026-08-13T16:48:04Z नकुम भाविक 833048 /* मौत */ 6598636 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = औरंगज़ेब<br>{{nobold|{{unq|اورنگ‌زیب}}}} | title = अमीर अल मूमिनीन<br> आलमगीर (प्रथम)<br> जिंदा पीर<br> स़ाहिब-इ-क़िरान<br> बादशाह ग़ाज़ी<br> अल सुल्तान अल आजम<br> ख़ाक़ान अल मुकर्रम<br> पादिशाह-इ-हिन्दोस्तान<br> शाहिंशाह-इ-सल्तनात अल हिन्दीया<br> | image = Aurangzeb-portrait.jpg | caption = औरंगज़ेब, [[बिचित्र]] द्वारा चित्रित ({{circa|1660}}) | succession = [[मुग़ल शासकों की सूची|मुग़ल सम्राट]] | reign = 31 जुलाई 1658 – 3 मार्च 1707 | coronation = 31 जून 1658 | predecessor = [[शाह जहाँ]] | successor = [[आज़म शाह]] | birth_date = {{Birth date|1618|11|3|df=y}} | birth_place = [[दाहोद]], [[गुजरात सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=y|1707|3|3|1618|11|3}} | death_place = [[भिंगार]], [[औरंगाबाद सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | issue = {{ubl | [[ज़ेब-उन-निसा]] (बेटी) | [[मोहम्मद सुल्तान]] (बेटा) | [[ज़ीनत-उन-निसा बेगम]] (बेटी) | [[बहादुर शाह प्रथम|बहादुर शाह I]](बेटा) | [[बद्र-उन-निस्सा|बद्र-उन-निसा]](बेटी) | [[ज़ुब्दत-उन-निसा]](बेटी) | [[मोहम्मद आज़म शाह]] (बेटा) | [[मुहम्मद अकबर|सुल्तान मोहम्मद अकबर]] (बेटा) | [[मेहर-उन-निसा]](बेटी) | [[मोहम्मद कामबख़्श]](बेटा) }} | regnal name = आलमगीर | signature = Royal seal of Aurangzeb, India, 1689, The David Collection, Copenhagen (1) (36012492090) (cropped).jpg | signature_type = [[Seal (emblem)|राज मोहर]] | house = [[मुग़ल वंश]] | father = [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] | mother = [[मुमताज़ महल]] | religion = [[इस्लाम]] | spouses = [[दिलरस बानो बेगम]]<br>[[नवाब बाई]]<br>[[औरंगाबादी महल]]<br>[[उदयपुरी महल]] | dynasty = [[तैमूर वंश]] | burial_place = {{flagicon|India}} [[औरंगज़ेब का मक़बरा]], [[ख़ुल्दाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | full name = मुहीउद्दीन मुहम्म्द }} '''मुहीउद्दीन मुहम्म्द''' ({{Langx|fa|{{unq|محی‌الدین محمد}}}}; 3 नवम्बर 1618 – 3 मार्च 1707), जिसे आम तौर पर '''औरंगज़ेब''' या '''आलमगीर''' के नाम पर पहचाना जाता है और जो [[भारत]] पर राज करने वाला छठवा [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] शासक था। उसका शासन 1658 से लेकर 1707 में उनकी मृत्यु तक चला। औरंगज़ेब ने [[भारतीय उपमहाद्वीप]] पर लगभगआधी सदी राज किया। वह [[अकबर]] के बाद सबसे अधिक समय तक शासन करने वाला मुग़ल शासक था। औरंगज़ेब के शासन में [[मुग़ल साम्राज्य]] अपने विस्तार के शिखर पर पहुँचा। उसने अपने जीवनकाल में [[दक्षिण भारत]] के कुछ राज्यों में प्राप्त विजयों के माध्यम से [[मुग़ल साम्राज्य]] को साढ़े बारह लाख वर्ग मील में फैलाया। अपने जीवनकाल में, उसने पुरे [[दक्षिण भारत|दक्षिणी भारत]] में [[मुग़ल साम्राज्य]] का विस्तार करने का भरपूर प्रयास किया पर मराठा के वजह पुरे भारत पर राज नही कर सका और उसके शासन के बाद [[मुग़ल साम्राज्य]] का सिकुड़ना आरम्भ हो गया। औरंगजेब को सबसे विवादास्पद [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] शासक माना जाता है क्योंकि उन्होंने गैर-मुसलमानों के प्रति [[जज़िया]] कर जैसी भेदभावपूर्ण नीतियां लागू कीं और उनके शासन में बड़ी संख्या में हिंदू मंदिरों को नष्ट कर दिया गया।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms|title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|date=11 June 2023|work=Economic Times|access-date=19 June 2023}}</ref> औरंगज़ेब ने पूरे साम्राज्य पर शरियत आधारित फ़तवा-ए-आलमगीरी लागू किया और सिखों के [[गुरु तेग बहादुर]] को भी उनके आदेश के तहत मार दिया गया था। <ref>{{cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=Brill |pages=271 |isbn=9789652640147}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[बीबीसी]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == औरंगज़ेब का जन्म 3 नवम्बर 1618 को दाहोद, [[गुजरात]] में हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end-1682952|title=Aurangzeb loved Dahod till the end|access-date=3 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174549/https://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end-1682952|archive-date=15 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> वो [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] और [[मुमताज़ महल]] की छठी सन्तान और तीसरा बेटा था। उनके पिता उस समय [[गुजरात]] के सूबेदार थे। जून 1626 में जब उनके पिता द्वारा किया गया विद्रोह असफल हो गया तो औरंगज़ेब और उनके भाई [[दारा शिकोह|दारा शूकोह]] को उनके दादा [[जहाँगीर]] के लाहौर वाले दरबार में नूर जहाँ द्वारा बन्धक बना कर रखा गया। 26 फरवरी 1628 को जब [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] को [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल सम्राट]] घोषित किया गया तब औरंगज़ेब [[आगरा]] किले में अपने माता-पिता के साथ रहने के लिए वापस लौटा। यहीं पर औरंगज़ेब ने [[अरबी]] और [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] की औपचारिक [[शिक्षा]] प्राप्त की। == सत्ता में प्रवेश == [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] प्रथाओं के अनुसार, [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] ने 1634 में शहज़ादे औरंगज़ेब को [[दक्कन का पठार|दक्कन]] का सूबेदार नियुक्त किया। औरंगज़ेब खडकी ([[महाराष्ट्र]]) को गया जिसका नाम बदलकर उसने [[औरंगाबाद]] कर दिया। 1637 में उन्होंने रबिया दुर्रानी से विवाह किया। इधर [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] दरबार का कामकाज अपने बेटे [[दारा शिकोह]] को सौंपने लगा। 1644 में औरंगज़ेब की बहन एक दुर्घटना में जलकर मर गयी। औरंगज़ेब इस घटना के तीन हफ्तों बाद [[आगरा]] आया जिससे उनके पिता [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] को उस पर बहुत क्रोध आया। उसने औरंगज़ेब को दक्कन के सूबेदार के पद से निलम्बित कर दिया। औरंगज़ेब 7 महीनों तक दरबार नहीं आया। बाद में [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] ने उसे [[गुजरात]] का सूबेदार बना दिया। औरंगज़ेब ने सुचारु रूप से शासन किया और उसे इसका परिणाम भी मिला, उसे [[बदख़्शान]] (उत्तरी [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़गानिस्तान]]) और [[बाल्ख़]] (अफ़गान-उज़्बेक) क्षेत्र का सूबेदार बना दिया गया। इसके बाद उन्हें [[मुल्तान]] और [[सिन्ध]] का भी सूबेदार बनाया गया। इस दौरान वे [[फ़ारस]] के [[सफ़वी वंश|सफ़वियों]] से [[कांधार|<bdi>क़ंधार</bdi>]] पर नियन्त्रण के लिए लड़ते रहे पर उन्हें पराजय के अलावा और कुछ मिला तो वो था अपने पिता की उपेक्षा। 1652 में उन्हें दक्कन का सूबेदार पुनः बनाया गया। उन्हें [[गोलकोण्डा|गोलकोंडा]] और [[बीजापुर]] के <bdi>विरुद्ध</bdi> लड़ाइयाँ की और निर्णायक क्षण पर शाहजहाँ ने सेना वापस बुला ली। इससे औरंगज़ेब को बहुत ठेस पहुँची क्योंकि शाहजहाँ ऐसे उनके भाई दारा शिकोह के कहने पर कर रहे थे। === सत्ता संघर्ष === शाहजहाँ 1657 में ऐसे बीमार हुए कि लोगों को उसका अन्त निकट लग रहा था। ऐसे में [[दारा शिकोह]], शाह शुजा और औरंगज़ेब के बीच में सत्ता को पाने का संघर्ष आरम्भ हुआ। शाह शुजा जिसने <bdi>स्वयं</bdi> को [[बंगाल]] का राज्यपाल घोषित कर दिया था, अपने बचाव के लिए [[म्यान्मार|बर्मा]] के [[अरकन]] क्षेत्र में शरण लेने पर विवश हो गया। 1658 में औरंगज़ेब ने शाहजहाँ को [[आगरा]] किले में बन्दी बना लिया और स्वयं को शासक घोषित किया। दारा शिकोह को <bdi>विश्वासघात</bdi> के आरोप में फाँसी दे दी गयी। उन्हें 1659 में दिल्ली में राजा का ताज पहनाया गया था। उनके शासन के पहले 10 वर्षों का वर्णन मुहम्मद काज़िम द्वारा लिखित आलमगीरनामा में किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://bzzhive.com/mughal-badshah-aurangzeb-ka-janm-gujarat-mein-kahan-hua-tha/|title=मुगल बादशाह औरंगजेब का जन्म गुजरात में कहां हुआ था|date=2022-04-10|language=en-US|access-date=2023-03-09|archive-date=9 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309041152/https://bzzhive.com/mughal-badshah-aurangzeb-ka-janm-gujarat-mein-kahan-hua-tha/|url-status=dead}}</ref> == शासनकाल == औरंगज़ेब ने अ-मुस्लिमों पर [[जज़िया]] कर पुनः से आरम्भ करवाया, जिसे [[अकबर]] ने समाप्त कर दिया था। === साम्राज्य विस्तार === औरंगज़ेब के शासन काल में युद्ध-विद्रोह-दमन-चढ़ाई इत्यादि का ताँता लगा रहा। पश्चिम में [[सिक्खों]] की संख्या और शक्ति में बढ़ोत्तरी हो रही थी। दक्षिण में [[बीजापुर]] और [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा]] को अन्ततः उन्होंने पराजित कर दिया पर इस बीच [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] की [[मराठा]] सेना ने उनकी नाक में दम कर दिया। शिवाजी महाराज को औरंगज़ेब ने गिरफ्तार कर तो लिया पर शिवाजी महाराज और पुत्र[[संभाजी महाराज]] के भाग निकलने पर उनके लिए बहुत चिन्ता का कारण बन गये। शिवाजी महाराज की मृत्यु के बाद भी मराठे औरंगज़ेब को युद्ध के लिये ललकारते रहे। == औरंगज़ेब के प्रशासन में हिंदू == औरंगज़ेब की विवादास्पद प्रतिष्ठा के प्राथमिक कारणों में से एक हिंदुओं के खिलाफ उनकी धार्मिक नीतियों से उपजा है, क्योंकि उन्होंने भेदभावपूर्ण जजिया कर वापस लाया था जो हिंदू निवासियों को चुकाना पड़ता था।<ref name="ETWhyAurangzeb">{{Cite web |title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms |work=The Economic Times |access-date=2023-06-11}}</ref> औरंगजेब इस्लाम की सख्त और रूढ़िवादी व्याख्या के लिए जाना जाता था। उसने शरिया कानून लागू करने और पूरे साम्राज्य में इस्लामी प्रथाओं को फिर से लागू करने की मांग की। इसके कारण हिंदू मंदिरों का विध्वंस, गैर-मुस्लिमों पर भेदभावपूर्ण कर लगाना और धार्मिक अल्पसंख्यकों का उत्पीड़न हुआ।<ref name="ETWhyAurangzeb"/> औरंगज़ेब के प्रशासन में दूसरे <bdi>मुग़ल</bdi> शहंशाहों से <bdi>ज़्यादा</bdi> हिंदू नियुक्त थे चूँकि यह हिंदू राजाओं की संख्या सहित संख्या और भूमि क्षेत्र के मामले में पिछले प्रशासन की तुलना में बहुत बड़ा था। <bdi>मुग़ल</bdi> इतिहास के बारे में यह एक सर्वमान्य तथ्य है कि दूसरे शहंशाहों की तुलना में औरंगज़ेब के शासनकाल में सबसे <bdi>ज़्यादा</bdi> हिंदू प्रशासन का हिस्सा थे। ऐतिहासिक तथ्य बताते हैं कि औरंगज़ेब के पिता शाहजहां के शासनकाल में सेना के विभिन्न पदों, दरबार के दूसरे अहम पदों और विभिन्न भौगोलिक प्रशासनिक इकाइयों में हिंदुओं की तादाद 24 <bdi>फ़ीसद</bdi> थी जो औरंगज़ेब के समय में 33 <bdi>फ़ीसद</bdi> तक हो गई थी। एम अथर अली के शब्दों में कहें तो यह तथ्य इस धारणा के विरोध में सबसे तगड़ा <bdi>सुबूत</bdi> है कि शहंशाह हिंदू मनसबदारों के साथ पक्षपात करते थे।<ref name="Satyagraha">{{Cite news|url=https://satyagrah.scroll.in/article/16718/was-the-aurangzeb-most-evil-ruler-in-indian-history|title=पांच तथ्य जो इस धारणा को चुनौती देते हैं कि औरंगजेब हिंदुओं के लिए सबसे बुरा शासक था|last=दानियाल|first=शोएब|work=सत्याग्रह|access-date=2018-05-21|language=hi-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517195552/http://satyagrah.scroll.in/article/16718/was-the-aurangzeb-most-evil-ruler-in-indian-history|archive-date=17 मई 2018|url-status=dead}}</ref> औरंगज़ेब की सेना में वरिष्ठ पदों पर बड़ी संख्या में कई [[राजपूत]] नियुक्त थे। मराठों और सिखों के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> औरंगज़ेब के हमले को धार्मिक चश्मे से देखा जाता है लेकिन यह निष्कर्ष निकालते <bdi>वक़्त</bdi> इस बात की उपेक्षा कर दी जाती है कि तब युद्ध क्षेत्र में <bdi>मुग़ल</bdi> सेना की कमान अक्सर राजपूत सेनापति के हाथ में होती थी। इतिहासकार यदुनाथ सरकार लिखते हैं कि एक समय एक छोटी और अस्थायी अवधि के लिए <bdi>ख़ुद</bdi> छत्रपती शिवाजी भी औरंगज़ेब की सेना में मनसबदार थे। == व्यक्तित्व == औरंगज़ेब हिन्दू और सिख विरोधी काम करता था। खाने-पीने, वेश-भूषा और जीवन की अन्य सभी सुविधाओं में वे संयम बरतता था। प्रशासन के भारी काम में व्यस्त रहते हुए भी वे अपनी आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए [[क़ुरआन|<bdi>क़ुरआन</bdi>]] की नकल बना कर के और टोपियाँ सीकर कुछ पैसा कमाने का समय निकाल लेता था।{{cn}} == मातृभाषा और मूल == औरंगज़ेब ही नहीं सभी [[मध्यकालीन भारत]] के तमाम मुसलमान बादशाहों के बारे में एक बात यह भी कही जाती है कि उनमें से कोई भारतीय नहीं था। मुग़ल काल में [[बृज|ब्रज]] भाषा और उसके साहित्य को हमेशा संरक्षण मिला था और यह परंपरा औरंगज़ेब के शासन में भी जारी रही। कोलंबिया यूनिवर्सिटी से जुड़ी इतिहासकार एलिसन बुश बताती हैं कि औरंगज़ेब के दरबार में ब्रज को प्रोत्साहन देने वाला माहौल था। <bdi>शहंशाह</bdi> के बेटे <bdi>आज़म</bdi> शाह की ब्रज कविता में <bdi>ख़ासी</bdi> दिलचस्पी थी। ब्रज साहित्य के कुछ बड़े नामों जैसे [[देव (कवि)|महाकवि देव]] को उन्होंने संरक्षण दिया था। इसी भाषा के एक और बड़े कवि वृंद तो औरंगज़ेब के प्रशासन में भी नियुक्त थे। मुग़ल काल में दरबार की आधिकारिक लेखन भाषा फ़ारसी थी लेकिन औरंगज़ेब का शासन आने से पहले ही शासक से लेकर दरबारियों तक के बीच प्रचलित भाषा हिन्दी-उर्दू हो चुकी थी। इसे औरंगज़ेब के उस पत्र से भी समझा जा सकता है जो उन्होंने अपने 47 वर्षीय बेटे आज़म शाह को लिखा था। शासक ने अपने बेटे को एक किला भेंट किया था और इस अवसर पर नगाड़े बजवाने का आदेश दिया। आज़म शाह को लिखे पत्र में औरंगज़ेब ने लिखा है कि जब वे एक बच्चे थे तो उन्हें नगाड़ों की आवाज बहुत पसन्द थी और वे अक्सर कहते थे, ‘बाबाजी ढन-ढन!’ इस उदाहरण से यह बात कही जा सकती है कि औरंगज़ेब का बेटा तत्कालीन प्रचलित हिन्दी में ही अपने पिता से बातचीत करता था।<ref name="Satyagraha" /> == धार्मिक नीति == [[चित्र:Aurangzeb reading the Quran.jpg|thumb|औरंगज़ेब]] सम्राट औरंगज़ेब ने [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] के महत्व को स्वीकारते हुए ‘<bdi>[[क़ुरआन|क़ुरआन]]</bdi>[[क़ुरआन|’]] को अपने शासन का आधार बनाया। उन्होंने सिक्कों पर कलमा खुदवाना, <bdi>नौ-रोज़</bdi> का त्यौहार मनाना, भांग की खेती करना, गाना-बजाना आदि पर रोक लगा दी। 1663 ई. में [[सती प्रथा]] पर प्रतिबन्ध लगाया। [[तीर्थ]] कर पुनः लगाया। अपने शासन काल के 11 वर्ष में ‘झरोखा दर्शन’, 12वें वर्ष में ‘तुलादान प्रथा’ पर प्रतिबन्ध लगा दिया, 1668 ई. में हिन्दू त्यौहारों पर प्रतिबन्ध लगा दिया। 1699 ई. में उन्होंने हिन्दू मंदिरों को तोड़ने का आदेश दिया। बड़े-बड़े नगरों में औरंगज़ेब द्वारा ‘मुहतसिब’ (सार्वजनिक सदाचारा निरीक्षक) को नियुक्त किया गया। 1669 ई. में औरंगज़ेब ने [[वाराणसी|बनारस]] के ‘[[काशी विश्वनाथ मन्दिर|विश्वनाथ मंदिर’]] एवं [[मथुरा]] के ‘केशव राय मदिंर’ को तुड़वा दिया। उन्होंने शरीयत के विरुद्ध लिए जाने वाले लगभग 80 करों को समाप्त करवा दिया। इन्हीं में ‘आबवाब’ नाम से जाना जाने वाला ‘रायदारी’ (परिवहन कर) और ‘पानडारी’ (चुंगी कर) नामक स्थानीय कर भी शामिल थे। औरंगज़ेब के समय में [[बृज|ब्रज]] में आने वाले तीर्थ−यात्रियों पर भारी कर लगाया गया <bdi>जिज़्या</bdi> कर फिर से लगाया गया और हिन्दुओं को [[मुसलमान]] बनाया गया। उस समय के कवियों की रचनाओं में औरंगज़ेब के अत्याचारों का उल्लेख है। == जिज़्या == औरंगज़ेब द्वारा लगाया गया जिज़्या/[[जज़िया]] कर उस समय के हिसाब से था। अकबर ने जिज़्या कर को हटा दिया था, लेकिन औरंगज़ेब के समय यह दोबारा लागू किया गया। जिज़्या सामान्य करों से अलग था जो [[काफ़िर|गैर-मुसलमानों]] को चुकाना पड़ता था। इसके तीन स्तर थे और इसका निर्धारण संबंधित व्यक्ति की आमदनी से होता था। इस कर के कुछ अपवाद भी थे। <bdi>ग़</bdi>रीबों, <bdi>बेरोज़गा</bdi>रों और शारीरिक रूप से अशक्त लोग इसके दायरे में नहीं आते थे। इनके अलावा हिंदुओं की वर्ण व्यवस्था में सबसे ऊपर आने वाले ब्राह्मण और सरकारी अधिकारी भी इससे बाहर थे। मुसलमानों के ऊपर लगने वाला ऐसा ही धार्मिक कर <bdi>ज़कात</bdi> था जो हर अमीर मुसलमान के लिए देना ज़रूरी था ।<ref name="Satyagraha" /> आधुनिक मूल्यों के मानदंडों पर जिज़्या निश्चितरूप से एक पक्षपाती कर व्यवस्था थी। आधुनिक राष्ट्र, धर्म और जाति के आधार पर इस तरह का भेद नहीं कर सकते। इसीलिए जब हम 17वीं शताब्दी की व्यवस्था को आधुनिक राष्ट्रों के पैमाने पर इसे देखते हैं तो यह बहुत अराजक व्यवस्था लग सकती है, लेकिन औरंगज़ेब के समय ऐसा नहीं था। उस दौर में इसके दूसरे उदाहरण भी मिलते हैं। जैसे मराठों ने दक्षिण के एक बड़े हिस्से से <bdi>मुग़</bdi>लों को <bdi>बे-दख़्ल</bdi> कर दिया था। उनकी कर व्यवस्था भी <bdi>तक़रीबन</bdi> इसी स्तर की पक्षपाती थी। वे मुसलमानों से <bdi>ज़कात</bdi> वसूलते थे और हिंदू आबादी इस तरह की किसी भी कर व्यवस्था से बाहर थी।<ref name="Satyagraha" /> == मंदिर विध्वंस और निर्माण == समकालीन अदालत के इतिहास में उल्लेख किया गया है कि खंडेला, जोधपुर, उदयपुर और चित्तौड़ में मंदिरों सहित सैकड़ों हिंदू मंदिरों को औरंगज़ेब या उनके सरदारों द्वारा उनके आदेश पर ध्वस्त कर दिया गया था।<ref>{{citation |last=Mukhia |first=Harbans |title= For Conquest and Governance: Legitimacy, Religion and Political Culture", The Mughals of India |year=2004 |page=25 | publisher = John Wiley & Sons| isbn=9780470758304}}</ref>, और सितंबर 1669 में, औरंगजेब ने वाराणसी में प्रमुख हिंदू मंदिरों में से एक, काशी विश्वनाथ मंदिर को नष्ट करने का आदेश दिया।<ref>{{citation |last=Eaton |first=Richard |title= Temple Desecration and Indo-Muslim States |year=2000 |page=230 |publisher= Journal of Islamic Studies. 11 (3): 307–308 |quote=In early 1670, soon after the ring-leader of these rebellions had been captured near Mathura, Aurangzeb ordered the destruction of the city's Keshava Deva temple and built an Islamic structure ('īd-gāh) on its site ... Nine years later, the emperor ordered the destruction of several prominent temples in Rajasthan that had become associated with imperial enemies. These included temples in Khandela ... Jodhpur ... Udaipur and Chitor.</ref> अब्राहम एराली के अनुसार, "1670 में औरंगज़ेब ने, उज्जैन के आसपास के सभी मंदिरों को नष्ट कर दिया गया था" और बाद में "300 मंदिरों को चित्तौड़, उदयपुर और जयपुर के आसपास नष्ट कर दिया गया" अन्य हिंदू मंदिरों में से 1705 के अभियानों में कहीं और नष्ट कर दिया गया; और "औरंगज़ेब की धार्मिक नीति ने उनके और नौवें सिख गुरु, तेग बहादुर के बीच घर्षण पैदा कर दिया, जिसे जब्त कर लिया गया और दिल्ली ले जाया गया, उन्हें औरंगज़ेब ने इस्लाम अपनाने के लिए बुलाया और मना करने पर, उन्हें यातना दी गई और नवंबर 1675 में उनका सिर कलम कर दिया गया। <ref name=Eraly>{{citation|last=Eraly |first=Abraham| year= 2000| title= "Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals"|publisher= Penguin Books| ISBN=9780141001432}}</ref>. विश्वप्रसिद्ध इतिहासकार रिचर्ड ईटन के <bdi>मुताबिक़</bdi> <bdi>मुग़ल</bdi>काल में मंदिरों को ढहाना दुर्लभ घटना हुआ करती थी और जब भी ऐसा हुआ तो उसके कारण राजनैतिक रहे। ईटन के <bdi>मुताबिक़</bdi> वही मंदिर तोड़े गए जिनमें विद्रोहियों को शरण मिलती थी या जिनकी मदद से शहंशाह के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> <bdi>साज़िश</bdi> रची जाती थी। उस समय मंदिर तोड़ने का कोई धार्मिक उद्देश्य नहीं था।<ref name="Satyagraha"/> इस मामले में कुख्यात कहा जाने वाले औरंगज़ेब भी सल्तनत के इसी नियम पर चले। उन्होंने शासनकाल में मंदिर ढहाने के उदाहरण बहुत ही दुर्लभ हैं (ईटन इनकी संख्या 15 बताते हैं) और जो हैं उनकी जड़ में राजनीतिक कारण ही रहे हैं। उदाहरण के लिए औरंगज़ेब ने [[दक्षिण भारत]] में कभी-भी मंदिरों को निशाना नहीं बनाया जबकि उनके शासनकाल में <bdi>ज़्यादातर</bdi> सेना यहीं तैनात थी। उत्तर भारत में उन्होंने <bdi>ज़</bdi>रूर कुछ मंदिरों पर हमले किए जैसे [[मथुरा]] का केशव राय मंदिर लेकिन इसका कारण धार्मिक नहीं था। मथुरा के जाटों ने सल्तनत के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> विद्रोह किया था इसलिए यह हमला किया गया। ठीक इसके उलट कारणों से औरंगज़ेब ने मंदिरों को संरक्षण भी दिया। यह उनकी उन हिंदुओं को भेंट थी जो <bdi>शहंशाह</bdi> के वफ़ादार थे। किंग्स कॉलेज, लंदन की इतिहासकार कैथरीन बटलर तो यहां तक कहती हैं कि औरंगज़ेब ने जितने मंदिर तोड़े, उससे <bdi>ज़्यादा</bdi> बनवाए थे। कैथरीन फ़्रैंक, एम अथर अली और जलालुद्दीन जैसे विद्वान इस तरफ़ भी इशारा करते हैं कि औरंगज़ेब ने कई हिंदू मंदिरों को अनुदान दिया था जिनमें [[वाराणसी|बनारस]] का [[जंगम बाड़ी मठ]], [[चित्रकूट धाम|चित्रकूट]] का बालाजी मंदिर, [[इलाहाबाद]] का [[सोमेश्वर नाथ महादेव मंदिर]] और [[गुवाहाटी]] का [[उमानंद मंदिर]] सबसे जाने-पहचाने नाम हैं।<ref name="Satyagraha"/> === संगीत === औरंगज़ेब को कट्टरपंथी साबित करने की कोशिश में एक बड़ा तर्क यह भी दिया जाता है कि उन्होंने संगीत पर प्रतिबंध लगा दिया था, लेकिन यह बात भी सही नहीं है। कैथरीन बताती हैं कि सल्तनत में तो क्या संगीत पर उन्होंने दरबार में भी प्रतिबंध नहीं था। <bdi>शहंशाह</bdi> ने जिस दिन राजगद्दी संभाली थी, हर साल उस दिन उत्सव में ख़ूब नाच-गाना होता था।<ref name="Satyagraha"/> कुछ [[ध्रुपद|ध्रुपदों]] की रचना में औरंगज़ेब नाम शामिल है जो बताता है कि उनके शासनकाल में संगीत को संरक्षण हासिल था। कुछ ऐतिहासिक तथ्य इस बात की तरफ़ भी इशारा करते हैं कि वे ख़ुद संगीत के अच्छे जानकार थे। मिरात-ए-आलम में <bdi>बख़्तावर</bdi> <bdi>ख़ान</bdi> ने लिखा है कि <bdi>शहंशाह</bdi> को संगीत विशारदों जैसा ज्ञान था। <bdi>मुग़ल</bdi> विद्वान <bdi>फ़क़ी</bdi>रुल्लाह ने राग दर्पण नाम के <bdi>दस्तावेज़</bdi> में औरंगज़ेब के पसंदीदा गायकों और वादकों के नाम दर्ज किए हैं। औरंगज़ेब को अपने बेटों में आज़म शाह बहुत प्रिय थे और इतिहास बताता है कि शाह अपने पिता के जीवनकाल में ही निपुण संगीतकार बन चुके थे। औरंगज़ेब के शासनकाल में संगीत के फलने-फूलने की बात करते हुए कैथरीन लिखती हैं, ‘500 साल के पूरे <bdi>मुग़ल</bdi>काल की तुलना में औरंगज़ेब के समय फ़ारसी में संगीत पर सबसे <bdi>ज़्यादा</bdi> टीका लिखी गईं। हालांकि यह बात सही है कि अपने जीवन के अंतिम समय में औरंगज़ेब <bdi>ज़्यादा</bdi> धार्मिक हो गए थे और उन्होंने गीत-संगीत से दूरी बना ली थी। लेकिन ऊपर हमने जिन बातों का ज़िक्र किया है उसे देखते हुए यह माना जा सकता है कि उन्होंने कभी अपनी निजी इच्छा को सल्तनत की आधिकारिक नीति नहीं बनाया।<ref name="Satyagraha"/> == मौत == [[File:Aurangzeb moguln.jpg|thumb|औरंगज़ेब अपनी उत्तरवस्था में]] औरंगज़ेब के अन्तिम समय में दक्षिण में मराठों का ज़ोर बहुत बढ़ गया था। उन्हें दबाने में शाही सेना को सफलता नहीं मिल रही थी। इसलिए सन 1683 में औरंगज़ेब स्वयं सेना लेकर दक्षिण गए। वह राजधानी से दूर रहते हुए, अपने शासन−काल के लगभग अंतिम 25 वर्ष तक उसी अभियान में रहे। 50 वर्ष तक शासन करने के बाद उनकी मृत्यु दक्षिण के [[अहमदनगर]] में 3 मार्च सन 1707 ई. में हो गई। दौलताबाद में स्थित फ़कीर बुरुहानुद्दीन की क़ब्र के अहाते में उन्हें दफ़ना दिया गया। उनकी नीति ने इतने विरोधी पैदा कर दिये, जिस कारण मुग़ल साम्राज्य का अंत ही हो गया। हालांकि औरंगज़ेब ख़ुद को हिंदू स्थान का शहंशाह मानते थे एवं उनकी दौलत बहुत थी मगर ख़ुद की क़ब्र के बारे मे उनके <bdi>ख़यालात</bdi> अलग थे। उन्होंने ख़ुद की क़ब्र के बारे में ऐसा लिखा था कि वह बहुत ही <bdi>सी</bdi>धी-सादी बनायी जाए। उनकी क़ब्र औरंगाबाद ज़िले [[ख़ुल्दाबाद]] में स्थित है। == स्थापत्य निर्माण == * औरंगज़ेब ने 1673 ई. में [[लाहौर]] की बादशाही मस्जिद बनवाई थी। * औरंगज़ेब ने 1678 ई. में बीबी का मक़बरा अपनी पत्नी रबिया दुर्रानी की स्मृति में बनवाया था। * औरंगज़ेब ने दिल्ली के [[लाल क़िला|लाल क़िले]] में मोती मस्जिद बनवाई थी। ==संपूर्ण राजकीय उपाधि== औरंगज़ेब का संपूर्ण '''राजकीय उपाधि''' था:- ''अल-सुल्तान अल-आजम व़ अल ख़ाक़ान अल-मुकर्रम हज़रत अबूल मुज़फ़्फ़र मुही अल-दीन मुहम्मद औरंगज़ेब बहादुर आलमगीर प्रथम, बादशाह ग़ाज़ी'', '''शाहिनशाह इ सल्तनत अल-हिन्दीया व़ अल-मग़ूलिया'''<ref>https://web.archive.org/web/20150923175254/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf</ref> == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"औरंगज़ेब 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div> ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{मुगल वंश}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:मुसलमान शासक]] ebxpcqycv2b57uxswrcyt2ktbtpgdw9 6598637 6598636 2026-08-13T16:49:29Z नकुम भाविक 833048 /* */ 6598637 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = औरंगज़ेब<br>{{nobold|{{unq|اورنگ‌زیب}}}} | title = अमीर अल मूमिनीन<br> आलमगीर (प्रथम)<br> जिंदा पीर<br> स़ाहिब-इ-क़िरान<br> बादशाह ग़ाज़ी<br> अल सुल्तान अल आजम<br> ख़ाक़ान अल मुकर्रम<br> पादिशाह-इ-हिन्दोस्तान<br> शाहिंशाह-इ-सल्तनात अल हिन्दीया<br> | image = [[File:Aurangzeb holding a flywhisk (6124544937) (cropped).jpg|thumb|]] | caption = औरंगज़ेब, [[बिचित्र]] द्वारा चित्रित ({{circa|1660}}) | succession = [[मुग़ल शासकों की सूची|मुग़ल सम्राट]] | reign = 31 जुलाई 1658 – 3 मार्च 1707 | coronation = 31 जून 1658 | predecessor = [[शाह जहाँ]] | successor = [[आज़म शाह]] | birth_date = {{Birth date|1618|11|3|df=y}} | birth_place = [[दाहोद]], [[गुजरात सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | death_date = {{death date and age|df=y|1707|3|3|1618|11|3}} | death_place = [[भिंगार]], [[औरंगाबाद सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] | issue = {{ubl | [[ज़ेब-उन-निसा]] (बेटी) | [[मोहम्मद सुल्तान]] (बेटा) | [[ज़ीनत-उन-निसा बेगम]] (बेटी) | [[बहादुर शाह प्रथम|बहादुर शाह I]](बेटा) | [[बद्र-उन-निस्सा|बद्र-उन-निसा]](बेटी) | [[ज़ुब्दत-उन-निसा]](बेटी) | [[मोहम्मद आज़म शाह]] (बेटा) | [[मुहम्मद अकबर|सुल्तान मोहम्मद अकबर]] (बेटा) | [[मेहर-उन-निसा]](बेटी) | [[मोहम्मद कामबख़्श]](बेटा) }} | regnal name = आलमगीर | signature = Royal seal of Aurangzeb, India, 1689, The David Collection, Copenhagen (1) (36012492090) (cropped).jpg | signature_type = [[Seal (emblem)|राज मोहर]] | house = [[मुग़ल वंश]] | father = [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] | mother = [[मुमताज़ महल]] | religion = [[इस्लाम]] | spouses = [[दिलरस बानो बेगम]]<br>[[नवाब बाई]]<br>[[औरंगाबादी महल]]<br>[[उदयपुरी महल]] | dynasty = [[तैमूर वंश]] | burial_place = {{flagicon|India}} [[औरंगज़ेब का मक़बरा]], [[ख़ुल्दाबाद]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | full name = मुहीउद्दीन मुहम्म्द }} '''मुहीउद्दीन मुहम्म्द''' ({{Langx|fa|{{unq|محی‌الدین محمد}}}}; 3 नवम्बर 1618 – 3 मार्च 1707), जिसे आम तौर पर '''औरंगज़ेब''' या '''आलमगीर''' के नाम पर पहचाना जाता है और जो [[भारत]] पर राज करने वाला छठवा [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] शासक था। उसका शासन 1658 से लेकर 1707 में उनकी मृत्यु तक चला। औरंगज़ेब ने [[भारतीय उपमहाद्वीप]] पर लगभगआधी सदी राज किया। वह [[अकबर]] के बाद सबसे अधिक समय तक शासन करने वाला मुग़ल शासक था। औरंगज़ेब के शासन में [[मुग़ल साम्राज्य]] अपने विस्तार के शिखर पर पहुँचा। उसने अपने जीवनकाल में [[दक्षिण भारत]] के कुछ राज्यों में प्राप्त विजयों के माध्यम से [[मुग़ल साम्राज्य]] को साढ़े बारह लाख वर्ग मील में फैलाया। अपने जीवनकाल में, उसने पुरे [[दक्षिण भारत|दक्षिणी भारत]] में [[मुग़ल साम्राज्य]] का विस्तार करने का भरपूर प्रयास किया पर मराठा के वजह पुरे भारत पर राज नही कर सका और उसके शासन के बाद [[मुग़ल साम्राज्य]] का सिकुड़ना आरम्भ हो गया। औरंगजेब को सबसे विवादास्पद [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] शासक माना जाता है क्योंकि उन्होंने गैर-मुसलमानों के प्रति [[जज़िया]] कर जैसी भेदभावपूर्ण नीतियां लागू कीं और उनके शासन में बड़ी संख्या में हिंदू मंदिरों को नष्ट कर दिया गया।<ref name="cs2013">{{cite book|last=Seiple|first=Chris|title=The Routledge handbook of religion and security|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms|title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|date=11 June 2023|work=Economic Times|access-date=19 June 2023}}</ref> औरंगज़ेब ने पूरे साम्राज्य पर शरियत आधारित फ़तवा-ए-आलमगीरी लागू किया और सिखों के [[गुरु तेग बहादुर]] को भी उनके आदेश के तहत मार दिया गया था। <ref>{{cite book |last=Ayalon |first=David |year=1986 |title=Studies in Islamic History and Civilisation |publisher=Brill |pages=271 |isbn=9789652640147}}</ref><ref name="bbcgtb">{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|title=Religions – Sikhism: Guru Tegh Bahadur|publisher=[[बीबीसी]]|access-date=20 October 2016|archive-date=14 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170414075330/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/sikhism/people/teghbahadur.shtml|url-status=live}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == औरंगज़ेब का जन्म 3 नवम्बर 1618 को दाहोद, [[गुजरात]] में हुआ था।<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end-1682952|title=Aurangzeb loved Dahod till the end|access-date=3 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915174549/https://www.dnaindia.com/ahmedabad/report-aurangzeb-loved-dahod-till-the-end-1682952|archive-date=15 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> वो [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] और [[मुमताज़ महल]] की छठी सन्तान और तीसरा बेटा था। उनके पिता उस समय [[गुजरात]] के सूबेदार थे। जून 1626 में जब उनके पिता द्वारा किया गया विद्रोह असफल हो गया तो औरंगज़ेब और उनके भाई [[दारा शिकोह|दारा शूकोह]] को उनके दादा [[जहाँगीर]] के लाहौर वाले दरबार में नूर जहाँ द्वारा बन्धक बना कर रखा गया। 26 फरवरी 1628 को जब [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] को [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल सम्राट]] घोषित किया गया तब औरंगज़ेब [[आगरा]] किले में अपने माता-पिता के साथ रहने के लिए वापस लौटा। यहीं पर औरंगज़ेब ने [[अरबी]] और [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] की औपचारिक [[शिक्षा]] प्राप्त की। == सत्ता में प्रवेश == [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] प्रथाओं के अनुसार, [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] ने 1634 में शहज़ादे औरंगज़ेब को [[दक्कन का पठार|दक्कन]] का सूबेदार नियुक्त किया। औरंगज़ेब खडकी ([[महाराष्ट्र]]) को गया जिसका नाम बदलकर उसने [[औरंगाबाद]] कर दिया। 1637 में उन्होंने रबिया दुर्रानी से विवाह किया। इधर [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] [[मुग़ल साम्राज्य|मुग़ल]] दरबार का कामकाज अपने बेटे [[दारा शिकोह]] को सौंपने लगा। 1644 में औरंगज़ेब की बहन एक दुर्घटना में जलकर मर गयी। औरंगज़ेब इस घटना के तीन हफ्तों बाद [[आगरा]] आया जिससे उनके पिता [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] को उस पर बहुत क्रोध आया। उसने औरंगज़ेब को दक्कन के सूबेदार के पद से निलम्बित कर दिया। औरंगज़ेब 7 महीनों तक दरबार नहीं आया। बाद में [[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] ने उसे [[गुजरात]] का सूबेदार बना दिया। औरंगज़ेब ने सुचारु रूप से शासन किया और उसे इसका परिणाम भी मिला, उसे [[बदख़्शान]] (उत्तरी [[अफ़ग़ानिस्तान|अफ़गानिस्तान]]) और [[बाल्ख़]] (अफ़गान-उज़्बेक) क्षेत्र का सूबेदार बना दिया गया। इसके बाद उन्हें [[मुल्तान]] और [[सिन्ध]] का भी सूबेदार बनाया गया। इस दौरान वे [[फ़ारस]] के [[सफ़वी वंश|सफ़वियों]] से [[कांधार|<bdi>क़ंधार</bdi>]] पर नियन्त्रण के लिए लड़ते रहे पर उन्हें पराजय के अलावा और कुछ मिला तो वो था अपने पिता की उपेक्षा। 1652 में उन्हें दक्कन का सूबेदार पुनः बनाया गया। उन्हें [[गोलकोण्डा|गोलकोंडा]] और [[बीजापुर]] के <bdi>विरुद्ध</bdi> लड़ाइयाँ की और निर्णायक क्षण पर शाहजहाँ ने सेना वापस बुला ली। इससे औरंगज़ेब को बहुत ठेस पहुँची क्योंकि शाहजहाँ ऐसे उनके भाई दारा शिकोह के कहने पर कर रहे थे। === सत्ता संघर्ष === शाहजहाँ 1657 में ऐसे बीमार हुए कि लोगों को उसका अन्त निकट लग रहा था। ऐसे में [[दारा शिकोह]], शाह शुजा और औरंगज़ेब के बीच में सत्ता को पाने का संघर्ष आरम्भ हुआ। शाह शुजा जिसने <bdi>स्वयं</bdi> को [[बंगाल]] का राज्यपाल घोषित कर दिया था, अपने बचाव के लिए [[म्यान्मार|बर्मा]] के [[अरकन]] क्षेत्र में शरण लेने पर विवश हो गया। 1658 में औरंगज़ेब ने शाहजहाँ को [[आगरा]] किले में बन्दी बना लिया और स्वयं को शासक घोषित किया। दारा शिकोह को <bdi>विश्वासघात</bdi> के आरोप में फाँसी दे दी गयी। उन्हें 1659 में दिल्ली में राजा का ताज पहनाया गया था। उनके शासन के पहले 10 वर्षों का वर्णन मुहम्मद काज़िम द्वारा लिखित आलमगीरनामा में किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://bzzhive.com/mughal-badshah-aurangzeb-ka-janm-gujarat-mein-kahan-hua-tha/|title=मुगल बादशाह औरंगजेब का जन्म गुजरात में कहां हुआ था|date=2022-04-10|language=en-US|access-date=2023-03-09|archive-date=9 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309041152/https://bzzhive.com/mughal-badshah-aurangzeb-ka-janm-gujarat-mein-kahan-hua-tha/|url-status=dead}}</ref> == शासनकाल == औरंगज़ेब ने अ-मुस्लिमों पर [[जज़िया]] कर पुनः से आरम्भ करवाया, जिसे [[अकबर]] ने समाप्त कर दिया था। === साम्राज्य विस्तार === औरंगज़ेब के शासन काल में युद्ध-विद्रोह-दमन-चढ़ाई इत्यादि का ताँता लगा रहा। पश्चिम में [[सिक्खों]] की संख्या और शक्ति में बढ़ोत्तरी हो रही थी। दक्षिण में [[बीजापुर]] और [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा]] को अन्ततः उन्होंने पराजित कर दिया पर इस बीच [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] की [[मराठा]] सेना ने उनकी नाक में दम कर दिया। शिवाजी महाराज को औरंगज़ेब ने गिरफ्तार कर तो लिया पर शिवाजी महाराज और पुत्र[[संभाजी महाराज]] के भाग निकलने पर उनके लिए बहुत चिन्ता का कारण बन गये। शिवाजी महाराज की मृत्यु के बाद भी मराठे औरंगज़ेब को युद्ध के लिये ललकारते रहे। == औरंगज़ेब के प्रशासन में हिंदू == औरंगज़ेब की विवादास्पद प्रतिष्ठा के प्राथमिक कारणों में से एक हिंदुओं के खिलाफ उनकी धार्मिक नीतियों से उपजा है, क्योंकि उन्होंने भेदभावपूर्ण जजिया कर वापस लाया था जो हिंदू निवासियों को चुकाना पड़ता था।<ref name="ETWhyAurangzeb">{{Cite web |title=Why Aurangzeb is so controversial? Here is everything you should know about the Mughal emperor|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/how-to/why-aurangzeb-is-so-controversial-here-is-everything-you-should-know-about-the-mughal-emperor/articleshow/100893118.cms |work=The Economic Times |access-date=2023-06-11}}</ref> औरंगजेब इस्लाम की सख्त और रूढ़िवादी व्याख्या के लिए जाना जाता था। उसने शरिया कानून लागू करने और पूरे साम्राज्य में इस्लामी प्रथाओं को फिर से लागू करने की मांग की। इसके कारण हिंदू मंदिरों का विध्वंस, गैर-मुस्लिमों पर भेदभावपूर्ण कर लगाना और धार्मिक अल्पसंख्यकों का उत्पीड़न हुआ।<ref name="ETWhyAurangzeb"/> औरंगज़ेब के प्रशासन में दूसरे <bdi>मुग़ल</bdi> शहंशाहों से <bdi>ज़्यादा</bdi> हिंदू नियुक्त थे चूँकि यह हिंदू राजाओं की संख्या सहित संख्या और भूमि क्षेत्र के मामले में पिछले प्रशासन की तुलना में बहुत बड़ा था। <bdi>मुग़ल</bdi> इतिहास के बारे में यह एक सर्वमान्य तथ्य है कि दूसरे शहंशाहों की तुलना में औरंगज़ेब के शासनकाल में सबसे <bdi>ज़्यादा</bdi> हिंदू प्रशासन का हिस्सा थे। ऐतिहासिक तथ्य बताते हैं कि औरंगज़ेब के पिता शाहजहां के शासनकाल में सेना के विभिन्न पदों, दरबार के दूसरे अहम पदों और विभिन्न भौगोलिक प्रशासनिक इकाइयों में हिंदुओं की तादाद 24 <bdi>फ़ीसद</bdi> थी जो औरंगज़ेब के समय में 33 <bdi>फ़ीसद</bdi> तक हो गई थी। एम अथर अली के शब्दों में कहें तो यह तथ्य इस धारणा के विरोध में सबसे तगड़ा <bdi>सुबूत</bdi> है कि शहंशाह हिंदू मनसबदारों के साथ पक्षपात करते थे।<ref name="Satyagraha">{{Cite news|url=https://satyagrah.scroll.in/article/16718/was-the-aurangzeb-most-evil-ruler-in-indian-history|title=पांच तथ्य जो इस धारणा को चुनौती देते हैं कि औरंगजेब हिंदुओं के लिए सबसे बुरा शासक था|last=दानियाल|first=शोएब|work=सत्याग्रह|access-date=2018-05-21|language=hi-IN|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517195552/http://satyagrah.scroll.in/article/16718/was-the-aurangzeb-most-evil-ruler-in-indian-history|archive-date=17 मई 2018|url-status=dead}}</ref> औरंगज़ेब की सेना में वरिष्ठ पदों पर बड़ी संख्या में कई [[राजपूत]] नियुक्त थे। मराठों और सिखों के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> औरंगज़ेब के हमले को धार्मिक चश्मे से देखा जाता है लेकिन यह निष्कर्ष निकालते <bdi>वक़्त</bdi> इस बात की उपेक्षा कर दी जाती है कि तब युद्ध क्षेत्र में <bdi>मुग़ल</bdi> सेना की कमान अक्सर राजपूत सेनापति के हाथ में होती थी। इतिहासकार यदुनाथ सरकार लिखते हैं कि एक समय एक छोटी और अस्थायी अवधि के लिए <bdi>ख़ुद</bdi> छत्रपती शिवाजी भी औरंगज़ेब की सेना में मनसबदार थे। == व्यक्तित्व == औरंगज़ेब हिन्दू और सिख विरोधी काम करता था। खाने-पीने, वेश-भूषा और जीवन की अन्य सभी सुविधाओं में वे संयम बरतता था। प्रशासन के भारी काम में व्यस्त रहते हुए भी वे अपनी आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए [[क़ुरआन|<bdi>क़ुरआन</bdi>]] की नकल बना कर के और टोपियाँ सीकर कुछ पैसा कमाने का समय निकाल लेता था।{{cn}} == मातृभाषा और मूल == औरंगज़ेब ही नहीं सभी [[मध्यकालीन भारत]] के तमाम मुसलमान बादशाहों के बारे में एक बात यह भी कही जाती है कि उनमें से कोई भारतीय नहीं था। मुग़ल काल में [[बृज|ब्रज]] भाषा और उसके साहित्य को हमेशा संरक्षण मिला था और यह परंपरा औरंगज़ेब के शासन में भी जारी रही। कोलंबिया यूनिवर्सिटी से जुड़ी इतिहासकार एलिसन बुश बताती हैं कि औरंगज़ेब के दरबार में ब्रज को प्रोत्साहन देने वाला माहौल था। <bdi>शहंशाह</bdi> के बेटे <bdi>आज़म</bdi> शाह की ब्रज कविता में <bdi>ख़ासी</bdi> दिलचस्पी थी। ब्रज साहित्य के कुछ बड़े नामों जैसे [[देव (कवि)|महाकवि देव]] को उन्होंने संरक्षण दिया था। इसी भाषा के एक और बड़े कवि वृंद तो औरंगज़ेब के प्रशासन में भी नियुक्त थे। मुग़ल काल में दरबार की आधिकारिक लेखन भाषा फ़ारसी थी लेकिन औरंगज़ेब का शासन आने से पहले ही शासक से लेकर दरबारियों तक के बीच प्रचलित भाषा हिन्दी-उर्दू हो चुकी थी। इसे औरंगज़ेब के उस पत्र से भी समझा जा सकता है जो उन्होंने अपने 47 वर्षीय बेटे आज़म शाह को लिखा था। शासक ने अपने बेटे को एक किला भेंट किया था और इस अवसर पर नगाड़े बजवाने का आदेश दिया। आज़म शाह को लिखे पत्र में औरंगज़ेब ने लिखा है कि जब वे एक बच्चे थे तो उन्हें नगाड़ों की आवाज बहुत पसन्द थी और वे अक्सर कहते थे, ‘बाबाजी ढन-ढन!’ इस उदाहरण से यह बात कही जा सकती है कि औरंगज़ेब का बेटा तत्कालीन प्रचलित हिन्दी में ही अपने पिता से बातचीत करता था।<ref name="Satyagraha" /> == धार्मिक नीति == [[चित्र:Aurangzeb reading the Quran.jpg|thumb|औरंगज़ेब]] सम्राट औरंगज़ेब ने [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] के महत्व को स्वीकारते हुए ‘<bdi>[[क़ुरआन|क़ुरआन]]</bdi>[[क़ुरआन|’]] को अपने शासन का आधार बनाया। उन्होंने सिक्कों पर कलमा खुदवाना, <bdi>नौ-रोज़</bdi> का त्यौहार मनाना, भांग की खेती करना, गाना-बजाना आदि पर रोक लगा दी। 1663 ई. में [[सती प्रथा]] पर प्रतिबन्ध लगाया। [[तीर्थ]] कर पुनः लगाया। अपने शासन काल के 11 वर्ष में ‘झरोखा दर्शन’, 12वें वर्ष में ‘तुलादान प्रथा’ पर प्रतिबन्ध लगा दिया, 1668 ई. में हिन्दू त्यौहारों पर प्रतिबन्ध लगा दिया। 1699 ई. में उन्होंने हिन्दू मंदिरों को तोड़ने का आदेश दिया। बड़े-बड़े नगरों में औरंगज़ेब द्वारा ‘मुहतसिब’ (सार्वजनिक सदाचारा निरीक्षक) को नियुक्त किया गया। 1669 ई. में औरंगज़ेब ने [[वाराणसी|बनारस]] के ‘[[काशी विश्वनाथ मन्दिर|विश्वनाथ मंदिर’]] एवं [[मथुरा]] के ‘केशव राय मदिंर’ को तुड़वा दिया। उन्होंने शरीयत के विरुद्ध लिए जाने वाले लगभग 80 करों को समाप्त करवा दिया। इन्हीं में ‘आबवाब’ नाम से जाना जाने वाला ‘रायदारी’ (परिवहन कर) और ‘पानडारी’ (चुंगी कर) नामक स्थानीय कर भी शामिल थे। औरंगज़ेब के समय में [[बृज|ब्रज]] में आने वाले तीर्थ−यात्रियों पर भारी कर लगाया गया <bdi>जिज़्या</bdi> कर फिर से लगाया गया और हिन्दुओं को [[मुसलमान]] बनाया गया। उस समय के कवियों की रचनाओं में औरंगज़ेब के अत्याचारों का उल्लेख है। == जिज़्या == औरंगज़ेब द्वारा लगाया गया जिज़्या/[[जज़िया]] कर उस समय के हिसाब से था। अकबर ने जिज़्या कर को हटा दिया था, लेकिन औरंगज़ेब के समय यह दोबारा लागू किया गया। जिज़्या सामान्य करों से अलग था जो [[काफ़िर|गैर-मुसलमानों]] को चुकाना पड़ता था। इसके तीन स्तर थे और इसका निर्धारण संबंधित व्यक्ति की आमदनी से होता था। इस कर के कुछ अपवाद भी थे। <bdi>ग़</bdi>रीबों, <bdi>बेरोज़गा</bdi>रों और शारीरिक रूप से अशक्त लोग इसके दायरे में नहीं आते थे। इनके अलावा हिंदुओं की वर्ण व्यवस्था में सबसे ऊपर आने वाले ब्राह्मण और सरकारी अधिकारी भी इससे बाहर थे। मुसलमानों के ऊपर लगने वाला ऐसा ही धार्मिक कर <bdi>ज़कात</bdi> था जो हर अमीर मुसलमान के लिए देना ज़रूरी था ।<ref name="Satyagraha" /> आधुनिक मूल्यों के मानदंडों पर जिज़्या निश्चितरूप से एक पक्षपाती कर व्यवस्था थी। आधुनिक राष्ट्र, धर्म और जाति के आधार पर इस तरह का भेद नहीं कर सकते। इसीलिए जब हम 17वीं शताब्दी की व्यवस्था को आधुनिक राष्ट्रों के पैमाने पर इसे देखते हैं तो यह बहुत अराजक व्यवस्था लग सकती है, लेकिन औरंगज़ेब के समय ऐसा नहीं था। उस दौर में इसके दूसरे उदाहरण भी मिलते हैं। जैसे मराठों ने दक्षिण के एक बड़े हिस्से से <bdi>मुग़</bdi>लों को <bdi>बे-दख़्ल</bdi> कर दिया था। उनकी कर व्यवस्था भी <bdi>तक़रीबन</bdi> इसी स्तर की पक्षपाती थी। वे मुसलमानों से <bdi>ज़कात</bdi> वसूलते थे और हिंदू आबादी इस तरह की किसी भी कर व्यवस्था से बाहर थी।<ref name="Satyagraha" /> == मंदिर विध्वंस और निर्माण == समकालीन अदालत के इतिहास में उल्लेख किया गया है कि खंडेला, जोधपुर, उदयपुर और चित्तौड़ में मंदिरों सहित सैकड़ों हिंदू मंदिरों को औरंगज़ेब या उनके सरदारों द्वारा उनके आदेश पर ध्वस्त कर दिया गया था।<ref>{{citation |last=Mukhia |first=Harbans |title= For Conquest and Governance: Legitimacy, Religion and Political Culture", The Mughals of India |year=2004 |page=25 | publisher = John Wiley & Sons| isbn=9780470758304}}</ref>, और सितंबर 1669 में, औरंगजेब ने वाराणसी में प्रमुख हिंदू मंदिरों में से एक, काशी विश्वनाथ मंदिर को नष्ट करने का आदेश दिया।<ref>{{citation |last=Eaton |first=Richard |title= Temple Desecration and Indo-Muslim States |year=2000 |page=230 |publisher= Journal of Islamic Studies. 11 (3): 307–308 |quote=In early 1670, soon after the ring-leader of these rebellions had been captured near Mathura, Aurangzeb ordered the destruction of the city's Keshava Deva temple and built an Islamic structure ('īd-gāh) on its site ... Nine years later, the emperor ordered the destruction of several prominent temples in Rajasthan that had become associated with imperial enemies. These included temples in Khandela ... Jodhpur ... Udaipur and Chitor.</ref> अब्राहम एराली के अनुसार, "1670 में औरंगज़ेब ने, उज्जैन के आसपास के सभी मंदिरों को नष्ट कर दिया गया था" और बाद में "300 मंदिरों को चित्तौड़, उदयपुर और जयपुर के आसपास नष्ट कर दिया गया" अन्य हिंदू मंदिरों में से 1705 के अभियानों में कहीं और नष्ट कर दिया गया; और "औरंगज़ेब की धार्मिक नीति ने उनके और नौवें सिख गुरु, तेग बहादुर के बीच घर्षण पैदा कर दिया, जिसे जब्त कर लिया गया और दिल्ली ले जाया गया, उन्हें औरंगज़ेब ने इस्लाम अपनाने के लिए बुलाया और मना करने पर, उन्हें यातना दी गई और नवंबर 1675 में उनका सिर कलम कर दिया गया। <ref name=Eraly>{{citation|last=Eraly |first=Abraham| year= 2000| title= "Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals"|publisher= Penguin Books| ISBN=9780141001432}}</ref>. विश्वप्रसिद्ध इतिहासकार रिचर्ड ईटन के <bdi>मुताबिक़</bdi> <bdi>मुग़ल</bdi>काल में मंदिरों को ढहाना दुर्लभ घटना हुआ करती थी और जब भी ऐसा हुआ तो उसके कारण राजनैतिक रहे। ईटन के <bdi>मुताबिक़</bdi> वही मंदिर तोड़े गए जिनमें विद्रोहियों को शरण मिलती थी या जिनकी मदद से शहंशाह के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> <bdi>साज़िश</bdi> रची जाती थी। उस समय मंदिर तोड़ने का कोई धार्मिक उद्देश्य नहीं था।<ref name="Satyagraha"/> इस मामले में कुख्यात कहा जाने वाले औरंगज़ेब भी सल्तनत के इसी नियम पर चले। उन्होंने शासनकाल में मंदिर ढहाने के उदाहरण बहुत ही दुर्लभ हैं (ईटन इनकी संख्या 15 बताते हैं) और जो हैं उनकी जड़ में राजनीतिक कारण ही रहे हैं। उदाहरण के लिए औरंगज़ेब ने [[दक्षिण भारत]] में कभी-भी मंदिरों को निशाना नहीं बनाया जबकि उनके शासनकाल में <bdi>ज़्यादातर</bdi> सेना यहीं तैनात थी। उत्तर भारत में उन्होंने <bdi>ज़</bdi>रूर कुछ मंदिरों पर हमले किए जैसे [[मथुरा]] का केशव राय मंदिर लेकिन इसका कारण धार्मिक नहीं था। मथुरा के जाटों ने सल्तनत के <bdi>ख़िलाफ़</bdi> विद्रोह किया था इसलिए यह हमला किया गया। ठीक इसके उलट कारणों से औरंगज़ेब ने मंदिरों को संरक्षण भी दिया। यह उनकी उन हिंदुओं को भेंट थी जो <bdi>शहंशाह</bdi> के वफ़ादार थे। किंग्स कॉलेज, लंदन की इतिहासकार कैथरीन बटलर तो यहां तक कहती हैं कि औरंगज़ेब ने जितने मंदिर तोड़े, उससे <bdi>ज़्यादा</bdi> बनवाए थे। कैथरीन फ़्रैंक, एम अथर अली और जलालुद्दीन जैसे विद्वान इस तरफ़ भी इशारा करते हैं कि औरंगज़ेब ने कई हिंदू मंदिरों को अनुदान दिया था जिनमें [[वाराणसी|बनारस]] का [[जंगम बाड़ी मठ]], [[चित्रकूट धाम|चित्रकूट]] का बालाजी मंदिर, [[इलाहाबाद]] का [[सोमेश्वर नाथ महादेव मंदिर]] और [[गुवाहाटी]] का [[उमानंद मंदिर]] सबसे जाने-पहचाने नाम हैं।<ref name="Satyagraha"/> === संगीत === औरंगज़ेब को कट्टरपंथी साबित करने की कोशिश में एक बड़ा तर्क यह भी दिया जाता है कि उन्होंने संगीत पर प्रतिबंध लगा दिया था, लेकिन यह बात भी सही नहीं है। कैथरीन बताती हैं कि सल्तनत में तो क्या संगीत पर उन्होंने दरबार में भी प्रतिबंध नहीं था। <bdi>शहंशाह</bdi> ने जिस दिन राजगद्दी संभाली थी, हर साल उस दिन उत्सव में ख़ूब नाच-गाना होता था।<ref name="Satyagraha"/> कुछ [[ध्रुपद|ध्रुपदों]] की रचना में औरंगज़ेब नाम शामिल है जो बताता है कि उनके शासनकाल में संगीत को संरक्षण हासिल था। कुछ ऐतिहासिक तथ्य इस बात की तरफ़ भी इशारा करते हैं कि वे ख़ुद संगीत के अच्छे जानकार थे। मिरात-ए-आलम में <bdi>बख़्तावर</bdi> <bdi>ख़ान</bdi> ने लिखा है कि <bdi>शहंशाह</bdi> को संगीत विशारदों जैसा ज्ञान था। <bdi>मुग़ल</bdi> विद्वान <bdi>फ़क़ी</bdi>रुल्लाह ने राग दर्पण नाम के <bdi>दस्तावेज़</bdi> में औरंगज़ेब के पसंदीदा गायकों और वादकों के नाम दर्ज किए हैं। औरंगज़ेब को अपने बेटों में आज़म शाह बहुत प्रिय थे और इतिहास बताता है कि शाह अपने पिता के जीवनकाल में ही निपुण संगीतकार बन चुके थे। औरंगज़ेब के शासनकाल में संगीत के फलने-फूलने की बात करते हुए कैथरीन लिखती हैं, ‘500 साल के पूरे <bdi>मुग़ल</bdi>काल की तुलना में औरंगज़ेब के समय फ़ारसी में संगीत पर सबसे <bdi>ज़्यादा</bdi> टीका लिखी गईं। हालांकि यह बात सही है कि अपने जीवन के अंतिम समय में औरंगज़ेब <bdi>ज़्यादा</bdi> धार्मिक हो गए थे और उन्होंने गीत-संगीत से दूरी बना ली थी। लेकिन ऊपर हमने जिन बातों का ज़िक्र किया है उसे देखते हुए यह माना जा सकता है कि उन्होंने कभी अपनी निजी इच्छा को सल्तनत की आधिकारिक नीति नहीं बनाया।<ref name="Satyagraha"/> == मौत == [[File:Aurangzeb moguln.jpg|thumb|औरंगज़ेब अपनी उत्तरवस्था में]] औरंगज़ेब के अन्तिम समय में दक्षिण में मराठों का ज़ोर बहुत बढ़ गया था। उन्हें दबाने में शाही सेना को सफलता नहीं मिल रही थी। इसलिए सन 1683 में औरंगज़ेब स्वयं सेना लेकर दक्षिण गए। वह राजधानी से दूर रहते हुए, अपने शासन−काल के लगभग अंतिम 25 वर्ष तक उसी अभियान में रहे। 50 वर्ष तक शासन करने के बाद उनकी मृत्यु दक्षिण के [[अहमदनगर]] में 3 मार्च सन 1707 ई. में हो गई। दौलताबाद में स्थित फ़कीर बुरुहानुद्दीन की क़ब्र के अहाते में उन्हें दफ़ना दिया गया। उनकी नीति ने इतने विरोधी पैदा कर दिये, जिस कारण मुग़ल साम्राज्य का अंत ही हो गया। हालांकि औरंगज़ेब ख़ुद को हिंदू स्थान का शहंशाह मानते थे एवं उनकी दौलत बहुत थी मगर ख़ुद की क़ब्र के बारे मे उनके <bdi>ख़यालात</bdi> अलग थे। उन्होंने ख़ुद की क़ब्र के बारे में ऐसा लिखा था कि वह बहुत ही <bdi>सी</bdi>धी-सादी बनायी जाए। उनकी क़ब्र औरंगाबाद ज़िले [[ख़ुल्दाबाद]] में स्थित है। == स्थापत्य निर्माण == * औरंगज़ेब ने 1673 ई. में [[लाहौर]] की बादशाही मस्जिद बनवाई थी। * औरंगज़ेब ने 1678 ई. में बीबी का मक़बरा अपनी पत्नी रबिया दुर्रानी की स्मृति में बनवाया था। * औरंगज़ेब ने दिल्ली के [[लाल क़िला|लाल क़िले]] में मोती मस्जिद बनवाई थी। ==संपूर्ण राजकीय उपाधि== औरंगज़ेब का संपूर्ण '''राजकीय उपाधि''' था:- ''अल-सुल्तान अल-आजम व़ अल ख़ाक़ान अल-मुकर्रम हज़रत अबूल मुज़फ़्फ़र मुही अल-दीन मुहम्मद औरंगज़ेब बहादुर आलमगीर प्रथम, बादशाह ग़ाज़ी'', '''शाहिनशाह इ सल्तनत अल-हिन्दीया व़ अल-मग़ूलिया'''<ref>https://web.archive.org/web/20150923175254/http://www.asiaurangabad.in/pdf/Tourist/Tomb_of_Aurangzeb-_Khulatabad.pdf</ref> == मुग़ल सम्राटों का कालक्रम == <div style="text-align: center;"><timeline> ImageSize = width:1000 height:160 PlotArea = left:20 right:50 bottom:50 top:10 AlignBars = early Colors = id:canvas value:white id:MUG value:orange legend: मुग़ल_साम्राज्य id:SUR value:purple legend: सूरी_साम्राज्य id:ACTIVE value:rgb(1,0,0.07) DateFormat = yyyy Period = from:1526 till:1857 TimeAxis = orientation:horizontal Legend = columns:2 left:280 top:20 columnwidth:150 PlotData= bar:PRMs width:50 mark:(line,white) align:left fontsize:s from:1526 till:1530 shift:(-5,35) color:MUG text:"[[बाबर]] 1526–1530" from:1530 till:1540 shift:(-10,-40) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1530–1540" from:1540 till:1545 shift:(-5,50) color:SUR text:"[[शेर शाह सूरी]] 1540–1545" from:1545 till:1554 shift:(-10,-55) color:SUR text:"[[इस्लाम शाह सूरी]] 1545–1554" from:1555 till:1556 shift:(0,35) color:MUG text:"[[हुमायूँ]] 1555–1556" from:1556 till:1605 shift:(-35,-40) color:MUG text:"[[अकबर]] 1556–1605" from:1605 till:1627 shift:(-30,35) color:MUG text:"[[जहांगीर]] 1605–1627" from:1627 till:1658 shift:(-45,-40) color:MUG text:"[[शाह जहाँ|शाहजहाँ]] 1627–1658" from:1658 till:1707 shift:(-40,35) textcolor:ACTIVE color:MUG text:"औरंगज़ेब 1658–1707" from:1707 till:1712 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह प्रथम]] 1707–1712" from:1712 till:1713 shift:(0,35) color:MUG text:"[[जहांदार शाह]] 1712–1713" from:1713 till:1719 shift:(-10,-55) color:MUG text:"[[फर्रुख्शियार]] 1713 –1719" from:1719 till:1719 shift:(0,50) color:MUG text:"[[रफी उल-दर्जत]] 1719" from:1719 till:1719 shift:(0,65) color:MUG text:"[[रफी उद-दौलत]] 1719" from:1719 till:1748 shift:(-40,-70) color:MUG text:"[[रोशन अख्तर बहादुर]] 1719–1748" from:1748 till:1754 shift:(-2,35) color:MUG text:"[[अहमद शाह बहादुर]] 1748–1754" from:1754 till:1759 shift:(-5,-40) color:MUG text:"[[अज़ीज़ुद्दीन]] 1754–1759" from:1759 till:1760 shift:(-5,50) color:MUG text:"[[मुही-उल-मिल्लत]] 1759–1760" from:1759 till:1806 shift:(-45,-55) color:MUG text:"[[अली गौहर]] 1759–1806" from:1806 till:1837 shift:(-45,35) color:MUG text:"[[अकबर शाह द्वितीय|अकबर शाह II]] 1806–1837" from:1837 till:1857 shift:(-30,-40) color:MUG text:"[[बहादुर शाह द्वितीय|बहादुर शाह II]] 1837–1857" </timeline></div> ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{मुगल वंश}} [[श्रेणी:मुग़ल सम्राट]] [[श्रेणी:मुग़ल साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:मुसलमान शासक]] 0uc3c65zs3nnxiltlt7ep7dilb4c1il सम्भाजी 0 11571 6598632 6546551 2026-08-13T16:29:31Z नकुम भाविक 833048 6598632 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. फिर अंतिम अंतिम दिनों में उन्हें [[भीमा]], भामा और इंद्रायणी के त्रिवेणी संगम पर स्थित गांव [[तुलापुर]] ले जाया गया।वहां औरंगजेब ने उन दोनों के साथ बहुत अमानवीय व्यवहार किया। औरंगज़ेब द्वारा बंदी बनाए जाने के बाद उन पर भीषण मानसिक व शारीरिक अत्याचार किए गए। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] f6rb6454ba1xe4f1gs3u1ncor7idnjb फ़्लोरिडा 0 11747 6598750 6304122 2026-08-14T03:55:56Z खास विशेष 810972 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:फ़्लोरिडा]] हटाई 6598750 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{Audio-IPA|en-us-Florida.ogg|/ˈflɒrɪdə/}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका|दक्षिणपूर्वी क्षेत्र]] में स्थित एक [[U.S. राज्य|राज्य]] है, जिसके उत्तर-पश्चिमी सीमा पर अलाबामा और उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] स्थित है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में शामिल होने वाला यह 27वां राज्य था। इस राज्य के भूस्थल का अधिकांश भाग एक बड़ा [[प्रायद्वीप]] है जिसके पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी|मैक्सिको की खाड़ी]] और पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]] है। साधारणतया इसकी गर्म [[जलवायु]] की वजह से इसे "सनशाइन स्टेट" के रूप में उपनामित किया गया है। इसके उत्तरी और मध्य क्षेत्रों में [[उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|उपोष्णकटिबंधीय]] एवं दक्षिणी भाग में [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] पाई जाती है।<ref name="abbott">{{cite web |url=http://www2.johnabbott.qc.ca/webpages/departments/geoscience/intro/Koppen/KoppenMap.htm |title=Köppen Climate Classification Map |publisher=John Abbott College, Geosciences Department |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDXR7h?url=http://www2.johnabbott.qc.ca/webpages/departments/geoscience/intro/Koppen/KoppenMap.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> इस राज्य में चार बड़े शहरी क्षेत्र, कई छोटे-छोटे औद्योगिक नगर और बहुत से छोटे कस्बें हैं।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|संयुक्त राज्य के जनगणना विभाग]] (यूनाइटेड स्टेट्स सेंसस ब्यूरो) का अनुमान है कि 2008 में इस राज्य की जनसंख्या 18,328,340 थी और फ्लोरिडा, U.S. के चौथे सर्वाधिक आबादी वाले राज्य के रूप में श्रेणीत था।<ref>पिछड़े [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]], [[टेक्सास]] और [[न्यूयॉर्क]]</ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1R_US9S&amp;format=US-9S&amp;_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;geo_id=01000US राज्य के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका की जनसंख्या] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090403062125/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&_lang=en&mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1R_US9S&format=US-9S&_box_head_nbr=GCT-PH1-R&ds_name=DEC_2000_SF1_U&geo_id=01000US |date=3 अप्रैल 2009 }}, संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो</ref> [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]], इस राज्य की राजधानी और [[मियामी]] सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। फ्लोरिडा के निवासियों को सटीक तौर पर "[[U.S. राज्य के निवासियों के नामों की सूची|फ्लोरिडियन्स]]" के रूप में जाना जाता है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] l7faupi29ym8h8hhhoudr9qulpxpfma 6598751 6598750 2026-08-14T03:56:56Z खास विशेष 810972 [[Special:Contributions/खास विशेष|खास विशेष]] ([[User talk:खास विशेष|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6598750|6598750]] को पूर्ववत किया 6598751 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{Audio-IPA|en-us-Florida.ogg|/ˈflɒrɪdə/}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका|दक्षिणपूर्वी क्षेत्र]] में स्थित एक [[U.S. राज्य|राज्य]] है, जिसके उत्तर-पश्चिमी सीमा पर अलाबामा और उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] स्थित है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में शामिल होने वाला यह 27वां राज्य था। इस राज्य के भूस्थल का अधिकांश भाग एक बड़ा [[प्रायद्वीप]] है जिसके पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी|मैक्सिको की खाड़ी]] और पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]] है। साधारणतया इसकी गर्म [[जलवायु]] की वजह से इसे "सनशाइन स्टेट" के रूप में उपनामित किया गया है। इसके उत्तरी और मध्य क्षेत्रों में [[उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|उपोष्णकटिबंधीय]] एवं दक्षिणी भाग में [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] पाई जाती है।<ref name="abbott">{{cite web |url=http://www2.johnabbott.qc.ca/webpages/departments/geoscience/intro/Koppen/KoppenMap.htm |title=Köppen Climate Classification Map |publisher=John Abbott College, Geosciences Department |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDXR7h?url=http://www2.johnabbott.qc.ca/webpages/departments/geoscience/intro/Koppen/KoppenMap.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> इस राज्य में चार बड़े शहरी क्षेत्र, कई छोटे-छोटे औद्योगिक नगर और बहुत से छोटे कस्बें हैं।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|संयुक्त राज्य के जनगणना विभाग]] (यूनाइटेड स्टेट्स सेंसस ब्यूरो) का अनुमान है कि 2008 में इस राज्य की जनसंख्या 18,328,340 थी और फ्लोरिडा, U.S. के चौथे सर्वाधिक आबादी वाले राज्य के रूप में श्रेणीत था।<ref>पिछड़े [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]], [[टेक्सास]] और [[न्यूयॉर्क]]</ref><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&amp;_lang=en&amp;mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1R_US9S&amp;format=US-9S&amp;_box_head_nbr=GCT-PH1-R&amp;ds_name=DEC_2000_SF1_U&amp;geo_id=01000US राज्य के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका की जनसंख्या] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090403062125/http://factfinder.census.gov/servlet/GCTTable?_bm=n&_lang=en&mt_name=DEC_2000_SF1_U_GCTPH1R_US9S&format=US-9S&_box_head_nbr=GCT-PH1-R&ds_name=DEC_2000_SF1_U&geo_id=01000US |date=3 अप्रैल 2009 }}, संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो</ref> [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]], इस राज्य की राजधानी और [[मियामी]] सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। फ्लोरिडा के निवासियों को सटीक तौर पर "[[U.S. राज्य के निवासियों के नामों की सूची|फ्लोरिडियन्स]]" के रूप में जाना जाता है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] 3qnhygbqpjxkiwvjgwsb83jf16qk9vw 6598755 6598751 2026-08-14T04:04:59Z खास विशेष 810972 सुधार करके जानकारी अपडेट किया गया 6598755 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' संयुक्त राज्य अमेरिका के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक राज्य है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में मैक्सिको की खाड़ी, उत्तर-पश्चिम में अलबामा, उत्तर में जॉर्जिया, पूर्व में अटलांटिक महासागर, दक्षिण में फ्लोरिडा जलडमरूमध्य और दक्षिण-पूर्व में बहामास से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई बैरियर द्वीपों की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें मियामी, फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर जैक्सनविल है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] ct3yckapmtgdb4679yyz66tqmu548sr 6598756 6598755 2026-08-14T04:05:57Z खास विशेष 810972 जानकारी अपडेट किया 6598756 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' संयुक्त राज्य अमेरिका के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक राज्य है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में मैक्सिको की खाड़ी, उत्तर-पश्चिम में अलबामा, उत्तर में जॉर्जिया, पूर्व में अटलांटिक महासागर, दक्षिण में फ्लोरिडा जलडमरूमध्य और दक्षिण-पूर्व में बहामास से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई बैरियर द्वीपों की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें मियामी, फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर जैक्सनविल है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में स्पेनिश खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने स्पेनिश साम्राज्य में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान ग्रेट ब्रिटेन ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने टेक्सास पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें अमेरिकी मूल निवासियों और अमेरिका के बीच हुए युद्धों में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और मूल कॉन्फेडरेट राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। अमेरिकी गृहयुद्ध के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] hup6x36u3hou649nnr1ld3i2pt3k66f 6598757 6598756 2026-08-14T04:06:55Z खास विशेष 810972 जानकारी जोड़ी 6598757 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' संयुक्त राज्य अमेरिका के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक राज्य है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में मैक्सिको की खाड़ी, उत्तर-पश्चिम में अलबामा, उत्तर में जॉर्जिया, पूर्व में अटलांटिक महासागर, दक्षिण में फ्लोरिडा जलडमरूमध्य और दक्षिण-पूर्व में बहामास से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई बैरियर द्वीपों की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें मियामी, फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर जैक्सनविल है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में स्पेनिश खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने स्पेनिश साम्राज्य में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान ग्रेट ब्रिटेन ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने टेक्सास पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें अमेरिकी मूल निवासियों और अमेरिका के बीच हुए युद्धों में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और मूल कॉन्फेडरेट राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। अमेरिकी गृहयुद्ध के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र पर्यटन, आतिथ्य, कृषि, रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, मनोरंजन पार्कों, गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, कैनेडी स्पेस सेंटर और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, अफ्रीकी, स्वदेशी और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने अर्नेस्ट हेमिंग्वे, मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से गोल्फ, टेनिस, ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावों में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से रिपब्लिकन पार्टी के पक्ष में झुका है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] r5363wgmohutzuieih6dhg72j0crp02 6598759 6598757 2026-08-14T04:07:42Z खास विशेष 810972 जानकारी जोड़ी 6598759 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' संयुक्त राज्य अमेरिका के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक राज्य है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में मैक्सिको की खाड़ी, उत्तर-पश्चिम में अलबामा, उत्तर में जॉर्जिया, पूर्व में अटलांटिक महासागर, दक्षिण में फ्लोरिडा जलडमरूमध्य और दक्षिण-पूर्व में बहामास से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई बैरियर द्वीपों की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें मियामी, फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर जैक्सनविल है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में स्पेनिश खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने स्पेनिश साम्राज्य में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान ग्रेट ब्रिटेन ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने टेक्सास पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें अमेरिकी मूल निवासियों और अमेरिका के बीच हुए युद्धों में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और मूल कॉन्फेडरेट राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। अमेरिकी गृहयुद्ध के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र पर्यटन, आतिथ्य, कृषि, रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, मनोरंजन पार्कों, गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, कैनेडी स्पेस सेंटर और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, अफ्रीकी, स्वदेशी और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने अर्नेस्ट हेमिंग्वे, मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से गोल्फ, टेनिस, ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावों में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से रिपब्लिकन पार्टी के पक्ष में झुका है। फ्लोरिडा की जलवायु उत्तर में उपोष्णकटिबंधीय से लेकर दक्षिण में उष्णकटिबंधीय तक है। हवाई के अलावा यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जहाँ उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाती है और यह एकमात्र महाद्वीपीय अमेरिकी राज्य है, जहाँ प्रवाल भित्ति मौजूद है। फ्लोरिडा में कई विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्र हैं, जिनमें एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान भी शामिल है। यह अमेरिका का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र और अमेरिका महाद्वीप के सबसे बड़े उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्रों में से एक है। फ्लोरिडा के विशिष्ट वन्यजीवों में अमेरिकी मगरमच्छ, अमेरिकी क्रोकोडाइल, अमेरिकी फ्लेमिंगो, रोज़िएट स्पूनबिल, फ्लोरिडा पैंथर, बॉटलनोज़ डॉल्फिन और मानेटी शामिल हैं। फ्लोरिडा रीफ महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका की एकमात्र जीवित प्रवाल अवरोधक भित्ति है। यह ग्रेट बैरियर रीफ और बेलीज़ बैरियर रीफ के बाद दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी प्रवाल अवरोधक भित्ति प्रणाली है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] 38nusl9jhnvy3mymazkoda67hys4nm0 6598763 6598759 2026-08-14T04:23:02Z खास विशेष 810972 कड़ी जोड़ी 6598763 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ɪ|d|ə|audio=En-us-Florida.ogg}} {{respell|FLORR|id|ə}}, {{IPA|es|floˈɾiða|lang|Pronunciation of Florida in Spanish.ogg}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक [[अमेरिकी राज्य|राज्य]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी]], उत्तर-पश्चिम में [[अलबामा]], उत्तर में [[जॉर्जिया]], पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]], दक्षिण में [[फ्लोरिडा जलसन्धि]] और दक्षिण-पूर्व में [[बहामास]] से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई [[बाधा द्वीप]] की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का [[जनसंख्या के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्यों तथा क्षेत्रों की सूची|तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है]] और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें [[मियामी]], फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर [[जैक्सनविल, फ्लोरिडा|जैक्सनविल]] है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में स्पेनिश खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने स्पेनिश साम्राज्य में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान ग्रेट ब्रिटेन ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने टेक्सास पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें अमेरिकी मूल निवासियों और अमेरिका के बीच हुए युद्धों में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और मूल कॉन्फेडरेट राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। अमेरिकी गृहयुद्ध के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र पर्यटन, आतिथ्य, कृषि, रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, मनोरंजन पार्कों, गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, कैनेडी स्पेस सेंटर और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, अफ्रीकी, स्वदेशी और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने अर्नेस्ट हेमिंग्वे, मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से गोल्फ, टेनिस, ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावों में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से रिपब्लिकन पार्टी के पक्ष में झुका है। फ्लोरिडा की जलवायु उत्तर में उपोष्णकटिबंधीय से लेकर दक्षिण में उष्णकटिबंधीय तक है। हवाई के अलावा यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जहाँ उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाती है और यह एकमात्र महाद्वीपीय अमेरिकी राज्य है, जहाँ प्रवाल भित्ति मौजूद है। फ्लोरिडा में कई विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्र हैं, जिनमें एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान भी शामिल है। यह अमेरिका का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र और अमेरिका महाद्वीप के सबसे बड़े उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्रों में से एक है। फ्लोरिडा के विशिष्ट वन्यजीवों में अमेरिकी मगरमच्छ, अमेरिकी क्रोकोडाइल, अमेरिकी फ्लेमिंगो, रोज़िएट स्पूनबिल, फ्लोरिडा पैंथर, बॉटलनोज़ डॉल्फिन और मानेटी शामिल हैं। फ्लोरिडा रीफ महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका की एकमात्र जीवित प्रवाल अवरोधक भित्ति है। यह ग्रेट बैरियर रीफ और बेलीज़ बैरियर रीफ के बाद दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी प्रवाल अवरोधक भित्ति प्रणाली है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] j2wnvn5qb4pe4mg8z98wefw3v2pea8f 6598782 6598763 2026-08-14T05:09:06Z खास विशेष 810972 कड़ी जोड़ी 6598782 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ɪ|d|ə|audio=En-us-Florida.ogg}} {{respell|FLORR|id|ə}}, {{IPA|es|floˈɾiða|lang|Pronunciation of Florida in Spanish.ogg}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक [[अमेरिकी राज्य|राज्य]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी]], उत्तर-पश्चिम में [[अलबामा]], उत्तर में [[जॉर्जिया]], पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]], दक्षिण में [[फ्लोरिडा जलसन्धि]] और दक्षिण-पूर्व में [[बहामास]] से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई [[बाधा द्वीप]] की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का [[जनसंख्या के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्यों तथा क्षेत्रों की सूची|तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है]] और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें [[मियामी]], फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर [[जैक्सनविल, फ्लोरिडा|जैक्सनविल]] है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में [[स्पेनवासी|स्पेनिश]] खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने [[स्पेनिश साम्राज्य]] में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान [[ग्रेट ब्रिटेन]] ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन [[अमेरिकी क्रन्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम]] में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने [[टेक्सास]] पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें [[इंडो-अमेरिकी युद्ध]] में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और [[परिसंघीय राज्य अमेरिका]] राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र पर्यटन, आतिथ्य, कृषि, रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, मनोरंजन पार्कों, गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, कैनेडी स्पेस सेंटर और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, अफ्रीकी, स्वदेशी और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने अर्नेस्ट हेमिंग्वे, मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से गोल्फ, टेनिस, ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावों में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से रिपब्लिकन पार्टी के पक्ष में झुका है। फ्लोरिडा की जलवायु उत्तर में उपोष्णकटिबंधीय से लेकर दक्षिण में उष्णकटिबंधीय तक है। हवाई के अलावा यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जहाँ उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाती है और यह एकमात्र महाद्वीपीय अमेरिकी राज्य है, जहाँ प्रवाल भित्ति मौजूद है। फ्लोरिडा में कई विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्र हैं, जिनमें एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान भी शामिल है। यह अमेरिका का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र और अमेरिका महाद्वीप के सबसे बड़े उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्रों में से एक है। फ्लोरिडा के विशिष्ट वन्यजीवों में अमेरिकी मगरमच्छ, अमेरिकी क्रोकोडाइल, अमेरिकी फ्लेमिंगो, रोज़िएट स्पूनबिल, फ्लोरिडा पैंथर, बॉटलनोज़ डॉल्फिन और मानेटी शामिल हैं। फ्लोरिडा रीफ महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका की एकमात्र जीवित प्रवाल अवरोधक भित्ति है। यह ग्रेट बैरियर रीफ और बेलीज़ बैरियर रीफ के बाद दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी प्रवाल अवरोधक भित्ति प्रणाली है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा| ]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] 5cbw73sn0wr8gtvzynktvsyg7rv61o8 6598785 6598782 2026-08-14T05:15:03Z खास विशेष 810972 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6598785 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ɪ|d|ə|audio=En-us-Florida.ogg}} {{respell|FLORR|id|ə}}, {{IPA|es|floˈɾiða|lang|Pronunciation of Florida in Spanish.ogg}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक [[अमेरिकी राज्य|राज्य]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी]], उत्तर-पश्चिम में [[अलबामा]], उत्तर में [[जॉर्जिया]], पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]], दक्षिण में [[फ्लोरिडा जलसन्धि]] और दक्षिण-पूर्व में [[बहामास]] से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई [[बाधा द्वीप]] की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का [[जनसंख्या के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्यों तथा क्षेत्रों की सूची|तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है]] और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें [[मियामी]], फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर [[जैक्सनविल, फ्लोरिडा|जैक्सनविल]] है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में [[स्पेनवासी|स्पेनिश]] खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने [[स्पेनिश साम्राज्य]] में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान [[ग्रेट ब्रिटेन]] ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन [[अमेरिकी क्रन्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम]] में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने [[टेक्सास]] पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें [[इंडो-अमेरिकी युद्ध]] में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और [[परिसंघीय राज्य अमेरिका]] राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र पर्यटन, आतिथ्य, कृषि, रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, मनोरंजन पार्कों, गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, कैनेडी स्पेस सेंटर और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, अफ्रीकी, स्वदेशी और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने अर्नेस्ट हेमिंग्वे, मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से गोल्फ, टेनिस, ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। अमेरिकी राष्ट्रपति चुनावों में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से रिपब्लिकन पार्टी के पक्ष में झुका है। फ्लोरिडा की जलवायु उत्तर में उपोष्णकटिबंधीय से लेकर दक्षिण में उष्णकटिबंधीय तक है। हवाई के अलावा यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जहाँ उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाती है और यह एकमात्र महाद्वीपीय अमेरिकी राज्य है, जहाँ प्रवाल भित्ति मौजूद है। फ्लोरिडा में कई विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्र हैं, जिनमें एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान भी शामिल है। यह अमेरिका का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र और अमेरिका महाद्वीप के सबसे बड़े उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्रों में से एक है। फ्लोरिडा के विशिष्ट वन्यजीवों में अमेरिकी मगरमच्छ, अमेरिकी क्रोकोडाइल, अमेरिकी फ्लेमिंगो, रोज़िएट स्पूनबिल, फ्लोरिडा पैंथर, बॉटलनोज़ डॉल्फिन और मानेटी शामिल हैं। फ्लोरिडा रीफ महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका की एकमात्र जीवित प्रवाल अवरोधक भित्ति है। यह ग्रेट बैरियर रीफ और बेलीज़ बैरियर रीफ के बाद दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी प्रवाल अवरोधक भित्ति प्रणाली है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] [[श्रेणी:भूतपूर्व स्पेनी उपनिवेश]] swvg0gij2a4hpxrab21xue004cec3ou 6598790 6598785 2026-08-14T05:33:56Z खास विशेष 810972 कड़ी जोड़ी 6598790 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ɪ|d|ə|audio=En-us-Florida.ogg}} {{respell|FLORR|id|ə}}, {{IPA|es|floˈɾiða|lang|Pronunciation of Florida in Spanish.ogg}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक [[अमेरिकी राज्य|राज्य]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी]], उत्तर-पश्चिम में [[अलबामा]], उत्तर में [[जॉर्जिया]], पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]], दक्षिण में [[फ्लोरिडा जलसन्धि]] और दक्षिण-पूर्व में [[बहामास]] से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई [[बाधा द्वीप]] की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का [[जनसंख्या के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्यों तथा क्षेत्रों की सूची|तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है]] और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें [[मियामी]], फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर [[जैक्सनविल, फ्लोरिडा|जैक्सनविल]] है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में [[स्पेनवासी|स्पेनिश]] खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने [[स्पेनिश साम्राज्य]] में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान [[ग्रेट ब्रिटेन]] ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन [[अमेरिकी क्रन्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम]] में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने [[टेक्सास]] पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें [[इंडो-अमेरिकी युद्ध]] में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और [[परिसंघीय राज्य अमेरिका]] राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र [[पर्यटन]], [[आतिथ्य उद्योग]], [[कृषि]], रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, [[मनोरंजन उद्यान]], गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, [[कैनेडी स्पेस सेंटर]] और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, [[अफ़्रीकी अमेरिकी|अफ्रीकी]], [[इंडियन (अमेरिका के आदिवासी)]] और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने [[अर्नेस्ट हेमिंग्वे]], मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से [[गोल्फ]], [[टेनिस]], ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। [[संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति चुनाव]] में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से [[रिपब्लिकन पार्टी]] के पक्ष में झुका है। फ्लोरिडा की जलवायु उत्तर में उपोष्णकटिबंधीय से लेकर दक्षिण में उष्णकटिबंधीय तक है। हवाई के अलावा यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जहाँ उष्णकटिबंधीय जलवायु पाई जाती है और यह एकमात्र महाद्वीपीय अमेरिकी राज्य है, जहाँ प्रवाल भित्ति मौजूद है। फ्लोरिडा में कई विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्र हैं, जिनमें एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान भी शामिल है। यह अमेरिका का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र और अमेरिका महाद्वीप के सबसे बड़े उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्रों में से एक है। फ्लोरिडा के विशिष्ट वन्यजीवों में अमेरिकी मगरमच्छ, अमेरिकी क्रोकोडाइल, अमेरिकी फ्लेमिंगो, रोज़िएट स्पूनबिल, फ्लोरिडा पैंथर, बॉटलनोज़ डॉल्फिन और मानेटी शामिल हैं। फ्लोरिडा रीफ महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका की एकमात्र जीवित प्रवाल अवरोधक भित्ति है। यह ग्रेट बैरियर रीफ और बेलीज़ बैरियर रीफ के बाद दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी प्रवाल अवरोधक भित्ति प्रणाली है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] [[श्रेणी:भूतपूर्व स्पेनी उपनिवेश]] 357klwgfrwfwqugxunerspdlirnc1d0 6598792 6598790 2026-08-14T05:38:27Z खास विशेष 810972 कड़ी जोड़ी 6598792 wikitext text/x-wiki {{US state | Name = Florida | Fullname = State of Florida | Flag = Flag of Florida.svg | Flaglink = [[Flag of Florida|Flag]] | Seal =Seal_of_Florida.svg | Map = Map of USA FL.svg | Nickname = The Sunshine State | Demonym = Floridian | Motto = [[In God We Trust]] | Former = Florida Territory | State Song = [[Old Folks At Home]] | Capital = [[Tallahassee, Florida|Tallahassee]] | Senators = [[Bill Nelson (politician)|Bill Nelson]] (D)<br />[[George LeMieux]] (R) |Representative=15 Republicans, 10 Democrats | LargestCity = [[Jacksonville, Florida|Jacksonville]] | LargestMetro= [[South Florida metropolitan area|Miami]] | UnincorporatedPlace = [[Brandon, Florida|Brandon]] | Governor = [[Charlie Crist]] (R) | Lieutenant Governor = [[Jeff Kottkamp]] (R) | PostalAbbreviation = FL | TradAbbreviation = Fla. | BorderingStates = [[Alabama]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] | OfficialLang = English<ref>{{Cite book | url=http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | title=Article 2, Section 9, Constitution of the State of Florida | publisher=State of Florida | accessdate=8 दिसंबर 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081208105533/http://www.leg.state.fl.us/statutes/index.cfm?mode=constitution&submenu=3&tab=statutes#A02S09 | archive-date=8 दिसंबर 2008 | url-status=dead }}.</ref> | AreaRank = 22nd | TotalArea = 170,304<ref name=census>{{cite web |title=2000 Census |url=ftp://ftp.census.gov/census_2000/datasets/Summary_File_4/Florida/flgeo_uf4.zip |publisher=US Census Bureau |accessdate=18 जुलाई 2007 |format=ZIP}}</ref> | TotalAreaUS=65,795<ref name=census/> | LandArea = 139,670<ref name=census/> | LandAreaUS = 53,927<ref name=census/> | WaterArea = 30,634<ref name=census/> | WaterAreaUS = 11,828<ref name=census/> | PCWater = 17.9 | PopRank = 4th | 2000Pop = 18,328,340 (2008 est.)<ref name=2008est>{{cite web|url=http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|title=Annual Population Estimates 2000 to 2008|publisher=US Census Bureau|accessdate=25 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208183700/http://www.census.gov/popest/states/NST-ann-est.html|archive-date=8 दिसंबर 2011|url-status=live}}</ref><br /> 15,982,378 (2000) | | DensityRank = 8th | 2000DensityUS = 338.4 | 2000Density = 130.67 <!-- 18,251,243 div by 139,670 = 130.67 not 114.43 --> | MedianHouseholdIncome = $41,171 | IncomeRank = 36th | AdmittanceOrder = 27th | AdmittanceDate = March 3, 1845 | TimeZone = [[Eastern Time Zone (North America)|Eastern]]: [[Coordinated Universal Time|UTC]]-5/[[Daylight saving time|DST]]-4 | TZ1Where = peninsula | TimeZone2 = [[North American Central Time Zone|Central]]: UTC-6/DST-5 | TZ2Where = [[Florida Panhandle|panhandle]] | Latitude = 24°27′ N to 31° N | Longitude = 80°02′ W to 87°38′ W | Width = 582 | WidthUS= 361 | Length = 721 | LengthUS= 447 | HighestPoint = [[Britton Hill]]<ref name=usgs>{{cite web|date=अप्रैल 29, 2005|url=http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|title=Elevations and Distances in the United States|publisher=U.S Geological Survey|dateformat=mdy|accessdate=नवम्बर 3 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061102095332/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest|archive-date=2 नवंबर 2006|url-status=live}}</ref> | HighestElev = 105 | HighestElevUS = 345 | MeanElev = 30 | MeanElevUS = 98 | LowestPoint = Atlantic Ocean<ref name=usgs/> | LowestElev = 0 | LowestElevUS = 0 | ISOCode = US-FL | Zipcodes = 32003-34997 | Areacodes = 239,305,321,352,386,407,561,689,727,754,772,786,813,850,863,904,941,954 | Website = www.myflorida.com }} <!--- {{Infobox U.S. state symbols | Flag = Flag of Florida.svg | Name = Florida | Bird = [[Mockingbird]] | Butterfly = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Fish = [[Largemouth bass|Florida largemouth bass]], [[Sailfish|Atlantic sailfish]] | Flower = [[Orange (fruit)|Orange blossom]] | Insect = [[Heliconius charithonia|Zebra Longwing]] | Mammal = [[Florida panther]], [[Manatee]], [[Bottle-nosed dolphin]] | Reptile = [[American Alligator]] | Tree = [[Sabal palmetto|Sabal Palmetto]] | Beverage = [[Orange juice]] | Food = [[Key lime pie]], [[Orange (fruit)|Orange]] | Fossil = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Gemstone = [[Moonstone (gemstone)|Moonstone]] | StateRock = [[Agate|agatized]] [[Coral]] | Shell = [[Pleuroploca gigantea|Horse conch]] | Slogan = ''Visit Florida'' | Soil = [[Myakka (soil)|Myakka]] | Song = ''[[Old Folks at Home]] (Way Down Upon The Swanee River)'' | Route Marker = Florida 13.svg | Quarter = 2004 FL Proof.png | QuarterReleaseDate = 2004 }} ---> '''फ्लोरिडा''' ({{IPAc-en|ˈ|f|l|ɒr|ɪ|d|ə|audio=En-us-Florida.ogg}} {{respell|FLORR|id|ə}}, {{IPA|es|floˈɾiða|lang|Pronunciation of Florida in Spanish.ogg}}) [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के दक्षिण-पूर्वी और दक्षिण अटलांटिक क्षेत्रों में स्थित एक [[अमेरिकी राज्य|राज्य]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[मेक्सिको की खाड़ी]], उत्तर-पश्चिम में [[अलबामा]], उत्तर में [[जॉर्जिया]], पूर्व में [[अटलांटिक महासागर]], दक्षिण में [[फ्लोरिडा जलसन्धि]] और दक्षिण-पूर्व में [[बहामास]] से लगती हैं। फ्लोरिडा का लगभग दो-तिहाई हिस्सा एक ऐसे प्रायद्वीप पर स्थित है, जो मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर के बीच फैला हुआ है। इसकी समुद्र तटरेखा संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग के राज्यों में सबसे लंबी है, जिसकी लंबाई लगभग 1,350 मील (2,170 किलोमीटर) है। इसमें कई [[बाधा द्वीप]] की लंबाई शामिल नहीं है। यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जिसकी सीमा मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर दोनों से लगती है। 2.3 करोड़ से अधिक आबादी के साथ फ्लोरिडा अमेरिका का [[जनसंख्या के आधार पर संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्यों तथा क्षेत्रों की सूची|तीसरा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है]] और 2020 के अनुसार जनसंख्या घनत्व में सातवें स्थान पर है। इसका क्षेत्रफल 65,758 वर्ग मील (170,310 वर्ग किलोमीटर) है, जिसके आधार पर यह क्षेत्रफल की दृष्टि से अमेरिकी राज्यों में 22वें स्थान पर है। मियामी महानगरीय क्षेत्र फ्लोरिडा का सबसे बड़ा महानगरीय क्षेत्र है। इसमें [[मियामी]], फोर्ट लॉडरडेल और वेस्ट पाम बीच प्रमुख शहर हैं और इसकी आबादी लगभग 61.38 लाख है। राज्य का सबसे अधिक आबादी वाला शहर [[जैक्सनविल, फ्लोरिडा|जैक्सनविल]] है। फ्लोरिडा के अन्य प्रमुख जनसंख्या केंद्रों में टाम्पा बे, ऑरलैंडो, केप कोरल और राज्य की राजधानी टालाहासी शामिल हैं। विभिन्न मूल अमेरिकी समुदाय कम से कम 14,000 वर्षों से फ्लोरिडा में निवास करते रहे हैं। 1513 में [[स्पेनवासी|स्पेनिश]] खोजकर्ता और विजेता जुआन पोंसे दे लियोन इस क्षेत्र में पहुँचे और यहाँ आने वाले पहले यूरोपीय बने। उन्होंने इस प्रायद्वीप को हरे-भरे प्राकृतिक वातावरण और उस समय ईस्टर का मौसम होने के कारण “ला पास्कुआ फ्लोरिडा” नाम दिया। स्पेनवासी ईस्टर के मौसम को “पास्कुआ फ्लोरिडा”, अर्थात “फूलों का त्योहार” कहते थे। इसी से इस क्षेत्र को इसका वर्तमान नाम फ्लोरिडा मिला। इसके बाद 16वीं शताब्दी के प्रारंभ में स्पेन ने फ्लोरिडा को अपने [[स्पेनिश साम्राज्य]] में शामिल कर लिया। 1565 में स्पेन ने सेंट ऑगस्टीन की स्थापना की, जो संयुक्त राज्य अमेरिका में यूरोपीय लोगों द्वारा स्थापित सबसे पुरानी निरंतर आबाद बस्ती है। 18वीं शताब्दी के दौरान [[ग्रेट ब्रिटेन]] ने कई बार फ्लोरिडा पर कब्ज़ा करने का प्रयास किया और उस पर हमला किया। 1763 में ब्रिटेन ने कुछ समय के लिए फ्लोरिडा पर नियंत्रण प्राप्त कर लिया, लेकिन [[अमेरिकी क्रन्तिकारी युद्ध|अमेरिकी स्वतंत्रता संग्राम]] में ब्रिटेन की हार के बाद 1783 में स्पेन ने इसे फिर से हासिल कर लिया। फ्लोरिडा 1821 तक स्पेन के शासन में रहा। 1821 में स्पेन ने इसे संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया। इसके बदले अमेरिका ने [[टेक्सास]] पर स्पेन की संप्रभुता को मान्यता दी और साबाइन नदी के साथ सीमा विवाद का समाधान किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा अमेरिका का 27वाँ राज्य बना। यह सेमिनोल युद्धों (1816–1858) का प्रमुख क्षेत्र रहा, जिन्हें [[इंडो-अमेरिकी युद्ध]] में सबसे लंबे और व्यापक युद्धों में माना जाता है। 10 जनवरी 1861 को फ्लोरिडा ने संयुक्त राज्य अमेरिका से अलग होने की घोषणा की और [[परिसंघीय राज्य अमेरिका]] राज्यों में शामिल होने वाले सात राज्यों में से एक बन गया। [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] के बाद 25 जून 1868 को फ्लोरिडा को फिर से संयुक्त राज्य अमेरिका में शामिल कर लिया गया। 20वीं सदी के मध्य से फ्लोरिडा में जनसंख्या और आर्थिक विकास तेजी से हुआ है। इसका सकल राज्य उत्पाद 1.647 ट्रिलियन डॉलर है, जो किसी भी अमेरिकी राज्य की अर्थव्यवस्था में चौथा सबसे बड़ा और विश्व स्तर पर 15वाँ सबसे बड़ा है। राज्य के प्रमुख आर्थिक क्षेत्र [[पर्यटन]], [[आतिथ्य उद्योग]], [[कृषि]], रियल एस्टेट और परिवहन हैं। फ्लोरिडा अपने समुद्र तटों वाले रिसॉर्ट्स, [[मनोरंजन उद्यान]], गर्म और धूप वाले मौसम तथा जल मनोरंजन के लिए दुनियाभर में प्रसिद्ध है। वॉल्ट डिज़्नी वर्ल्ड, [[कैनेडी स्पेस सेंटर]] और मियामी बीच जैसे आकर्षण हर साल करोड़ों पर्यटकों को आकर्षित करते हैं। फ्लोरिडा सेवानिवृत्त लोगों, मौसमी छुट्टियाँ बिताने वालों तथा देश के भीतर और विदेशों से आने वाले प्रवासियों के लिए एक लोकप्रिय गंतव्य है। समुद्र के निकट होने ने राज्य की संस्कृति, पहचान और दैनिक जीवन को गहराई से प्रभावित किया है। इसका औपनिवेशिक इतिहास और अलग-अलग समय पर हुई प्रवासन की लहरें इसकी यूरोपीय, लैटिन अमेरिकी, [[अफ़्रीकी अमेरिकी|अफ्रीकी]], [[इंडियन (अमेरिका के आदिवासी)]] और एशियाई सांस्कृतिक प्रभावों में दिखाई देती हैं। फ्लोरिडा ने [[अर्नेस्ट हेमिंग्वे]], मार्जोरी किनन रॉलिंग्स और टेनेसी विलियम्स सहित अमेरिका के कुछ प्रमुख लेखकों को आकर्षित किया या उन्हें प्रेरणा दी। यह राज्य आज भी विशेष रूप से [[गोल्फ]], [[टेनिस]], ऑटो रेसिंग और जल खेलों से जुड़े मशहूर लोगों और खिलाड़ियों को आकर्षित करता है। [[संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति चुनाव]] में फ्लोरिडा शुरुआत में एक महत्वपूर्ण स्विंग राज्य रहा था, लेकिन हाल के वर्षों में यह राज्य तेजी से [[रिपब्लिकन पार्टी]] के पक्ष में झुका है। फ्लोरिडा की जलवायु उत्तर में [[उपोष्णकटिबन्ध]] से लेकर दक्षिण में [[ऊष्णकटिबन्ध]] तक है। [[हवाई]] के अलावा यह एकमात्र अमेरिकी राज्य है जहाँ [[उष्णकटिबन्धीय जलवायु]] पाई जाती है और यह एकमात्र महाद्वीपीय अमेरिकी राज्य है, जहाँ [[प्रवाल शैल-श्रेणी]] मौजूद है। फ्लोरिडा में कई विशिष्ट पारिस्थितिक तंत्र हैं, जिनमें [[एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान]] भी शामिल है। यह अमेरिका का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र और अमेरिका महाद्वीप के सबसे बड़े उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्रों में से एक है। फ्लोरिडा के विशिष्ट वन्यजीवों में अमेरिकी मगरमच्छ, अमेरिकी क्रोकोडाइल, अमेरिकी फ्लेमिंगो, रोज़िएट स्पूनबिल, फ्लोरिडा पैंथर, बॉटलनोज़ डॉल्फिन और मानेटी शामिल हैं। फ्लोरिडा रीफ महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका की एकमात्र जीवित प्रवाल अवरोधक भित्ति है। यह ग्रेट बैरियर रीफ और बेलीज़ बैरियर रीफ के बाद दुनिया की तीसरी सबसे बड़ी प्रवाल अवरोधक भित्ति प्रणाली है। == इतिहास == {{main|History of Florida}} {{see also|Seminole Wars|Florida in the American Civil War}} पुरातात्विक अनुसंधान बताते हैं कि किसी भी यूरोपीय बस्ती के बसने से हजारों वर्ष पहले से फ्लोरिडा बसा हुआ है। यहां कई स्वदेशी लोगों की जातियों में सर्वाधिक ज्ञात जनजातियां [[आइस (जनजाति)|एइस]] (Ais), [[एपेलेश|अपलाची]] (Apalachee), [[कैल्यूसा|कलूसा]] (Calusa), [[टाइमुकुआ|टिमुकुआ]] (Timucua) और [[टोकोबैगो]] (Tocobago) थीं। यूरोप के प्राचीनतम जीवित स्थलों में अमेरिका के "फ्लोरिडा" का नाम आता है। [[जुआन पौंस डी लिओन|जुआन पॉन्स डी लिओन]] (Juan Ponce de León), एक स्पैनिश [[खोजकर्ता]], ने पास्कुआ फ्लोरिडा के दौरान और ईस्टर के छः दिन बाद 2 अप्रैल 1513 की शाम को इस भूमि की खोज के सम्मान में फ्लोरिडा का नामकरण किया। पास्कुआ फ्लोरिडा, "फ्लॉवरी ईस्टर" (पुष्पमय ईस्टर) के मौसम और "फ्लॉवर्ड लैंड" (पुष्पित भूमि) के रूप में इस भू-आकृति के लिए प्रयुक्त होने वाली स्पैनिश संज्ञा है। "इन्हीं दो कारणों के आधार पर इसका नामकरण किया गया।"<ref>{{cite book |title=Names on the Land: A Historical Account of Place-Naming in the United States |url=https://archive.org/details/namesofland0000unse |last= Stewart|first=George |authorlink=George R. Stewart|year=1945 |publisher= Random House|location=New York |pages= [https://archive.org/details/namesofland0000unse/page/11 11]–12}} में, अमेरिका में 16 वीं सदी के स्पेनिश खोज के पूर्व-प्रख्यात इतिहासकार [[एंटोनियो डी हरेरा वाइ टॉर्डेसिलस]] द्वारा 1601 प्रकाशन से</ref>(जुआन पॉन्स डी लिओन, फ्लोरिडा पहुंचने वाले पहले यूरोपीय नहीं भी हो सकते हैं; एक रिपोर्ट के अनुसार, स्वदेशी जनजाति का कम-से-कम एक इंसान स्पैनिश बोलता था जिससे उनकी मुलाकात 1513 में फ्लोरिडा में हुई थी।)<ref>स्मिथ, हेल जी. और मार्क गॉटलोब. 1978. "स्पेनिश-भारतीय रिश्ते: संक्षिप्त इतिहास और पुरातत्व साक्ष्य, 1500-1763." ''टकाशेल: एस्सेज़ ऑन द इंडियंस ऑफ़ फ्लोरिडा एंड साउथइस्टर्न जॉर्जिया ड्यूरिंग द हिस्टोरिक पिरियड'' में. जेराल्ड मिलानिक और सैमुएल प्रॉक्टर द्वारा संपादित. गैनेसविले, फ्लोरिडा: यूनिवर्सिटी प्रेस ऑफ़ फ्लोरिडॉ॰ ISBN 0-8130-0535-3</ref> उस तारीख के बाद से, यह भूमि "ला फ्लोरिडा" के रूप में ज्ञात हुआ, यद्यपि [[जोआन्स डी लाएट|जोआंस डी लाएट]] के ''हिस्ट्री ऑफ़ द न्यू वर्ल्ड'' में डच मानचित्रकार [[हेसेल गैरिट्स|हेसेल गेरित्स्ज़]] द्वारा एक [https://web.archive.org/web/20090305192015/http://www.georgeglazer.com/maps/florida/delaetflorida.html मानचित्र] के प्रकाशन के आधार पर 1630 के बाद और तमाम 1700 तक '''तेगेस्ता''' ([[तेगेस्ता|तेकुएस्ता]] जनजाति के नाम के आधार पर) को फ्लोरिडा प्रायद्वीप के लिए एक पसंदीदा वैकल्पिक नाम के रूप में प्रयोग किया गया।<ref>एहरेनबर्ग, राल्फ ई. [http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}[http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm मार्वेलस कंट्रीज एंड लैंड्स" नोटेबल मैप्स ऑफ़ फ्लोरिडा 1507-1846] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080803204621/http://www.broward.org/library/bienes/lii14003.htm |date=3 अगस्त 2008 }}</ref><ref>हालांकि संपूर्ण अवधि के दौरान फ्लोरिडा नाम सबसे ज्यादा इस्तेमाल होने वाली स्पेनिश शब्द रहा लेकिन फिर भी कभी-कभी वर्तमान दक्षिण-पूर्व U.S. के अधिकांश क्षेत्र के समावेश में इसका विस्तार हुआ। {{cite book |title=De Bow's Review, Vol. XXII Third Series Vol. II|last= De Bow|first=J.D.B. |authorlink=James Dunwoody Brownson DeBow |year=1857 |location=Washington, D.C. and New Orleans |pages= 303–305}}</ref> [[चित्र:Flindians1723.JPG|thumb|left|200px| लगभग 1721 में फ्लोरिडा इंडियंस के बर्नार्ड पीकार्ट की तांबे के प्लेट का उत्कीर्णन "Cérémonies et Coutumes Religieuses de tous les Peuples du Monde"]] [[चित्र:Winter in Florida.jpg|thumb|200px|right| शीतकालीन फ्लोरिडा, 1893]] [[चित्र:East and West Florida 1810.jpg|thumb|200px|left| 1810 में फ्लोरिडा का पूर्व और पश्चिम में विभाजन]] [[चित्र:Battle of Olustee.jpg|thumb|200px|right| 1864 में सिविल युद्ध के दौरान ओलुस्टी की लड़ाई]] अगली शताब्दी में, सफलता की अलग-अलग उपाधि के साथ स्पैनिश और फ्रेंच दोनों ने फ्लोरिडा में अपनी बस्तियां स्थापित की. 1559 में, स्पैनिश [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]] डॉन [[त्रिस्टान डी लुना वाई अरेल्लानो]] ने महाद्वीपीय संयुक्त राज्य अमेरिका में पहली बार यूरोपीय बस्ती की स्थापना की थी। 1561 तक यह निर्जन हो चुका था और 1690 के दशक तक यहां पुनर्निवास भी नहीं हुआ। फ्रेंच [[हुगुएनोट्स]] ने [[फोर्ट कैरोलीन]] आधुनिक समय का जैक्सनविले का निर्माण 1564 में किया था, लेकिन अगले वर्ष सेंट अगॅस्टीन की नई स्पैनिश कॉलोनी के बलों द्वारा इस पर विजय प्राप्त कर लिया गया था। हुगुएनोट नेता के बाद [[जीन रिबौल्ट|जीन रिबॉल्ट]] ने नए स्पैनिश धमकियों पर विद्वता हासिल की। उसने स्पैनिश बस्तियों को हटाने के लिये एक अभियान; एन रूट शुरू किया मगर समुद्र में भयंकर तूफान के कारण इस अभियान को बीच में ही रोकना पड़ा जिसमें कॉलोनी के सारे पुरुष शामिल थे। इन्होंने [[पेद्रो मेनडेज़ डी ऐविलेस]] के संस्थापक सेंट अगस्टीन को अनुमति दी कि वे जमीनी रास्ते से कूच करें और फोर्ट कैरोलीन पर जीत हासिल करें। अधिकांश हुगुएनोट्स मारे गये और मेनडेज़ डी ऐविलेस ने दक्षिण पर चढ़ाई की एंव फ्रेंच बेड़े को तोड़ दिया। इसके पश्चात ''[[मतंज़स नदी|मतंज़स]]'' (स्पैनिश 'हत्या के लिए') नामक नदी के किनारे कुछ [[रोमन कैथोलिक चर्च|कैथोलिक]] लोगों को छोड़कर बाकी सब की हत्या कर दी गयी। फ्लोरिडा पर स्पैनिशों का कभी भी मजबूत कब्जा नहीं रहा, स्थानीय कबीलों संक्षेप में [[यीशु का समाज|जेसुट]] और बाद में [[फ्रंसिस्कान]] फ्रिअर्स के बदलने से इस क्षेत्र पर उनका नियंत्रण कमजोर पड़ता गया। स्थानीय नेताओं ([[कैसिकुएस]]) ने स्पैनिशों के सामने रोमन कैथोलिकों को बदलने और उनके गांवों में फ्रंसिस्कान याजकों के स्वागत द्वारा अपनी वफादारी का प्रदर्शन किया। उत्तर में अंग्रेजी कॉलोनियों और पश्चिम में फ्रांसिसी कॉलोनियों की स्थापना के साथ फ्लोरिडा में स्पैनिशों के क्षेत्र में कमी आ गई। अपने सहयोगियों [[क्रीक लोग|क्रीक इंडियन]] की आपूर्ति आग्नेयास्त्रों के साथ कर अंग्रेजों ने स्पेनी शक्ति को कमजोर कर दिया और उनसे आग्रह किया कि स्पैनिशों की टाइमुकुअन और एपेलेश ग्राहक-जनजाति पर आक्रमण करें. अंग्रेजों ने सेंट अगस्टीन पर कई बार हमला कर शहर और इसकी कैथेड्रल को जलाकर राख कर डाला, जबकि नागरिक [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिलो डी सन मार्कोस]] की दीवार के पीछे छिप गये। इस बीच स्पैनिशों ने दासों को प्रोत्साहित किया कि वे अंग्रेज अधिकृत [[कैरोलिनस]] को भगायें और फ्लोरिडा आयें, जहां वे रोमन कैथोलिक मत में बदल गये और उन्हें स्वतंत्र कर दिया गया। उन्होंने सेंट अगस्टीन के उत्तर स्थित एक प्रतिरोधक समुदाय (बफर कम्युनिटी) में अपनी बस्ती स्थापित की जिसे [[फोर्ट मोसे हिस्टोरिक स्टेट पार्क|ग्रेसिया रियल डी सांता टेरेसा डी मोसे]] के नाम से जाना जाता था। यह काले लोगों द्वारा स्थापित सबसे पहली बस्ती थी जिसके तहत यूनाइटेड स्टेट्स (संयुक्त राज्य) का निर्माण हुआ। 1763 में ग्रेट ब्रिटेन ने कूटनीति पूर्वक [[पेरिस की संधि (1763)|पेरिस की शांति]] के माध्यम से फ्लोरिडा पर फिर से नियंत्रण प्राप्त कर लिया। ब्रिटिशों ने इसे दो कॉलोनियों में विभाजित कर दिया - [[पूर्वी फ्लोरिडा|ईस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी सेंट अगस्टीन थी और [[पश्चिमी फ्लोरिडा|वेस्ट फ्लोरिडा]], जिसकी राजधानी पेंसाकोला थी। ब्रिटेन ने आप्रवासियों के आयात के हिसाब से फ्लोरिडा को विकसित करना चाहा, जिसमें [[माइनोर्का]] और ग्रीस से भी कुछ को शामिल करने की कोशिश की, लेकिन इस परियोजना के अंत में वे विफल रहे। 1783 में अमेरिकी कॉलोनियों से ब्रिटेन की हार के बाद स्पेन ने फिर से फ्लोरिडा हासिल कर लिया और इसके पश्चात [[वर्साई की संधि (1783)|वर्साई की संधि]] कर पूर्व और पश्चिम फ्लोरिडा के विभाजन को जारी रखा। जो उन कॉलोनियों में बसने आते थे, वे उन्हें भूमि अनुदान की पेशकश करते थे और इस तरह बहुत से अमेरिकी इनके पास आकर बस गए। [[चित्र:Prinz Valdemar Arial.jpg|thumb|200px|left|1920 के दशक के अंत में मियामी रियल इस्टेट में अचानक वृद्धि होने पर प्रवेशकों की मदद के लिए प्रिंज़ वाल्देमर ने 1926 में कुछ सप्ताह के लिए मियामी के बंदरगाह को अधिकृत कर उसे अवरुद्ध कर दिया।]] इंडियन शहरों पर स्थिर हमलों के बाद, [[सेमीनोल]] इंडियन्स जो [[पूर्व फ्लोरिडा|पूर्वी फ्लोरिडा]] में बसे थे, [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] बस्तियों पर छापा मारने लगे, माना जाता है कि वे ऐसा स्पेन के इशारे पर कर रहे थे। [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] स्पेनी क्षेत्र में घुसपैठ का तेजी से नेतृत्व करने लगी, 1817-1818 [[एंड्रयू जैक्सन]] ने सेमीनोल इंडियनों के खिलाफ अभियान छेड़ दिया जो [[पहले सेमीनोल युद्ध]] के रूप में जाना गया था। युद्ध के बाद, संयुक्त राज्य अमेरिका ने बड़े प्रभावी ढंग से पूर्व फ्लोरिडा पर नियंत्रण कर लिया। 1819 में, [[एडम्स-ओनिस संधि]] के शर्तों पर स्पेन ने संयुक्त राज्य अमेरिका को फ्लोरिडा सौंप दिया और बदले में [[टेक्सास]] पर किसी भी किस्म के दावे को अमेरिका ने त्याग दिया जो उसने 5 मिलियन डॉलर में [[लुइसियाना ने खरीदा|लुइसियाना से खरीदा]] था। जैसे अवस्थापन की क्रिया में वृद्धि हुई, वैसे ही संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार पर इंडियन्स को उनके देश फ्लोरिडा से हटाने का दबाव बढ़ने लगा. जॉर्जिया के जमीन मालिकों को तंग करने के लिए, सेमिनोलों [[काले सेमिनोलों|भगोड़े अश्वेतों]] को शरण देने लगे और एकीकृत करने लगे और गोरों और इंडियन्स के बीच टकराव के साथ नए बसने वालों का तांता लग गया। 1832 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार ने सेमीनोल प्रमुखों में से कुछ के साथ [[पायने लैंडिंग की संधि]] पर हस्ताक्षर किए, यह वादा करते हुऐ कि अगर वे स्वेच्छा से फ्लोरिडा छोड़ने के लिये सहमत हुए तो उन्हें मिसिसिपी नदी के पश्चिम की भूमि दे दी जायेगी. उसी समय सेमीनोलों के बहुत लोग वहां से चले गये, जो रह गये वो फिर से अपने भूमि के दावे के बचाव की तैयारी में लग गये। श्वेत निवासियों ने सरकार पर दबाव डाला कि यहां से इंडियन्स को हटा लिया जाये अगर जरूरत पड़े तो बलपूर्वक और 1835 में अमेरिकी सेना इस संधि को लागू करने के लिए यहां पहुंची। [[चित्र:Five flags of Florida.jpg|thumb|200px|right|दायें से फ्लोरिडा के पांच झंडे, स्पेन (1565-1763), किंगडम ऑफ़ ग्रेट ब्रिटेन, स्पेन (1784-1821), महासंघ और संयुक्त राज्य अमेरिका. फ्रांस (चिन्ह रहित) फ्लोरिडा के हिस्से को भी नियंत्रण किया।]] 1835 के अंत में [[दूसरा सेमीनोल युद्ध]] [[डेड नरसंहार]] के साथ, जब [[फोर्ट किंग]] (ओकाला) की सेना अपने राजा की शक्ति बढ़ाने के लिये [[किला ब्रुक]] (टाम्पा) से निकल रह थी तो सेमिनोलों ने उन पर प्राणघाती हमला कर दिया, एक को छोड़ सभी 108 सैनिकों की या तो हत्या कर दी गयी या वे घायल हो गए। 900 और 1500 के बीच सेमीनोल इंडियन योद्धाओं ने सात साल तक संयुक्त राज्य अमेरिका के सैनिकों के खिलाफ बड़े प्रभावी ढंग से मारो और भागो गुरिल्ला रणनीति चलायी। एक करिश्माई युवा युद्ध नेता [[ओसिओला]] युद्ध और सेमीनोल का प्रतीकत्व करने के लिये आया था, बाद में 1837 में संघर्ष विराम समझौते के दौरान उसे गिरफ्तार कर लिया गया और एक वर्ष से भी कम समय के अन्दर जेल में उसकी मृत्यु हो गई। युद्ध 1842 तक खींचा गया। ऐसा अनुमान है कि उस समय U.S. सरकार ने युद्ध पर 20 मिलियन US डॉलर से लेकर 40 मिलियन US डॉलर तक की एक खगोलीय राशि खर्च किया। 3 मार्च 1845 को फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका का 27वां राज्य बन गया। इसकी आबादी में धीरे-धीरे वृद्धि हुई। अश्वेतों ने बसने के लिए सेमिनोलों द्वारा उपयोग की गयी भूमि पर अतिक्रमण जारी रखा और संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार को शेष सेमीनोलों को पश्चिम की ओर भेजने के लिए एक और प्रयास करना पड़ा। [[सेमीनोल युद्ध#तीसरा सेमीनोल युद्ध|तीसरा सेमीनोल युद्ध]] 1855 से 1858 तक चला और परिणामस्वरूप शेष सेमिनोलों को भी वहां से हटा दिया गया। यहां तक कि तीन खूनी युद्ध के बाद भी, अमेरिका फ्लोरिडा के सभी सेमीनोल इंडियंस को पश्चिम भजने में विफल रही.<ref>टिंडल, जॉर्ज ब्राउन और डेविड एमोरी शि. (संस्करण अज्ञात) ''अमेरिका: ए नैरेटिव हिस्ट्री'' . डबल्यू. डबल्यू. नॉर्टन &amp; कंपनी. 412. ISBN 0-393-96874-X</ref> हालांकि अधिकतर सेमिनोलों को मिसिसिपी के पश्चिम में [[ट्रेल ऑफ़ टीयर्स|बलपूर्वक संकरी भूमि पर निर्वासित]] कर दिया गया था। सेमीनोल नेता अरिपेका (सैम जोन्स) सहित सैकड़ों [[ऐवरग्लेड्स]] में रह रहे थे और उन्होंने अपने पूर्वजों का मूल देश छोड़ने से इनकार कर दिया था। उनके वंशज आज भी वहां रह रहें हैं। अश्वेत निवासियों ने फ्लोरिडा में कपास की खेती प्रारंभ की जिसके लिये असंख्य मजदूरों की आवश्यकता हुई। 1860 तक फ्लोरिडा में सिर्फ 140,424 लोग थे, जिनमें से 44% को ग़ुलाम बना लिया गया था। गृहयुद्ध से पहले वहां 1000 से [[मुफ्त काला|कम रंग से मुक्त लोग]] थे।<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 31/10/2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041019003356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state.php |date=19 अक्तूबर 2004 }} को एक्सेस किया गया</ref> [[चित्र:Flagler College 2005-Sept fl 104.JPEG|thumb|right|200px|सेंट अगॅस्टीन संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे पुराना शहर है, स्पेन द्वारा 1565 में स्थापित.]] [[चित्र:Flaglerstreet 1945.jpg|thumb|left|200px|द्वितीय विश्व युद्ध के आत्मसमर्पण के 20 मिनट के बाद डाउनटाउन मियामी में सैनिकों और भीड़.]] 10 जनवरी 1861 को [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] के शुरू होने से पहले फ्लोरिडा ने [[संघ (अमेरिकी नागरिक युद्ध)|संघ]] से अपने अलगाव की घोषणा कर दी, उसके दस दिन बाद ही राज्य [[राज्य अमेरिका के संघि|अमेरिका के संघि राज्यों]] का संस्थापक सदस्य बन गया। युद्ध 1865 में समाप्त हुआ। 25 जून 1868 को, फ्लोरिडा का [[संयुक्त राज्य अमेरिका कांग्रेस|कांग्रेसी]] प्रतिनिधित्व बहाल कर दिया गया। पुनर्निर्माण के बाद, अश्वेत प्रजातंत्रवादी राज्य विधानसभा की सत्ता में वापस आने में सफल हो गये। 1885 में उन्होंनें एक नया संविधान बनाया, विधियों के बाद 1889 से उन्होंने बड़े प्रभावी ढंग से अगले कई वर्षों तक अश्वेतों और कई गरीब गोरों को मताधिकार देने से वंचित कर दिया. प्रावधानों का [[चुनाव कर]], [[साक्षरता परीक्षण]] और रेसिडेंसी आवश्यकताओं को शामिल किया। राज्य में सबसे अधिक अफ्रीकी अमेरिकियों के लिए मताधिकार से वंचित रहने का दौर 1960 के दशक तक कायम रहा, उसी समय सिविल अधिकार आंदोलन के बाद संघीय कानून के अपने मताधिकार को फिर से हासिल किया। बीसवीं सदी के मध्य तक, फ्लोरिडा सबसे कम आबादी वाला दक्षिणी राज्य था। सन् 1900 में इसकी जनसंख्या केवल 528,542, जिनमें से लगभग 44 प्रतिशत अफ्रीकी अमेरिकी थे।<ref>हिस्टोरिकल सेंसस ब्राउज़र, 1900 फेडरल सेंसस, यूनिवर्सिटी ऑफ़ वर्जीनिया [http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200111022356/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/state/php |date=11 जनवरी 2020 }}, 15 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref>[[बोल घुन]] की वजह से कपास की फसलें नष्ट होने लगी और 20 वीं सदी के शुरू में ही अफ्रीकी अमेरिकियों के विरूद्ध जातीय हिंसा को भड़का कर उन्हें अकारण दंड दिया जाने लगा, फलस्वरूप वे उत्तरी और मध्यपश्चिम औद्योगिक शहरों में [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकिन)|बहुत बड़ी संख्या में प्रवास]] करने लगे.1900 जनसंख्या का पांचवां हिस्सा यानि मोटे तौर पर चालीस हजार अश्वेत, एक बेहतर अवसर के लिए यहां से चले गये।<ref>मैक्साइन डी. रोजर्स, लैरी ई. रिवर्स, डेविड आर. कॉलबर्न, आर. टॉम डाई और विलियम डब्ल्यू. रोजर्स, "जनवरी 1923 में फ्लोरिडा के रोज़वुड में घटित घटना का लिखित इतिहास", दिसंबर 1993, पृष्ठ 5 [http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515152951/http://mailer.fsu.edu/~mjones/rosewood/rosewood.html |date=15 मई 2008 }}, 28 मार्च 2008 को एक्सेस किया गया</ref> 1920 के दशक में राष्ट्रीय आर्थिक समृद्धि ने फ्लोरिडा में पर्यटन को प्रोत्साहित किया। अपनी रूपरेखा में अचानक पदोन्नति के साथ संयुक्त होकर एक संक्षिप्त अवधि में ही [[1920 के दशक में फ्लोरिडा के देश में तेजी|फ्लोरिडा की भूमि में 1920 के दशक मे तेजी से विकास]] हुआ। [[1926 में मियामी तूफान|1926]] और [[1928 में लेबर डे तूफान|1928]] में विनाशकारी तूफान, शेयर बाजार में आई गिरावट और [[अत्यधिक निम्नचाप|ग्रेट डिप्रेशन]] (विश्व आर्थिक संकट), के कारण इसकी प्रगति में एक विराम आ गया। [[द्वितीय विश्व युद्घ]] की रचना होने तक फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पूरी तरह से ठीक नहीं थी, [[एयर कंडीशनिंग]] की बढ़ती उपलब्धता से गर्म जलवायु भी ठंडा रहता था और जीने की कम लागत ने राज्य का स्वर्ग बना दिया था। युद्ध के बाद [[मोरचा बेल्ट|रस्ट बेल्ट]] और पूर्वोत्तर से पलायन की वजह से आबादी में तेजी से वृद्धि हुई। हाल के दशकों में, अधिकतर प्रवासी एक विकासशील अर्थव्यवस्था में अच्छे रोजगार पाने की उम्मीद में आए थे। आज,18 मिलियन से अधिक की अनुमानित जनसंख्या के साथ, फ्लोरिडा दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका का सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है, दक्षिण में टेक्सास के बाद दूसरा और संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे अधिक आबादी वाला राज्य है।[[संयुक्त राज्य अमेरिका की जनगणना ब्यूरो|जनगणना ब्यूरो]] का अनुमान है कि "फ्लोरिडा, चौथा सबसे अधिक जनसंख्या वाला राज्य जिसकी कुल जनसंख्या 2011 में न्यूयॉर्क से ज्यादा होगी जो अभी तीसरे स्थान पर है।<ref>{{cite press release |url=http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |title="Florida, California and Texas to Dominate Future Population Growth, Census Bureau Reports" |publisher=U.S. Census Bureau |date=अप्रैल 21, 2005 |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095319/http://www.census.gov/Press-Release/www/releases/archives/population/004704.html |archive-date=25 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> == भूगोल == [[चित्र:Florida topographic map-en.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा के स्थलाकृतिक नक्शा]] {{further|[[List of counties in Florida]]}} {{see also|List of Florida state parks}} फ्लोरिडा के राज्य का अधिकांश भाग मैक्सिको की खाड़ी, अटलांटिक महासागर और [[फ्लोरिडा के जलडमरूमध्य|फ्लोरिडा के जलडमरू]] के बीच एक प्रायद्वीप पर स्थित है। दो समय क्षेत्र में फैले यह उत्तर पश्चिम में एक पैन के हैंडल की बनावट में मैक्सिको के उत्तरी खाड़ी तक फैला है। इसकी उत्तरी सीमा पर [[जॉर्जिया (U.S. राज्य)|जॉर्जिया]] और [[अलाबामा]] राज्य हैं और पश्चिम में, इसकी पैनहैंडल जैसी बनावट के अंतिम छोर पर अलाबामा है। यह कई [[कैरिबियाई|कैरेबियाई]] देशों विशेष रूप से [[दि बहामास|बहामा]] और [[क्यूबा]] के पास स्थित है। फ्लोरिडा का तटीय क्षेत्र बहुत व्यापक है यही कारण था कि [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान इसे लक्ष्य बनाया गया था, इसलिए सरकार ने राज्य भर में हवाई पट्टियां बनवायीं, आज लगभग 400 हवाई अड्डे हैं जो अब भी काम कर रहे हैं।[[नैशनल ड्रग इंटेलिजेंस सेंटर]] के मुताबिक, फ्लोरिडा के 131 हवाई अड्डों को सार्वजनिक किया गया है और 700 से ज्यादा निजी हवाई अड्डे, हवाई पट्टियां, हेलिपोर्ट्स और समुद्री विमान तल हैं।<ref name="NDIC">{{cite web |url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |title=Florida Drug Threat Assessment-Overview |publisher=National Drug Intelligence Center |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhDIcgB?url=http://www.usdoj.gov/ndic/pubs5/5169/overview.htm |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[मिसिसिपी नदी]] के पूर्वी राज्यों में से फ्लोरिडा सबसे बड़ा है और केवल [[अलास्का]] और [[मिशिगन]] ही जलीय क्षेत्र की द्दष्टि से बड़ा है। [[चित्र:Everglades National Park cypress.jpg|200px|thumb|left|ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क, {2}दक्षिणी फ्लोरिडा]] [[चित्र:Crandon Park Modified.jpg|thumb|left|200px|की बिस्केन में क्रैंडन पार्क]] फ्लोरिडा प्रायद्वीप [[कार्स्ट]] [[चूना पत्थर]] की एक खुली [[पठार]] है, जो [[आधार-शैल]] के ऊपर है। पूरे राज्य भर में पानी के नीचे गुफाऐं, [[सिंकहोल्स]] और [[वसंत (हाईड्रास्फीयर)|झरने]] पाए जाते हैं और यहां के निवासियों द्वारा उपयोग में लाये गये पानी की आपूर्ति भी इनके द्वारा होती है। चूना पत्थर के ऊपर जमा [[रेत|बलुई]] मिट्टी प्राचीन समुद्र [[समुद्र तट|तट]] के रूप में मिलियन्स (लाखों) साल से यहां हैं जबकि वैश्विक समुद्र का जल स्तर चढ़ता और उतरता रहता है। [[पिछले हिमनदों की अवधि|गत हिमकाल]] के दौरान, समुद्र के निम्न जल स्तर और शुष्क जलवायु के कारण एक अत्यधिक व्यापक प्रायद्वीप, वृहद् रूप से [[शीतोष्ण घास, सवाना और श्रबलैंड्स|सवाना]] का दर्शन हुआ।<ref>{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW208 |first=Ginger M. |last=Allen |author2=Main, Martin B |title=Florida's Geological History |month=May |year=2005 |work=Florida Cooperative Extension Service |publisher=University of Florida |accessdate=20 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183821/http://edis.ifas.ufl.edu/uw208 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref>[[ऐवरग्लेड्स]], एक बहुत चौड़ी और बहुत धीमी गति से बहने वाली नदी है जो प्रायद्वीप को दक्षिणी सिरे को घेरती हैं। फ्लोरिडा किसी भी [[प्लेट टेक्टोनिक्स|विवर्तनिक प्लेट]] की सीमाओं के पास स्थित नहीं है इसलिये भूकंप बहुत दुर्लभ है, लेकिन पूरी तरह से असंभव नहीं है। जनवरी 1879 में, एक झटका [[सेंट अगॅस्टीन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] के निकट हुआ था। ऐसी सूचना थी कि इतने भारी झटके थे कि दीवारों से प्लास्टर और अलमारियों से चीजें निकलकर इधर उधर बिखर गईं थीं। ठीक इसी तरह का प्रभाव [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] {{convert|50|mi|km}} दक्षिण में भी देखा गया था। भूकंप के कंपन का असर दक्षिण में काफी दूर टाम्पा तक और उत्तर में [[सवाना, जॉर्जिया]] तक महसूस किया गया था। 1880 जनवरी में क्यूबा दो शक्तिशाली भूकंप का केंद्र था जिसके झटकों की तरंगें [[की वेस्ट, फ्लोरिडा]] के नगर तक पहुंचे। एक और भूकंप फ्लोरिडा के बाहर केंद्रित [[1886 चार्लेस्तों भूकंप]] था। कंपन का असर पूरे उत्तरी फ्लोरिडा भर में महसूस किया गया, सेंट अगस्टिन में चर्च की घंटी बजने लगी थी और फ्लोरिडा के पूर्वी तट में बसे अन्य शहरों को भी झटका लगा था। सितंबर, अक्तूबर और नवम्बर 1886 में भूकंप के कई झटके आये जिसका असर जैक्सनविले के निवासियों पर पड़ा.<ref>{{cite web |url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |title=Florida:Earthquake History |publisher=[[संयुक्त राज्य भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNX4G0?url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/florida/history.php |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> हाल ही में 2006 में, एक 6.0 परिमाण का भूकंप मैक्सिको की खाड़ी में टाम्पा के दक्षिण पश्चिम में केंद्रित था {{convert|260|mi|km}} जिसकी तरंगें दक्षिण पश्चिम और मध्य फ्लोरिडा तक पहुंची. भूकंप बहुत छोटा था जो एक सूनामी की उत्पत्ति का कारण नहीं हो सकता था और न ही कोई क्षति की सूचना थी।<ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |title=6.0 quake in Gulf shakes Southeast |publisher=[[सीएनएन]] |date=सितंबर 11, 2006 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhIo58G?url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/09/10/gulf.quake/index.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[चित्र:Florida counties map.png|200px|thumb|right|फ्लोरिडा काउंटी नाम और सीमाओं दिखाने का एक नक्शा]] [[चित्र:BahiaHonda.jpg|thumb|right|200px|फ्लोरिडा की में बाहिया होंडा पर समुद्र तट]] [[ब्रिटॅन हिल]], फ्लोरिडा की सबसे ऊंची चोटी है जो [[मतलब समुद्र के स्तर से ऊपर|औसत समुद्री सतह]] से 345 फीट (105 मी) ऊपर एंव संयुक्त राज्य के अन्य राज्यों में सबसे कम ऊंची बिन्दु है।<ref name="Britton">{{cite web |url=http://edis.ifas.ufl.edu/UW268 |title=The Florida Environment: An Overview |month=July |year=2007 |last=Main |first=Martin B. |last2=Allen |first2=Ginger M. |publisher=[[University of Florida]], [[Institute of Food and Agricultural Sciences]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101204183859/http://edis.ifas.ufl.edu/uw268 |archive-date=4 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] के दक्षिण के ज्यादातर राज्य निम्न ऊंचाई के हैं और समानान्तर हैं जबकि [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] की ऊंचाई 50-100 फीट पानी के सतह से (15{{ndash}}30 मी) ऊपर है। मध्य और उत्तर फ्लोरिडा विशिष्ट रूप से समुद्र तट से 25 मील (40 किमी) या उससे भी अधिक दूर है, कहीं-कहीं पर 100 से 250 फीट (30{{ndash}}76 मीटर) की छोटी पहाड़ियां उन्नत हैं।[[सुगरलोफ पर्वत (फ्लोरिडा)|सुगरलोफ पर्वत]], प्रायद्वीपीय फ्लोरिडा की सबसे {{convert|312|ft|m|0|sing=on}} ऊंची चोटी है जो [[लेक काउंटी, फ्लोरिडा|लेक काउंटी]] में स्थित है।<ref name="Sugarloaf">{{cite web |url=http://www.dot.state.fl.us/EMO/ScenicHWY/designated/greenmountain.htm |title=Green Mountain Scenic Byway |publisher=[[Florida Department of Transportation]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080306190416/http://www.dot.state.fl.us/emo/scenichwy/designated/greenmountain.htm |archive-date=6 मार्च 2008 |url-status=live }}</ref> [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा|नैशनल पार्क सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र:<ref>{{cite web |title=Florida |publisher=National Park Service |accessdate=15 जुलाई 2008 |url=http://www.nps.gov/state/fl |archive-url=https://web.archive.org/web/20080708215224/http://www.nps.gov/state/fl/ |archive-date=8 जुलाई 2008 |url-status=live }}</ref> * [[झील ओकीचोबी]] के पास [[बिग साइप्रेस नैशनल प्रिसर्व]] * [[मियामी-डेड काउंटी]], [[मियामी]] के दक्षिण में [[बिस्केन नैशनल पार्क]] * [[न्यू स्म्यरना बीच, फ्लोरिडा|न्यू स्म्यरना बीच]] और [[तितुस्विल्ले, फ्लोरिडा|तितुस्विल्ले]] के बीच में [[केनावरल नैशनल सीशोर]] * [[सेंट अगस्टिन, फ्लोरिडा|सेंट अगस्टिन]] में [[कास्तिल्लो डी सन मार्कोस|कास्तिल्लो डी सन मार्कोस नैशनल मोनूमेंट]] * [[ब्रैडेनटोन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटोन]] में [[डी सोटो नैशनल मेमोरियल]] * [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] में [[ड्राइ तोर्तुगास नैशनल पार्क]] * [[दक्षिणी फ्लोरिडा]] में [[ऐवरग्लेड्स नैशनल पार्क]]. * जैक्सनविल्ले में [[फोर्ट कैरोलीन नैशनल मेमोरियल]] * सेंट अगस्टिन में [[फोर्ट मतंज़स नैशनल मोनूमेंट]] * [[गल्फ ब्रीज, फ्लोरिडा|गल्फ ब्रीज]] के निकट [[गल्फ आइलैंड नैशनल सीशोर]] * जैक्सनविल्ले में [[टाइमुकुअन इकोलौजीकल एंड हिस्टोरिक प्रिसर्व]] USDA [[यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सेवा|यूनाइटेड स्टेट्स फॉरेस्ट सर्विसेस़]] के नियंत्रण में शामिल क्षेत्र : * [[अपालाचिकोला नदी]] के पूर्वी किनारे पर [[अपालाचिकोला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[निसविल्ले|नाइसविल्ले]] के पास [[चोक्टाव्त्ची नैशनल फॉरेस्ट]] * [[सेन्ट्रल फ्लोरिडा]] में [[ओकाला नैशनल फॉरेस्ट]] * [[पहला तट|पूर्वोत्तर फ्लोरिडा]] में [[ओसिओला नैशनल फॉरेस्ट]] === सीमाएं === राज्य की सीमा, अटलांटिक महासागर से शुरू होकर पश्चिम, दक्षिण और उत्तर से होती हुई [[सेंट मैरीज नदी (फ्लोरिडा / जॉर्जिया)|सेंट मैरी'ज़ नदी]] के [[थाल्वेग]] तक जाती है। उस नदी के उद्गम स्थल के पास, लगभग पश्चिम और थोड़ा-थोड़ा उत्तर की तरफ सीधी चलती हुई यह उस स्थान तक पहुंच जाती है जहां पर फ्लिंट नदी (जॉर्जिया की) और चत्ताहूची नदी (अलाबामा/जॉर्जिया की सीमा से नीचे) का संगम फ्लोरिडा के अपालाचिकोला नदी का निर्माण करता है। (जबसे वूडरफ बांध बनाया गया, यह बिंदु सेमीनोल झील के तहत है।) जॉर्जिया के साथ सीमा झील से होती हुई उत्तर की ओर जाती है और थोड़ी दूरी चत्ताहूची के पूर्व थाल्वेग तक पहुंच कर फिर अलाबामा से पश्चिम की ओर [[पेर्दिदो नदी|पेर्डिडो नदी]] से [[31 समांतर उत्तर|31° उत्तरी]] [[अक्षांश]] तक जाकर दक्षिण से होती हुई पेर्डिडो की खाड़ी के मार्ग से गुजर कर थाल्वेग की खाड़ी तक जाती है। राज्य ज्यादातर समुद्र या [[समुद्र के स्तर|समुद्री सतह]] के पास है। === जलवायु === [[File:Royal Poinciana.jpg|thumb|right|215px|फ्लोरिडा कीस में रॉयल पोइनसियाना पेड़ का पूरा खिला हुआ रूप, दक्षिण फ्लोरिडा के उष्णकटिबंधीय जलवायु का एक संकेत.]] [[चित्र:Miamisummershower.png|thumb|right|230px|ऐवरग्लेड्स से होते हुए पूर्व की ओर मियामी बीच पर गर्मी के दिनों में दोपहर के बाद होने वाली विशिष्ट बारिश.]] {{main|Climate of Florida}} {{see also|List of Florida hurricanes|List of all-time high and low temperatures by state}} यह सच है कि राज्य का कोई भी हिस्सा महासागर से बहुत दूर नहीं है जो कुछ हद तक फ्लोरिडा की जलवायु को प्रभावित करता है। ओकीचोबी झील के उत्तर में प्रभावित जलवायु [[नम उपोष्णकटिबंधीय जलवायु|नम उपोष्णकटिबंधीय]] है जबकि झील के दक्षिण में वास्तविक रूप से एक [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] है।<ref name="Ritter">{{cite web |url=http://www.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |title=Wet/Dry Tropical Climate |author=Ritter, Michael |publisher=University of Wisconsin, Stevens Point |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120829180049/http://www4.uwsp.edu/geO/faculty/ritter/geog101/textbook/climate_systems/climate_classification.html |archive-date=29 अगस्त 2012 |url-status=dead }}</ref> राज्य में उच्च तापमान कभी भी 100°[[फारेनहाइट|F]] (38°[[सेल्सीयस|C]]) से अधिक नहीं जाता, सामान्यतः फ्लोरिडा में गर्मियों का उच्च तापमान 90&nbsp;°F (32+°C) रहता है। फ्लोरिडा में शरद ऋतु के अन्त में एंव सर्दियों के महीनों के दौरान कभी-कभार ही ठंड का अनुभव होता है, उच्च हवाऐं पूरे राज्य में तापमान को अपेक्षाकृत रूप से ठंडा कर देती है, इसके साथ-साथ कुछ दिनों तक उच्च तापमान 40 और 50 (4-15&nbsp;°C) के बीच और निम्न तापमान 30 और 40 (0-10&nbsp;°C) के बीच बना रहता है। [[File:Lake Alice Winter.jpg|thumb|left|240px|पत्तो का झाड़ना मध्य और उत्तरी फ्लोरिडा का एक आम दृश्य है जो नवम्बर के अंत में और सर्दियों के समय में आरम्भ होता है। ]] [[File:Jacksonville Snow 2.jpg|thumb|left|240px|फ्लोरिडा में बर्फ पड़ना आम बात नहीं है, लेकिन फ्लोरिडा के प्रत्येक प्रमुख शहर में कम से कम एक बार बर्फ पड़ चूका है। उत्तर फ्लोरिडा में कभी कभी बर्फ भी पड़ता है।]] 29 जून 1931 को मौन्टिसेलो में फ्लोरिडा का सबसे अधिक तापमान 109&nbsp;°F (43&nbsp;°C) दर्ज किया गया था। सिर्फ 25 मील (40 किमी) दूर टलहसी में 13 फ़रवरी 1899 को न्यूनतम तापमान -2&nbsp;°F (−19&nbsp;°C) था। जुलाई के अन्त में औसत उच्च तापमान मुख्य रूप से 90°फारेनहाइट (32-35 डिग्री सेल्सियस) के नीचे रहता है। उत्तरी फ्लोरिडा में जनवरी के अन्त में औसत न्यूनतम तापमान 40°फारेनहाइट (4-7 डिग्री सेल्सियस) और दक्षिण फ्लोरिडा में 50°फारेनहाइट (≈ 13&nbsp;°C) के मध्य रहता है। फ्लोरिडा में मौसम का तापमान अधिकतर [[वर्षा (मौसम विज्ञान)|वर्षा]] पर निर्भर करता है। [[वसंत (मौसम)|बसंत]] और गर्मी का मौसम अक्सर गर्म और गीला एवं शरद और सर्दियों का मौसम अपेक्षाकृत शांत और शुष्क बना रहता है। [[फ्लोरिडा कीस]], जहां [[उष्णकटिबंधीय जलवायु]] के साथ तापमान बहुत कम परिवर्तनशील है क्योंकि ये चारों ओर पानी से घिरा हुआ है।[[की पश्चिम, फ्लोरिडा|की वेस्ट]] (पश्चिम) में, तापमान शायद ही कभी गर्मियों में {{convert|90|°F|°C|abbr=on}} अधिक और सर्दियों में {{convert|60|°F|°C|abbr=on}} कम हुआ हो और न ही कभी किसी तुषारापात की सूचना है। फ्लोरिडा का उपनाम "सनशाइन राज्य" है लेकिन तीव्र मौसम का होना राज्य में एक सामान्य घटना है। सेंट्रल फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका की [[बज्रपात]] राजधानी के रूप में जाना जाता है क्योंकि यहां किसी भी देश की तुलना में अधिक बज्रपात होता है।<ref name="lightning">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |title=Lightning Information Center |publisher=[[National Weather Service]] |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509093118/http://www.srh.noaa.gov/mlb/ltgcenter/ltgmain.html |archive-date=9 मई 2009 |url-status=live }}</ref> फ्लोरिडा में किसी भी राज्य की तुलना में औसत वर्षा सबसे अधिक है। वसंत के अन्त से पतझड़ तक राज्य के बहुत बड़े हिस्से में दोपहर में [[आंधियां]] चलना एक आम बात है। एक साफ मौसम वाला दिन तूफान से अवरुद्ध हो सकता है, पर एक घंटे के बाद ही धूप फिर से खिल जाती है। इन तड़ित वृष्टि का कारण है कि मैक्सिको की खाड़ी और अटलांटिक महासागर{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} से नम हवा आकर थलचर से टकराती हैं जिसके कारण दोपहर होते ही भारी वर्षा, उच्च हवा और कभी कभी [[तूफान]] भी आते हैं। संयुक्त राज्य अमेरिका में फ्लोरिडा ही सबसे आगे है जहां प्रति वर्ग मील की रफ्तार से ([[पानी के फुहारों]] के साथ)<ref name="waterspout">{{cite news |url=http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |title=Waterspouts common off coastal Florida in summer |last=Aten |first=Tim |date=जुलाई 1, 2007 |publisher=''[[Naples Daily News]]'' |accessdate=23 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205104954/http://www.naplesnews.com/news/2007/jul/01/waterspouts_common_coastal_florida_summer/?breaking_news |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> तूफान आते हैं लेकिन ये आम तौर पर [[मिडवेस्ट]] और [[ग्रेट प्लेन्स|ग्रेट प्लेन]] में आने वाले टोरनैडो की तीव्रता से कम होते हैं। अक्सर बहुत तेज गरज के साथ [[ओले]] भी पड़ते हैं। [[फ्लोरिडा में बर्फ की घटनाओं की सूची|फ्लोरिडा में हिमपात]] एक दुर्लभ घटना है। [[1899 के भयावह बर्फ़ीले तूफ़ान]] के दौरान फ्लोरिडा को भी [[बर्फानी तूफान|बर्फ़ीले तूफ़ान]] का सामना करना पड़ा था; [[टाम्पा खाड़ी|टाम्पा खाड़ी क्षेत्र]] में "खाड़ी-प्रभाव" [[बर्फ]], का असर बिल्कुल वैसा ही था जैसा [[झील-प्रभाव बर्फ]] का ग्रेट लेक्स क्षेत्र में था।<ref>जेम्स ए. हेनरी, केनेथ माइकल पोर्टियर, जैन कॉएन, ''द क्लाइमेट एंड वेदर ऑफ़ फ्लोरिडा'', पाइनैपल प्रेस, 1994, पृष्ठ 60. ISBN 1-56164-036-0.</ref> 1899 बर्फ के तूफान के दौरान ही एक समय ऐसा आया था जब फ्लोरिडा में तापमान 0 डिग्री फारेनहाइट (-18 डिग्री सेल्सियस) से नीचे चला गया था। फ्लोरिडा के इतिहास में सबसे व्यापक हिमपात 19 जनवरी 1977 को हुआ, जब पूरे राज्य में हिमपात हुआ, यहां तक कि दक्षिण में [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] में भी बर्फ गिरी.इतिहास में दर्ज है कि कुछ ही समय के लिए [[मियामी समुद्र तट, फ्लोरिडा|मियामी समुद्र तट]] पर भी बर्फ की [[आंधी]] आयी थी। 2003 में एक कठिन ठिठुरने की स्थिति आयी जब बर्फ की आंधी ने अटलांटिक तट पर "सागर प्रभाव" डाला जिसका असर दक्षिण में [[केप केनवरल]] तक पहुंचा।<ref name="oceaneffect">{{cite web |url=http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |title=Cold Temperatures and Snow Flurries in East-Central Florida |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=18 जुलाई 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090114191337/http://www.srh.noaa.gov/mlb/surveys/012403/flurries.html |archive-date=14 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> [[1993 सदी का तूफान में|1993 महा-तूफान]] पैनहैंडल में बर्फानी तूफान लाया जबकि भारी वर्षा और टोरनैडो ने प्रायद्वीप को घेर लिया था। ऐसा विश्वास है कि एक तूफान की संरचना बिल्कुल [[उष्णकटिबंधीय जलवायु|चक्रवात]] जैसी ही होती है, कुछ खाड़ी तट के क्षेत्रों में [[तूफान उछाल|तूफान का उछाल]] छह फुट या उससे भी अधिक देखा गया है। [[चित्र:Andrew 1992-08-23 1231Z.jpg|200px|right|thumb|23 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा में एंड्रयू तूफान सहन करते हुए.]] चक्रवात के मौसम के दौरान [[उष्णकटिबंधीय तूफान|चक्रवात]] एक गंभीर खतरा है, जिसकी संभावना 1 जून से 30 नवम्बर तक रहती है, हालांकि कुछ तूफान की रचना मौसम खत्म होने के बाद भी होती है। फ्लोरिडा अमेरिका का सबसे तूफान-प्रवण राज्य है, साथ में उपोष्णकटिबंधीय या उष्णकटिबंधीय जलवायु, लंबे समुद्र तट पर पानी है। 1851 से 2006 तक, फ्लोरिडा में कुल 114 चक्रवात आये, उनमें से 37 प्रधान—वर्ग 3 और उससे भी अधिक के थे।<ref name="fltoday fact">{{cite | first= | last=Doe | title=Florida is US lightning capital| url= | work= | publisher=Florida Today Factbook | location=Melbourne, Florida | pages= 34 | date=28 मार्च 2009 | id= | accessdate=}}</ref> यह बिल्कुल अनहोनी बात है कि एक तूफान के मौसम में तूफान न आये और किसी राज्य पर अपना दुष्प्रभाव न छोड़े कम से कम एक उष्णकटिबंधीय तूफान. तूफानों की श्रेणी में 4 या उससे अधिक, 83% या तो फ्लोरिडा या टेक्सास को प्रभावित करता हैं।<ref name="fltoday fact" /> फ्लोरिडा में अगस्त-अक्टूबर की अवधि में तूफान आने की सबसे अधिक संभावना रहती है। एक रिकॉर्ड के अनुसार 2004 में फ्लोरिडा को चार तूफानों का सामना करना पड़ा.तूफान [[तूफान चार्ली|चार्ली]] (13 अगस्त), [[तूफान फ्रांसिस|फ्रांसिस]] (4-5 सितम्बर), [[तूफान इवान|इवान]] (16 सितम्बर) और [[तूफान जैन|जेन]] (25-26 सितम्बर) सब मिलाकर संयुक्त राज्य अमेरिका की अर्थव्यवस्था को 42 अरब डॉलर की कीमत चुकानी पड़ी थी। ग्यारह महीने के भीतर फ्लोरिडा में पांच तूफान आये जिसमे [[तूफान डेनिस]] पांचवां तूफान था जो 10 जुलाई 2005 को आया। बाद में, [[तूफान कैटरीना]] (25 अगस्त) [[दक्षिण फ्लोरिडा राजधानी क्षेत्र|दक्षिण फ्लोरिडा]] से गुजरा और [[तूफान रीटा]] (20 सितम्बर) को [[फ्लोरिडा कीस]] के ऊपर से गुजरा था। [[तूफान विल्मा]] (24 अक्टूबर) [[केप रोमानो]] के पास [[मार्को द्वीप, फ्लोरिडा|मार्को द्वीप]] के दक्षिण में आया। इस तरह एक बहुत सक्रिय तूफान का मौसम खत्म हुआ। अमेरिका के मौसमी विपदा के इतिहास में तूफान एंड्रयू का केंद्र फ्लोरिडा था, [[तूफान एंड्रयू]] से हुऐ नुकसान में अमेरिका को $25 [[1000000000 (संख्या)|बिलियन]] खर्च करना पड़ा था, जब इसने 24 अगस्त 1992 को फ्लोरिडा पर अपना दुष्प्रभाव छोड़ा था। अन्य भयावह तूफान के हमले की लंबी सूची में [[1926 मियामी तूफान|1926 में मियामी तूफान]], [[1928 ओकीचोबी तूफान|1928 में ओकीचोबी तूफान]], [[1935 में लेबर डे तूफान]], 1960 में [[तूफान डोना]] और 1995 में [[तूफान ओपल]]भी शामिल हैं। हाल के अनुसंधान से पता चला है कि तूफान [[ग्लोबल वार्मिंग]] की वजह से नहीं हैं बल्कि एक प्राकृतिक चक्र का हिस्सा है।<ref>{{cite news |url=http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |title=Many More Hurricanes To Come |last=Than |first=Ker |date=अगस्त 31, 2005 |publisher=[[Imaginova|Live Science]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714035204/http://www.livescience.com/environment/050831_hurricane_freq.html |archive-date=14 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |title=NOAA Attributes Recent Increase In Hurricane Activity To Naturally Occurring Multi-Decadal Climate Variability |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051203220222/http://www.magazine.noaa.gov/stories/mag184.htm |archive-date=3 दिसंबर 2005 |url-status=dead }}</ref> <div style="text-align: center;"> {| class="wikitable" "text-align:left;font-size:90%;"| | colspan="13" style="text-align:center;font-size:120%;background:#E8EAFA;"| फ्लोरिडा के विभिन्न शहरों का औसत उच्च व निम्न तापक्रम |- ! style="background: #E5AFAA; color: #000000" height="17" | शहर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जनवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | फरवरी ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मार्च ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अप्रैल ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | मई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जून ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | जुलाई ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अगस्त ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | सितम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | अक्टूबर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | नवम्बर ! style="background: #E5AFAA; color:#000000;" | दिसम्बर |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]]<ref name="jaxweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |title=JACKSONVILLE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010315/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4358 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 65/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 68/45 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 74/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/56 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 86/64 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 92/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 91/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 66/44 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[की वेस्ट, फ्लोरिडा|की वेस्ट]]<ref name="eywweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |title=KEY WEST WSO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118010336/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl4570 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 75/65 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/66 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 79/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 82/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 89/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/80 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/78 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/71 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/67 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[मेलबोर्न, फ्लोरिडा|मेलबोर्न]]<ref name="mlbweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |title=MELBOURNE WSO, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011606/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5612 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 81/61 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 85/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/71 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 83/67 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 78/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 73/53 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]]<ref name="miaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |title=MIAMI WSCMO AIRPORT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011616/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl5663 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 76/60 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/61 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/64 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 83/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 86/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/75 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 90/77 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/76 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 85/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/67 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 77/62 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]]<ref name="pnsweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |title=PENSACOLA FAA ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011757/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl6997 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 61/43 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 64/46 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 76/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/72 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/74 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 87/70 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 80/60 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 70/50 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 63/45 |- ! style="background: #C5DFE1; color:#000000;" height="16;" | [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]]<ref name="tlhweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |title=TALLAHASSEE WSO AP, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011942/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8758 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 64/40 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 67/42 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 73/48 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 80/53 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 87/62 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/69 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 91/72 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 81/57 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 72/47 | style="text-align:center; background: #C5DFE1; color:#000000;" | 66/41 |- ! style="background: #F8F3CA; color:#000000;" height="16;" | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]<ref name="tpaweather">{{cite web |url=http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |title=TAMPA WSCMO ARPT, FLORIDA—Climate Summary |publisher=Southeast Regional Climate Center |accessdate=26 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118011949/http://www.sercc.com/cgi-bin/sercc/cliMAIN.pl?fl8788 |archive-date=18 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 71/51 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/57 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 82/62 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 88/68 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 90/75 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 89/73 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 84/66 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 77/58 | style="text-align:center; background: #F8F3CA; color:#000000;" | 72/52 |- |} </div> === जीवजंतु === [[चित्र:Anhingatrailalligator.png|thumb|right|फ्लोरिडा ऐवरग्लेड्स में मगरमच्छ]] [[चित्र:Key deer male.jpg|thumb|left|लोअर फ्लोरिडा कीस में की हिरण]] [[चित्र:Florida Scrub Jay.jpg|thumb|right|फ्लोरिडा स्क्रब जे केवल फ्लोरिडा में पाया जाता है।]] फ्लोरिडा में अनेक प्रकार के वन्यजीव पाये जाते हैं: * समुद्री स्तनपायी: [[बॅटलनेक डॉल्फिन]], [[लघु-फिनन्ड पायलट व्हेल]], [[उत्तर अटलांटिक राइट व्हेल]], [[वेस्ट इंडीज के मानाति]] * सरीसृप: [[अमेरिकी मगरमच्छ]] और [[अमेरिकी क्रोकोडाइल|क्रोकोडाइल]], [[क्रोटालस अदामंतेउस|पूर्वी डायमंडबैक]] और [[सिस्त्रुरस मिलैरियस बर्बोउरी|पिगमी रैटलस्नेक,]] [[गोफेरस पोलीफीमस|गोफर कछुआ]], [[हरा कछुआ|ग्रीन]] और [[लेदरबैक सागर कछुए]], [[ड्राईमरकोन|पूर्वी इंडिगो सांप]] * स्तनधारी: [[फ्लोरिडा तेंदुआ]], [[सफेद-पूंछ वाला हिरण]], [[की हिरण]], [[बनबिलाव]] [[अमेरिका के काले भालू|फ्लोरिडा काले भालू]], [[नौ-बैंडेड आरमाडिल्लोस]] * पक्षी: [[बाल्ड ईगल]], [[उत्तरी कारकारा]], [[घोंघा काइट]], [[औसप्रे]], [[व्हाइट और ब्राउन पेलिकन्स|व्हाइट]] और [[उन पेलिकन|ब्राउन पेलिकन्स]], [[लार्स|सागर गल्स]], [[वूपिंग सारस|वूपिंग]] और [[सैंडहिल सारस]], [[रोजेट स्पूनबिल|रोजेट स्पूनबिल,]], [[फ्लोरिडा स्क्रब जे]] (स्टेट [[एंडेमिस्म|ऐन्डेमिक]]) और अन्य.एक उपजातिय जंगली तुर्की, ''[[मेलाग्रीस गैलोपावो]]'', अर्थात् उपजातीय ''ओसिओला'', में से ही फ्लोरिडा के राज्य में मिला.<ref>सी. माइकल होगन.2008. [http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 "वाइल्ड टर्की: मेलियाग्रिस गैलोपावो", GlobalTwitcher.com, ed. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}[http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 एन. स्ट्रोमबर्ग ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725174654/http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=2199 |date=25 जुलाई 2017 }}</ref> ये राज्य पूर्वी उत्तरी अमेरिकी पक्षियों की कई प्रजातियों के लिए शीतकाल में रहने का एक स्थान है। 1930 के दशक में दक्षिण अमेरिका से उत्तर अमेरिका में आयात के बाद से [[आयातित लाल आग चींटी]] की जनसंख्या अपनी प्रादेशिक सीमा से आकस्मिकरूप से बढ़ गयी, जिसमें [[दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका|फ्लोरिडा सहित दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका]] भी शामिल हैं। ये मूल चींटी प्रजातियों में सबसे अधिक आक्रामक होती हैं और इसका डंक बहुत दर्दनाक होता है।<ref>{{cite web |url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |title=Not all alien invaders are from outer space |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhOujmD?url=http://www.aphis.usda.gov/lpa/pubs/invasive/4fireant.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === पर्यावरण के मुद्दे === {{Main|Environment of Florida}} फ्लोरिडा एयर कंडीशनर और पूल पंपों पर भारी निर्भरता के बावजूद कुल ऊर्जा खपत में प्रति व्यक्ति पैंतालिसवें स्थान पर है। इसमे कोयला, प्राकृतिक गैस, पेट्रोलियम और खुदरा बिजली बिक्री भी शामिल है।<ref>{{cite web |url=http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |title=Energy Consumption by Source and Total Consumption per Capita, Ranked by State, 2004 |publisher=[[US Department of Energy]] |accessdate=27 जनवरी 2008 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115102441/http://www.eia.doe.gov/emeu/states/sep_sum/html/pdf/rank_use_per_cap.pdf |archive-date=15 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> ऐसा अनुमान है कि राज्य की 4% ऊर्जा नवीकरणीय संसाधनों के माध्यम से उत्पन्न होता है।<ref name="DoE-profile">{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |title=State Energy Profiles: Florida |publisher=US Department of Energy |accessdate=27 जनवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL |archive-date=7 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा का ऊर्जा उत्पादन देश की कुल ऊर्जा उत्पादन का 6 प्रतिशत है, जबकि प्रदूषण का कुल उत्पादन [[नाइट्रोजन आक्साइड]], 5.6 प्रतिशत [[कार्बन डाइऑक्साइड]] 5.1 प्रतिशत और [[सल्फर डाइआक्साइड]] 3.5 प्रतिशत आंकड़े से कम है।<ref name="DoE-profile" /> ऐसा विश्वास है कि महत्वपूर्ण ऊर्जा संसाधनों में से अधिकतर [[मेक्सिको की खाड़ी]] में फ्लोरिडा के पश्चिमी तट पर स्थित है लेकिन 1981 के बाद से इस क्षेत्र को खोज के लिए बंद कर दिया गया है।<ref name="iht">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |title=Gulf of Mexico's depths beckon |author=Mouawad, Jad |date=13 अक्टूबर 2005 |work=[[International Herald-Tribune]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080511112441/http://www.iht.com/articles/2005/10/13/business/oil.php?page=1 |archive-date=11 मई 2008 |url-status=live }}</ref> गवर्नर [[चार्ली क्रिस्ट]] और फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सीनेट|अमेरिकी सीनेटर]] [[बिल नेल्सन]] और [[मेल मार्टिनेज]] दोनों ने अप-तटीय ड्रिलिंग और अन्वेषण का विरोध किया है। पूर्व राज्यपाल [[जेब बुश]], ने मूल रूप से सभी प्रकार के ड्रिलिंग का विरोध किया था।<ref name="sr">{{cite news |url=http://www.spokesmanreview.com/news-story.asp?date=53002&ID=s1156519 |title=Bush prevents oil, gas drilling off Florida coast |date=30 मई 2002 |work=Spokesman-Review |accessdate=2 फरवरी 2008 }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2005 में उनकी स्थिति बदल गई जब वह एक प्रतिनिधि थे उन्होंने तट से अप्रतिबंधित ड्रिलिंग {{convert|125|mi|km}} की अनुमति का सदन में पेश विधेयक का समर्थन किया था।<ref name="spt-od">{{cite news |url=http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |title=Offshore drilling separates hopefuls |first=Steve |last=Bousquet |date=7 नवम्बर 2005 |work=[[St. Petersburg Times]] |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111003504/http://www.sptimes.com/2005/11/07/State/Offshore_drilling_sep.shtml |archive-date=11 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> क्रिस्ट, मार्टिनेज और नेल्सन ने विधेयक का विरोध किया, लेकिन मार्टिनेज और नेल्सन ने एक सीनेट वैकल्पिक में जो पैनहैंडल तट के {{convert|125|mi|km}} और प्रायद्वीपीय तट के {{convert|235|mi|km}} भीतर ड्रिलिंग निषिद्ध करने के पक्ष में वोट डाल दिया.<ref name="Nelson">{{cite press release |url=http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |title=Senate leaders pledge Florida will be protected from oil, gas rigs |publisher=Senator Bill Nelson |date=जुलाई 27, 2006 |accessdate=2 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=dead |archivedate=31 जनवरी 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080131065413/http://billnelson.senate.gov/news/details.cfm?id=259767& }}</ref> जुलाई 2007 में फ्लोरिडा के गवर्नर चार्ली क्रिस्ट ने कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किये और जारी किया कि राज्य में सख्ती से नए हवाई प्रदूषण मानकों को लागू किया जायेगा इस उद्देश्य के साथ कि 1990 से 2050 तक 80 प्रतिशत की स्तर से [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्सर्जन को कम करने की योजना की घोषणा की. क्रिस्ट के आदेश ने बिजली कंपनियों, ऑटोमोबाइलों और ट्रकों के लिए नए उत्सर्जन लक्ष्य निर्धारित किया और राज्य की एजेंसियों के लिए संरक्षण के लक्ष्यों को और भी कड़ा किया एवं राज्य के स्वामित्व वाले वाहनों के लिए वैकल्पिक ईंधन का उपयोग करने की आवश्यकता बतायी.<ref name="enn">{{cite news |url=http://www.enn.com/climate/article/6914 |title=Florida To Introduce Tough Greenhouse Gas Targets |last=Loney |first=Jim |agency=[[रॉयटर्स]] |work=Environmental News Network |date=12 जुलाई 2007 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206174922/http://www.enn.com/climate/article/6914 |archive-date=6 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref> [[लाल ज्वार]] भी फ्लोरिडा के दक्षिण पश्चिम तट पर एक मुद्दा रहा है। हालांकि इस अनुमान पर विशेष विभाजन होता रहा है कि लाल ज्वार का कारण क्या है, ये विषाक्त शैवाल के कारण होता है या प्रदूषण के कारण इसका अभी तक कोई सबूत नहीं है, जो भी हो इसकी अवधि में या लाल ज्वार की आवृत्ति में बढ़ोतरी हुई है।<ref>{{cite news |url=http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |title=Tide's toxins trouble lungs ashore |last=Daley |first=Beth |work=[[Boston Globe]] |date=28 मार्च 2005 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216042000/http://www.boston.com/news/nation/articles/2005/03/28/tides_toxins_trouble_lungs_ashore/ |archive-date=16 फ़रवरी 2012 |url-status=live }}</ref> == जनांकिक == === जनसंख्या === {{USCensusPop |1830 = 34730 |1840 = 54477 |1850 = 87445 |1860 = 140424 |1870 = 187748 |1880 = 269493 |1890 = 391422 |1900 = 528542 |1910 = 752619 |1920 = 968470 |1930 = 1468211 |1940 = 1897414 |1950 = 2771305 |1960 = 4951560 |1970 = 6789443 |1980 = 9746324 |1990 = 12937926 |2000 = 15982378 |estyear = 2008 |estimate = 18328340}} फ्लोरिडा संयुक्त राज्य अमेरिका में चौथा सबसे ज्यादा जनसंख्या वाला राज्य है। फ्लोरिडा की [[आबादी का केंद्र]] [[पोक काउंटी, फ्लोरिडा|पोक काउंटी]] है, जो [[लेक वेल्स, फ्लोरिडा|लेक वेल्स]] के शहर में स्थित है।<ref>{{cite web |url=http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |title=Population and Population Centers by State: 2000 |publisher=US Census Bureau |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20011212170351/http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt |archive-date=12 दिसंबर 2001 |url-status=live }}</ref> 2008 में फ्लोरिडा की आबादी 18,328,340 होने का अनुमान था। 2007 से राज्य में 128,814 या 0.7% बढ़ी.नवीनतम जनसंख्या के अनुमानों के प्रयोग से फ्लोरिडा राष्ट्र का तीसवां- सबसे तेजी से बढ़ने वाला राज्य है। 2005 में फ्लोरिडा के चरम विकास वर्ष के दौरान, यह देश का सबसे तेजी से बढ़ने वाला पांचवां राज्य था और 2.2% की वार्षिक दर से बढ़ा.<ref name="2008est" /> 2008 में इस राज्य में रहने वाले 186,102 सेवानिवृत्त सैन्य थे।<ref>{{cite news | first= | last= | title=Retired Military Personnel | url=| work= | publisher=The Intercom (publication of the Military Officers Association of Cape Canaveral) | location=Patrick Air Force Base, Florida | pages= 4 | date=जून 2009 | id= | accessdate=}}</ref> === वंश समूह === {{US Demographics|state=Florida}} === जातीय और पैतृक श्रृंगार === 2000 की जनगणना में सूचित है कि [[जर्मन के लोग|जर्मन]] (11.8%), [[आयरिश के लोग|आयरिश]] (10.3%), [[अंग्रेज के लोग|इंगलिश]] (9.2%), [[अमेरिकी वंशावली|अमेरिकन]] (8%), [[इतालवी के लोग|इटालियन]] (6.3%), [[फ्रेंच के लोग|फ्रेंच]] (2.8%), [[पोलिश के लोग|पोलिश]] (2.7%), [[स्कॉटिश के लोग|स्कॉटिश]] (1.8%) हैं।<ref>{{cite web |url=http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |title=Florida Factstreet |publisher=US Census Bureau |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://archive.today/20200212052421/http://factfinder.census.gov/servlet/SAFFFacts?_event=Search&geo_id=&_geoContext=&_street=&_county=&_cityTown=&_state=04000US12&_zip=&_lang=en&_sse=on&pctxt=fph&pgsl=010 |archive-date=12 फ़रवरी 2020 |url-status=dead }}</ref> [[चित्र:Florida population map.png|thumb|right|200px|फ्लोरिडा जनसंख्या घनत्व मानचित्र]] [[अमेरिकी नागरिक युद्ध]] से पहले, जब [[संयुक्त राज्य अमेरिका में गुलामी का इतिहास|गुलामी]] कानूनी था एवं [[पुनर्निर्माण युग (संयुक्त राज्य अमेरिका)|पुनर्निर्माण]] युग के दौरान [[अफ्रीकी अमेरिकियों]] ने राज्य की जनसंख्या का लगभग आधा हिस्सा दखल कर लिया था।<ref name="1870census">{{cite web |url=http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |title=Compendium of the Ninth Census:Population, with race. |publisher=US Census Bureau |page=14 |accessdate=3 दिसंबर 2007 |format=.PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808224024/http://www2.census.gov/prod2/decennial/documents/1870e-02.pdf |archive-date=8 अगस्त 2010 |url-status=live }}</ref> अगली सदी से उनके अनुपात में अधिक गिरावट आई, वे [[महान प्रवासन (अफ्रीकी अमेरिकन)|महान प्रवासन]] के रूप में उत्तर की ओर चले गए जब उत्तरी [[यूरोपीय अमेरिकी|गोरों]] ने बड़ी संख्या में राज्य में स्थानांतरित होना शुरू किया। हाल ही में राज्य में निवासियों का अनुपात फिर से बढ़ने लगा है। आज अश्वेत निवासियों का बड़ा केन्द्रीकरण उत्तरी फ्लोरिडा में (खासकर जैक्सनविले, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और पेंसाकोला में) [[टाम्पा खाड़ी]] क्षेत्र, ऑरलैंडो क्षेत्र में विशेष रूप से [[संफोर्ड, फ्लोरिडा|संफोर्ड]] और ऑरलैंडो में बसा है। इसके अलावा, [[काले अमेरिकन#जनांकिक अमेरिकियों|हिस्पैनिक सभ्यता के अश्वेत अमेरिकी]], दक्षिण फ्लोरिडा में बसने लगे. उनकी संख्या में एक बड़ी वृद्धि हुई जब [[क्यूबा]], [[हैती]] और [[जमैका अमेरिकी|जमैका]] के अश्वेत महत्वपूर्ण [[संयुक्त राज्य अमेरिका के अप्रवासन|अप्रवासन]] के लिये यहां आये. फ्लोरिडा के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में हिस्पैनिक|हिस्पैनिक]] जनसंख्या में मियामी और टाम्पा के [[क्यूबन अमेरिकी]], ताम्पा और ऑरलैंडो के [[संयुक्त राज्य अमेरिका में पुएरटो रिकान्स|पुएरटो रिकान्स]] पश्चिम-मध्य और दक्षिण फ्लोरिडा के मध्य अमेरिकी प्रवासी कामगार जैसे बड़े समुदायों के लोग भी शामिल हैं। 2000 और 2004, के बीच हिस्पैनिक समुदाय बहुत विकसित, अधिक समृद्ध और गतिशील हो गया: [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा]] के [[ली काउंटी, फ्लोरिडा|ली काउंटी]] जो एक उपनगर है वहां संयुक्त राज्य अमेरिका में किसी जगह के मुकाबले सबसे तेजी से हिस्पैनिक जनसंख्या की वृद्धि दर जारी है। सभी जातियों के [[श्वेत (लोग)|श्वेत]] राज्य के प्रत्येक क्षेत्रों में मौजूद हैं। [[ब्रिटिश अमेरिकन|ब्रिटिश]] और [[आयरिश अमेरिकन|आयरिश]] मूल के लोग सभी शहरों/उपनगरीय इलाकों में बड़ी संख्या में मौजूद हैं। दक्षिणी पश्चिमी फ्लोरिडा में एक विशाल [[जर्मन अमेरिकन|जर्मन]] आबादी है। एक बड़ी [[ग्रीक अमेरिकन|ग्रीक]] आबादी [[टारपोन स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|टारपोन स्प्रिंग्स]] क्षेत्र में, एक बड़ा और ऐतिहासिक [[इतालवी अमेरिकन|इतालवी]] समुदाय मियामी क्षेत्र में और वर्षों से बसे वर्तमान पीढ़ी के गोरे फ्लोरिडियन्स, उत्तरी फ्लोरिडा के सांस्कृतिक दक्षिणी क्षेत्रों में बसे हैं। देशी गोरे फ्लोरिडियन्स खासकर जो लोग लंबे समय से रह रहें हैं फ्लोरिडा परिवारों में, वे प्यार से [[फ्लोरिडा क्रैकर्स|"फ्लोरिडा क्रैकर्स"]] के नाम से पुकारे जाते हैं। अन्य सभी दक्षिणी राज्यों की तरह, वे मुख्य रूप से [[स्कॉट्स-आयरिश अमेरिकी|स्कॉट्स-आयरिश]] के वंशज साथ ही कुछ अन्य ब्रिटिश निवासी भी हैं।{{Citation needed|date=अक्टूबर 2008}} सेंट अगस्टीन में और उसके आसपास के सभी निवासी माइनोर्कंस हैं जो वहां 1768 में ब्रिटिश [[डॉ॰ एंड्रयू टर्नबुल्ल|चिकित्सक एंड्रयू टर्नबुल्ल]] के [[न्यू स्मिरना बीच, फ्लोरिडा#इतिहास|नये स्मिरना]] कॉलोनी से भाग कर आये थे।<ref>वेट्ली, डगलस. "रोडसाइड हिस्ट्री ऑफ़ फ्लोरिडा" (1997)pp230</ref> === महानगरीय क्षेत्र === [[चित्र:FLMap-MSA.PNG|right|thumb|150px|फ्लोरिडा में महानगर सांख्यिकी क्षेत्र के वितरण]] {{seealso|List of urbanized areas in Florida (by population)|Florida census statistical areas}} फ्लोरिडा में बीस [[महानगर सांख्यिकी क्षेत्र]] (MSAs) हैं जो [[संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट कार्यालय|संयुक्त राज्य अमेरिका के प्रबंधन एवं बजट]] कार्यालय (OMB) द्वारा परिभाषित है। फ्लोरिडा के सड़सठ में से उनचालीस काउंट एक MSA में हैं। राज्य में फ्लोरिडा, महानगर में जनसंख्या के वितरण को दर्शाते क्षेत्र प्रायद्वीप के तट के आसपास केंद्रित हैं। वे फ्लोरिडा के पूर्वी तट पर ये बिल्कुल एक बैंड फार्म में, जैक्सनविले MSA से- मियामी फोर्ट लाउडरडेल-पोम्पानो बीच MSA, पूर्वी तट पर हर काउंटी इसमें शामिल है, सिर्फ [[मुनरो काउंटी, फ्लोरिडा|मुनरो काउंटी]] को छोड़कर. एक और MSA का निरंतर बैंड प्रायद्वीप के पश्चिमी तट पर टाम्पा से सेंट.पीटर्सबर्ग-क्लिअरर्वाटर MSA नेपल्स-मार्को द्वीप MSA, [[हेरनान्दो काउंटी, फ्लोरिडा|हेरनान्दो काउंटी]] से [[कोल्लीएर काउंटी, फ्लोरिडा|कोल्लीएर काउंटी]] तक सभी तटीय काउंटी इसमें शामिल हैं। प्रायद्वीप के उत्तरी आधे भाग के अन्दर भी कई MSA है, पूर्वी और पश्चिमी तट के MSA को जोड़ते हैं। कुछ MSA फ्लोरिडा पैनहैंडल में फैले हैं। राज्य में सबसे बड़े [[महानगरीय क्षेत्र]] के रूप में पूरे दक्षिण-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका [[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र|मियामी-फोर्ट लाउडरडेल -पोम्पानो बीच सांख्यिकी मेट्रोपोलिटन एरिया]] है जिसमें पांच लाख से अधिक लोग रहते हैं। <br style="clear:both"> [[चित्र:Miamiskyline20080113.png|thumb|center|600px|डाउनटाउन मियामी, फ्लोरिडा का सबसे बड़ा केन्द्रीय व्यापार जिला है। अनगिनत नए कार्यालय और आवासिय टॉवर के निर्माण होने से मियामी संयुक्त राज्य अमेरिका के तीसरे सबसे बड़े स्काईलाइन के रूप में श्रेणित है।]] === सबसे बड़े शहर और कस्बे === {{main|List of cities in Florida|Florida locations by per capita income}} <table><td> <tr> <td style="vertical-align:top;width:65%"> '''शहर की जनसंख्या > 500,000''' * [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] 805,605 '''शहर की जनसंख्या > 200,000''' * [[मियामी, फ्लोरिडा|मियामी]] 424,662 * [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] 336,823 * [[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]] 246,407 * [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] 227,907 * [[हियालेह, फ्लोरिडा|हिआलेह]] 212,217 '''शहर की जनसंख्या > 150,000''' * [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] 183,606 * [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] 171,922 * [[केप कोरल, फ्लोरिडा|केप कोरल]] 156,891 * [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] 151,391 <td style="vertical-align:top;width:35%"> '''शहर की जनसंख्या > 100,000''' * [[पेम्ब्रोक पाइंस, फ्लोरिडा|पेम्ब्रोक पाइंस]] 146,828 * [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]] 142,473 * [[कोरल स्प्रिंग्स, फ्लोरिडा|कोरल स्प्रिंग्स]] 126,875 * [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेसविले]] 114,375 * [[मियामी गार्डन, फ्लोरिडा|मियामी गार्डेंस]] 108,862 * [[मिरामार, फ्लोरिडा|मिरामार]] 108,240 * [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] 106,642 * [[पोम्पानो बीच, फ्लोरिडा|पोम्पानो बीच]] 102,745 * [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]] 100,116 <td style="vertical-align:top;width:200px"> </td></td></td></tr></td></table> <br style="clear:both"> <div style="text-align: center;"> <gallery> Image:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |जैक्सनविले File:Central Downtown Miami 20090513.jpg|मियामी Image:Downtowntampa08.jpg|टाम्पा Image:St Pete Skyline from Pier.jpg|सैंट पीटर्सबर्ग File:The city beautiful.jpg|ऑरलैंडो File:Fort Lauderdale Skyline.jpg|फोर्ट लाउडरडेल Image:Tallahassee famu2 shot - across2.jpg|टलहसी File:Coral_Springs_One_Charter_Place.JPG|कोरल स्प्रिंग्स </gallery></div> === भाषाएँ=== 2000 में, फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 76.91 प्रतिशत लोग घर पर अंग्रेजी में बात [[पहली भाषा]] के रूप में करते हैं, जबकि 16.46 प्रतिशत लोग स्पैनिश और [[फ्रेंच-क्रियोल भाषाओं पर आधारित|फ्रेंच क्रियोल]] में बात करते हैं (मुख्य रूप से [[हाईटियन क्रियोल भाषा|हाईटियन क्रियोल]]) 1.38 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा बोली जाती है। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.83 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.59 प्रतिशत और इतालवी 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोला जाता है। इसके अलावा पुर्तगाली 0.36 प्रतिशत शामिल है, जबकि [[टैगलोग भाषा|टैगलोग]] के वक्ता 0.25 प्रतिशत हो गये हैं, [[अरबी भाषा|अरबी]] 0.21 प्रतिशत और [[वियतनामिज भाषा|वियतनामिज]] 0.20 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 23.80 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य [[भाषा]] में बात करते हैं।<ref name="MLA">{{cite web |url=http://www.mla.org/map_data |title=Most spoken languages in Florida |publisher=[[Modern Language Association]] |accessdate=3 दिसंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201170638/http://www.mla.org/map_data |archive-date=1 दिसंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> 2005 में फ्लोरिडा निवासियों में 5 वर्ष की उम्र और बड़ी उम्र के 74.54 प्रतिशत लोग घर परपहली भाषा के रूप में अंग्रेजी में बात करते हैं, जबकि 18.65 प्रतिशत लोग स्पैनिश और 1.73 प्रतिशत जनसंख्या के द्वारा फ्रेंच क्रियोल (मुख्य रूप से क्रियोल हाईटियन) बोली जाती थी। सभी निवासियों में फ्रेंच 0.63 प्रतिशत, उसके बाद जर्मन 0.45 प्रतिशत और पुर्तगाली 0.44 प्रतिशत लोगों द्वारा बोली जाती है। इसके अलावा, इतावली 0.32 प्रतिशत शामिल है, जबकि टैगलोग के वक्ता 0.30 प्रतिशत हो गये हैं, वियतनामिज 0.25 प्रतिशत और अरबी 0.23 प्रतिशत लोग बोलते हैं। सभी में फ्लोरिडा की जनसंख्या में 5 वर्ष की उम्र के और उनसे बड़े 25.45 प्रतिशत लोग घर में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषा में बात करते हैं।<ref name="MLA"/> इसका मतलब यह है अंग्रेजी -2.37% की कमी हुई, स्पेनिश 2.21%, फ्रेंच क्रियोल वृद्धि (हाईटियन क्रियोल सहित) 0.35% की वृद्धि हुई, फ्रेंच -0.20% की कमी हुई, जर्मन -0.14% की कमी हुई, इतालवी -0.12% की कमी हुई, पुर्तगाली में 0.08% की वृद्धि हुई, टैगलोग 0.05% की वृद्धि हुई, अरबी 0.02% की वृद्धि हुई है और वियतनामी भाषाएँ बोलनेवालों में 0.05% की वृद्धि हुई है।<ref name="MLA"/> फ्लोरिडा की जलवायु के कारण यह [[आप्रवासी|आप्रवासियों]] के लिए एक लोकप्रिय राज्य है। फ्लोरिडा की [[सार्वजनिक शिक्षा]] प्रणाली यह प्रमाणित करता है कि पहली बार 200 छात्रों के घरों में अंग्रेजी के अलावा अन्य भाषाएं बोली जाती हैं। 1990 में, [[लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स|लीग ऑफ़ यूनाइटेड लैटिन अमेरिकन सिटिज़न्स (LULAC)]] [[फ्लोरिडा शिक्षा विभाग|फ्लोरिडा राज्य के शिक्षा विभाग]] के खिलाफ एक [[वर्ग कार्रवाई मुकदमा]] जीता कि [[शिक्षक]] को [[अंग्रेजी भाषा सीखना और सिखाना|अन्य भाषाओं के वक्ताओं के लिए अंग्रेजी (ESOL)]] शिक्षण में प्रशिक्षित होना आवश्यक हो. [[फ्लोरिडा संविधान]] [[:फ्लोरिडा संविधान#अनुच्छेद द्वितीय: .22 जनरल प्रोविसंस.22|अनुच्छेद II, धारा 9]], में यह प्रावधान है कि अंग्रेजी "फ्लोरिडा के राज्य की [[आधिकारिक भाषा]] है।" यह प्रावधान 1988 में एक पहल [[याचिका]] पर निम्नलिखित वोट से अपनाया गया था। === धर्म === फ्लोरिडा ज्यादातर [[कट्टर]] है लेकिन राज्य में [[रोमन कैथोलिक]] भी एक बहुत बड़ा सम्प्रदाय है। यहां भी एक बड़े आकार का [[अमेरिकी यहूदी|यहूदी]] समुदाय है जो मुख्य रूप से [[दक्षिण फ्लोरिडा]] में स्थित है, कोई अन्य दक्षिणी राज्य में इतनी बड़ी यहूदी जनसंख्या नहीं है। फ्लोरिडा में मौजूदा [[धार्मिक]] जुड़ाव नीचे दी गई सारणी में दिखाया गया है:<ref>{{Cite web |url=http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |title=रिलिजन एंड पॉलिटिक्स 2008: फ्लोरिडा - प्यू फोरम ऑन रिलिजन & पब्लिक लाइफ |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131081723/http://pewforum.org/religion08/state.php?StateID=2 |archive-date=31 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref> * [[रोमन कैथोलिक]], 26% * [[कट्टर]], 48% ** [[बाप्टिस्ट]], 9% ** [[मेथोडिस्ट]], 6% ** [[पेंटेंकोस्टल]], 3% * [[यहूदी]], 3% * [[जेनोवास विटनेस]], 1% * [[मुस्लिम]], 1% * [[रूढ़िवादी]], 1% * अन्य धर्म, 1% * गैर धार्मिक, 16% == सरकार == {{main|Government of Florida}} {{seealso|List of Florida Governors|United States Congressional Delegations from Florida}} [[चित्र:Old Florida Capitol.jpg|thumb|left|200px|फ्लोरिडा कैपिटल बिल्डिंग्स]] {| align="right" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:83%" |+ <td>'''राष्ट्रपति चुनाव के परिणाम''' </td> |- bgcolor="lightgrey" !वर्ष ![[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|गणतांत्रिक]] ![[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका)|लोकतांत्रिक]] |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.22% ''4,045,624'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''50.96%''' ''4,282,074'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2004|2004]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''52.10%''' ''3,964,522'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|47.09% ''3,583,544'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''48.85%''' ''2,912,790'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.84% ''2,912,253'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|42.32% ''2,244,536'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''48.02%''' ''2,546,870'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1992|1992]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.89%''' ''2,173,310'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|''39.00% 2.072.698'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1988|1988]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''60.87%''' ''2,618,885'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.51% ''1,656,701'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1984|1984]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''65.32%''' ''2,730,350'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|34.66% ''1,448,816'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1980|1980]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''55.52%''' ''2,046,951'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|38.50% ''1,419,475'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|46.64% ''1,469,531'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.93%''' ''1,636,000'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1972|1972]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''71.91%''' ''1,857,759'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|27.80% ''718,117'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1968|1968]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''40.53%''' ''886,804'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|30.93% ''676,794'' |- | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|48.85% ''905,941'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|'''51.15%''' ''948,540'' |- | align="center" bgcolor="#fff3f3"|[[अमेरिकी राष्ट्रपति चुनाव, 1960|1960]] | align="center" bgcolor="#fff3f3"|'''51.51%''' ''795,476'' | align="center" bgcolor="#f0f0ff"|48.49% ''748,700'' |} फ्लोरिडा के राज्य सरकार के संचालन और बुनियादी ढांचे, कर्तव्य और समारोह [[फ्लोरिडा संविधान|फ्लोरिडा के संविधान]] में परिभाषित है, जो राज्य के बुनियादी कानून को स्थापित करता है और विभिन्न अधिकारों और लोगों को स्वतंत्रता की गारंटी देता है। राज्य सरकार की तीन अलग शाखाएं हैं: न्यायपालिका, कार्यपालिका और विधायिका.विधायिका बिल अगर [[फ्लोरिडा के राज्यपाल|राज्यपाल]] द्वारा हस्ताक्षर कर दिया जाये तो पूरा होकर [[फ्लोरिडा कानून]] बन जाता है। [[फ्लोरिडा विधानमंडल]] के अन्तर्गत [[फ्लोरिडा सीनेट]] है जिसमें 40 सदस्य हैं और [[फ्लोरिडा के हाउस ऑफ़ रिप्रेसेन्टेटिव्स]], जिसमें 120 सदस्य शामिल हैं। फ्लोरिडा के मौजूदा राज्यपाल [[संयुक्त राज्य अमेरिका रिपब्लिकन पार्टी|रिपब्लिकन]] [[चार्ली क्रिस्ट]] है। [[फ्लोरिडा के सुप्रीम कोर्ट]] में एक मुख्य न्यायाधीश और छह न्यायाधीश शामिल हैं। फ्लोरिडा में 67 [[काउंटी|काउन्टीस]] हैं, लेकिन [[दुवल काउंटी, फ्लोरिडा|दुवल काउंटी]] के कारण कुछ रिपोर्टों में केवल 66 ही दिखाये गये हैं, जो [[जैक्सनविले के शहर]] के साथ समाहित हैं। फ्लोरिडा में 379 शहर हैं (411 में से) जो कि नियमित रूप से फ्लोरिडा के राजस्व विभाग को रिपोर्ट देते हैं, लेकिन वहां की अन्य नगर पालिकाएं नहीं देती हैं। राज्य सरकार के लिए राजस्व का मुख्य स्रोत बिक्री कर (टैक्स) रहा है, लेकिन शहरों और काउंटी के लिए प्राथमिक राजस्व स्रोत संपत्ति कर है। === राजनीति === [[संयुक्त राज्य अमेरिका के पुनर्निर्माण युग|पुनर्निर्माण]] के बाद, गोरे संभ्रांत डेमोक्रेट (लोकतन्त्रवादी) सत्ता के लिए लड़ते रहे जब तक कि वे 1877 में सत्ता में नहीं आ गये, आंशिक रूप से हिंसक अर्द्धसैनिक रणनीति के माध्यम से मुक्त हुए गुलामों और सहयोगी दलों को निशाना बनाते रहे ताकि वे अपना मतदान कम करें. 1885 से 1889 तक, राज्य विधानमंडल के प्रावधानों के साथ यह पारित हुआ कि अश्वेतों और गरीब श्वेतों द्वारा मतदान कम हो, जो एक लोकप्रिय श्वेत डेमोक्रेटिक गठबंधन की सत्ता को एक धमकी थी। इन समूहों को मतदाता सूची से हटा दिया गया, गोरे डेमोक्रेटों ने राज्य में एक पार्टी के सत्ता की स्थापना की जैसा कि दक्षिण के पार हुआ था। 1900 में अफ्रीकी अमेरिकी राज्य की जनसंख्या में 44% थे,<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1900 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808171443/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1900 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> युद्ध से पहले भी इसी अनुपात में थे, लेकिन बड़े प्रभावी ढंग से इन्हें मताधिकार से वंचित किया गया। 1877 से लेकर 1948 तक, फ्लोरिडा ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका का राष्ट्रपति चुनाव, 1928|1928 के चुनाव]] को छोड़कर हर चुनाव में राष्ट्रपति के लिए डेमोक्रेटिक उम्मीदवार के लिए ही वोट दिया. अलगाव, मताधिकार और कृषि अवसाद के जवाब में कई अफ्रीकी अमेरिकी 1910-1940 में [[महान प्रवासन]] के लहर में फ्लोरिडा से उत्तरी शहरों में चले गए और फिर 1940 के अन्त में भी गये। नौकरी के लिए, उनके बच्चों के लिए बेहतर शिक्षा की सुविधा और वोट करने और समाज में भाग लेने का मौका देखकर वे वापस आये.फ्लोरिडा में अन्य समूहों को प्रवास का मौका मिला (इस लेख के अन्य वर्गों में नोट), 1960 में राज्य में अफ्रीकी अमेरिकियों का अनुपात 18% हो गया था।<ref>{{cite web | title = Historical Census Browser: 1960 US Census | work = University of Virginia, Geospatial and Statistical Data Center | publisher = [[University of Virginia Library]] | year = 2004 | url = http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | accessdate = 29 अगस्त 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070808165831/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/php/start.php?year=V1960 | archive-date = 8 अगस्त 2007 | url-status = dead }}</ref> 1952 से 2008 तक, पंजीकृत लोकतन्त्रियों के बहुमत होने के बावजूद राज्य ने [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1964|1964]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1976|1976]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 1996|1996]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2008|2008]] के चुनाव को छोड़कर हर चुनाव में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के लिए वोट दिया. पुनर्निर्माण के बाद पहले रिपब्लिकन [[विलियम सी. क्रेमर|कांग्रेस प्रतिनिधि]] 1954 में चुने गए।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |title=William C. Cramer, 81, a Leader Of G.O.P. Resurgence in South |last=Saxon |first=Wolfgang |date=अक्टूबर 27, 2003 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042944/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E03EFDF1131F934A15753C1A9659C8B63 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> पुनर्निर्माण के बाद राज्य के पहले रिपब्लिकन [[एडवर्ड जे गर्ने|सीनेटर]] 1968 में चुने गए,<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |title=E. J. Gurney, 82, Senator Who Backed Nixon |last=Thomas, Jr |first=Robert McG |date=मई 23, 1996 |publisher=''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042856/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D01E4DD1E39F930A15756C0A960958260 |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref> और उसके दो साल बाद पहले रिपब्लिकन [[क्लौड आर किर्क, जूनियर|गवर्नर]].<ref>{{cite web |url=http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |title=Claude Roy Kirk, Jr. |publisher=Office of Cultural and Historic Programs, State of Florida |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070818093043/http://dhr.dos.state.fl.us/museum/collections/governors/about.cfm?id=43 |archive-date=18 अगस्त 2007 |url-status=live }}</ref> 1998 में, ऐसा वर्णित था कि जातीय अल्पसंख्यकों के उच्च प्रतिशत के कारण डेमोक्रेट राज्य में सबसे अधिक महत्वपूर्ण हैं और साथ ही साथ [[पूर्वोत्तर संयुक्त राज्य अमेरिका|उत्तर-पूर्व संयुक्त राज्य अमेरिका]] से मुख्य रूप से आने वाले प्रत्यारोपित श्वेत उदारवादी भी बहुत प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स">{{cite web |title=Florida's Split: Will It Play in the Panhandle? |last=Navarro |first=Mireya |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080919042753/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01E1D81330F932A1575AC0A96E958260&sec=&spon=&pagewanted=all |archive-date=19 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref>[[दक्षिण फ्लोरिडा महानगरीय क्षेत्र]] इसका एक अच्छा उदाहरण है क्योंकि यहां विशेष रूप से जातीय अल्पसंख्यक और श्वेत उदारवादी दोनों ही एक उच्च स्तर पर हैं। इस कारण यह क्षेत्र राज्य के सबसे अधिक डेमोक्रेटिक क्षेत्रों में स्थान रखता है। डेटोना महानगरीय क्षेत्र, एक हद तक कम जनसंख्या कि दृष्टि से दक्षिण फ्लोरिडा के समान है। ओरलेंडो शहर की जनसंख्या में एक बड़ा हिस्सा हिस्पैनिक का था जो अक्सर डेमोक्रेटों के पक्ष में रहते हैं। फ्लोरिडा के दूसरे क्षेत्रों में विशेष रूप से ग्रामीण और उपनगरीय क्षेत्रों में रिपब्लिकन (प्रजातंत्रवादी) अधिक प्रभावशाली हैं।<ref name="दि न्यू यॉर्क टाइम्स" /> [[I-4 गलियारे]] क्षेत्र तेजी से बढ़ रहा है, जो [[केन्द्रीय फ्लोरिडा]] से गुजरते हुऐ [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]]/[[सेंट पीटर्सबर्ग, फ्लोरिडा|सेंट पीटर्सबर्ग]], को जोड़ते हैं, दोनों की रिपब्लिकन और डेमोक्रेटिक मतदाताओं की संख्या लगभग समान है। ये क्षेत्र अक्सर राज्य के रूढ़िवादी उत्तरी भाग का और उदार दक्षिणी भाग का विलय बिंदु है यह राज्य के सबसे बड़े स्विंग (झूला) क्षेत्र बनने के रूप में देखा जाता है। हाल के दिनों में, जो भी हो I-4 गलियारे क्षेत्र, फ्लोरिडा के 40% मतदाताओं से युक्त है और राष्ट्रपति पद के चुनाव में फ्लोरिडा राज्य के वोट से ही अक्सर जीत निर्धारित किया जाता है।<ref name="The Washington Times">{{cite web |title=As I-4 corridor goes, so goes Florida |last=Lengell |first=Sean |work=[[The Washington Times]] |url=http://www.washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080131084327/http://washingtontimes.com/article/20080128/NATION/3421225/1001 |archive-date=31 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> डेमोक्रेटिक पार्टी के मतदाता पंजीकरण में बढ़त बनाए रखते है और दोनों राज्यव्यापी 67 काउंटियों में से 40 में भी, [[मियामी-डेड काउंटी, फ्लोरिडा|मियामी-डेड काउंटी]], [[ब्रोवार्ड काउंटी, फ्लोरिडा|ब्रोवार्ड काउंटी]] और [[पाम बीच काउंटी, फ्लोरिडा|पाम बीच काउंटी]], राज्य के तीन सबसे अधिक आबादी वाले काउंटी भी इनमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |title=Voter Registration by Party Affiliation and County |month=January |year=2008 |publisher=Florida Department of State |accessdate=26 फरवरी 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111124083756/http://election.dos.state.fl.us/voterreg/registration.asp |archive-date=24 नवंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> 2008 में, पंजीकरण में डेमोक्रेटिक के बढ़त के बावजूद, रिपब्लिकन राज्यपालिका नियंत्रण, अन्य राज्यव्यापी वैकल्पिक कार्यालयों, राज्य विधानमंडल के दोनों सदनों और [[संयुक्त राज्य अमेरिका प्रतिनिधि सभा|प्रतिनिधि सभा]] में राज्य की 25 सीटों में से 15 सीटें ही मिलीं. फ्लोरिडा लगातार राष्ट्रपति के चुनाव में एक [[स्विंग राज्य]] के रूप में सूचीबद्ध है। [[फ्लोरिडा में संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रपति चुनाव, 2000|2000 के चुनाव]] में नजदीकी चुनावी लड़ाई में राज्य ने एक निर्णायक भूमिका निभाई थी। 2008 में, [[रिपब्लिकन पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#GOP फ़रवरी 5 नियम|रिपब्लिकन फ्लोरिडा प्राथमिक चुनाव]] और [[डेमोक्रेटिक पार्टी (संयुक्त राज्य अमेरिका) राष्ट्रपति प्राइमरिस, 2008#नलिफैद प्राइमरिस|डेमोक्रेटिक फ्लोरिडा प्राइमरी चुनाव]] में उनके वोट को आधा कर दिया गया, जब दोनों पार्टियों के प्रतिनिधियों ने राष्ट्रीय नियमों का उल्लंघन अगस्त कनवेन्शन में किया। {{Further|[[Political party strength in Florida]]}} == सार्वजनिक सुरक्षा == 2009 में फ्लोरिडा पांचवें सबसे खतरनाक राज्य के स्थान पर था। 2008 में प्रतिबद्ध जुर्म के रिकॉर्ड पर आधारित इसका स्थान गंभीर है।<ref>[http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main main|dl1|link3|http%3A%2F%2Fwww.walletpop.com%2Finsurance%2Fmost-dangerous-states] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180914022659/http://www.walletpop.com/insurance/most-dangerous-states?icid=main |date=14 सितंबर 2018 }} 23 मार्च 2009 को प्राप्त</ref> == शिल्पकला == जबकि कई घरों और व्यावसायिक इमारतों देश में [[शिकागो स्कूल (वास्तुकला)|दूसरे जगहों के समान]] लगते हैं, राज्य का [[स्पैनिश औपनिवेशिक रिवाइवल वास्तुकला|स्पैनिश रिवाइवल]] [[फ्लोरिडा क्रैकर शिल्पकला|फ्लोरिडा वर्नाकूलर]] और [[मेडिटेरेनियन रिवाइवल स्टाइल]] सहित राज्य के कुछ भाग में कुछ अनूठी शैली विनियोजित है।<ref>{{Cite web |url=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |title=http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825042936/http://www.floridatoday.com/article/20090423/COLUMNISTS0207/904230319/1086 |archive-date=25 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |title=http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821061223/http://m.floridatoday.com/news.jsp?key=201475 |archive-date=21 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref> == अर्थव्यवस्था == [[चित्र:Space Shuttle Columbia launching.jpg|thumb|175px|right|कैनेडी स्पेस सेंटर से [149] का शुभारंभ.]] [[चित्र:Port of Miami Florida.jpg|thumb|right|175px|मियामी का बंदरगाह दुनिया का सबसे बड़ा पोतविहार बंदरगाह है और दुनिया की सबसे बड़ी अनगिनत पोतविहार कंपनियों का मुख्यालय है।]] [[चित्र:Brickell1.JPG|thumb|right|175px|मियामी के ब्रिकेल फाइनेंसियल डिस्ट्रिक्ट में U.S में अंतर्राष्ट्रीय बैंकों के दूसरा सबसे बड़ा संकेन्द्रण शामिल है।]] [[चित्र:Sugar cane madeira hg.jpg|right|175px|thumb|दक्षिण फ्लोरिडा जलवायु गन्ने उगाने के लिए अच्छा है।]] 2007 में फ्लोरिडा का सकल घरेलू उत्पाद ग्रौस डोमेस्टिक प्रोडक्ट (GDP) 734.5 अरब डॉलर था। अपने सकल घरेलू उत्पाद में संयुक्त राज्य अमेरिका में यह चौथी सबसे बड़ी अर्थव्यवस्था है।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |title=Gross Domestic Product by state Table 8:Gross Domestic Product by State in Current Dollars, 2003-2006 |publisher=[[Bureau of Economic Analysis]], [[United States Department of Commerce]] |month=July |year=2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |format=PDF |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhNekmW?url=http://www.bea.gov/scb/pdf/2007/07%20July/0707_gdp_state.pdf |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref>[[GDP प्रति व्यक्ति (नाम मात्र) के आधार पर U.S. राज्यों की सूची|प्रति व्यक्ति निजी आय]] 38,417 डॉलर थी, जो देश के 20वीं श्रेणी में थे।<ref>{{cite web |url=http://www.bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?fips=12000&yearin=2006 |title=State BEARFACTS 1996–2006 |publisher=Bureau of Economic Analysis, United States Department of Commerce |date=सितंबर 30, 2007 |accessdate=2 मार्च 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010222521/http://bea.gov/regional/bearfacts/stateaction.cfm?yearin=2006&fips=12000 |archive-date=10 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> 2007 में राज्य के कुल उत्पादन के लिए प्रमुख योगदान क्रमशः सामान्य सेवाओं, वित्तीय सेवाओं, व्यापार, परिवहन और सार्वजनिक उपयोगिताओं, विनिर्माण और निर्माण के थे। [[पर्यटन]] राज्य की अर्थव्यवस्था का सबसे बड़ा क्षेत्र है। राज्य में गर्म मौसम और समुद्र तटों का सकड़ों मीलों तक फैले रहने के कारण हर साल करीब 60 मिलियन पर्यटक यहां की ओर आकर्षित होते हैं। [[मनोरंजन पार्क]] विशेष रूप से [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] क्षेत्र, पर्यटन का एक महत्वपूर्ण भाग है। [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड रिज़ॉर्ट]] दुनिया की सबसे बड़ी अवकाश रिसॉर्ट है, इसमें चार [[थीम पार्क]], [[बुएना विस्टा झील, फ्लोरिडा|लेक बुएना विस्टा, फ्लोरिडा]] और 20 से अधिक होटल और [[यूनिवर्सल ऑरलैंडो रिज़ॉर्ट]], [[बूश गार्डेन्स]], [[सी वर्ल्ड]] और अन्य प्रमुख उद्यानों के साथ राज्य ड्राइव पर्यटन भी शामिल है। कई शहरों में भी समुद्र तट पर पर्यटन स्थल लोकप्रिय हैं, विशेषकर सर्दियों के महीनों में. दूसरा सबसे बड़ा उद्योग [[कृषि]] है। 2006 में अमेरिका {{ndash}} की अर्थव्यवस्था में [[नींबू|खट्टे]] [[फल]], विशेष रूप से [[संतरे (फल)|नारंगी]] का एक बड़ा हिस्सा हैं और फ्लोरिडा के खट्टे फलों के उत्पादन में अधिकांश भाग नींबू, संतरे का 74 प्रतिशत, [[कीनू]] का 58 प्रतिशत से 67 प्रतिशत और [[अंगूर]] के 54 प्रतिशत था। राज्य में नारंगी वाणिज्यिक उत्पादन का 95 प्रतिशत का उपयोग ज्यादातर [[संतरे का रस|संतरे के रस]] के संसाधन के रूप में होता है जो कि (एक सरकारी [[राज्य पेय]]) भी है।<ref>{{cite web |url=http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |title=Commodity Profile: Citrus |publisher=Agricultural Issues Center, [[University of California]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331082917/http://aic.ucdavis.edu/profiles/Citrus-2006.pdf |archive-date=31 मार्च 2010 |url-status=dead }}</ref>[[नींबू में लगने वाला कीड़ा]] चिंता का एक मुद्दा बना हुआ है। अन्य उत्पादों में [[गन्ना]], [[स्ट्रॉबेरी]], [[टमाटर]] और [[अजवाइन]] शामिल हैं।<ref>{{cite web |url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |title=Crop Profile for Celery in Florida |publisher=NSF Center for Integrated Pest Management, [[North Carolina State University]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5uNhL9w1x?url=http://www.ipmcenters.org/cropprofiles/docs/FLCelery.html |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐवरग्लेड्स कृषि क्षेत्र कृषि का एक प्रमुख केन्द्र है। कृषि का पर्यावरणीय प्रभाव, विशेषकर [[जल प्रदूषण]] आज फ्लोरिडा में एक प्रमुख मुद्दा है। [[फॉस्फेट#घटना|फॉस्फेट खनन]] [[बोन घाटी]] में केंद्रित है, यह राज्य का तीसरा सबसे बड़े उद्योग है। संयुक्त राज्य अमेरिका में किसानों के फास्फेट की जरूरत का 75 प्रतिशत फास्फेट का उत्पादन यह राज्य अकेला ही करता है जो विश्व की आपूर्ति का 25 प्रतिशत है। इसका लगभग 95 प्रतिशत का इस्तेमाल कृषि के लिए (90 प्रतिशत [[उर्वरक]] और 5 प्रतिशत [[पशु आहार|पशु]] आहार संपूरक के रूप में) और 5 प्रतिशत का इस्तेमाल अन्य कामों के लिए किया जाता है।<ref>{{cite web |url=http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |title=About Phosphate |publisher=[[The Mosaic Company]] |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070923012437/http://www.phosphateflorida.com/mosaic.asp?page=about_phosphate |archive-date=23 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> (सबसे उल्लेखनीय कैनेडी स्पेस सेंटर) 1962 में, केप केनवरल में NASA [[मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट की सूची|मेरिट द्वीप प्रक्षेपण साइट]] के आगमन के बाद से, फ्लोरिडा में एक बड़ा [[एयरोस्पेस|एयरोस्पेस उद्योग]] विकसित हुआ है। इसके अतिरिक्त हाल ही में राज्य के प्रमुख महानगरीय क्षेत्रों में चिकित्सा और बायो (जैव) तकनीक उद्योग में सहसा वृद्धि देखी गयी है। हाल ही में ऑरलैंडो को बर्न्हम संस्थान, एक प्रमुख बायो प्रौद्योगिकी और चिकित्सा अनुसंधान कंपनी के नए मुख्यालय के लिए आधिकारिक साइट के रूप में चुना गया था। 2004 तक यह राज्य भी कुछ अन्य राज्यों में से एक था जहां [[न्यूनतम वेतन|न्यूनतम मजदूरी]] का कोई कानून नहीं था जब मतदाताओं ने एक संवैधानिक राज्य न्यूनतम वेतन की स्थापना कर संशोधन पारित किया (न्यूनतम मजदूरी कानून में अद्वितीय) और अनिवार्य किया कि हर छह महीने पर मुद्रास्फीति के हिसाब से इसे समायोजित किया जाएगा. वर्तमान में 1 जनवरी 2009 से फ्लोरिडा के राज्य में न्यूनतम वेतन 7.21 डॉलर है।<ref name="minwage">{{cite web |url=http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |title=Florida's Minimum Wage |publisher=State of Florida, Agency for Workforce Innovation |date=अक्टूबर 15, 2008 |accessdate=4 फरवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619052908/http://www.floridajobs.org/minimumwage/index.htm |archive-date=19 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> ऐतिहासिक द्दष्टि से फ्लोरिडा की अर्थव्यवस्था पशु पालन और कृषि पर आधारित थी, (विशेषकर [[गन्ना]], [[नींबू]], [[टमाटर]] और [[स्ट्रॉबेरी]]). 1900 के आरंभ में, जमीन के सट्टेबाजों ने फ्लोरिडा की खोज की और [[हेनरी प्लांट]] और [[हेनरी फ्लैगलेर]] जैसे व्यापारियों ने यहां [[रेल रोड]] प्रणाली को विकसित किया, जो लोगों को यहां मौसम और स्थानीय अर्थव्यवस्था के कारण लाने लगे.तब से पर्यटन में भारी उछाल आया, विकास का एक नया चक्र चला और खेतों के लिये बड़े सौदे हुए. नौ राज्यों में फ्लोरिडा ही एक ऐसा राज्य है जहां कोई व्यक्तिगत [[आयकर|आय कर]] ''([[राज्य बिक्री कर|अन्यों की सूची]])'' लागू नहीं है। राज्य में "अमूर्त निजी संपत्ति पर कर लगाया गया था" (शेयर, बोंड्स, म्युचुअल फंड, मुद्रा बाजार फंड, आदि), लेकिन यह कर 2006 के बाद समाप्त कर दिया गया। राज्य [[बिक्री कर]] की दर 6% है।<ref>{{cite web |url=http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |title=Florida Sales and Use Tax |publisher=State of Florida |accessdate=17 नवंबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061016013121/http://www.myflorida.com/dor/taxes/sales_tax.html |archive-date=16 अक्तूबर 2006 |url-status=dead }}</ref> स्थानीय सरकारों के लिए एक अतिरिक्त 1.5% तक की स्थानीय विकल्प बिक्री कर लागू कर सकते हैं। एक स्थान के [[उपयोग कर]] का दर अपने स्थानीय विकल्प सहित बिक्री कर की दर, किसी भी रूप में समान ही रहेगा.राज्य के बाहर खरीद कर, अगर खरीद की तारीख से छह महीने के भीतर फ्लोरिडा में लाया गया तो उपयोग कर लागू होगा. [[राजस्व मुद्रांक|दस्तावेजी टिकटें]] दस्तावेज स्थानान्तरण और बंधक पर कर आवश्यक हैं। अन्य करों कॉर्पोरेट आय, संचार सेवाओं, बेरोजगारी, ठोस अपशिष्ट, बीमा प्रीमियम, प्रदूषक और विभिन्न ईंधन कर शामिल हैं। 2008 में तीसरी तिमाही के अंत में फ्लोरिडा में देश का सबसे अधिक अनुचित दर बंधक के लिये थी, बंधक के साथ बकाया दर 7.8% कम से कम 60 दिनों के लिये थी।<ref name="TBFP">{{cite news|url=http://www.burlingtonfreepress.com/article/20081203/BUSINESS/812030301/1003/BUSINESS|title=State scores well in credit card, mortgage payment delinquency|publisher=''[[The Burlington Free Press]]''|date=December 3, 2008|accessdate=3 दिसंबर 2008}}{{Dead link|date=सितंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> राज्य में दूसरा सबसे ज्यादा क्रेडिट कार्ड अपराध दर था, कार्ड ग्राहकों को 1.45% दर के साथ अधिक से अधिक 90 दिनों के बकाया एक या एक से अधिक क्रेडिट कार्ड पर देना पड़ता था।<ref name="TBFP" /> राष्ट्रीय आवास बाजार की 2009 की सूची है कि रियल ऐस्टेट में अचानक गिरावट से फ्लोरिडा में बहुत अधिक लोग प्रभावित हुए थे।<ref>{{cite magazine |url=http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |title=America's 25 Weakest Housing Markets |author=Orr, Deborah |periodical=''[[Forbes]]'' |date=जनवरी 7, 2009 |accessdate=25 जनवरी 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122022234/http://www.forbes.com/realestate/2009/01/07/housing-cities-realestate-forbeslife-cx_do_0107realestateweak.html?partner=relatedstoriesbox |archive-date=22 जनवरी 2009 |url-status=live }}</ref> 2000 के आरंभ में निर्माण में तेजी आने से 300.000 खाली घर फ्लोरिडा में हैं 2009 के राज्य के आंकड़ों के अनुसार.<ref>{{cite news |url=http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |title=Our views:Playing with fire |publisher=''[[Florida Today]]'' |date=मार्च 20, 2009 |accessdate=मार्च 22, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150316145607/http://www.floridatoday.com/article/20090320/OPINION/90319027/1006/NEWS01 |archive-date=16 मार्च 2015 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में एक और प्रमुख आर्थिक इंजन [[संयुक्त राज्य अमेरिका की सेना]] है। वर्तमान में राज्य में 24 सैन्य अड्डे हैं, आवास तीन [[एकीकृत कमान के योद्धा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका का मध्य कमान]] टाम्पा में, [[संयुक्त राज्य अमरिका का दक्षिणी कमान]] [[डोराल]] में और [[संयुक्त राज्य अमेरिका के विशेष अभियान कमान]] टाम्पा में.वर्तमान में फ्लोरिडा में 109,390 अमेरिकी सैनिक तैनात हैं<ref>{{cite news | title=State-by-State Listing of Major U.S. Military Bases - Florida | url=http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | work= | publisher= | location= | pages= | date= | id= | accessdate=July 6, 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101208160957/http://usmilitary.about.com/library/milinfo/statefacts/blfl.htm | archive-date=8 दिसंबर 2010 | url-status=dead }}</ref> जिनका योगदान, सीधे और परोक्ष रूप से, 52 अरब डॉलर एक साल का राज्य की अर्थव्यवस्था में हैं।<ref>{{cite news | first=Jim | last=Ash | title=Military-friendly bill cruise | url=| work= | publisher=Florida Today | location=Melbourne, Florida | pages= 9B | date=15 अप्रैल 2009 | id= | accessdate=}}</ref> == शिक्षा == [[चित्र:FIU OE.JPG|thumb|right|215px|मियामी में फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Westcott 8445.jpg|thumb|right|215px|टलहसी में फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:Pba.jpg|thumb|right|215px|पश्चिम पाम बीच में पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] [[चित्र:UCFlibrary.jpg|thumb|right|215px|ओरलेंडो में यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] [[चित्र:CenturyTower.jpg|thumb|right|215px|गैनेस्विल्ले में यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] [[चित्र:UofMiamiLakeOsceola.jpg|thumb|right|215px|कोरल गबेस में यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] {{seealso|Education in Florida}} फ्लोरिडा के सार्वजनिक प्राथमिक और माध्यमिक स्कूल [[फ्लोरिडा के शिक्षा विभाग]] द्वारा प्रशासित हैं। === फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम === [[फ्लोरिडा के स्टेट यूनिवर्सिटी सिस्टम]] एक [[यूनिवर्सिटी सिस्टम|विश्वविद्यालय प्रणाली]] जो 1905 में स्थापित की गयी थी और वर्तमान में [[फ्लोरिडा बोर्ड ऑफ़ गवर्नर्स]] द्वारा नियंत्रित है। 2008 शैक्षणिक वर्ष के दौरान 301,570 छात्र थे, जिन्होंने इन संस्थानों में से किसी एक में अध्ययन किया। {| | valign="top" width=35% | * [[फ्लोरिडा ए एंड एम यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा गल्फ कोस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा स्टेट यूनिवर्सिटी]] * [[न्यू कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] | valign="top" width=35% | * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ सेंट्रल फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ नॉर्थ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ साउथ फ्लोरिडा]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ वेस्ट फ्लोरिडा]] |} === फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालय === [[स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय|फ्लोरिडा के स्वतंत्र कालेज और विश्वविद्यालय]] फ्लोरिडा राज्य के 28निजी और शैक्षणिक संस्थानों की एक संस्था है।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/ |title=ICUF की सरकारी वेबसाइट |access-date=1 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529013848/http://icuf.org/ |archive-date=29 मई 2010 |url-status=dead }}</ref> फ्लोरिडा में कई बड़े और छोटे निजी संस्थान हैं। "स्वतंत्र कालेज और फ्लोरिडा के विश्वविद्यालय", फ्लोरिडा में निजी विश्वविद्यालयों के हितों की सेवा करते हैं। इस संगठन ने बताया कि उनके सदस्य संस्थानों में 2006 के अन्त तक 121,000 से ज्यादा छात्र शिक्षा प्राप्त कर चुके हैं।<ref>{{Cite web |url=http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |title=2005-2006 Accountability Report: Quality, Productivity, Diversity, and Access |last=Atherton |first=Blair |date=अगस्त 2006 |accessdate=14 सितंबर 2007 |format=PDF |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925205651/http://www.icuf.org/_docs/2005-2006_Acct_Report.pdf |archive-date=25 सितंबर 2007 |url-status=dead }}</ref> {| | valign="top" width=35% | * [[बैरी यूनिवर्सिटी]] * [[बीकोन कॉलेज]] * [[बेथुन-कुकमैन यूनिवर्सिटी]] * [[क्लीयरवाटर क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[एकर्ड कॉलेज]] * [[एडवर्ड वाटर्स कॉलेज]] * [[एम्बरी-रिडल एरोनॉटिकल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लैगलर कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा हॉस्पिटल कॉलेज ऑफ़ हेल्थ साइंस]] * [[फ्लोरिडा इंस्टिट्यूट ऑफ़ टेक्नोलॉजी]] * [[फ्लोरिडा मेमोरियल यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा साउदर्न कॉलेज]] * [[हॉजेस यूनिवर्सिटी]] | valign="top" width=35% | * [[जैक्सनविले यूनिवर्सिटी]] * [[लिन यूनिवर्सिटी]] * [[नोवा साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[पाम बीच अटलांटिक यूनिवर्सिटी]] * [[रिंगलिंग कॉलेज ऑफ़ आर्ट एंड डिज़ाइन]] * [[रॉलिंस कॉलेज]] * [[सेंट लियो यूनिवर्सिटी]] * [[सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|सेंट थॉमस यूनिवर्सिटी]] * [[साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी (फ्लोरिडा)|साउथईस्टर्न यूनिवर्सिटी]] * [[स्टेटसन यूनिवर्सिटी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ मियामी]] * [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ टाम्पा]] * [[वार्नर यूनिवर्सिटी]] * [[वेबर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] |} इसके अतिरिक्त, वहां 20 कॉलेज और विश्वविद्यालय का ICUF के साथ कोई संबद्ध नहीं हैं, लेकिन फ्लोरिडा के राज्य में इन विश्वविद्यालयों को पूरी मान्यता प्राप्त हैं। {| | valign="top" width=35% | * [[एवे मारिया यूनिवर्सिटी]] * [[बाप्टिस्ट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[डिजिटल मीडिया आर्ट्स कॉलेज|बोका रैटन आर्ट्स कॉलेज]] * [[कार्लोस एल्बिज़ु यूनिवर्सिटी]] * [[एवरेस्ट यूनिवर्सिटी]] * [[ऐवरग्लेड्स यूनिवर्सिटी]] * [[फ्लोरिडा क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[फोर्ट लाउडरडेल इंस्टिट्यूट ऑफ़ आर्ट]] * [[फुल सेल यूनिवर्सिटी]] * [[हॉब साउंड कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[जॉन्सन एंड वेल्स यूनिवर्सिटी]] * [[जोन्स कॉलेज (जैक्सनविले)|जोन्स कॉलेज]] * [[मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी ऑफ़ आर्ट एंड डिजाइन|मियामी इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[नॉर्थवुड यूनिवर्सिटी]] * [[ऑरलैंडो क्युलिनरी अकेडमी]] * [[पेंसाकोला क्रिश्चियन कॉलेज]] * [[रासमुसेन कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्'स विंनेय कॉलेज सेमिनार|सेंट जॉन्'स कॉलेज]] * [[शिलर इंटरनैशनल यूनिवर्सिटी]] * [[ट्रिनिटी कॉलेज (फ्लोरिडा)|ट्रिनिटी कॉलेज]] |} === फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम === [[फ्लोरिडा कॉलेज सिस्टम|फ्लोरिडा कॉलेज प्रणाली]] फ्लोरिडा के अट्ठाईस सरकारी कॉलेजों का प्रबंधन और धन का काम भी संभालती है। {| | valign="top" width=35% | * [[ब्रेवर्ड कम्युनिटी कॉलेज]] * [[ब्रोवार्ड कॉलेज]] * [[सेंट्रल फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[चिपोला कॉलेज]] * [[डायटोना स्टेट कॉलेज]] * [[एडीसन कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा कीज़ कम्युनिटी कॉलेज]] * [[फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज ऐट जैक्सनविले]] * [[गल्फ कोस्ट कम्युनिटी कॉलेज]] * [[हिल्सबोरो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[इंडियन रिवर स्टेट कॉलेज]] * [[लेक सिटी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[लेक-सम्टर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[नॉर्थवेस्ट फ्लोरिडा स्टेट कॉलेज]] | valign="top" width=35% | * [[मियामी डेड कॉलेज]] * [[नॉर्थ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पाम बीच कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पास्को-हरनैंडो कम्युनिटी कॉलेज]] * [[पेंसाकोला जूनियर कॉलेज]] * [[पोल्क कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट जॉन्स रिवर कम्युनिटी कॉलेज]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग कॉलेज]] * [[सैंटा फे कॉलेज]] * [[सेमीनोल स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा]] * [[साउथ फ्लोरिडा कम्युनिटी कॉलेज]] * [[स्टेट कॉलेज ऑफ़ फ्लोरिडा, मनाटी-सारासोटा]] * [[टलहसी कम्युनिटी कॉलेज]] * [[वैलेंसिया कम्युनिटी कॉलेज]] |} == यातायात == {{Main|Transportation in Florida}} === राजमार्ग === {{Main|State Roads in Florida}} [[चित्र:National-Atlas-Florida-major-road-map.gif|200px|thumb|प्रमुख सड़कों और शहरों के साथ फ्लोरिडा के मानचित्र]] फ्लोरिडा के [[अंतर्राज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय]], [[फ्लोरिडा राज्य सड़क|राज्य राजमार्गों]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]] [[फ्लोरिडा के यातायात विभाग]] द्वारा संचालित हैं। फ्लोरिडा के [[फ्लोरिडा के अंतरराज्यीय राजमार्ग|अंतर्राज्यीय राजमार्ग प्रणाली]] में 1,473 मील (2,371 किमी) राजमार्ग शामिल है और राज्य में 9,934 मील (15,987 किमी) गैर-अंतर्राज्यीय राजमार्ग हैं, जैसे [[फ्लोरिडा राज्य राजमार्ग]] और [[U.S. राजमार्ग|अमेरिकी राजमार्ग]]. फ्लोरिडा प्राथमिक अंतर्राज्यीय मार्गों में शामिल हैं: * [[चित्र:I-4.svg|20px]] [[I-4]], जो राज्य को द्विभाजित करती है [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]], [[लेकलैन्ड, फ्लोरिडा|लेकलैन्ड]], [[ऑरलैंडो, फ्लोरिडा|ऑरलैंडो]] और [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]], को जोड़ती है, [[I-95]] को [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] में और [[I-75]] को [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-10.svg|20px]] [[I-10]] है, जो पैनहैंडल के आरपार, [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]], [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]], [[टलहसी, फ्लोरिडा|टलहसी]] और [[पेंसाकोला, फ्लोरिडा|पेंसाकोला]], जंक्शनों के साथ [[I-95]] को [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] में और [[I-75]] [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में जोड़ती है। * [[चित्र:I-75.svg|20px]] [[I-75]] जो [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] के पास राज्य में प्रवेश करती है [[जैक्सनविले, फ्लोरिडा|जैक्सनविले]] के (45 मील पश्चिम) और दक्षिण की ओर जारी रहते हुऐ [[गैनेस्विल्ले, फ्लोरिडा|गैनेस्विल्ले]], [[ओकाला, फ्लोरिडा|ओकाला]], '[[टाम्पा]] के पूर्वी उपनगर, [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]], [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]], [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] और [[नेपल्स, फ्लोरिडा|नेपल्स]], जहां यह "[[एलिगेटर ऐले]]" को पार करती हुई दक्षिण की ओर मुड़ जाती है और एक [[टोल सड़क]] [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|किले लाउडरडेल]] तक जाकर [[हियालेह, फ्लोरिडा|हियालेह]] / [[मियामी लेक्स|मियामी झील]] में समाप्त होती है जिसका जंक्शन [[I-10]] के साथ [[लेक सिटी, फ्लोरिडा|लेक सिटी]] में और [[I-4]] [[टाम्पा]] में है। * [[चित्र:I-95.svg|20px]] [[फ्लोरिडा में I-95|I-95]] जो [[जैक्सनविले]] के पास राज्य में प्रवेश करती है और अटलांटिक तट तक जाती है [[डेटोना बीच, फ्लोरिडा|डेटोना बीच]] होते हुऐ [[अंतरिक्ष तट|मेलबोर्न / तितुस्विल्ले]], [[पाम बे, फ्लोरिडा|पाम बे]], [[वेरो बीच, फ्लोरिडा|वेरो बीच]], [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]], [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]], [[स्टुअर्ट, फ्लोरिडा|स्टुअर्ट]], [[वेस्ट पाम बीच, फ्लोरिडा|वेस्ट पाम बीच]] और [[फोर्ट लाउडरडेल]] तक जाती है और [[डाउनटाउन मियामी]] से पहले जंक्शनों के साथ [[I-10]] [[जैक्सनविले]] में और [[I-4]] [[डेटोना बीच]] में समाप्त हो जातीं है। [[चित्र:Palmetto Expressway northbound.jpg|thumb|195px|right|मियामी का पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे फ्लोरिडा के सबसे व्यस्त सड़कों में से एक है।]] मार्गों के निर्माण से पहले [[1956 के संघीय सहायता राजमार्ग अधिनियम]] के तहत, फ्लोरिडा में एक लंबी राज्य पार [[टोल रोड]] का निर्माण शुरू हुआ, [[फ्लोरिडा'स टर्नपाइक]]. 1957 में [[फोर्ट पियर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट पियर्स]] से दक्षिण [[गोल्डन ग़्लेडस इन्टरचेन्ज]] का पहला अनुभाग, पूरा किया गया। दूसरे भाग में उत्तर के ऑरलैंडो से [[वाइल्डवूड, फ्लोरिडा|वाइल्डवूड]] के लिए (वर्तमान के [[गांवों, फ्लोरिडा|गांवों]]) और [[होमस्टेड एक्सटेंशन ऑफ़ फ्लोरिडा'स टर्नपाइक|दक्षिण की ओर विस्तार]] होकर [[मियामी]] से [[होमस्टेड, फ्लोरिडा|होमस्टेड]] जाकर यह 1974 में पूरी हो गयी थी। राज्य के राजमार्ग एक विशेष क्रम में गिने जाते हैं। राज्य में राजमार्गों के पहले अंक, कुछ अपवादों के साथ इसप्रकार रखे गये जैसे [[फ्लोरिडा स्टेट रोड 112|राज्य सड़क 112]] इन्टरस्टेट-95 को [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] से जोड़ता है या ऑरलैंडो में [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 15|राज्य सड़क-15]], पहला अंक यह संकेत देता है कि राज्य सड़क किस क्षेत्र का है, ये उत्तर में 1 से दक्षिण में 9 तक गिने जाते हैं। उत्तर दक्षिण फ्लोरिडा राज्य सड़क का नम्बर आम तौर पर अजीब है जो गिनती में पूर्व से पश्चिम की तरफ बढ़ता है और पूर्व पश्चिम फ्लोरिडा राज्य सड़क भी उत्तर से दक्षिण की ओर गिना जाता हैं। इस सम्मेलन के बाद, स्टेट रोड 907 या मियामी बीच का ऑलटन रोड, स्टेट रोड 997 से सूदूर पूर्व में है जो क्रोम एवेन्यू या मियामी-डेड काउंटी का सूदूर पश्चिम उत्तर-दक्षिण रोड है। इस नियम का दूसरे उल्लेखनीय अपवाद [[फ्लोरिडा राज्य सड़क 826|राज्य सड़क 826]], या पल्मेट्टो एक्सप्रेसवे है (चित्र उत्तर की तरफ बढ़ता हुआ) हालांकि जिनकी गिनती सम है, उत्तर से दक्षिण के लिए ही लेबल लगे है। राज्य की सड़कों पर एक से चार अंक ही दिये गये हैं इनके महत्व और सड़क के स्थान को ध्यान में रखते हुऐ .<ref>[http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm FHP राज्य सड़क सूची] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080822052416/http://www.flhsmv.gov/fhp/misc/RoadListing.htm |date=22 अगस्त 2008 }} 29 मार्च 2009 को एक्सेस किया गया</ref> काउंटी सड़कें भी अक्सर इसी प्रणाली का पालन करती हैं। === इंटरसिटी रेल === [[चित्र:Miami International FH020002.jpg|195px|thumb|right|मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे दुनिया का 10वां सबसे बड़ा कार्गो हवाई अड्डा है।]] फ्लोरिडा में [[ऐमट्रैक]] की सेवा चलती है: [[सैनफोर्ड, फ्लोरिडा|सैनफोर्ड]], [[ऑरलैंडो-किसिमी, फ्लोरिडा, महानगरीय क्षेत्र सांख्यिकी|ग्रेटर ऑरलैंडो]] में [[ऑटो ट्रेन (ऐमट्रैक)|ऐमट्रैक ऑटो ट्रेन]] का दक्षिणी टर्मिनस है जो [[लॅरटन, वर्जीनिया]], दक्षिण [[वॉशिंगटन, डी. सी.|वाशिंगंटन, डीसी]] से आरंभ होती है। [[सूर्यास्त लिमिटेड|सन्सेट लिमिटेड]], का पूर्वी टर्मिनस भी ऑरलैंडो है, जो पूरे दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में [[नई ऑरलियंस, लुइसियाना|नई ऑरलियंस]], [[ह्यूस्टन, टेक्सास|ह्यूस्टन]] और [[सैन एंटोनियो, टेक्सास|सैन एंटोनियो]] द्वारा होती हुई [[लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया|लॉस एंजिल्स]] के पश्चिमी टर्मिनस के लिए यात्रा करती है। फ्लोरिडा में दो अतिरिक्त ऐमट्रैक रेल सेवा उपलब्ध है ([[सिल्वर स्टार (ऐमट्रैक ट्रेन)|सिल्वर स्टार]] और [[सिल्वर मेटेओर|सिल्वर मिट्योर]]), जो [[न्यूयॉर्क, न्यूयॉर्क|न्यूयॉर्क शहर]] और [[मियामी]] के बीच संचालित है। === हवाईअड्डे === {{seealso|List of airports in Florida}} फ्लोरिडा में प्रमुख [[अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे]] हैं जो 2006 में 15 मिलियन से भी अधिक यात्रियों को (प्रॉसेस्ड) संसाधित किया, [[ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|ऑरलैंडो अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (34,128,048), [[मियामी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|मियामी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (32,533,974), [[फोर्ट लाउडरडेल हॉलीवुड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (21,369,577) और [[टाम्पा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|टाम्पा अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (18,867,541). माध्यमिक हवाई अड्डे जहां 2006 में वार्षिक यात्री 5 मिलियन से अधिक थे [[दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|दक्षिण पश्चिम फ्लोरिडा अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (फोर्ट मायर्स) (7,643,217) [[पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|पाम बीच अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (वेस्ट पाम बीच) (7,014,237)<ref>2005 आंकड़ा; 2006 डाटा उपलब्ध नहीं है।</ref> और [[जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|जैक्सनविले अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा]] (5,946,188) शामिल हैं . [[क्षेत्रीय हवाई अड्डे]], जो 2006 में एक मिलियन यात्रियों से अधिक को संसाधित किया था [[पेंसाकोला क्षेत्रीय हवाई अड्डे|पेंसाकोला]] (1,620,198) और [[सारासोटा-ब्रैडनटन अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सारासोटा-ब्रैडनटन]] (1,423,113) हैं। [[ऑरलैंडो सैनफोर्ड अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डे|सनफोर्ड]], जो मुख्य रूप से अंतर्राष्ट्रीय चार्टर विमान सेवाओं द्वारा पेश किया जाता है 2006 में 1,649,565 यात्रियों को संसाधित कर लिया था।<ref>{{cite web |url=http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |title=2006 North America Airports Traffic Statistics |publisher=[[Airports Council International]] |accessdate=18 अक्टूबर 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103183247/http://www.aci-na.org/asp/traffic.asp?art=215 |archive-date=3 जनवरी 2008 |url-status=dead }}</ref> == खेल == [[चित्र:AAArena Night.jpg|thumb|200px|right|मियामी में द अमेरिकन एयरलाइंस एरेना, मियामी हीट के होम्कोर्ट.]] [[चित्र:TDWaterhouseCentre.jpg|thumb|200px|right|ऑरलैंडो में द एमवे एरेना, ऑरलैंडो जादू का होम्कोर्ट.]] [[चित्र:BankAtlanticCenterCrop.JPG|right|thumb|200px|सनराइज़ में द बैंकअटलांटिक सेंटर, फ्लोरिडा पैंथर्स का घर.]] [[चित्र:Dolphinstadiumvikes.jpg|thumb|200px|right|मियामी गार्डन में लैंडशार्क, फ्लोरिडा मर्लिंस का घर, द मियामी डॉल्फिन और मियामी तूफान.]] [[चित्र:St Pete Times Forum At Sunset.jpg|thumb|200px|right|टाम्पा में सेंट पीट टाइम्स फोरम, टाम्पा बे लाइटनिंग का घर और टाम्पा बे स्टॉर्म.]] [[चित्र:TropGround.jpg|thumb|200px|right|सेंट पीटर्सबर्ग में ट्रॉपिकाना फील्ड, टाम्पा बे रेज़ का घर.]] [[चित्र:Daytona-International-Speedway-July-1-2005.jpg|right|200px|thumb|डेटोना बीच में डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] {{seealso|List of sports teams in Florida}} राज्य में लगभग सभी [[MLB]] टीमों के 2/3 सदस्य इस [[मेजर लीग बेसबॉल]] के [[वसंत प्रशिक्षण]] में, उपस्थित रहते है। फ्लोरिडा में एक स्थायी मेजर लीग स्तर के पेशेवर खेल की टीम तब तक नहीं थी जब तक 1966 में [[अमेरिकी फुटबॉल लीग]] को [[मियामी डॉल्फिन]] से जोड़ा नहीं गया था। राज्य में अब तीन [[नैशनल फुटबॉल लीग|NFL]] टीम, दो [[MLB]] टीम, दो [[नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन|NBA]] टीम और दो [[नैशनल हॉकी लीग|NHL]] टीम हैं। दो [[एरेना फुटबॉल लीग]] की टीम फ्लोरिडा में हैं। [[गोल्फ]], [[टेनिस]] और [[ऑटो रेसिंग]] लोकप्रिय हैं। छोटे लीग [[बेसबॉल]], [[अमेरिकी फुटबॉल|फुटबॉल]], [[बास्केटबॉल]], [[आइस हॉकी]], [[फुटबॉल (सौक्कर)|सौक्कर]] और [[इनडोर फुटबॉल]] टीमें फ्लोरिडा में मौजूद हैं। फ्लोरिडा के विश्वविद्यालयों में [[नैशनल कॉलेजिएट एथलेटिक एसोसिएशन|महाविद्यालय खेल]] मंडल की कई टीमें हैं। {| class="wikitable" !क्लब !लीग !क्रीड़ा-स्थल !चैम्पियनशिप |- | [[मियामी डॉल्फिंस]] | [[नैशनल फुटबॉल लीग]] | [[लैंडशार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 2 ([[सुपर बाउल VII|1972]], [[सुपर बाउल VIII|1973]]) |- | [[मियामी हीट]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[अमेरिकन एयरलाइंस एरेना]] (मियामी) | 1 ([[NBA फाइनल्स 2006|2006]]) |- | [[फ्लोरिडा मर्लिंस]] | मेजर लीग बेसबॉल | लैंडशार्क स्टेडियम (मियामी) | 2 ([[1997 विश्व श्रृंखला|1997]], [[2003 विश्व श्रृंखला|2003]]) |- | [[फ्लोरिडा पैंथर्स]] | नैशनल हॉकी लीग | [[बैंकअटलांटिक सेंटर]] ([[सनराइज़, FL|सनराइज़]]) | 0 |- | [[मियामी FC]] | USL फर्स्ट डिविज़न ([[सौक्कर|सॉकर]]) | [[ट्रॉपिकल पार्क स्टेडियम]] (मियामी) | 0 |- | [[टाम्पा बे ब्यूकानियर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[रेमंड जेम्स स्टेडियम]] (टाम्पा) | 1 ([[सुपर बाउल XXXVII|2003]]) |- | [[टाम्पा बे रेज़]] | मेजर लीग बेसबॉल | [[ट्रॉपिकाना फील्ड]] (सेंट पीटर्सबर्ग) | 0 |- | [[टाम्पा बे लाइटनिंग]] | नैशनल हॉकी लीग | [[सेंट पीट टाइम्स फोरम]] (टाम्पा) | 1 ([[2004 स्टैनले कप फाइनल्स|2004]]) |- | [[टाम्पा बे स्टॉर्म]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | सेंट पीट टाइम्स फोरम (टाम्पा) | 5 ([[एरेनाबाउल V|1991]], [[एरेनाबाउल VII|1993]], [[एरेनाबाउल IX|1995]], [[एरेनाबाउल X|1996]], [[एरेनाबाउल XVII|2003]]) |- | [[ऑरलैंडो जादू|ऑरलैंडो मैजिक]] | नैशनल बास्केटबॉल एसोसिएशन | [[एमवे एरेना]] (ऑरलैंडो) | 0 |- | [[ऑरलैंडो प्रिडेटर्स]] | [[एरेना फुटबॉल लीग]] | एमवे एरेना (ऑरलैंडो) | 2 ([[एरेनाबाउल XII|1998]], [[एरेनाबाउल XIV|2000]]) |- | [[जैक्सनविले जगुआर|जैक्सनविले जगुआर्स]] | नैशनल फुटबॉल लीग | [[जैक्सनविले म्युनिसिपल स्टेडियम]] | 0 |- |} === वसंत प्रशिक्षण === {{see|Spring training}} फ्लोरिडा [[मेजर लीग बेसबॉल]] वसंत प्रशिक्षण के लिए पारंपरिक घर है, अनौपचारिक ढ़ग से आयोजित "[[ग्रेपफ्रूट लीग]] टीमों के साथ." 2009 के लिए, फ्लोरिडा वसंत प्रशिक्षण के लिए प्रमुख लीग टीमों की मेजबानी करेगें: {| class="wikitable" !क्लब !स्थान |- | [[अटलांटा ब्रेव्स]] | [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड]] |- | [[बाल्टीमोर ओरीओल्स]] | [[फोर्ट लाउडरडेल, फ्लोरिडा|फोर्ट लाउडरडेल]] |- | [[बॉस्टन रेड सॉक्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[सिनसिनाटी रेड्स]] | [[सारासोटा, फ्लोरिडा|सारासोटा]] |- | [[डेट्रोइट टाइगर्स]] | [[लेकलैंड, फ्लोरिडा|लेकलैंड]] |- | '''[[फ्लोरिडा मर्लिंस]] ''' | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | [[हाउसटन एस्ट्रोस]] | [[किसिमी, फ्लोरिडा|किसिमी]] |- | [[मिनेसोटा ट्विन्स]] | [[फोर्ट मायर्स, फ्लोरिडा|फोर्ट मायर्स]] |- | [[न्यूयॉर्क मेट्स]] | [[पोर्ट सेंट लुसी, फ्लोरिडा|पोर्ट सेंट लुसी]] |- | [[न्यूयॉर्क यांकीस]] | [[टाम्पा, फ्लोरिडा|टाम्पा]] |- | [[फिलाडेल्फिया फिलिस]] | [[क्लीयरवाटर, फ्लोरिडा|क्लीयरवाटर]] |- | [[पिट्सबर्ग पाइरेट्स]] | [[ब्रैडेनटन, फ्लोरिडा|ब्रैडेनटन]] |- | [[सेंट लुइस कार्डिनल्स]] | [[जुपिटर, फ्लोरिडा|जुपिटर]] |- | '''[[टाम्पा बे रेज़]] ''' | [[पोर्ट शार्लोट, फ्लोरिडा|पोर्ट शार्लोट]] |- | [[टोरंटो ब्लू जेस]] | [[ड्यूनडिन, फ्लोरिडा|ड्यूनडिन]] |- | [[वाशिंगटन नैशनल्स]] | [[विएरा, फ्लोरिडा|विएरा]] |} नोट: सिनसिनाटी रेड्स [[गुडइयर, एरिज़ोना]], 2010 के लिए जा रहें हैं . === ऑटो रेसिंग ट्रैक === * [[डेटोना अंतर्राष्ट्रीय शाहराह|डेटोना अंतर्राष्ट्रीय स्पीडवे]] * [[होमस्टेड -मियामी स्पीडवे]] * [[सर्बिंग अंतर्राष्ट्रीय रेसवे]] * [[सेंट पीटर्सबर्ग की सड़कें]] * [[वॉल्ट डिज्नी वर्ल्ड स्पीडवे]] == बन्धु राज्य == {| class="wikitable" style="margin:1em auto" |- ! style="background:navajowhite"|सिस्टर अधिकार क्षेत्र ! style="background:navajowhite"|देश ! style="background:navajowhite"|वर्ष<ref name="2001PDF">{{cite web|publisher=State of Florida|url=http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|format=PDF|title=Florida Sister City/Sister State Directory 2001|year=2001|accessdate=12 फरवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029102559/http://internationalaffairs.flgov.com/pdf/sister.pdf|archive-date=29 अक्तूबर 2008|url-status=dead}}</ref> |- | | [[क्योंगी-डो|क्योंगी]] | {{flagicon|South Korea}} [[दक्षिण कोरिया]] | 2000 |- | | [[लैंग्वेडॉक-रौसिलॉन]] | {{flagicon|France}} [[फ़्रांस|फ्रांस]] | 1989 |- | | [[नुएवा एस्पार्टा]] | {{flagicon|Venezuela}} [[वेनेज़ुएला]] | 1999 |- | | [[ताइवान प्रोविंस]] | {{flagicon|Taiwan}} [[ताइवान|ताइवान, R.O.C.]] | 1992 |- | | [[वाकायामा प्रीफेक्चर]] | {{flagicon|Japan}} [[जापान]] | 1995 |- | | [[वेस्टर्न केप]] | {{flagicon|South Africa}} [[दक्षिण अफ्रीका]] | 1995 |- |} {{clear}} == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{sisterlinks|Florida}} * [https://web.archive.org/web/20040113091240/http://www.myflorida.com/ राज्य का जालस्थल] * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Florida}} * [https://web.archive.org/web/20100805064134/http://www.loc.gov/rr/program/bib/states/florida/index.html फ्लोरिडा स्टेट गाइड, लाइब्रेरी ऑफ़ कांग्रेस] * {{wikivoyage|Florida}} * फ्लोरिडा के स्टेट लाइब्रेरी & आर्किव्स से 300,000 फोटोग्राफों व दस्तावेज़ों पर [https://web.archive.org/web/20100216032219/http://www.floridamemory.com/ फ्लोरिडा मेमोरी प्रोजेक्ट] * [https://web.archive.org/web/20130502174501/http://floridamemory.com/collections/spanishlandgrants/ स्पेनिश लैंड ग्रांट्स का ऑनलाइन संग्रह] * [https://web.archive.org/web/20100505061103/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=FL फ्लोरिडा के USGS रियल-टाइम, भौगोलोक, तथा अन्य वैज्ञानिक संसाधन] * [https://web.archive.org/web/20070826165535/http://www.uflib.ufl.edu/ufdc/ यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा डिजिटल कलेक्शंस] फ्लोरिडा एरिअल फोटोग्राफी, अल्पकालिक तस्वीरें और पोस्टकार्ड, पत्र आदि सहित मूलपाठ व छवियों का डिजिटल संग्रह * [https://web.archive.org/web/20120814085519/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/12000.html U.S. सेंसस ब्यूरो ] * [https://web.archive.org/web/20100709123548/http://www.ers.usda.gov/stateFacts/FL.HTM USDA से आर्थिक और कृषि जनसांख्यिकी तथ्य पत्रक] * [https://web.archive.org/web/20080107073030/http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=FL फ्लोरिडा के लिए ऊर्जा और पर्यावरण डाटा] * [https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page अमेरिकन लाइब्रेरी एसोसिएशन गवर्नमेंट डॉकुमेंट्स राउंडटेबल] द्वारा [https://web.archive.org/web/20090420123940/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Florida आयोजित फ्लोरिडा राज्य एजेंसियों द्वारा प्रस्तुत खोजनीय डाटाबेसों की सूची] * "[https://web.archive.org/web/20091227224320/http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/bfly/zebra_longwing.htm हेलिकोनियस चैरिटोनिया", फ्लोरिडा राज्य की ज़ेब्रा नुमा] लंबी परों वाली तितली, [[यूनिवर्सिटी ऑफ़ फ्लोरिडा|UF]] / [[खाद्य और कृषि विज्ञान की संस्थान|IFAS]] फीचर्ड क्रिएचर्स के वेबसाइट पर * स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर [https://web.archive.org/web/20100204055256/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/florida.html फ्लोरिडा के पत्थर के खदान की जानकारी] * [https://web.archive.org/web/20100821004957/http://quarriesandbeyond.org/states/fl/fl-structures.html#augustine स्टोन क्वारिज़ एंड बियोंड पर हैरी फेन, 1872 द्वारा दृष्टान्त सहित "पिक्चर्सक्यू अमेरिका" में "सींस इन फ्लोरिडा"] * [https://web.archive.org/web/20160514045746/http://www.protectingourwater.org/ फ्लोरिडा की नदियां व जल-विभाजक - फ्लोरिडा DEP] {{coord|27|45|37|N|83|49|58|W|region:US-FL_type:adm1st_scale:6000000|display=title}} {{Geographic location | Northwest = {{flag|अलाबामा}} | North = {{flag|जॉर्जिया (अमरीकी राज्य)|name=जॉर्जिया}} | Northeast = | West = [[मेक्सिको की खाड़ी]] | Centre = ''फ़्लोरिडा'' | East = अन्ध महासागर | Southwest = | South = [[फ्लोरिडा जलसन्धि]]<br>{{flag|क्यूबा}} | Southeast = {{flag|बहामास}} }} {{अमरीका के प्रान्त}} [[श्रेणी:फ़्लोरिडा]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:संयुक्त राज्य अमेरिका के राज्य]] [[श्रेणी:भूतपूर्व स्पेनी उपनिवेश]] cwxoylw3opqze2wkmcsv19e85v8m2o7 ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव 0 12749 6598831 6498699 2026-08-14T07:56:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598831 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव | title = [[राजा]] | image = [[File:Statue of Thakur Vishwanath Shadeo.jpg]] | reign = | coronation = | predecessor = रघुनाथ शाहदेव | successor = स्व. ठाकुर कपिल नाथ शाहदेव »स्व. ठाकुर जगन्नाथ शाहदेव »स्व. ठाकुर देवेन्द्र नाथ शाहदेव »स्व. ठाकुर बगलेश्वर नाथ शाहदेव »ठाकुर नवीन नाथ शाहदेव (वर्तमान में) | house = बड़कागढ इस्टेट राज परिवार | father = रघुनाथ शाहदेव | mother = चनेश्वरी कुंवर | spouse = बानेश्वरी कुंवर | issue = कपिलनाथ शाहदेव | birth_date = 12 अगस्त 1817 | birth_place = सतरंगी, बड़कागढ़, [[लोहरदग्गा जिला|लोहरदग्गा]] , [[झारखण्ड|झारखंड]] | death_date = 16 अप्रैल 1858 (आयु 40 वर्ष) | death_place = [[राँची]], [[झारखण्ड|झारखंड]] }} '''ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव''' (12 अगस्त, 1817 - 16 अप्रैल, 1858) ये बड़कागढ़ के राजा थे।यह नागवंशी गोंड वंश के महान राजा थे । जिन्हें सन् 1857-58 के [[भारतीय स्वतंत्रता का प्रथम संग्राम|विद्रोह]] के समय अंग्रेजों के विरुद्ध संघर्ष का नेतृत्व करने के लिए फांसी की सजा दी गयी थी। ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव का जन्म 12 अगस्त सन् 1817 ई० में [[बड़कागढ़]] की राजधानी [[सतरंगी]] में हुआ था। <ref>{{Cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/sudarshan+tv-epaper-sudarsan/16+aprail+balidan+divas+1857+ke+mahanayak+vishvanath+shahadev+ji+vo+yoddha+jo+riyasat+ka+raj+chod+yuddh+kiye+aur+prapt+ki+amarata-newsid-85802441|title=16 अप्रैल- बलिदान दिवस 1857 के महानायक विश्वनाथ शाहदेव जी. वो योद्धा जो रियासत का राज छोड़ युद्ध किये और प्राप्त की अमरता|website=dailyhunt.in|4=|access-date=8 मार्च 2019|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101154147/https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/sudarshan+tv-epaper-sudarsan/16+aprail+balidan+divas+1857+ke+mahanayak+vishvanath+shahadev+ji+vo+yoddha+jo+riyasat+ka+raj+chod+yuddh+kiye+aur+prapt+ki+amarata-newsid-85802441|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.hamarjharkhand.com/2017/04/16/%E0%A4%9D%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96-%E0%A4%B5%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF/|title=झारखंड के प्रमुख व्यक्तित्व – राजा ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव 1817 -1858 ( 16 अप्रैल )|website=hamarjharkhand.com|4=}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://hi.vikaspedia.in/education/91d93e93091692394d921-93093e91c94d92f/91d93e93091692394d921-915947-936939940926/92e91d947-91c93e924947-939948902964-93593f936947937-92494c930-92a930|title=अमर शहीद ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव|website=vikaspedia.in|4=|access-date=8 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215050353/http://hi.vikaspedia.in/education/91d93e93091692394d921-93093e91c94d92f/91d93e93091692394d921-915947-936939940926/92e91d947-91c93e924947-939948902964-93593f936947937-92494c930-92a930|archive-date=15 फ़रवरी 2019|url-status=live}}</ref> उनके पिता ठाकुर रघुनाथ शाहदेव और माता चानेश्वरी देवी थे। बड़कागढ़ स्टेट उनके पितामह ठाकुर नाथन शाहदेव को नागवंशी महाराजा से प्राप्त हुई थी। बचपन से ही वे अंग्रेजी शासन के खिलाफ थे। अंग्रेजों के खिलाफ धीरे-धीरे वे जनता को संग्रहित करना शुरू करने लगे। 1840 में पिता की मृत्यु के बाद विश्वनाथ शाहदेव ने बड़कागढ़ की गद्दी संभाली। इसके लिए उन्होंने मुक्ति वाहिनी सेना बनाना शुरू किया। तत्कालीन बिहार में अंग्रेजी सत्ता के खिलाफ चिंगारी सुलग रही थी। [[बाबू कुंवर सिंह]] एवं अन्य रजवाड़े ब्रिटिश नीति से बेहद नाराज थे। अंग्रेजों के टैक्स एवं लगान ने जनता को तबाह किया हुआ था। ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव ने [[छोटा नागपुर]] की जनता एवं जमींदारों को ब्रिटिश सत्ता से मुक्ति के लिए उलगुलान छेड़ दिया। इस अभियान में पांडेय गणपत राय, जय मंगल सिंह, नादिर अली खान, टिकैत उमराव सिंह, शेख भिखारी, बृजभूषण सिंह, चामा सिंह, शिव सिंह, रामलाल सिंह और विजय राम सिंह इकट्ठा होना शुरू किए, जिनका नेतृत्व ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव ने स्वीकार किया। मंगल पांडेय के मेरठ छावनी में 1857 में कारतूस कांड में विद्रोह हो चुका था। [[रामगढ़]] में ब्रिटिश छावनी एवं रामगढ़ बटालियन में भी विद्रोह की आग सुलग रही थी। ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव ने यहां शेख भिखारी और उमराव सिंह को भेजा। इनके संदेश के बाद रामगढ़ बटालियन में भी विद्रोह की भीतरी तैयारी शुरू हो गई। ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव सैन्य संचालन की योजना बनाने लगे। [[सतरंजीगढ़]] से अपनी राजधानी को [[हटिया]] लाने का श्रेय भी विश्वनाथ शाहदेव को ही जाता है। 1855 में ही अंग्रेजों के विरुद्ध विद्रोह का बिगुल फूंका। अपने राज्य को अंग्रेजी सत्ता से स्वतंत्र घोषित कर दिया। [[डोरंडा]] छावनी से अंग्रेजी फौज ने हटिया पर आक्रमण किया। घमासान लड़ाई हुई एवं अंग्रेजी फौज को नुकसान झेलना पड़ा। लड़ाई के दौरान चतरा से लौटते हुए ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव पिठोरिया परगणैत जगतपाल सिंह के घर में आराम करने लगे। जगतपाल ने गद्दारी करते हुए घर की कुंडी चढ़ा दी और अंग्रेजों को खबर कर दी। वे पकड़ लिए गए। 16 अप्रैल, 1858 को वर्तमान रांची जिला स्कूल के सामने [[कदम्ब]] वृक्ष में उन्हें फांसी पर लटका दिया गया। ठाकुर विश्वनाथ शाहदेव की आजादी की लड़ाई से हिल गए अंग्रेजी प्रशासन ने उनके 97 गांवों की जागीर जब्त कर ली। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{झारखंड के प्रसिद्व लोग}} [[श्रेणी:भारतीय स्वतंत्रता का प्रथम संग्राम]] siob34r2e74i3xzzp31y6n65rnmmofi नजीब महफ़ूज़ 0 15079 6598623 5276277 2026-08-13T15:27:00Z IvanScrooge98 187279 /* */ img 6598623 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer <!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --> | name = नजीब महफूज़<br><small>نجيب محفوظ</small><br><small>Naguib Mahfouz</small> | image = Naguib Mahfouz HR.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1911|12|11|mf=y}} | birth_place = [[काहिरा]], [[मिस्र]] | death_date = {{death date and age|2006|8|30|1911|12|11|mf=y}} | death_place = [[काहिरा]], [[मिस्र]] | nationality = [[मिस्र]]ी | occupation = [[उपन्यासकार]] | notableworks = [[:en:Cairo Trilogy|काहिरा त्रयी]] (काइरो ट्रिलोजी) | influences = [[मार्सेल प्रुस्त]], [[फ़्रांज़ काफ़का]], [[जेम्ज़ जॉएस]] | awards = साहित्य का [[नोबेल पुरस्कार]] (1988) }} '''नजीब महफूज़''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: نجيب محفوظ, [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Naguib Mahfouz) एक [[मिस्र]]ी लेखक व [[साहित्य|साहित्यकार]] थे जिन्होंने सन् १९८८ में साहित्य के लिए [[नोबेल पुरस्कार]] जीता। तौफ़ीक़ अल-हकीम के साथ, उन्हें २०वी शताब्दी के दूसरे भाग में उभरने वाले समकालीन [[अस्तित्ववाद]]ी अरबी लेखकों के सर्वप्रथम गुट में माना जाता है। अपने ७० साल के लेखन में उन्होंने ३४ [[उपन्यास]], ३५० [[लघुकथा]]एँ, दर्ज़नों फ़िल्मों की [[पटकथा]]एँ और पाँच [[नाटक]] लिखे। उनकी कई कृतियों को मिस्री व विदेशी फ़िल्मों में ढाला जा चुका है।<ref>{{cite web|author=Haim Gordon|title=Naguib Mahfouz's Egypt: Existential Themes in His Writings|url=http://doi.contentdirections.com/mr/greenwood.jsp?doi=10.1336/0313268762|accessdate=2007-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927042834/http://doi.contentdirections.com/mr/greenwood.jsp?doi=10.1336%2F0313268762|archive-date=27 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[अरबी भाषा]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{साहित्य में नोबेल पुरस्कार}} {{authority control}} [[श्रेणी:मिस्री उपन्यासकार]] [[श्रेणी:मिस्री लघुकथा लेखक]] [[श्रेणी:मिस्री नाटककार]] [[श्रेणी:मिस्री लेखक]] [[श्रेणी:नोबेल पुरस्कार विजेता साहित्यकार]] [[श्रेणी:1911 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२००६ में निधन]] 5g65bdq54qg79vm7gkbyl115upg5sd9 पृथ्वीराज चौहान 0 16581 6598635 6563227 2026-08-13T16:44:57Z नकुम भाविक 833048 /* */ 6598635 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|पृथ्वीराज चव्हाण}} {{Infobox royalty | image = [[File:Posthumous painting depicting Prithviraj Chauhan from Kota (colour).jpg|thumb]] | alt = पृथ्वीराज चौहान | caption = | succession = [[अजमेर]] के राजा | reign = {{circa|1178}}–1192 | dynasty = [[चौहान वंश]] | predecessor = [[सोमेश्वर]] | successor = गोविन्दाराज चतुर्थ | religion = [[हिन्दू धर्म]] }} '''पृथ्वीराज तृतीय''' (शासनकाल: 1178–1192) जिन्हें आम तौर पर '''पृथ्वीराज चौहान''' कहा जाता है,<ref> {{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=m3DjCgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=prithviraj+chauhan+rajput&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPq_X50PHwAhWFbisKHWSqDTkQ6AEwAHoECAkQAw#v=onepage&q=prithviraj%20chauhan%20rajput&f=false|title=. The Last Hindu Emperor: Prithviraj Cauhan and the Indian Past, 1200–2000|author=Cynthia Talbot|publisher=Cambridge University Press|year=2016}}</ref> [[चौहान वंश]] के राजा थे। उन्होंने वर्तमान उत्तर-पश्चिमी भारत में पारम्परिक चौहान क्षेत्र [[सपादलक्ष]] पर शासन किया। उन्होंने वर्तमान राजस्थान, हरियाणा, दिल्ली, पंजाब, मध्य प्रदेश और उत्तर प्रदेश के कुछ हिस्से पर भी नियन्त्रण किया। उनकी राजधानी अजयमेरु (आधुनिक [[अजमेर]]) में स्थित थी, हालाँकि मध्ययुगीन लोक किंवदन्तियों ने उन्हें भारत के राजनीतिक केंद्र दिल्ली के राजा के रूप में वर्णित किया है जो उन्हें पूर्व-इस्लामी भारतीय शक्ति के प्रतिनिधि के रूप में चित्रित करते हैं। शुरुआत में पृथ्वीराज ने कई पड़ोसी हिन्दू राज्यों के खिलाफ़ सैन्य सफलता हासिल की। विशेष रूप से वह [[चन्देल]] राजा [[परमर्दिदेव]] के ख़िलाफ़ सफल रहे थे। उन्होंने [[ग़ोरी राजवंश|<bdi>ग़ौरी</bdi> राजवंश]] के शासक [[मोहम्मद ग़ोरी|मोहम्मद <bdi>ग़ौरी</bdi>]] के प्रारम्भिक आक्रमण को भी रोका। हालाँकि, 1192 में [[तराईन का द्वितीय युद्ध|तराइन की दूसरी लड़ाई में]] <bdi>ग़ौरी</bdi> ने पृथ्वीराज को हराया और कुछ ही समय बाद उन्हें मार डाला। तराइन में उनकी हार को भारत की इस्लामी विजय में एक ऐतिहासिक घटना के रूप में देखा जाता है और कई अर्ध-पौराणिक लेखनों में इसका वर्णन किया गया है। इनमें सबसे लोकप्रिय [[पृथ्वीराज रासो]] है, जो उन्हें "[[राजपूत]]" राजा के रूप में प्रस्तुत करता है।<ref> {{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=m3DjCgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=prithviraj+chauhan+rajput&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjPq_X50PHwAhWFbisKHWSqDTkQ6AEwAHoECAkQAw#v=onepage&q=prithviraj%20chauhan%20rajput&f=false|title=. The Last Hindu Emperor: Prithviraj Cauhan and the Indian Past, 1200–2000|author=Cynthia Talbot|publisher=Cambridge University Press|year=2016}}</ref> == जानकारी के स्रोत == पृथ्वीराज के शासनकाल के दौरान के शिलालेख संख्या में कम हैं और स्वयं राजा द्वारा जारी नहीं किए गए हैं।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=38}} उनके बारे में अधिकांश जानकारी मध्ययुगीन पौराणिक वृत्तान्तों से आती है। तराइन की लड़ाई के मुसलमान खातों के अलावा हिन्दू और जैन लेखकों द्वारा कई मध्ययुगीन महाकाव्य में उनका उल्लेख किया गया है। इनमें [[पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्|पृथ्वीराज विजय]], हम्मीर महावाक्य और पृथ्वीराज रासो शामिल हैं। इन ग्रन्थों में स्तुतिपूर्ण सम्बन्धी विवरण हैं और इसलिए यह पूरी तरह से विश्वसनीय नहीं हैं।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=162}} पृथ्वीराज विजय पृथ्वीराज के शासनकाल से एकमात्र जीवित साहित्यिक पाठ है। पृथ्वीराज रासो जिसने पृथ्वीराज को एक महान राजा के रूप में लोकप्रिय किया को राजा के दरबारी कवि [[चंद बरदाई]] द्वारा लिखा कहा जाता है। हालांकि, यह अतिरंजित लेखनों से भरा है जिनमें से कई इतिहास के उद्देश्यों के लिए बेकार हैं।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=162}} पृथ्वीराज का उल्लेख करने वाले अन्य वृत्तान्त और ग्रन्थों में प्रबन्ध चिन्तामणि, प्रबन्ध कोष और पृथ्वीराज प्रबन्ध शामिल हैं। उनकी मृत्यु के सदियों बाद इनकी रचना की गई थी और इसमें अतिशयोक्ति और काल दोष वाले उपाख्यान हैं।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=162}} पृथ्वीराज का उल्लेख जैनों की एक [[पट्टावली]] में भी किया गया है जो एक संस्कृत ग्रन्थ है। इसमें जैन भिक्षुओं की जीवनी है। जबकि इसे 1336 में पूरा कर लिया था लेकिन जिस हिस्से में पृथ्वीराज का उल्लेख है वह 1250 के आसपास लिखा गया था। चन्देला कवि जगनिका का आल्हा-खण्ड (या आल्हा रासो) भी चन्देलों के खिलाफ पृथ्वीराज के युद्ध का अतिरंजित वर्णन प्रदान करता है।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=167}} == प्रारम्भिक जीवन == पृथ्वीराज का जन्म चौहान राजा [[सोमेश्वर चौहान|सोमेश्वर]] और रानी कर्पूरादेवी के घर हुआ था। पृथ्वीराज और उनके छोटे भाई [[हरिराज]] दोनों का जन्म गुजरात में हुआ था जहाँ उनके पिता सोमेश्वर को उनके रिश्तेदारों ने [[सोलंकी वंश|चालुक्य]] दरबार में पाला था।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=69}} पृथ्वीराज गुजरात से अजमेर चले गए जब पृथ्वीराज द्वितीय की मृत्यु के बाद उनके पिता सोमेश्वर को चौहान राजा का ताज पहनाया गया। सोमेश्वर की मृत्यु 1177 (1234 ([[विक्रम संवत|वि.स.]]) में हुई थी। जब पृथ्वीराज लगभग 11 वर्ष के थे। पृथ्वीराज, जो उस समय नाबालिग थे ने अपनी माँ के साथ राजगद्दी पर विराजमान हुए। इतिहासकार दशरथ शर्मा के अनुसार, पृथ्वीराज ने 1180 (1237 वि॰स॰) में प्रशासन का वास्तविक नियंत्रण ग्रहण किया। दिल्ली में अब खण्डहर हो चुके [[किला राय पिथौरा]] के निर्माण का श्रेय पृथ्वीराज को दिया जाता है। पृथ्वीराज रासो के अनुसार दिल्ली के शासक अनंगपाल तोमर ने अपने दामाद पृथ्वीराज को शहर दिया था और जब वह इसे वापस चाहते थे तब हार गए थे। यह ऐतिहासिक रूप से गलत है चूँकि पृथ्वीराज के चाचा [[विग्रहराज चौहान|विग्रहराज चतुर्थ]] द्वारा दिल्ली को चौहान क्षेत्र में ले लिया गया था।{{sfn|R. B. Singh|1964|p=162}} इसके अलावा ऐतिहासिक साक्ष्य बताते हैं कि अनंगपाल तोमर की मृत्यु पृथ्वीराज के जन्म से पहले हो गई थी। उनकी बेटी की पृथ्वीराज से शादी के बारे में दावा बाद की तारीख में किया गया है। == ग़ोरी से युद्ध == {{main|तराईन का प्रथम युद्ध|तराईन का द्वितीय युद्ध}} पृथ्वीराज के पूर्ववर्तियों ने 12वीं शताब्दी तक भारतीय उपमहाद्वीप के उत्तर-पश्चिमी क्षेत्रों पर कब्जा करने वाले मुस्लिम राजवंशों के कई हमलों का सामना किया था। 12वीं शताब्दी के अंत तक [[ग़ज़नी]] आधारित ग़ोरी वंश ने चौहान राज्य के पश्चिम के क्षेत्र को नियंत्रित कर लिया था। 1175 में जब पृथ्वीराज एक बच्चा था, मोहम्मद ग़ोरी ने सिंधु नदी को पार किया और मुल्तान पर कब्जा कर लिया। 1178 में उसने गुजरात पर आक्रमण किया, जिस पर चालुक्यों (सोलंकियों) का शासन था। चौहानों को ग़ोरी आक्रमण का सामना नहीं करना पड़ा क्योंकि गुजरात के चालुक्यों ने 1178 में कसरावद के युद्ध में मोहम्मद को हरा दिया था।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|pp=80–81}} अगले कुछ वर्षों में मोहम्मद ग़ोरी ने पेशावर, सिंध और पंजाब को जीतते हुए, चौहानों के पश्चिम में अपनी शक्ति को मजबूत किया। उन्होंने अपना अड्डा ग़ज़नी से पंजाब कर दिया और अपने साम्राज्य का विस्तार पूर्व की ओर करने का प्रयास किया। इससे उन्हें पृथ्वीराज के साथ संघर्ष में आना पड़ा।{{sfn|R. B. Singh|1964|pp=183–84}} मध्यकालीन मुस्लिम लेखकों ने दोनों शासकों के बीच केवल एक या दो लड़ाइयों का उल्लेख किया है। ''तबक़ात-ए-नासिरी'' और ''[[फ़िरिश्ता|तारिख-ए-फ़िरिश्ता]]'' में तराइन की दो लड़ाइयों का ज़िक्र है। ''जमी-उल-हिकाया'' और ''ताज-उल-मासीर'' ने तराइन की केवल दूसरी लड़ाई का उल्लेख किया है जिसमें पृथ्वीराज की हार हुई थी। हालांकि, हिन्दू और जैन लेखकों का कहना है कि पृथ्वीराज ने मारे जाने से पहले कई बार मोहम्मद को हराया था। जैसे कि ''हम्मीर महाकाव्य'' दावा करता है कि दोनों के बीच 9 लड़ाइयाँ हुई , ''पृथ्वीराज प्रबन्ध'' में 8 का जिक्र है, ''प्रबन्ध कोष'' 21 लड़ाइयों का दावा करता है जबकि ''प्रबन्ध चिंतामणि'' 22 बतलाता है।{{sfn|R. B. Singh|1964|pp=186–88}} जबकि यह लेखन संख्या को बढ़ा-चढ़ाकर पेश करते हैं, यह संभव है कि पृथ्वीराज के शासनकाल के दौरान ग़ोरियों और चौहानों के बीच दो से अधिक मुठभेड़ हुईं। === तराईन का प्रथम युद्ध === 1190–1191 के दौरान, मोहम्मद ग़ौर ने चौहान क्षेत्र पर आक्रमण किया और तबरहिन्दा या तबर-ए-हिन्द ([[बठिंडा]]) पर कब्जा कर लिया। उन्होंने इसे 1,200 घुड़सवारों के समर्थन वाले ज़िया-उद-दीन, तुलक़ के [[क़ाज़ी]] के अधीन रखा। जब पृथ्वीराज को इस बारे में पता चला, तो उसने दिल्ली के गोविंदराजा सहित अपने सामंतों के साथ तबरहिन्दा की ओर प्रस्थान किया। तबरहिन्दा पर विजय प्राप्त करने के बाद मुहम्मद की मूल योजना अपने घर लौटने की थी लेकिन जब उन्होंने पृथ्वीराज के बारे में सुना, तो उन्होंने लड़ाई का फैसला किया। वह एक सेना के साथ चल पड़े और [[तराईन]] में पृथ्वीराज की सेना का सामना किया।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=82}} आगामी लड़ाई में, पृथ्वीराज की सेना ने निर्णायक रूप से ग़ोरियों को हरा दिया।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=82-84}} === तराईन का द्वितीय युद्ध === मोहम्मद ग़ोरी ने [[ग़ज़नी]] लौटने का फैसला किया और अपनी हार का बदला लेने के लिए तैयारी की। ''तबक़ात-ए नसीरी'' के अनुसार, उन्होंने अगले कुछ महीनों में 1,20,000 चुनिंदा [[अफ़गान]], [[ताजिक लोग|ताजिक]] और [[तुर्क लोग|तुर्क]] घुड़सवारों की एक सुसज्जित सेना इकट्ठा की। इसके बाद उन्होंने जम्मू के विजयराजा द्वारा सहायता से मुल्तान और लाहौर होते हुए चौहान राज्य की ओर प्रस्थान किया।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=84}} पड़ोसी हिन्दू राजाओं के खिलाफ अपने युद्धों के परिणामस्वरूप पृथ्वीराज के पास कोई भी सहयोगी नहीं था। फिर भी उन्होंने ग़ोरियों का मुकाबला करने के लिए एक बड़ी सेना इकट्ठा करने में कामयाबी हासिल की। मोहम्मद ने अपने ग़ज़नी स्थित भाई ग़ियास-उद-दीन से राय-मशविरा लेने के लिये समय लिया।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=85}} फिर उन्होंने अपने बल का नेतृत्व किया और चौहानों पर हमला किया। उन्होंने पृथ्वीराज को निर्णायक रूप से हराया। पृथ्वीराज ने एक घोड़े पर भागने की कोशिश की लेकिन सरस्वती किले (संभवतः आधुनिक [[सिरसा]]) के पास उसे पकड़ लिया गया। इसके बाद, ग़ोरी ने कई हजार रक्षकों की हत्या करने के बाद अजमेर पर कब्जा कर लिया। कई और लोगों को गुलाम बना लिया और शहर के मंदिरों को नष्ट कर दिया।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=87}} === मृत्यु === अधिकांश मध्ययुगीन स्रोतों में कहा गया है कि पृथ्वीराज को चौहान राजधानी अजमेर ले जाया गया जहाँ मोहम्मद ने उसे ग़ोरियों के अधीन राजा के रूप में बहाल करने की योजना बनाई थी। कुछ समय बाद, पृथ्वीराज ने मोहम्मद के खिलाफ विद्रोह कर दिया जिसके उपरान्त उन्हें मार दिया गया।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=87}} ''पृथ्वीराज रासो'' का दावा है कि पृथ्वीराज को एक कैदी के रूप में ग़ज़नी ले जाया गया और अंधा कर दिया गया। यह सुनकर, कवि चंद बरदाई ने गज़नी की यात्रा की और मोहम्मद ग़ोरी को चकमा दिया जिसमें पृथ्वीराज ने मोहम्मद की आवाज़ की दिशा में तीर चलाया और उसे मार डाला। कुछ ही समय बाद, पृथ्वीराज और चंद बरदाई ने एक दूसरे को मार डाला।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|pp=13–20}} यह एक काल्पनिक कथा है, जो ऐतिहासिक साक्ष्य द्वारा समर्थित नहीं है: पृथ्वीराज की मृत्यु के बाद मोहम्मद ग़ोरी ने एक दशक से अधिक समय तक शासन करना जारी रखा।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|p=87}} पृथ्वीराज की मृत्यु के बाद, ग़ोरियों ने उनके पुत्र गोविंदराज को अजमेर के सिंहासन पर राजा नियुक्त किया। 1192 में, पृथ्वीराज के छोटे भाई [[हरिराज]] ने गोविन्दराज को हटा दिया और अपने पैतृक राज्य का एक हिस्सा वापस ले लिया। गोविंदराजा रणस्तंभपुरा (आधुनिक [[रणथंभौर]]) चला गया जहाँ उसने शासकों की एक नई चौहान शाखा स्थापित की (ग़ोरी के आधिपत्य में)। बाद में हरिराज को ग़ोरियों के जनरल [[कुतुब-उद-दीन ऐबक]] ने हराया था।{{sfn|Dasharatha Sharma|1959|pp=100–01}} == विरासत == पृथ्वीराज को 14वीं और 15वीं शताब्दी के प्रारंभिक संस्कृत विवरण औसत दर्जे के असफल राजा के रूप में प्रस्तुत करते हैं, जो केवल एक विदेशी राजा के खिलाफ अपनी हार के लिए यादगार था।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=32}} जैन लेखकों द्वारा लिखे गए ''प्रबन्ध-चिंतामणि'' और ''पृथ्वीराज-प्रबन्ध'' उन्हें एक अयोग्य राजा के रूप में चित्रित करते हैं, जो स्वयं अपने पतन के लिए ज़िम्मेदार था। प्रसिद्ध ग्रन्थ ''पृथ्वीराज रासो'' जिसको राजपूत दरबारों द्वारा बड़े पैमाने पर संरक्षण दिया गया था, पृथ्वीराज को एक महान नायक के रूप में चित्रित करता है।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=32}} पृथ्वीराज के वंश को बाद के काल में राजपूत वंशों में से एक के रूप में वर्गीकृत किया गया था, हालाँकि उनके समय में "राजपूत" पहचान मौजूद नहीं थी।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=33, 121}} समय के साथ, पृथ्वीराज को एक देशभक्त हिन्दू योद्धा के रूप में चित्रित किया गया जिसने मुस्लिम दुश्मनों के खिलाफ लड़ाई लड़ी।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=24}} 16वीं शताब्दी की किंवदंतियों ने उन्हें भारत के राजनीतिक केंद्र दिल्ली (बजाय अजमेर के, जो उनकी वास्तविक राजधानी थी) का शासक बताया।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|pp=6–7}} पृथ्वीराज को अब "अंतिम हिंदू सम्राट" के रूप में वर्णित किया गया है। यह पदनाम गलत है, क्योंकि उनके बाद दक्षिण भारत में कई मजबूत हिन्दू शासक फले-फूले और उत्तरी भारत के कुछ समकालीन हिन्दू शासक उनके जितने ही शक्तिशाली थे।{{sfn|Cynthia Talbot|2015|p=3}} पृथ्वीराज को समर्पित कई स्मारक का निर्माण अजमेर और दिल्ली में किया गया है। उनके जीवन पर कई फिल्में और टेलीविजन धारावाहिक बने हैं। इनमें हिन्दी फिल्म ''सम्राट पृथ्वीराज चौहान'' और हिन्दी टेलीविजन धारावाहिक ''[[धरती का वीर योद्धा पृथ्वीराज चौहान]]'' (2006-2009) शामिल हैं। इनमें से कई पृथ्वीराज को दोषरहित नायक के रूप में दर्शाते हैं और हिन्दू राष्ट्रीय एकता के संदेश पर जोर देते हैं। सितंबर 2019 में घोषणा हुई कि [[अक्षय कुमार]] ऐतिहासिक ड्रामा फिल्म ''[[पृथ्वीराज (फ़िल्म)|पृथ्वीराज]]'' में इनका किरदार निभाएंगे। यह [[यश राज फ़िल्म्स]] द्वारा निर्मित की जायेगी।<ref>{{cite web |title=थिएटर बंद मगर 'खिलाड़ी कुमार' के पास फिल्मों की भरमार, झोली में हैं ये मूवीज - Entertainment AajTak |url=https://aajtak.intoday.in/gallery/covid-19-akshay-kumar-bollywood-actor-movies-lists-release-filming-tmov-1-53598.html |website=[[आज तक]] |accessdate=26 जुलाई 2020 |language=hi}}</ref><ref>{{cite news |title='पृथ्वीराज' के लिए राजस्थानी भाषा सीखेंगे अक्षय कुमार, ऐसा है मेकर्स का प्लान |url=https://www.livehindustan.com/entertainment/story-akshay-kumar-learns-rajasthani-language-for-prithviraj-chauhan-3110970.html |accessdate=26 जुलाई 2020 |work=[[हिन्दुस्तान लाइव]] |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621024552/https://www.livehindustan.com/entertainment/story-akshay-kumar-learns-rajasthani-language-for-prithviraj-chauhan-3110970.html |archive-date=21 जून 2020 |url-status=live }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[चौहान वंश]] * [[राजस्थान का इतिहास]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|2}} ===सन्दर्भसूची=== * {{cite book |author=Cynthia Talbot |title=The Last Hindu Emperor: Prithviraj Cauhan and the Indian Past, 1200–2000 |url=https://books.google.com/books?id=m3DjCgAAQBAJ |publisher=Cambridge University Press |year=2015 |isbn=9781107118560 |ref=harv }} * {{cite book |author=Dasharatha Sharma |authorlink=Dasharatha Sharma |title=Early Chauhān Dynasties |publisher=S. Chand / Motilal Banarsidass |year=1959 |isbn=9780842606189 |url=https://books.google.com/books?id=n4gcAAAAMAAJ |ref=harv |access-date=26 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170324054808/https://books.google.com/books?id=n4gcAAAAMAAJ |archive-date=24 मार्च 2017 |url-status=live }} * {{cite book |author=R. B. Singh |title=History of the Chāhamānas |publisher=N. Kishore |year=1964 |url=https://books.google.com/books?id=TKs9AAAAIAAJ |oclc=11038728 |ref=harv |access-date=26 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170323170959/https://books.google.com/books?id=TKs9AAAAIAAJ |archive-date=23 मार्च 2017 |url-status=live }} [[श्रेणी:चौहान वंश]] [[श्रेणी:दिल्ली का इतिहास]] [[श्रेणी:भारतीय शासक]] ih19lzyjsvo80aumr2uei7smuvw6b18 कोत द्'ईवोआर 0 25022 6598889 3022881 2026-08-14T11:39:22Z अमर तिवारी 932885 6598889 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[कोत दिव्वार]] {{शीह|निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है।}} hnvd0xrfd8chfc34w1haf92zf0fyajf चन्द्रयान 0 27138 6598684 6518319 2026-08-13T21:19:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598684 wikitext text/x-wiki {{आज का आलेख}} {{Infobox spaceflight | name = चन्द्रयान-1 <br/> Chandrayaan-1 | image = CY1 2007 (cropped).jpg | image_size = 275px | image_caption = | insignia = | mission_type = [[चन्द्रमा|चन्द्र]] ऑर्बिटर | operator = [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] | COSPAR_ID = {{cospar|2008-052A}} | SATCAT = 33405 | website = {{URL|http://www.isro.gov.in/Spacecraft/chandrayaan-1}} | mission_duration = योजना: 2 वर्ष <br /> हासिल: {{time interval|22 October 2008 00:52|28 August 2009 20:00|show=ymd|sep=,}} | spacecraft_bus = | manufacturer = | dry_mass = | launch_mass = {{convert|1380|kg|lb}} | power = | launch_date = 22 अक्टूबर 2008, 00:52&nbsp;यु.टी.सी | launch_rocket = [[ध्रुवीय उपग्रह प्रमोचन वाहन]] सी11 | launch_site = [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र द्वितीय लांच पैड|द्वितीय लॉन्च पैड]], [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र]] | launch_contractor = [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] | last_contact = 28 अगस्त 2009, 20:00&nbsp;यु.टी.सी | decay_date = | orbit_epoch = 19 मई 2009 | orbit_reference = चन्द्र केन्द्रीय कक्ष | orbit_periapsis = {{convert|200|km|mi}} | orbit_apoapsis = {{convert|200|km|mi}} | orbit_semimajor = {{convert|1758|km|mi|sp=us}} | orbit_inclination = | orbit_period = | orbit_eccentricity = 0.0 | apsis = selene |interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP |type = orbiter |object = [[चन्द्रमा|चन्द्र]] |orbits = 3,400 |arrival_date = 8 नवंबर 2008 |location = <!--impact site--> }} | programme = [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|चन्द्रयान कार्यक्रम]] | previous_mission = | next_mission = [[चंद्रयान-२|चन्द्रयान-२]] }} '''चन्द्रयान''' (अथवा '''चंद्रयान-१''') [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] के चंद्र अन्वेषण कार्यक्रम के अंतर्गत द्वारा चंद्रमा की तरफ कूच करने वाला [[भारत]] का पहला अंतरिक्ष यान था।<ref>{{cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/chandrayaan-2-and-chandrayaan-1-differences-isro-moon-mission-full-details-question-answer-1-1117238.html|title=चंद्रयान 1 और 2 में क्या फर्क, कैसे करेगा काम? आपके हर सवाल का जवाब यहां है...}}</ref> इस अभियान के अन्तर्गत एक मानवरहित यान को [[२२ अक्टूबर]], [[२००८]] को [[चन्द्रमा]] पर भेजा गया और यह [[३० अगस्त]], [[२००९]]<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/science/2009/08/090829_chandrayan_fail_skj.shtml|accessdate=३१ अगस्त २००९|title=चंद्रयान मिशन हुआ समाप्त}}</ref> तक सक्रिय रहा। यह यान [[ध्रुवीय उपग्रह प्रमोचन वाहन|ध्रुवीय उपग्रह प्रमोचन यान]] (पोलर सेटलाईट लांच वेहिकल, पी एस एल वी) के एक संशोधित संस्करण वाले [[रॉकेट|राकेट]] की सहायता से [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र|सतीश धवन अंतरिक्ष केन्द्र]] से प्रक्षेपित किया गया। इसे चन्द्रमा तक पहुँचने में ५ दिन लगे पर चन्द्रमा की कक्षा में स्थापित करने में १५ दिनों का समय लग गया।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/science/story/2008/10/081022_chandrayaan_launched_vv.shtml|accessdate=२९ अक्टूबर २००८|title=चंद्रयान भेजा जाएगा 22 अक्टूबर को}}</ref> चंद्रयान ऑर्बिटर का मून इम्पैक्ट प्रोब (MIP) 14 नवंबर 2008 को चंद्र सतह पर उतरा, जिससे भारत चंद्रमा पर अपना झंडा लगाने वाला चौथा देश बन गया।<ref name="ET-MIP">{{cite news |url=http://economictimes.indiatimes.com/ET_Cetera/Tricolours_4th_national_flag_on_moon/articleshow/3714959.cms |title=Tricolour's 4th national flag on Moon |work=The Economic Times |date=15 November 2008 |accessdate=18 November 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112054329/http://economictimes.indiatimes.com/ET_Cetera/Tricolours_4th_national_flag_on_moon/articleshow/3714959.cms |archivedate=12 January 2009}}</ref> चंद्रयान का उद्देश्य चंद्रमा की सतह के विस्तृत नक्शे और पानी के अंश और हीलियम की तलाश करना था। चंद्रयान-प्रथम ने चंद्रमा से १०० किमी ऊपर ५२५ किग्रा का एक उपग्रह ध्रुवीय कक्षा में स्थापित किया। यह उपग्रह अपने [[सुदूर संवेदन|रिमोट सेंसिंग]] (दूर संवेदी) उपकरणों के जरिये चंद्रमा की ऊपरी सतह के चित्र भेजे। [[भारतीय अंतरिक्षयान प्रक्षेपण क्रमानुसार|भारतीय अंतरिक्षयान प्रक्षेपण के अनुक्रम]] में यह २७वाँ उपक्रम था। इसका कार्यकाल लगभग २ साल का होना था, मगर नियंत्रण कक्ष से संपर्क टूटने के कारण इसे उससे पहले बंद कर दिया गया। चन्द्रयान के साथ भारत चाँद को यान भेजने वाला छठा देश बन गया था। इस उपक्रम से चन्द्रमा और [[मंगल]] ग्रह पर मानव-सहित विमान भेजने के लिये रास्ता खुला। हालाँकि इस यान का नाम मात्र चंद्रयान था, किन्तु इसी शृंखला में अगले यान का नाम [[चंद्रयान-२|चन्द्रयान-२]] होने से इस अभियान को चंद्रयान-१ कहा जाने लगा। == तकनीकी जानकारी == भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान केंद्र 'इसरो' के चार चरणों वाले ३१६ टन वजनी और ४४.४ मीटर लंबे अंतरिक्ष यान चंद्रयान प्रथम के साथ ही ११ और उपकरण एपीएसएलवी-सी११ से प्रक्षेपित किए गए जिनमें से पाँच भारत के और छह अमरीका और यूरोपीय देशों के थे।<ref>{{cite web|url=http://thatshindi.oneindia.in/news/bizarre/2008/10/moon-mission-vv.html|accessdate=२९ अक्टूबर २००८|title=चाँद की ओर भारत का पहला क़दम|archive-date=8 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090708043057/http://www.robotstxt.org/|url-status=dead}}</ref> इस परियोजना में इसरो ने पहली बार १० [[उपग्रह]] एक साथ प्रक्षेपित किए। '''द्रव्यमान''' - प्रक्षेपण के समय १३८० किलोग्राम और बाद में चन्द्रमा तक पहुँचने पर इसका वजन ५७५ किग्रा हो जाएगा। अपने इम्पैक्टरों को फेंकने के बाद ५२३ किग्रा। '''आकार'''- एक घन के आकार में जिसकी भुजाए १.५ मीटर लम्बी हैं। '''संचार'''- एक्स-बैंड '''ऊर्जा'''- ऊर्जा का मुख्य स्रोत सौर पैनल है जो ७०० वाट की क्षमता का है। इसे लीथियम-आयन बैटरियों में भर कर संचित किया जा सकता है। ==अध्ययन के विशिष्ट क्षेत्र== * स्थायी रूप से छाया में रहने वाले उत्तर- और दक्षिण-ध्रुवीय क्षेत्रों के खनिज एवं रासायनिक इमेजिंग। * सतह या उप-सतह चंद्र पानी-बर्फ की तलाश, विशेष रूप से चंद्र ध्रुवों पर। * चट्टानों में रसायनों की पहचान। * दूरसंवेदन से और दक्षिणी ध्रुव एटकेन क्षेत्र (एसपीएआर) के द्वारा परत की रासायनिक वर्गीकरण, आंतरिक सामग्री की इमेजिंग। * चंद्र सतह की ऊंचाई की भिन्नता का मानचित्रण करना। * 10 केवी से अधिक एक्स-रे स्पेक्ट्रम और 5 मी (16 फुट) रिज़ॉल्यूशन के साथ चंद्रमा की सतह के अधिकांश स्टेरिओग्राफिक कवरेज का निरीक्षण। * चंद्रमा की उत्पत्ति और विकास को समझने में नई अंतर्दृष्टि प्रदान करना। == घटनाक्रम == * [[बुधवार]] [[२२ अक्टूबर]] [[२००८]] को छह बजकर २१ मिनट पर [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र|श्रीहरिकोटा]] के [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र|सतीश धवन अंतरिक्ष केन्द्र]] से चंद्रयान प्रथम छोड़ा गया। इसको छोड़े जाने के लिए उल्टी गिनती सोमवार सुबह चार बजे ही शुरू हो गई थी। मिशन से जुड़े वैज्ञानिकों में मौसम को लेकर थोड़ी चिंता थी, लेकिन सब ठीक-ठाक रहा। आसमान में कुछ बादल जरूर थे, लेकिन बारिश नहीं हो रही थी और बिजली भी नहीं चमक रही थी। इससे चंद्रयान के प्रक्षेपण में कोई दिक्कत नहीं आयी। इसके सफल प्रक्षेपण के साथ ही भारत दुनिया का छठा देश बन गया है, जिसने चांद के लिए अपना अभियान भेजा है।<ref>{{Cite web |url=http://khabar.ndtv.com/2008/10/22065117/Moon-mission.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=22 अक्तूबर 2008 |archive-date=23 अक्तूबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081023075051/http://khabar.ndtv.com/2008/10/22065117/Moon-mission.html |url-status=dead }}</ref> इस महान क्षण के मौके पर वैज्ञानिकों का हजूम 'इसरो' के मुखिया [[जी माधवन नायर]] 'इसरो' के पूर्व प्रमुख [[कृष्णास्वामी कस्तूरीरंगन|के कस्तूरीरंगन]] के साथ मौजूद थे। इन लोगों ने रुकी हुई सांसों के साथ चंद्रयान प्रथम की यात्रा पर सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र से लगातार नजर रखी और एक महान इतिहास के गवाह बने। * चंद्रयान के ध्रुवीय प्रक्षेपण अंतरिक्ष वाहन पीएसएलवी सी-११ ने [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र|सतीश धवन अंतरिक्ष केन्द्र]] से रवाना होने के १९ मिनट बाद ट्रांसफर कक्षा में प्रवेश किया। ११ पेलोड के साथ रवाना हुआ चंद्रयान पृथ्वी के सबसे नजदीकी बिन्दु (२५० किलोमीटर) और सबसे दूरस्थ बिन्दु (२३, ००० किलोमीटर) के बीच स्थित ट्रांसफर कक्षा में पहुंच गया। दीर्घवृताकार कक्ष से २५५ किमी पेरिजी और २२ हजार ८६० किमी एपोजी तक उठाया गया था। * [[गुरुवार]] [[२३ अक्टूबर]] [[२००८]] को दूसरे चरण में अंतरिक्ष यान के लिक्विड इंजिन को १८ मिनट तक दागकर इसे ३७ हजार ९०० किमी एपोजी और ३०५ किमी पेरिजी तक उठाया गया। * [[शनिवार]] [[२५ अक्टूबर]] [[२००८]] को तीसरे चरण के बाद कक्ष की ऊंचाई बढ़ाकर एपोजी को दोगुना अर्थात ७४ हजार किमी तक सफलतापूर्वक अगली कक्षा में पहुंचा दिया गया। इसके साथ ही यह ३६ हजार किमी से दूर की कक्षा में जाने वाला देश का पहला अंतरिक्ष यान बन गया।<ref>{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/2008/10/26/0810260547_chandrayan1.html|accessdate=29 अक्टूबर 2008|title=दूसरी कक्षा में चंद्रयान|archive-date=29 अक्तूबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029073400/http://www.bhaskar.com/2008/10/26/0810260547_chandrayan1.html|url-status=dead}}</ref> * [[सोमवार]] [[२७ अक्टूबर]] [[२००८]] को चंद्रयान-१ ने सुबह सात बज कर आठ मिनट पर कक्षा बदलनी शुरू की। इसके लिए यान के ४४० न्यूटन द्रव इंजन को साढ़े नौ मिनट के लिए चलाया गया। इससे चंद्रयान-१ अब पृथ्वी से काफी ऊंचाई वाले दीर्घवृत्ताकार कक्ष में पहुंच गया है। इस कक्ष की पृथ्वी से अधिकतम दूरी १६४,६०० किमी और निकटतम दूरी ३४८ किमी है।<ref>{{cite web|url=http://www.bhaskar.com/2008/10/27/0810270858_chandrayan-1.html|accessdate=29 अक्टूबर 2008|title=गहरे अंतरिक्ष में पहुंचा चंद्रयान -१|archive-date=28 अक्तूबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081028184734/http://www.bhaskar.com/2008/10/27/0810270858_chandrayan-1.html|url-status=dead}}</ref> * [[बुधवार]] [[२९ अक्टूबर]] [[२००८]] को चौथी बार इसे उसकी कक्षा में ऊपर उठाने का काम किया। इस तरह यह अपनी मंजिल के थोड़ा और करीब पहुंच गया है। सुबह सात बजकर ३८ मिनट पर इस प्रक्रिया को अंजाम दिया गया। इस दौरान ४४० न्यूटन के तरल इंजन को लगभग तीन मिनट तक दागा गया। इसके साथ ही चंद्रयान-१ और अधिक अंडाकार कक्षा में प्रवेश कर गया। जहां इसका एपोजी (धरती से दूरस्थ बिंदु) दो लाख ६७ हजार किमी और पेरिजी (धरती से नजदीकी बिंदु) ४६५ किमी है। इस प्रकार चंद्रयान-1 अपनी कक्षा में चंद्रमा की आधी दूरी तय कर चुका है। इस कक्षा में यान को धरती का एक चक्कर लगाने में करीब छह दिन लगते हैं। इसरो टेलीमेट्री, ट्रैकिंग एंड कमान नेटवर्क और अंतरिक्ष यान नियंत्रण केंद्र, ब्यालालु स्थित भारतीय दूरस्थ अंतरिक्ष नेटवर्क एंटीना की मदद से चंद्रयान-1 पर लगातार नजर रखी जा रही है। इसरो ने कहा कि यान की सभी व्यवस्थाएं सामान्य ढंग से काम कर रही हैं। धरती से तीन लाख ८४ हजार किमी दूर चंद्रमा के पास भेजने के लिए अंतरिक्ष यान को अभी एक बार और उसकी कक्षा में ऊपर उठाया जाएगा।<ref>{{cite web|url=http://in.jagran.yahoo.com/news/national/general/5_1_4946216.html|accessdate=29 अक्टूबर 2008|title=मंजिल के और करीब पहुंचा चंद्रयान}}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> * [[शनिवार]] [[८ नवम्बर|८ नवंबर]] [[२००८]] को चन्द्रयान भारतीय समय अनुसार करीब 5 बजे सबसे मुश्किल दौर से गुजरते हुए चन्दमाँ की कक्षा में स्थापित हो गया। अब यह चांद की कक्षा में न्यूनतम 504 और अधिकतम 7502 किमी दूर की अंडाकार कक्षा में परिक्रमा करगा। अगले तीने-चार दिनों में यह दूरी कम होती रहेगी। * [[शुक्रवार]] [[१४ नवम्बर|१४ नवंबर]] [[२००८]] वैज्ञानिक उपकरण मून इंपैक्ट प्रोब (एमआईपी) को चंद्रमा के ध्रुवीय क्षेत्र में शाकेल्टन गड्ढे के पास छोड़ दिया। एमआईपी के चारों ओर भारतीय ध्वज चित्रित है। यह चांद पर भारत की मौजूदगी का अहसास कराएगा। * [[शनिवार]] [[२९ अगस्त]] [[२००९]] चंद्रयान-1 का नियंत्रण कक्ष से संपर्क टूट गया। * [[रविवार]] [[३० अगस्त]] [[२००९]] [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो) ने चंद्रयान प्रथम औपचारिक रूप से समाप्त कर दिया। ==चंद्र पानी की खोज== २४ सितंबर २००९ को [[साइंस (पत्रिका)]] ने बताया कि चंद्रयान पर चंद्रमा खनिजोग्य मैपर (एम 3) ने चंद्रमा पर पानी की बर्फ होने की पुष्टि की है।<ref>{{cite news |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;1178658v1 |title=Character and Spatial Distribution of OH/H<sub>2</sub>O on the Surface of the Moon Seen by M<sup>3</sup> on Chandrayaan-1 |date=15 September 2009 |accessdate=26 September 2009 |publisher=Science Mag}}</ref> == सदी की सबसे महान उपलब्धि == भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन [इसरो] ने दावा किया कि चांद पर पानी भारत की खोज है। चंद्रमा पर पानी की मौजूदगी का पता चंद्रयान-1 पर मौजूद भारत के अपने मून इंपैक्ट प्रोब [एमआईपी] ने लगाया। अमेरिकी अंतरिक्ष एजेंसी नासा के उपकरण ने भी चांद पर पानी होने की पुष्टि की है। चंद्रमा पर पानी की मौजूदगी का पता भारत के अपने एमआईपी ने लगाया है। चंद्रयान-1 के प्रक्षेपण के करीब एक पखवाड़े बाद भारत का एमआईपी यान से अलग होकर चंद्रमा की सतह पर उतरा था। उसने चंद्रमा की सतह पर पानी के कणों की मौजूदगी के पुख्ता संकेत दिए थे। चंद्रयान ने चांद पर पानी की मौजूदगी का पता लगाकर इस सदी की महत्वपूर्ण खोज की है। इसरो के अनुसार चांद पर पानी समुद्र, झरने, तालाब या बूंदों के रूप में नहीं बल्कि खनिज और चंट्टानों की सतह पर मौजूद है। चंद्रमा पर पानी की मौजूदगी पूर्व में लगाए गए अनुमानों से कहीं ज्यादा है। == आंकड़े का सार्वजनिक प्रदर्शन== चंद्रयान-1 द्वारा इकट्ठा किए गए आंकड़े वर्ष 2010 के अंत तक जनता के लिए उपलब्ध कराए गए थे। आंकड़े को दो सत्रों में विभाजित किया गया था जिसमें पहले सत्र 2010 के अंत तक सार्वजनिक हो गया था और दूसरा सत्र 2011 के मध्य तक सार्वजनिक हो गया था। आंकड़ो में चंद्रमा की तस्वीरें और चंद्रमा की सतह के रासायनिक और खनिज मानचित्रण के आंकड़े शामिल हैं।<ref name="STravel">{{cite news |url=http://www.space-travel.com/reports/Data_From_Chandrayaan_Moon_Mission_To_Go_Public_999.html |title=Data From Chandrayaan Moon Mission To Go Public |date=6 September 2010 |accessdate=10 September 2010 |publisher=Space-Travel |archive-date=9 सितंबर 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100909142705/http://www.space-travel.com/reports/Data_From_Chandrayaan_Moon_Mission_To_Go_Public_999.html |url-status=dead }}</ref> == चंद्रयान-2 == {{Main article|चंद्रयान-2}} [[चित्र:Chandrayaan-2 lander and orbiter integrated module.jpg|thumb| right| 200px| चंद्रयान २ के लैंडर मॉड्यूल का चित्रण]] 18 सितंबर २००८ को, प्रथम [[मनमोहन सिंह]] ने मिशन को मंजूरी दी। [[अंतरिक्ष यान|अंतरिक्षयान]] का डिजाइन [[अगस्त]] २००९ में पूरा हुआ, जिसमें दोनों देशों के [[वैज्ञानिक|वैज्ञानिकों]] ने एक संयुक्त समीक्षा की। हालांकि इसरो ने [[चंद्रयान-२|चंद्रयान२]] के प्रति शेड्यूल के लिए पेलोड को अंतिम रूप दिया, मिशन को जनवरी 2013 में स्थगित कर दिया गया और २०१६ को पुनर्निर्धारित किया गया क्योंकि [[रूस]] समय पर लैंडर विकसित करने में असमर्थ था [[रोस्कोसमोस]] बाद में मार्स में फोबोस-ग्रंट मिशन की विफलता के कारण वापस ले लिया, क्योंकि फ़ुबोस-ग्रंट मिशन से जुड़े तकनीकी पहलुओं का उपयोग चंद्र परियोजनाओं में भी किया गया था, जिनकी समीक्षा किए जाने की आवश्यकता थी। जब रूस ने २०१५ तक भी लैंडर प्रदान करने में असमर्थता का हवाला दिया, तो [[भारत]] ने चंद्र मिशन को विकसित करने का फैसला किया जिसकी समीक्षा करने की आवश्यकता है। जब रूस ने २०१५ तक भी लैंडर प्रदान करने में असमर्थता का हवाला दिया, तो भारत ने चंद्र मिशन को स्वतंत्र रूप से विकसित करने का निर्णय लिया। [[२०१८|2018]] के तहत तैयारी के तहत दूसरा चरण, चंद्रमा पर नरम-लैंडिंग में सक्षम अंतरिक्ष यान को शामिल करेगा और अतिरिक्त माप लेने के लिए एक ऑर्बिटर के साथ चंद्र सतह पर एक [[रोबोट]] रोवर को भी तैनात करेगा। चंद्रयान -2 को 14 [[जुलाई]] २०१९ को लॉन्च किया जाना था। लेकिन लॉन्च को तकनीकी मुद्दों के कारण लॉन्च से 56 मिनट पहले अंतिम क्षणों में बंद कर दिया गया था। इसे बाद में 22 जुलाई, 2019 को [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|जीएसएलवी एमके ३]] [[रॉकेट]] पर लॉन्च किया गया था। 6 [[वर्ष|सितंबर]], २०१९ को लगभग 1:53 बजे [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]], [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन|इसरो]], मिशन कंट्रोल ने [[अंतरिक्ष यान|यान]] के साथ सभी संपर्क खो दिया, जबकि जमीन पर उतरने का प्रयास किया। संपर्क खो जाने पर [[चन्द्रमा|चंद्रमा]] की सतह से 2.1 किमी की ऊंचाई पर होने का अनुमान लगाया गया था। == बाहरी कड़ियाँ == * [http://hindi.webdunia.com/news/news/chand/ चंद्र अभियान (चन्द्रयान)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091219142813/http://hindi.webdunia.com/news/news/chand/ |date=19 दिसंबर 2009 }} (वेबदुनिया) * [http://www.isro.org/chandrayaan/htmls/home.htm Offical Homepage of Chandrayaan-1] * [http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Chandrayaan Chandrayaan-1 Mission Profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080519195325/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Chandrayaan |date=19 मई 2008 }} by [http://solarsystem.nasa.gov NASA's Solar System Exploration] * [http://www.isro.org/chandrayaan-1/announcement.htm Chandrayaan-1 Announcement of Opportunity] and [http://www.isro.org/chandrayaan-1/ home page] from [[ISRO]] * [http://chandrayaan.wordpress.com/2007/04/24/video-how-will-be-mission/ Video Overview of chandrayaan mission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015044928/http://chandrayaan.wordpress.com/2007/04/24/video-how-will-be-mission/ |date=15 अक्तूबर 2007 }} * [http://www.esa.int/esaCP/SEMRXIRMD6E_index_0.html European Space Agency to cooperate with India's first lunar mission] * [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=CHANDRYN1 NSSDC Chandrayaan-1 page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070821072425/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=CHANDRYN1 |date=21 अगस्त 2007 }} * [http://aviris.jpl.nasa.gov/html/m3factsheet.pdf M3 fact sheet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081028210746/http://aviris.jpl.nasa.gov/html/m3factsheet.pdf |date=28 अक्तूबर 2008 }} * [http://www.space.com/missionlaunches/india_moon_050314.html space.com: U.S. radar on Chandrayaan-1?] * [http://www.hindu.com/2007/01/04/stories/2007010401342200.htm Chandrayaan-II - ISRO plans moon rover] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070914233140/http://www.hindu.com/2007/01/04/stories/2007010401342200.htm |date=14 सितंबर 2007 }} * [http://www.space.com/scienceastronomy/061226_lunar_ice.html SPACE.COM Moonbase: In the Dark On Lunar Ice] * [http://www.saag.org/papers9/paper834.html The case for Chandrayaan ] * [http://www.chandrayaan-i.com/news/news.html Chandrayaan News and Forum] * [http://www.youtube.com/watch?v=ipBOotJDJ1k Chandrayaan Animation by Thejes on YouTube] * [http://www.thejes.com/chandrayaan.html Download High Resolution Chandrayaan Animation by Thejes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026132112/http://www.thejes.com/chandrayaan.html |date=26 अक्तूबर 2008 }} * [http://www.tarakash.com/200810201946/Science/all-about-chandrayaan-india-isro.html चन्द्रयान : उद्देश्य, सम्भावनाएँ और भविष्य] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081024185057/http://www.tarakash.com/200810201946/Science/all-about-chandrayaan-india-isro.html |date=24 अक्तूबर 2008 }} * [http://sify.com/news/fullstory.php?id=14799354 From launch to landing - Indian moon mission's journey] == सन्दर्भ == <references/> {{भारतीय अंतरिक्ष कार्यक्रम}} [[श्रेणी:अंतरिक्ष परियोजना]] [[श्रेणी:अंतरिक्ष]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] [[श्रेणी:चंद्र अंतरिक्षयान]] [[श्रेणी:चंद्रयान परियोजना]] [[श्रेणी:भारत के चन्द्र अभियानों की सूची]] [[श्रेणी:हिन्दी सम्पादनोत्सव के अंतर्गत बनाए गए लेख]] p7b7n1byz7mzyqfob6wwnxy0b1xsdyu राजगुरु 0 27913 6598620 6543484 2026-08-13T15:08:13Z Suraj naikar 941912 Spelling mistake of word 6598620 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = राजगुरु | image = National Martyrs Memorial Hussainiwala closeup.jpg | caption = [[भगत सिंह]], राजगुरु और [[सुखदेव]] की प्रतिमा | birth_date = २४ अगस्त १९०८ | birth_place = [[राजगुरुनगर| खेड]], [[पुणे जिला| पुणे]], [[बंबई प्रेसीडेंसी|बॉम्बे प्रेसिडेंसी]], [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1931|3|23|1908|8|24}}<br>[[लाहौर]], [[ब्रिटिश भारत के प्रेसीडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]], (अब [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]],[[ पाकिस्तान]] में) | nationality = भारतीय }} [[चित्र:Rajguru456.jpg|thumb|right|200px|अमर शहीद '''शिवराम हरि राजगुरु''']] '''शिवराम हरि राजगुरु''' ([[मराठी भाषा|मराठी]]: शिवराम हरी राजगुरू, (24 अगस्त 1908 - 23 मार्च 1931) [[भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन|भारतीय स्वतंत्रता संग्राम]] के एक प्रमुख क्रान्तिकारी थे। इन्हें [[भगत सिंह]] और [[सुखदेव]] के साथ 23 मार्च 1931 को [[फाँसी]] पर लटका दिया गया था। भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के [[इतिहास]] में राजगुरु की शहादत एक महत्वपूर्ण घटना थी। '''शिवराम हरि राजगुरु''' का जन्म भाद्रपद के कृष्णपक्ष की त्रयोदशी सम्वत् १९६५ (विक्रमी) तदनुसार सन् १९०८ में [[पुणे]] [[ज़िला|जिला]] के खेड [[गाँव]] में ब्राह्मण परिवार में हुआ था। ६ वर्ष की आयु में [[पिता]] का निधन हो जाने से बहुत छोटी उम्र में ही ये [[वाराणसी]] विद्याध्ययन करने एवं [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] सीखने आ गये थे। इन्होंने [[हिन्दू]] धर्म-ग्रंन्थों तथा [[वेद]]ों का अध्ययन तो किया ही '''[[लघुसिद्धान्तकौमुदी|लघु सिद्धान्त कौमुदी]]''' जैसा क्लिष्ट ग्रन्थ बहुत कम आयु में कण्ठस्थ कर लिया था। इन्हें कसरत ([[व्यायाम]]) का बेहद शौक था और छत्रपति [[शिवाजी]] की छापामार युद्ध-शैली के बड़े प्रशंसक थे। [[वाराणसी]] में विद्याध्ययन करते हुए राजगुरु का सम्पर्क अनेक क्रान्तिकारियों से हुआ। चन्द्रशेखर आजाद से इतने अधिक प्रभावित हुए कि उनकी पार्टी '''हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन आर्मी ''' से तत्काल जुड़ गये।<ref>[https://panchjanya.com/2025/08/24/426144/rss-news/rajguru-rss-connection-real-history-untold-story/ राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ से जुड़े थे राजगुरु? जानिए असली इतिहास, जो बच्चों को कभी पढ़ाया नहीं गया]</ref> आजाद की पार्टी के अन्दर इन्हें '''रघुनाथ''' के छद्म-नाम से जाना जाता था; राजगुरु के नाम से नहीं। पण्डित [[चन्द्रशेखर आज़ाद]], सरदार [[भगत सिंह]] और '''यतीन्द्रनाथ दास''' आदि क्रान्तिकारी इनके अभिन्न मित्र थे। राजगुरु एक अच्छे निशानेबाज भी थे। साण्डर्स का वध करने में इन्होंने भगत सिंह तथा सुखदेव का पूरा साथ दिया था जबकि [[चन्द्रशेखर आज़ाद]] ने छाया की भाँति इन तीनों को सामरिक सुरक्षा प्रदान की थी। २३ मार्च १९३१ को इन्होंने [[भगत सिंह]] तथा सुखदेव के साथ [[लाहौर]] सेण्ट्रल जेल में [[फाँसी]] के तख्ते पर झूल कर अपने नाम को [[हिन्दुस्तान]] के अमर शहीदों की सूची में अहमियत के साथ दर्ज करा दिया। [[File:Statues of Bhagat Singh, Rajguru and Sukhdev.jpg|thumb|भगत सिंह,राजगुरु एवं सुखदेव ]] ==इन्हें भी देखें== *[[अशफ़ाक़ुल्लाह ख़ाँ|अशफाक उल्ला खाँ]] *[[भगत सिंह सुखदेव राजगुरु]] ==सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://archive.org/details/rajguruinvincibl00varm Rajguru, the invincible revolutionary] * [http://vicharonkadarpan.blogspot.com/2010/03/blog-post_22.html ये शहीदों की जय हिन्द बोली...] Jay hind (bhart varma) *[https://webmaja.in/ Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230612024806/https://webmaja.in/ |date=12 जून 2023 }} [[श्रेणी:भारतीय स्वतन्त्रता संग्राम]] [[श्रेणी:शहीद]] ktsgrbxhr9ody6lozoqybk81lum1f4q चित्र:Swachchhand.jpg 6 29599 6598656 138571 2026-08-13T19:07:01Z Sakura emad 612414 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted files". (TwinkleGlobal) 6598656 wikitext text/x-wiki {{शीह-कारण|1=Unused Copyrighted files}} {{bookcover}} 1md03hj91ghajbp5fob47lef60e0g6c सदस्य वार्ता:आशीष भटनागर 3 30132 6598886 6597311 2026-08-14T11:35:39Z अमर तिवारी 932885 6598886 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} {{त्वरित आँकड़े}}{{सक्रिय सदस्य}} <br /> {{प्रबन्धकगण}}{{आशीष भटनागर/सूत्र}} {{Archives|archivelist=/पुरालेख}}{{कालम|3}} * [http://vimisahitya.wordpress.com/category/%e0%a4%86%e0%a4%a7%e0%a5%81%e0%a4%a8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%95%e0%a4%b5%e0%a4%bf/ हिन्दी साहित्य वेबसाइट] * पर्यटन: [http://yatrasalah.com/touristPlaces.aspx दुनिया देखो का नया नाम '''यात्रा सलाह'''] * गायत्री परिवार: [http://www.hindi.awgp.org/?gayatri/sanskritik_dharohar/gayatri_mahavidya/chaubis_gayatri/saraswati/ देखें] * आयुर्वेद वेबसाइट: [http://paradharma.com/ayurved5.htm परधर्म] * [http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/welcome.html डिजिटल सांस्कृतिक संपदा पुस्तकालय वेबसाइट देखें] * [http://uttara.in/hindi/tourism_board/about_us/mainwork.html गढ़वाल मंडल] * [http://www.hinkhoj.com/dirs/bharat_sarkar/ भारत सरकार की हिन्दी वेबसाइट्स] * [[विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन]] * [http://hindijyotish.com/festivals/index.3.html हिन्दू व्रत त्यौहार] *चित्रों को कॉमन्स पर डालने हेतु [http://tools.wikimedia.de/~magnus/commonshelper.php यहाँ] क्लिक करें। *पू व द्वारा भेजा या लिंक [http://toolserver.org/~interiot/cgi-bin/count_edits?user=%E0%A4%86%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%B7+%E0%A4%AD%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&dbname=hiwiki_p यह है]{{गलत}} [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians नया] {{सही}} *[http://toolserver.org/%7Emagnus/fist.php मुक्त चित्र हेतु] * <nowiki>{| class="sortable wikitable" }}</nowiki> * {{plainlink|http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHI.htm#wikipedians संपूर्ण विकी संपादन सांख्यिकी देखें}} * {{plainlink|http://www.indiapost.gov.in/Netscape/Stamps2003.html डाक टिकट}} * [http://www.flickr.com/photos/72155957@N00/ वरुण-शिव का लिंक] * [http://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:SpecialPages विशेष पृष्ठ] *[http://164.100.47.132/loksabha_hindi/Members/Statewiselist.aspx लोक सभा हिन्दी साइट] *[http://www.healthandtherapeutic.com/articles.php उपचार] * [https://tools.wmflabs.org/refill/test] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Tools] * [[:en:Wikipedia:WikiProject India/Guide/Tools]] *[http://en.wikipedia.org/wiki/Block-level_element#Block_elements स्पैन और डिव] *[http://www.ncert.nic.in/textbooks/testing/Index.htm एन सी ई आर टी] *<nowiki>{| style="width: 100%; background-color: red;" | style="width: 50%;" | viki | style="width: 50%;" | viki2 |}</nowiki> *{{tl|Fact-span}} * [[मीडियाविकि:Edittools ]] * [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF:Spam-blacklist blacklist spam] https://hi.wikipedia.org/wiki/मीडियाविकि:Spam-blacklist * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> <gallery mode=packed-hover height=400px> </nowiki> * <nowiki><gallery widths=180px heights=120px perrow=4></nowiki> * <nowiki> {{para|state|collapsed}}{{para|state|expanded}}{{para|state|autocollapse}}</nowiki> * [[http://hi.wikipedia.org/wiki/Special:RenameUser| सदस्यनामब दलें]]: केवल प्रशासक हेतु * [[विशेष:आयात]] * {{tl|subst}} * [https://phabricator.wikimedia.org/p/Ashishbhatnagar/ phabricator] * [[:w:Template:Category redirect]] * {{संदूक}}<nowiki>{{CSS image crop |Image = Dew on grass Luc Viatour.jpg |bSize = 400 |cWidth = 100 |cHeight = 100 |oTop = 180 |oLeft = 60 }}</nowiki>{{संदूक बंद}} * [http://reftag.appspot.com/ http://reftag.appspot.com/] ्स * <nowiki> {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</nowiki> * [https://dispenser.info.tm/~dispenser/cgi-bin/dablinks.py?page=hi:भोजपुर_मन्दिर DAB links] * [[मीडियाविकि:Gadgets-definition]] {{#ifexist: Special:Watchlist | exists | doesn't exist }}</div> *{{संदूक}}<nowiki>{{divbox|color of box|Headtitle|Message}} {{divbox|greenv|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}amber black bloodred blue brown forest gold gray green navy none orange plain purple lilac red white (yellow fawn tt greenv grayh email double wordperfect)</nowiki> {{divbox|navy|radius=4em|Navy example|This is only an example of how this template works.}}{{संदूक बंद}} {{User:आशीष भटनागर/user header}} <!--------------------------- :०: ढूंढें :०: ---------------------------> {| style="width:100%; margin: 0 auto .5em auto; padding: .2em; border-collapse:collapse; text-align:center; background-color:#E6F0DB; border:1px solid #ccc7b7;" |<inputbox> type=fulltext prefix=सदस्य_वार्ता:आशीष भटनागर break=no width=50 searchbuttonlabel=मेरे वार्ता पुरालेखों में ढूंढें </inputbox> |} == [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Pakistan agency|साँचा:Infobox Pakistan agency]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:21, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Iran Province|साँचा:Infobox Iran Province]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:मनु दुबे|मनु दुबे]] ([[सदस्य वार्ता:मनु दुबे|वार्ता]]) 18:01, 26 जून 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-sd|साँचा:Lang-sd]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ug|साँचा:Lang-ug]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। इसका प्रयोग कोई भी पृष्ठ में नहीं है और इसके स्थान साँचा:Langx का प्रयोग किया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। ==नमस्कार== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, जब आप ०४-०५ नवंबर को कानपुर आयें, कृपया मुझसे अवश्य संपर्क करें। धन्यवाद [[User:Somesh_virgo|'''सोमेश त्रिपाठी''']]<sup> [[User talk:Somesh_virgo|वार्ता]]</sup> 19:39, 5 अक्टूबर 2017 (UTC) ==ORES== {{सुनिये|आशीष भटनागर}} जी, कृपया मेरी वार्ता पृष्ठ के [[सदस्य_वार्ता:Hindustanilanguage#Reaching_out_for_help_with_ORES|इस अनुभाग]] में अपनी महत्वपूर्ण राय दीजिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिलुद्दीन]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:42, 15 अगस्त 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:कथा|श्रेणी:कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:[[:श्रेणी:कथाएँ]]|[[:श्रेणी:कथाएँ]]]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>श्रेणी का नाम अनेक वचन होना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 09:06, 14 सितंबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:43, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == मुझे आपसे मदद चाहिए == मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया में एडिट करता हूं और लेख भी लिखता हूं, क्या आप मुझे कोई अनुमति देंगे मै सही लेख लिखता हूं और सही संपादन करता हूं आप मुझे "बाट समूह", "स्वतःपरीक्षित सदस्य" या कुछ भी अनुमति दे दीजिए ताकि मै दिन भर हिंदी विकिपीडिया के देख रेख कर सकू इसकी वजह यह है कि बहुत से लोग गलत गलत संपादन करते है और मै दिन भर यही देखते रहता हूं मैंने दो लेख भी लिखा है मै अपने इस अनुमति का गलत उपयोग नहीं करूंगा जो हिंदी विकिपीडिया के खिलाफ हो। धन्यवाद्। [[User:MadeforU|<span style="white-space:nowrap;text-shadow:#009200 3.3em 0.4em 1.0em,#009200 -0.2em -0.2em 1.0em;color:#009200"><b>मेडफॉर्यू</b></span>]]<sup>[[User talk:MadeforU|<span style="color:#ff0000"><b>संदेश छोड़े!</b></span>]]</sup> 12:46, 10 अक्टूबर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:44, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) ::यह आपका सही है इसमें आपकी कोई गलती नहींह जो सही करता है उसको गलत कहते हैं जो गलत कहता है उसको सही कहतेहकहतेह यह आदमी की सोच है यह [[विशेष:योगदान/&#126;2026-18993-01|&#126;2026-18993-01]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-18993-01|वार्ता]]) 04:33, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[प्रतिविंध्य]] लेख में सुधार == नमस्ते आशीष जी, कृपया उक्त लेख को देखें और यदि संभव हो तो उचित सुधार कर दें ताकि इसपर चल रहे हहेच का समापन किया जा सके। आपने शायद महाभारत से संबंधित विषयों पर काफी लेख बनाये हैं, अतः आपसे यह अनुरोध कर रहा। सादर। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 13:18, 23 अक्टूबर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Special Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | हिंदी ज्ञानकोश के निर्माण में आपका योगदान अविस्मरणीय है। मेरी ओर से विशेष बार्नस्टार। '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 19:23, 14 नवम्बर 2017 (UTC) |} :{{सुनिये|कलमकार}} जी, बार्नस्टार हेतु बहुत बहुत धन्यवाद। मेरा प्रयास रहेगा कि आपका ऐसा विश्वास सदा बना रहे।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 10:49, 15 नवम्बर 2017 (UTC) == आपके लिए एक बार्नस्टार! == [[File:Barnstar of Humour.svg|100px|Barnstar of Humour]] सम्मेलनों में सदस्यों को मैत्रीपूर्ण वातावरण प्रदान करने एवं हल्का फुल्का माहौल बनाने में आपके योगदान के लिए आप के लिए हास्य बार्नस्टार [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|Swapnil.Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:00, 23 नवम्बर 2017 (UTC) :{{ping|Swapnil.Karambelkar}} जी!, बहुत बहुत धन्यवाद , आपका भरोसा सदा मुझ पर सदा ऐसा ही बना रहे , ऐसा ही प्रयास रहेगा | --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 22:43, 23 नवम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर के मेले]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--<b>[[User:Mala chaubey|<font color="FF990">माला चौबे</font>]]</b><sup>[[User talk:Mala chaubey|<font color="green">वार्ता</font>]]</sup> 08:49, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बीकानेर के मेले|बीकानेर के मेले]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|मापदंड व6ल]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6ल|व6ल]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन - लेख'''</center> इस मापदंड में वे सभी लेख आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। इसमें वे लेख भी आते हैं जिन्हें किसी अन्य वेबसाइट अथवा ब्लॉग से ज्यों-का-त्यों अथवा बहुत कम बदलावों के साथ कॉपी-पेस्ट कर के बनाया गया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 09:09, 27 दिसम्बर 2017 (UTC) == [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:एगत्तूर|एगत्तूर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 08:43, 29 दिसम्बर 2017 (UTC) ==कृपया अपना ई-मेल देखें == {{you've got mail|subject=दिल्ली भेट|ts=08:11, 30 December 2017 (UTC)}} -[[सदस्य:Abhinav619|Abhinav619]] ([[सदस्य वार्ता:Abhinav619|वार्ता]]) 02:49, 30 दिसम्बर 2017 (UTC) :आलेख मेरे द्वारा लिखा गया है और इस कारण किसी कापीराइट का उल्लंघन नहीं हुआ है । [[विशेष:योगदान/&#126;2025-28183-40|&#126;2025-28183-40]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2025-28183-40|talk]]) 10:45, 18 अक्टूबर 2025 (UTC) == सीआईडी (धारावाहिक) == नमस्ते आशीष जी, आपने गलती से [[सीआईडी (धारावाहिक)]] लेख का नाम बदलकर कुछ और कर दिया है, जबकि आपने इसका कोई कारण नहीं दिया है। यदि गलती से हुआ है तो कोई बात नहीं अन्यथा कृपया [[:special:diff/3669566/3669568|इस परिवर्तन]] का कोई कारण बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:33, 31 दिसम्बर 2017 (UTC) :{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, गलती से नहीं, वर्तनी सुधार किया है। यह अंग्रेजी में आद्याक्षर संक्षिप्त रूप में नाम है। अतः C.I.D. अथवा CID या C I D होता है। इस प्रकार इसे हिन्दी में या तो सीआईडी या सी.आई.डी. अथवा सी आई डी लिखें। पिछली वर्तनी में सी के बाद स्पेस था किन्तु आई व डी के बीच नहीं था यानि सी आईडी, उसे सुधार कर सही किया था।-[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:17, 2 जनवरी 2018 (UTC) ::आशीष जी, सी के बाद खालीस्थान नहीं था, वो "आ" के कारण देखने में लग रहा था। हालांकि इस बारे में [[सदस्य:स|स जी]] ही बता सकते हैं कि लेख को सीआईडी लिखना चाहिए या सी॰आई॰डी॰; वैसे मेरा मानना है कि इसे सीआईडी रखना ही सही है: चूँकि [[अपराध जांच विभाग (भारत)|क्राइम इन्वेस्टीगेशन डीपार्टमेंट]] का संक्षिप्त रूप है सीआईडी और इसी के प्रभाव में सम्बंधित धारावाहिक का नामकरण किया गया हो सकता है लेकिन धारावहिक का निर्माता/निर्देशक अथवा प्रस्तोता, कोई भी यह दावा नहीं करता कि सीआईडी किसी अन्य नाम का संक्षिप्त रूप है अतः हमें इसमें डॉट (.) अथवा लाघव चिह्न (॰) का प्रयोग नहीं करना चाहिए। बीच में खाली स्थान छोड़ने का कोई अर्थ ही नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:01, 2 जनवरी 2018 (UTC) :::{{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सीआईडी ही मुझे भी सही प्रतीत होता है। अब सही नाम [[सीआईडी (धारावाहिक)]] रखा हुआ है- आपका कहना भी सही है, वो शिरोरेखा इस फॉण्ट में सी के बाद आ के लिये ऊपर से टूट जाती है और ेक रिक्त स्थान की प्रतीति होती है। जब मैंने इसे Sanskrit2003 फ़ॉण्ट में देखा, तो ये बात ज्ञात हुई। फिल्हाल नाम सही है। धन्यवाद।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 20:14, 2 जनवरी 2018 (UTC) ==Laptop== [https://meta.wikimedia.org/wiki/Supporting_Indian_Language_Wikipedias_Program/Support/Aaryaa_Joshi laptop request] == Kindly remove protection from a template == आपसे निवेदन है कि [[:साँचा:Taxobox colour]] पर से Protection हटाएँ। आपने यह Protection 9 वर्ष पहले लगाई थी। तब से अब तक कई अपडेटेड सामग्री को साँचे में शामिल करने की आवश्यकता है। साथ ही, मैंने [[:साँचा:Taxobox colour scheme]] में भी बदलाव किएँ हैं, जो तभी दिखेंगे यदि उपरोक्त साँचे में भी बदलाव किया जाएँ। धन्यवाद। [[सदस्य:JainismWikipedian|JainismWikipedian]] ([[सदस्य वार्ता:JainismWikipedian|वार्ता]]) 04:03, 23 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|JainismWikipedian}} जी, आपके निवेदनानुसार सुरक्षा स्वतःस्थापित सदस्यों तक खोल दी गयी है। --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:49, 23 अप्रैल 2018 (UTC) == विकिपरियोजना वैमानिकी == <div style="width:99%;background:White;border:1px solid Silver;">नमस्कार। [[विकिपीडिया:वैमानिकी|विकिपरियोजना वैमानिकी]] पर आपकी सहायता के लिये बहुत बहुत धन्यवाद। आप एक अनुभवी सदस्य हैं, क्या आप नियमावली और गुणवत्ता तय करने में मेरी और सहायता करेंगें?--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 10:08, 26 अप्रैल 2018 (UTC) :{{सुनो|Navinsingh133}} जी, अवश्य सहायता करेंगे। इस बारे में [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना]] एक बार देख लें। इसके अलावा वहीं बहुत से परियोजना पृष्ठ देये हैं, उन्हीं में से कोई हल्का भारी देखकर, चाहे तो कापी कर के बना लें। उसका पाठ बदल कर वांछित पाठ डाल लें। बाकी मैं देख लूंगा।--[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 11:03, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::जी बहुत बहुत धन्यवाद।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 11:32, 26 अप्रैल 2018 (UTC) ::नमस्कार। कृपया [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना_वैमानिकी]] के पृष्ट के ख़ाके और प्रारुप की जाँच कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 16:08, 27 अप्रैल 2018 (UTC) </div> == User:विवेक पाण्डेय and worldcupupdates.org == Hi। You have a new user who seems to focus on links to the [[special:linksearch/worldcupupdates.org|worldcupupdates.org (linksearch)]] (or see [[m:User:COIBot/XWiki/worldcupupdates.org|xwiki report]]) which seems to be a soccer blog rather than an authoritative site. An FYI. [[सदस्य:Billinghurst|Billinghurst]] ([[सदस्य वार्ता:Billinghurst|वार्ता]]) 13:43, 19 मई 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 08:48, 5 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 17:41, 7 अगस्त 2018 (UTC) == [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८|विकिपरियोजना:करनाल हिन्दी कार्यशाला २०१८]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। मुख्य नामस्थान में बना परियोजना पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:02, 8 अगस्त 2018 (UTC) == आपके द्वारा किया गया आयात == नमस्ते आशीष जी, मैंने देखा आपने [[साँचा:Lang-fr]] को अंग्रेजी विकिपीडिया से आयात किया। यह साँचा पहले से [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] पर अनुप्रेषित था जो [[सदस्य:रोहित रावत]] जी के द्वारा स्थानांतरण से निर्मित हुआ था। ऐसे में आपको आँख मूँद कर साँचा आयात करने की बजाय [[साँचा:भाषा-फ़्रान्सीसी]] में उचित अद्यतन करना चाहिए था। आपके इस आयात से एक तो साँचो का दुहराव हो गया। दूसरे आपकी समस्या का समाधान भी नहीं हुआ और आपने [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%88%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B8%E0%A5%8B%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B5%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%9F&diff=prev&oldid=3893855 यह करके] उस एक लेख में समस्या सुलझा ली। पर इस आयात के कारण [[ब्रुसेल्स]], [[अल्जीरिया]], [[स्विट्ज़रलैण्ड]], [[हाइती]], [[हेसल स्टेडियम]] जैसे ढेरों लेखों में लुआ त्रुटि दिखलाई पड़ रही है। इनका क्या करेंगे ? आपसे विनम्र अनुरोध है कि अगर आयात के परिणाम के बारे में आपको पता न हो तो इस प्रबंधकीय सुविधा का उपयोग न करें, इससे बहुत से पन्ने प्रभावित हो सकते/चुके हैं। आगे से यह अवश्य ध्यान रखें कि कुछ न समझ में आये तो किसी अन्य सदस्य की राय ले लिया करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:05, 19 अगस्त 2018 (UTC) ::नमस्कार {{सुनिये|SM7}} जी! ::प्रथम तो मैं इस सम्य मॉरीशस में ११वें विश्व हिन्दी सम्मेलन में हूं, तथा यह लेख उसी के अन्तर्गत कुछ जल्दबाजी में बनाया गया था व तभी आयात किया गया था, अतः पुनरावृत्ति हो गयी होगी, जिसके लिये क्षमाप्रार्थी हूं। ::द्वितीय, यदि ऐसे किसी सांचे को पहले ही आयात किया गया हुआ हो, अथवा बनाया गया हुआ हो, तो उसे विकिडाटा के द्वारा जोड़ा जाना चाहिये था, जिससे यह भूल होने की आशंका बहुत कम हो जाती है। ::तृतीय, यदि सांचा बना हुआ भी था, तो ऐसे सांचों का प्रायः नाम अनुवाद नहीं किया जाता है, और यथा प्रयोग किया जाता है। ::फिर भी आपकी सहाय्टा का आभारी हूं, तथा ध्यान रखूंगा। सधन्यवाद: --[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 06:32, 20 अगस्त 2018 (UTC) :::हिंदी सम्मलेन में विकिपीडिया का प्रतिनिधित्व करने के लिए आपका आभार। :::सर जी, लेख जल्दबाजी में बनाएँ चलेगा, परन्तु प्रबंधकीय कार्य के लिए जल्दबाजी जी को दोषी न ठहराएँ। जहाँ तक इसे Wikidata से जोड़ने की बात है, मैं आपसे सहमत हूँ कि इसे बनाने वाले ने Wikidata से नहीं जोड़ा था; इससे भी कि साँचों को अंग्रेजी नाम से ही इस्तेमाल करना उचित होता है। पर देखा जाय तो आपके द्वितीय एवं तृतीय बिंदु के रूप में लिखे बहाने बेमानी हैं क्योंकि लगता नहीं कि आयात से पहले आपने इसे हिंदी विकिपीडिया पर खोजने का प्रयास भी किया; यह साँचा (और ऐसे अन्य ढेर साँचे) 2012 में हिंदी नाम पर स्थानांतरित किये गए थे पर पीछे अंग्रेजी वाले नाम से अनुप्रेषण मौजूद था, जैसा कि आप [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%9A%E0%A4%BE%3ALang-fr&type=revision&diff=1748568&oldid=3893816 इस साँचे के लिए] देख सकते हैं। बहरहाल, आपको बिन्दुवार सफाइयाँ गढ़ने की ज़रुरत नहीं, बस आगाह रहने का अनुरोध है क्योंकि यह दूसरी बार हुआ है जब आपके आयात के कारण ढेर सारे पन्ने बुरी तरह प्रभावित हुए हैं। चेतावनी नहीं दे रहा क्योंकि शायद आप भी कहने लगें कि यह कुरआन में नहीं लिखा जो फ़तवा दिया जा रहा, इसलिए आगे ध्यान रखने की विनती के साथ शुभकामनाएँ। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:30, 20 अगस्त 2018 (UTC) == [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंचन शर्मा|कंचन शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंचन शर्मा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उललेखनीयता पर सन्देह।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) ==विश्व में हिन्दी परियोजना== आशीष भटनागर जी, आशा है कि आप ठीक होंगे। चूँकि आप विश्व हिन्दी सम्मेलन से लौटे हैं, इसलिए आपसे निवेदन है कि कृपया [[मॉरिशस में हिन्दी]] और [[विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी|विश्व में हिन्दी परियोजना]] में अपना बहुमूल्य सहयोग दीजिए। विशेष रूप से [[मॉरिशस में हिन्दी]] को कृपया अपनी व्यक्तिगत जानकारी के आधार पर जाँच लीजिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 20 अगस्त 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|Hindustanilanguage}} जी, अभी हम मारीशस में ही हैं। आज अर्थात २३ ता० को सांय २१:२० बजे की उड़ान है। कल सुबह मुम्बई और दोपहर तक दिल्ली पहुंचेंगे। २६ को गुवाहाटी और २७ को शिलांग पहुंचुंगा। तब कुछ योगदान दे पाऊंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:52, 23 अगस्त 2018 (UTC) == विलय प्रस्ताव == [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] और [[शिवेन्द्र सिंह सिद्धू]] का विलय प्रस्तावित किया है कृपया इसे देखें। इसके अतिरिक्त {{tl|ICAO महासचिव}} में कुछ और नाम जोड़े हैं जिनकी वर्तनी सुधारने का प्रयास करें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:31, 9 सितंबर 2018 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! : यहां [[शिवेन्दर सिंह सिद्धू]] की वर्तनी अशुद्ध प्रतीत होती है, किन्तु अंग्रेज़ी में देखें तो [[:w:Shivinder Singh Sidhu|Shivinder Singh Sidhu]] से यही लिप्यान्तरित होता है। दूसरे यह एक [[व्यक्तिवाचक संज्ञा]] है, अतः जिसका नाम है, उसी की पसन्दानुसार वर्तनी होती है। अब किसका किसमें विलय किया जाए ये निर्णय कर लीजिये, हाँ यह पक्का है कि व्यक्ति एक ही है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:37, 11 सितंबर 2018 (UTC) ::अंग्रेज़ी से हमारी मैपिंग हो जरूरी नहीं। हाँ, मैं किसी एक के सही होने के बारे में दावा करता तो खुद विलय ही कर देता क्योंकि इतिहास और लेख की सामग्री में इतना कुछ नहीं है जिससे विलय करना मुश्किल हो। अब आपके लिए एक और पृष्ठ लाया हूँ: [[जहाँगीर घांडी]]। यहाँ घांडी से मुझे थोड़ा ऐतराज है। [[फिरोज गाँधी]] का उपनाम भी पहले यह ही था जिसे अंग्रेज़ी में (Ghandy) लिखते हैं लेकिन देश के स्वतंत्रता आंदोलनों में भाग लेते समय उन्होंने इसे बदलकर गाँधी (Gandhi) कर लिया। लेकिन Ghandy के लिए उपयुक्त हिन्दी वर्तनी क्या है इसका मुझे कोई साक्ष्य नहीं मिला लेकिन घांडी भी उचित नहीं लगता। क्या इसे समुदाय से चर्चा करके निर्धारित किया जाये? क्या आपके पास कोई ऐसा स्रोत है जिससे इसकी सार्थतकता स्पष्ट हो?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:27, 12 सितंबर 2018 (UTC) :::{{सुनिये|संजीव कुमार}} जी! :::नमस्कार, जहांगीर घांडी के समर्थन में मुझे एक पुस्तक का सन्दर्भ मिला जो इस प्रकार है: :::::{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=9w-0DgAAQBAJ&pg=PT82&lpg=PT82&dq=जहांगीर+घांडी&source=bl&ots=BVYsMVCJ1u&sig=GquORmeGOPy24CNX8Av-X1N_Xnk&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjX6pi-tbjdAhUKvo8KHSrkBd0Q6AEwEHoECAIQAQ#v=onepage&q=जहांगीर%20घांडी&f=false|title=द रेड साड़ी : सोनिया गांधी की नाटकीय जीवनी : The red Sari : Sonia ...|last=मोरो|first=जेवियर|date=२० अप्रैल २०१७|website=डायमण्ड पॉकेट बुक्स प्रा॰ लि॰|language=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=१३ सितम्बर २०१८}} :::[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:47, 13 सितंबर 2018 (UTC) ::::मुझे कहीं भी इस पुस्तक की मूल भाषा का पता नहीं चला। हाँ स्पेनी लेखक ने हिन्दी में तो नहीं लिखी होगी। पुस्तक के किसी भी पृष्ठ पर अनुवादक का नाम भी नहीं लिखा अतः कैसे पता किया जाये कि हिन्दी वाला घांडी सही है?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:15, 14 सितंबर 2018 (UTC) :::::नमस्कार {{सुनो|संजीव कुमार}} जी! ::::: अब ये भी कैसे पता चले कि ये गलत है?[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:10, 15 सितंबर 2018 (UTC) {{od|7}}समुदाय के सामने ही रख सकते हैं। वैसे मैंने लोगों से गंधी सुना है लेकिन ऐसे सुने हुये को भी सही नहीं मान सकते।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:08, 15 सितंबर 2018 (UTC) :कृपया [[ऐसेंशन द्वीप]] और [[असेन्शियन द्वीप]] का विलय कर दें। इतिहास विलय करने में समस्या आये तो हमें सूचित कर दें, वो काम हम कर देंगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:58, 23 सितंबर 2018 (UTC) == [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रह्मा की आयु|ब्रह्मा की आयु]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रह्मा की आयु]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय विषय नहीं। क्या इस काल गणना का ज्ञानकोशीय महत्व है? इस काल गणना का इस्तेमाल होना भी स्पष्ट नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:48, 25 सितंबर 2018 (UTC) == [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मापन इकाइयाँ|मापन इकाइयाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:46, 26 सितंबर 2018 (UTC) == कॉलोन के स्थान पर विसर्ग == नमस्ते आशीष जी, कृपया [[सदस्यःआशीष भटनागर]] और [[वार्ता:सदस्यःआशीष भटनागर]] को हटा दें। शायद ये दोनों लेख गलत नामस्थान पर अनुप्रेषित हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:28, 2 अक्टूबर 2018 (UTC) == मुजे मेरी वेबसाइट के लिये पेज बनाना है == नमस्कार सर, मुजे मेरी वेबसाइट के लिए पेज बनाना है| मेरी वेबसाइट एज्युकेशनल है| मेरी खुद की वेबसाइट ए है http://bhartiojas.com/ मुजे मेरी वेबसाइट का इन्फोर्मेशन (बिजनेस) पेज बनाना है। उदाहरण - [[नौकरी॰कॉम]] तो मुजे एसा पेज बनाना है तो आप मेरी सहायता किजिये| --[[सदस्य:Alishank|Alishank]] ([[सदस्य वार्ता:Alishank|वार्ता]]) 17:10, 18 अक्टूबर 2018 (UTC)Alishank {{talkback | Alishank}} == कुछ प्रमुख चित्र जो हट चुके हैं == नमस्ते आशीष जी, मैं आज कुछ उन साँचों की कड़ियाँ दे रहा हूँ जो वर्तमान में प्रासंगिक नहीं हैं। आप चाहें तो कृपया इन्हें हटा दें: # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ३५ वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४० वर्ष २०१०]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४२ वर्ष २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र सप्ताह ४५ वर्ष २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र १५ अगस्त २००९]] – कॉमन्स पर चित्र हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २६ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २८ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र २९ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३ अप्रैल २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३० मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। # [[साँचा:प्रमुख चित्र ३१ मार्च २००९]] – सम्बंधित फाइल को मयुर जी ने बहुत पहले हटाया जा चुका है। कृपया इन साँचों और इनके वार्ता पन्नों को हटा दें क्योंकि अब इनका न ही तो इनका कोई उपयोग है और न ही आवश्यकता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:22, 20 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:ताज जाली]] को भी देख लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:55, 23 अक्टूबर 2018 (UTC) * [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] को भी देखे लें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:17, 25 अक्टूबर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}} ये सांचे प्रमुख चित्र के हैं, जैसा कि विदित भी है और अभिलेख रूप में रखे गये हैं। किन्तु जब इनके चित्र ही नहीं हैं, तो हटाये जा सकते हैं। हाम हटाये जाने के बाद इस बात का कोई साक्ष्य नहीं रह जायेगा कि कभी इन सप्ताह के सांचे बने भी थे कि नहीं। किन्तु ये अधिक महत्त्व की बात नहीं है, अतः यदि आप के बॉट से एक बार में ही हट पायें तो बेहतर होगा कि आप हटा दें, अन्यथा मैं देख लूंगा।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 12:16, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) ::फिर एक और काम कर सकते हो। इनकी सामग्री को बदलकर या तो {{tl|प्रमुख चित्र ०१ जनवरी २०१०}} जैसी कर दो या फिर इसपर ही इन सभी को अनुप्रेषित कर दो। चूँकि इनको हटाने के पश्चात् भी सम्बंधित पुरालेख से इनकी कड़ियाँ हटानी पड़ेंगी। इसलिए इतिहास भी रहेगा और पुरालेख भी। इसके अलावा अब आपकी टिप्पणी की प्रतीक्षा करूँगा। यदि आप चाहें तो बॉट से हटा दूँगा या फिर आप चाहें तो अनुप्रेषित कर दूँगा। हाँ, [[:साँचा:ताज जाली]] और [[:साँचा:महत्ता का क्रम]] पर अपना निर्णय और बता देते तो अच्छा होता।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:10, 26 अक्टूबर 2018 (UTC) :::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, इन सभी साम्चों में बॉट से {{tl|गैमुचि}} एक साथ लगा सकते हैं। बॉट से इसलिये कह रहा हूं कि एक बार में ही काम हो जायेगा। अन्य दोनों सांचे मैंने हटा दिये हैं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 01:29, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) ::::पूर्ण हुआ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:04, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज के यातायात|ब्रज के यातायात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज के यातायात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुल्लेखनीय</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FFFF"> ''गॉड्रिक की कोठरी''</span>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:Godric ki Kothri|<span style= "color:#00FF00">मुझसे बातचीत करें</span>]]</sup> 16:37, 28 अक्टूबर 2018 (UTC) == साँचा:Complex date == मुझे [[:साँचा:Complex date]], [[:चित्र:India मेघालय locator map.svg]] और [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] के आयात का औचित्य समझ में नहीं आया। कृपया इनको हटा दें। चित्र कॉमन्स पर है अतः स्थानीय विवरण का कोई अर्थ नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:13, 2 नवम्बर 2018 (UTC) :{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, कृपया इनके प्रयोग पर ध्यान दें, औचित्य समझ आ जायेगा। वर्ना मैं स्पष्ट किये देता हूं। [[मेघालय]] लेख में सबसे ऊपर लगे ज्ञानसन्दूक में यदि लेख का नाम हिन्दी में लिखें, तो लोकेटर मैप सांचा इसकेलिये मानचित्र नहीं ढूंढ पाता क्योंकि यह तो कॉमन्स पर अंग्रेज़ी में उपलब्ध है, और यदि तब अंग्रेज़ी में नाम दें, तो ज्ञानसन्दूक में सर्वोपरि आने वाला नाम ही अंग्रेज़ी एवं मानचित्र में भी अंग्रेज़ी नाम ही दिखाई देता है। इसीलिये बहुत से स्थानों के लिये ऐसे हिन्दी सांचे आयात कर जुटाने पड़े। कोई अन्य समाधान सुलभ हो तो अवश्य मार्गदर्शन करें। हाँ अंग्रेज़ी वाला [[:चित्र:India Meghalaya locator map.svg]] व इसका सांचा मैंने ह्टा दिया है। अब जो दिखाई दे रहा है, वह कॉमन्स वाला चित्र है। [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 13:11, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::आप इनको हटा दें, आगे के सुधार मैं कर दूँगा। चूँकि यह समस्या कहीं और से आ रही है। हम जो ज्ञानसन्दूक काम में ले रहे हैं उसके साथ कुछ समस्या है। वो अभी लम्बे समय से अद्यतन नहीं हुआ है। हालांकि उसके स्थान पर अपने पास कुछ अद्यतन किये हुये ज्ञानसन्दूक हैं अतः समस्या जारी रही तो ज्ञानसन्दूक बदलकर उसे सुधार दूँगा।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:31, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::{{सुनो तो|संजीव कुमार}}, आप ज्ञानसन्दूक को सुधार दें, फ़िर इस सांचे कि आवश्यकता नहीं रह जायेगी, तब मैं या आप, कोई भी हटा सकता है। किन्तु यदि सांचे को सुधारने से पूर्व इन्हें हटा दिया तो लेख खराब हो जायेंगे। तब तक यदि एक साम्चा पड़ा भी रहता है तो कोई बुराई नहीं है। ज्ञानसन्दूक को सुधार तो मैं भी दूं, किन्तु उसकी युक्ति निकालनी होगी। या तो ज्ञानसन्दूक में हिन्दी नाम व अंग्रेज़ी नाम, दोनों ही पूछे जायें, और अपनी अपनी जगह पर आवश्यकतानुसार लगा दिये जाएं, या लोकेटर मैप को प्रत्येक स्थान हेतु दोहराया जाए। इस बारे में अन्य भाषाओं के लेख देख सकते हैं, जैसे फ़्रांसीसी या जर्मन, इत्यादि। समयाभाव के चलते मैं नहीं देख पा रहा हूं।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:12, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::इसके लिये आप [[मेघालय]] लेख नहीं, [[शिलांग]] लेख देखें। सांचे में मेघालय की वर्तनी बदलने मात्र से ही उसे सही मानचित्र नहीं मिल पाता। इस प्रकार से सांचा हटा देने से मेघालय के सभी स्थानों के लेख के मानचित्र बेकार हो जायेंगे। अतः पहले सुधार आवश्यक है, तब उस सांचे को हटाया जाए।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 16:39, 18 नवम्बर 2018 (UTC) ::::अद्यतन कर दिया है। अब शायद निर्भरता नहीं रही। यदि आपको कोई निर्भरता दिखाई दे तो बतायें।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:06, 18 नवम्बर 2018 (UTC) :::::आपने Infobox indian jurisdiction को infobox settlement से बदल दिया है। अभी तो कोई समस्या प्रतीत नहीं हो रही है, किन्तु मूल साम्चे की भारतीय स्थानों हेतु कुछ विशेष प्राचल थे, जो सेटेलेमेण्ट में नहीं हैं। यह विश्व भर में किसी भी स्थान पर लागू होता है। अभी तो कोई समस्या नहीं दिख रही है। चाहे तो हटा दें, या चाहें तो कुछ समय के लिये रहने दें, शायद समस्या पता चले- जल्दीबाज़ी करना संभवतः सही न हो। शेष जैसा उचित समझें। ::::: Complex date साम्चे में अंग्रेज़ी के शब्द आते हैं, जिनमें बदलाव हेतु ही उसे यहाम आयात किया गया था। अब उसके बाद बदलाव लुआ में किये या नहीं, ये तो याद नहीं है। किन्तु यही समस्या थी। देख सकते हैं प्रलेखन में। ऐसे ही ्सेटेलमेण्ट में भी अंग्रेज़ी के शब्द हैं: Show map of मेघालय, Show map of भारत, आदि।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 02:22, 19 नवम्बर 2018 (UTC) == भाषा सुधार == आशीष जी, आपने [[भीमराव आम्बेडकर]] लेख में कई विभागों में भाषा सुधार किये हैं, किंतु शेष अनुभागों में भाषा सुधार की आवश्यकता हैं। मैं आपने बिनती करता हूं की आप बाकी विभागों में भाषा सुधार किजीये, धन्यवाद्। — [[सदस्य:संदेश हिवाळे|संदेश हिवाळे]] ([[सदस्य वार्ता:संदेश हिवाळे|वार्ता]]) 15:35, 3 जनवरी 2019 (UTC) == [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|चित्र:Viper island fansi ghar.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Viper island fansi ghar.JPG|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Viper island fansi ghar.JPG|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 14:20, 5 जनवरी 2019 (UTC) [[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 05:31, 2 फ़रवरी 2019 (UTC) == How to protect our members page on Wikipedia for mobile == sir, my name is Mayank123456 srivastava please I member of English or hindi Wikipedia . sir I requested you please baatayae ki article ko protected kaise Kare of Mobile se . thanks you - your Wikipedia worker or member *Mayank123456 srivastava [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 05:11, 11 मार्च 2019 (UTC) == विकिपीडिया:प्रबन्धक पद के लिये निवेदन == मैं इस पद के लिये अपनी स्वीकृति प्रदान करता हूँ। --[[सदस्य:mayank123456 srivastava |mayank123456 srivastava ]] 11:28,11 march (UTC) | ... ¦... _ '''समर्थन''' [[सदस्य:Mayank123456 srivastava|Mayank123456 srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Mayank123456 srivastava|वार्ता]]) 06:01, 11 मार्च 2019 (UTC) == [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:भारत में कानून व्यवस्था|साँचा:भारत में कानून व्यवस्था]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/भारत में कानून व्यवस्था]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>यह सांचा हटाया जा सकता है क्योंकी [[:साँचा:भारत में कानून प्रवर्तन]] सब कडीयोंको विस्तार में जोडता है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:05, 12 मार्च 2019 (UTC) == [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान|हिन्दी कहानी : अंतरंग पहचान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) == [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छायावाद का रचनालोक|छायावाद का रचनालोक]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 05:12, 16 मार्च 2019 (UTC) ==<div style="font-size: 40px ; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'montserrat', sans-serif; line-height:normal;color:#555"><center>'''प्रतिभागिता अभिनन्दन!'''</center></div>== {{कोलकाता सम्मेलन रिपोर्ट|name= आशीष भटनागर}} == [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:भारत के अभयारण्य|श्रेणी:भारत के अभयारण्य]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है।<br/>यह सुझाया गया है कि इस पृष्ठ को [[:भारत के वन्य अभयारण्य|भारत के वन्य अभयारण्य]] पृष्ठ के साथ विलय कर दिया जाए।<br/> इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/भारत के अभयारण्य]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>एक श्रेणी काफी है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 05:09, 17 मई 2019 (UTC) == [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार|खेल एवं युवा मंत्रालय, भारत सरकार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Sandeep Raut|Sandeep Raut]] ([[सदस्य वार्ता:Sandeep Raut|वार्ता]]) 18:44, 18 मई 2019 (UTC) == भारतीय पेय पदार्थों की सूची == नमस्ते आशीष जी, [[भारतीय पेय पदार्थों की सूची]] और [[भारतीय व्यंजनों का इतिहास]] को 10 वर्ष से अधिक समय हो गये लेकिन अभी भी खाली ही पड़ी है। क्या आप सुधारना चाहेंगे?<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 21:32, 24 मई 2019 (UTC) == [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़|छत्तीसगढ़ के छत्तीस गढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Prong$31|<span style= "color:#00FFFF">''Prongs''</span>]][[सदस्य वार्ता:Prong$31|<span style= "color:#00FF00">31</span>]] 00:40, 29 जून 2019 (UTC) == [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परवर्ती बुंदेली समाज और संस्कृति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 24 अगस्त 2019 (UTC) == विनम्र अनुरोध == [[रामायण और चित्रकला]] लेख की कडी [[रामायण]] लेख के [[रामायण|रामायण#इन्हें_भी_देखें]] विभाग मे जोडने मे कृपया सहायता करें । विनम्र अनुरोध [[विशेष:योगदान/117.195.48.60|117.195.48.60]] ([[सदस्य वार्ता:117.195.48.60|वार्ता]]) 07:06, 26 अगस्त 2019 (UTC) == [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शिशुनाग वंश|शिशुनाग वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शिशुनाग वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अर्थहीन सामग्री या गलत शीर्षक, संदर्भ रहित</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:25, 12 सितंबर 2019 (UTC) : टैग बदल कर विलय किया, क्योंकि जानकारी शिशुनाग '''राजवंश''' के बारे में है।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 08:53, 12 सितंबर 2019 (UTC) == आपका प्रबन्धक अधिकार हटाने का नामांकन == नमस्ते आशीष जी, हमारी नीति के अनुसार किसी प्रबन्धक को 6 महीने में कम से कम 180 सार्थक योगदान देने होते हैं। आपके पिछले 8 महीने में भी इतने सम्पादन नहीं है। इसलिए आपके अधिकार हटाने के लिए मेटा पर लिखा गया है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:06, 8 अक्टूबर 2019 (UTC) :नमस्कार {{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी, तथा {{सुनो-प्रबंधक}}, ::मुझे अन्य कार्यों में व्यस्तता तथा हिन्दी विकि के कुछ स्थानीय कारणों से कार्य करने हेतु समय निकाल पाना कठिन हो रहा था, आगे समय मिलने पर पर्याप्त समय दूंगा। हाँ इतना अवश्य कहना चाहूंगा कि सीधे मेटा पर जाकर लिखने के बजाय यदि एक बार मुझसे हि सन्देश लिख दिया होता, तो मैं स्वयं ही अपने अधिकारत्याग कर देता। कार्य तब भी यही होता किन्तु प्रक्रिया बेहतर लगती। ::अभी भी अधिकारत्याग में मेरी पूर्ण स्वीकृति है।[[User:आशीष भटनागर|<span style="text-shadow:#EE82EE 3px 3px 2px;"><font color="#0000FF"><b>आशीष भटनागर</b></font></span>]]<sup>[[User talk:आशीष भटनागर|<font color="#FF007F">वार्ता</font>]]</sup> 04:58, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) :::नमस्ते आशीष जी, विकि में आपका पुनः स्वागत है। विकि में आपके योगदानों को देखते हुए मैं चाहूंगा कि आपका अधिकार हटाने से पूर्व आपको समय दिया जाए। यदि आप पुनः सक्रिय होते हैं तो मैं अधिकार हटाने की कार्यवाही १ महीने के बाद करने की अनुसंशा करूँगा। महीने में आपके संपादन आवश्यकताओं को पूर्ण करते हैं तो कार्यवाही न की जाए। उम्मीद करता हूँ कि आपकी सेवाएँ विकि को निरंतर मिलती रहेगी।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 10:57, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) ::::नमस्ते आशीष जी, हिन्दुस्थान वासी जी ने कुछ गलत नहीं किया। कृपया इसे भावनात्मक रूप में न लें। आप पहले भी बार-बार प्रबन्धक बनते रहे हैं। आप ज्यों ही समय देने लगेंगे आपको पुनः प्रबन्धक बना दिया जायेगा। यदि आप अभी अपनी सक्रियता बढ़ा सकते हैं तो वो नामांकन वापस लिया जा सकता है। यदि आपको लगता है कि अभी आप समय नहीं दे पा रहे हैं तो इसको अन्यथा क्यों ले रहे हो? @आर्यावर्त जी, आप अपनी राजनीति न करें तो बेहतर होगा। विकिपीडिया को राजनीति का अड्डा न बनायें। पहले भी आशीष जी बार बार प्रबन्धक बनें हैं। आजतक मैंने नहीं देखा कि उन्हें सक्रिय होने पर पुनः प्रबन्धक बनने में कोई समस्या आयी हो।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:01, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) : नमस्ते आशीष जी, चूंकि आपने मुझे भी सूचित किया इसलिए टिप्पणी कर रहा हूँ। मैं [[स:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी के कदम और [[स:संजीव कुमार|संजीव]] जी की उपर्युक्त टिप्पणी से पूर्णतः सहमत हूँ। हम आपके पूर्व योगदान और वर्तमान व्यस्तता का सम्मान करते हैं। धन्यवाद। सादर। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 17:02, 9 अक्टूबर 2019 (UTC) == WikiConference India 2020: IRC today == {{subst:WCI2020-IRC (Oct 2019)}} [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:27, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2020: IRC today == Greetings, thanks for taking part in the initial conversation around the [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations|proposal for WikiConference India 2020]] in Hyderabad. Firstly, we are happy to share the news that there has been a very good positive response [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Individual_Wikimedians|from individual Wikimedians]]. Also there have been community-wide discussions on local Village Pumps on various languages. Several of these discussions [[:m:WikiConference_India_2020:_Initial_conversations#Community_endorsements|have reached consensus]], and supported the initiative. To conclude this initial conversation and formalise the consensus, an IRC is being hosted today evening. We can clear any concerns/doubts that we have during the IRC. Looking forward to your participation. <u>The details of the IRC are</u> *Timings and Date: 6:00 pm IST (12:30 pm UTC) on 20 August 2019 *Website: https://webchat.freenode.net/ *Channel: #wci <small>'''''Note:''' Initially, all the users who have engaged on [[:m:WikiConference India 2020: Initial conversations|WikiConference India 2020: Initial conversations]] page or its talk page were added to the [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|WCI2020 notification list]]. Members of this list will receive regular updates regarding WCI2020. If you would like to opt-out or change the target page, please do so on [[:m:Global message delivery/Targets/WCI2020|this page]].''</small> This message is being sent again because template substitution failed on non-Meta-Wiki Wikis. Sorry for the inconvenience. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:58, 20 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19473034 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [WikiConference India 2020] Invitation to participate in the Community Engagement Survey == This is an invitation to participate in the Community Engagement Survey, which is one of the key requirements for drafting the Conference & Event Grant application for WikiConference India 2020 to the Wikimedia Foundation. The survey will have questions regarding a few demographic details, your experience with Wikimedia, challenges and needs, and your expectations for WCI 2020. The responses will help us to form an initial idea of what is expected out of WCI 2020, and draft the grant application accordingly. Please note that this will not directly influence the specificities of the program, there will be a detailed survey to assess the program needs post-funding decision. *Please fill the survey at; https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd7_hpoIKHxGW31RepX_y4QxVqoodsCFOKatMTzxsJ2Vbkd-Q/viewform *The survey will be open until 23:59 hrs of 22 December 2019. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 05:10, 12 दिसम्बर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19617891 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कालसर्प योग|कालसर्प योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कालसर्प योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:56, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[बगलामुखी मंदिर, इंदौर]] के विषय में == मान्यवर, मैं इस तरह के एक विस्तृत और अद्भुत लेख लिखने के लिए सबसे पहले धन्यवाद देना चाहूंगा। उसी के बारे में मेरा प्रश्न लेख का शीर्षक है। यह कहता है कि स्थान इंदौर में है, हालांकि, मंदिर इंदौर से लगभग 150 किलोमीटर दूर है। यह शाजापुर के आगर मालवा के एक अलग जिले में है। इसलिए, मैं आपसे अनुरोध करता हूं कि आप लेख का नाम बदलकर बगलामुखी माता, नलखेड़ा या बस बगलामुखी माता मंदिर रख दें। धन्यवाद! उत्तिष्ठ भारत: — [[सदस्य:TheodoreIndiana|TheodoreIndiana]] ([[सदस्य वार्ता:TheodoreIndiana|वार्ता]]) 15:49, 1 फ़रवरी 2020 (UTC) == [WikiConference India 2020] Conference & Event Grant proposal == WikiConference India 2020 team is happy to inform you that the [[m:Grants:Conference/WikiConference India 2020|Conference & Event Grant proposal for WikiConference India 2020]] has been submitted to the Wikimedia Foundation. This is to notify community members that for the last two weeks we have opened the proposal for community review, according to the [[m:Grants:Conference|timeline]], post notifying on Indian Wikimedia community mailing list. After receiving feedback from several community members, certain aspects of the proposal and the budget have been changed. However, community members can still continue engage on the talk page, for any suggestions/questions/comments. After going through the proposal + [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#FAQs|FAQs]], if you feel contented, please endorse the proposal at [[m:Grants:Conference/WikiConference_India_2020#Endorsements|''WikiConference_India_2020#Endorsements'']], along with a rationale for endorsing this project. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:21, 19 फ़रवरी 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI2020&oldid=19740275 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:२६१|२६१]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२६१|२६१]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:२३२|२३२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:२३२|२३२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:कन्हाई प्रसाद चौरसिया|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">कन्हाई प्रसाद चौरसिया</span>]] [[User talk:कन्हाई प्रसाद च|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:58, 29 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चिकित्सा पद्धतियां|चिकित्सा पद्धतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अर्थहीन लेख यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<b style="font-size:15px;">[[सदस्य:AshokChakra|<span style="color:#F91;">अशोक</span>]] [[File:Ashoka Chakra.svg|20px]] [[सदस्य_वार्ता:AshokChakra|<span style="color:green">वार्ता]]</span></b> 15:57, 22 मार्च 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ash wiki.jpg|चित्र:Ash wiki.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar Hindi Wikipedia Jan2017.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ash wiki.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:25, 25 मार्च 2020 (UTC) == [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Infobox Hellenic Royalty|साँचा:Infobox Hellenic Royalty]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। टूटा हुआ पुनर्निर्देश यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:33, 3 अप्रैल 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Dd logo.gif|चित्र:Dd logo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:37, 7 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:MumbaiIndians.png|चित्र:MumbaiIndians.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|मापदंड फ़3]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़3|फ़3]]{{*}} अप्रयुक्त ग़ैर मुक्त उचित उपयोग फ़ाइल'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो कॉपीराइट सुरक्षित हैं और उचित उपयोग हेतु विकिपीडिया पर डाली गई हैं, परंतु जिनका कोई उपयोग न किया जा रहा है और न ही होने की संभावना है। जो चित्र किसी ऐसे लेख के लिये अपलोड किये गए हैं जो बनाया जाना है, उन्हें इस मापदंड के अंतर्गत तभी हटाया जा सकता है यदि उनके अपलोड होने के 7 दिन पश्चात तक वो लेख न बने। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर कॉपीराइट सुरक्षित सामग्री तभी रखी जा सकती है यदि उनका उपयोग "उचित उपयोग" (fair use) में गिना जाता हो। यदि इस फ़ाइल का उपयोग कहीं भी इसके अंतर्गत नहीं किया जा सकता तो इसे हटा दिया जाएगा। यदि आपने इस फ़ाइल का उपयोग कहीं किया था और इसे वहाँ से किसी ने हटाया है तो आप उस लेख की जानकारी इसके वार्ता पृष्ठ पर दे सकते हैं। यदि इस फ़ाइल पर उचित उपयोग औचित्य (fair use rationale) नहीं दिया हुआ है तो एक उचित उपयोग औचित्य लगा दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 18:38, 7 मई 2020 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 18:35, 19 मई 2020 (UTC) == [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Mehandi.jpg|चित्र:Mehandi.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Mehandi.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Original on en.wiki was deleted because it had no permission</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:45, 20 मई 2020 (UTC) == [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मिशेल ओबामा/मोम का पुतला]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस उपपृष्ठ की सामग्री को मूल लेख में शामिल करके हटा देना चाहिए।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:02, 26 मई 2020 (UTC) == [[भारतीय अन्तर्राष्ट्रीय व्यापार मेला 2008]] == Hi! I noticed that many files in this article have been deleted. Perhas they can be undeleted and fixed? They need a source and a license and if you have taken any of the photos it should be easy to fix. Perhaps you would like to take a look? --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 15:09, 3 जून 2020 (UTC) == [[:कछवाहा|कछवाहा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कछवाहा|कछवाहा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कछवाहा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:02, 7 जून 2020 (UTC) आशीष जी नमस्कार. मैंने सोलहवीं शताब्दी के एक धर्मोपदेशक, पुष्टिमार्ग के आचार्य पर एक पृष्ठ बनाया है, किन्तु इसे अपलोड करने में समस्या आरही है. शायद स्पैम फ़िल्टर की वजह से ऐसा हो रहा है. जो मैसेज आरहा है वह है - "त्रुटि: आप जिस पृष्ठ को सँजोना चाहते थे उसे रद्दी सामग्री की छननी ने अवरोधित किया हुआ है। यह संभवतः किसी कर्पसूचित बाहरी स्थल की कड़ी की वजह से हुआ है। नीचे दिये हुए पाठ को स्पॅम सुरक्षा फिल्टर द्वारा रोका गया था: wordpress.com" कृपया इसे हटवाएं. मैंने यह चौपाल पर भी डाला था पर कोई उत्तर नहीं आया और न कोई मदद. धन्यवाद. [[सदस्य:कनाश|कनाश]] ([[सदस्य वार्ता:कनाश|वार्ता]]) 05:33, 7 जून 2020 (UTC) {{WPWP सन्देश}} ==एक आई पी से बर्बरता हेतु अपील== नमस्कार श्रीमान आशीष जी, इन आई पी (https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:810:DFF2:0:0:1372:B0 https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2405:205:1582:8F32:0:0:2823:B0AC https://hi.wikipedia.org/wiki/विशेष:योगदान/2409:4052:2192:5548:0:0:19A:10A4) से बार बार कोई मेरे कार्य में बाधा डालने का प्रयत्न कर रहा है, कृपया इसको जल्द से जल्द ब्लॉक करे। आप मेरे यूजर पृष्ठ पर आकर इतिहास देख सकते है। मुझे आश्चर्य है कि हिंदी विकिपीडिया पर ट्विंकल टूल किसी भी िप की रिपोर्ट करने में असमर्थ है, मैंने प्रयास किया लेकिन नहीं हुआ इसलिये मुझे सीधे आपसे संपर्क करना पड़ा। यह मेरे खाते को ब्लॉक दिखने का प्रयत्न कर रहा है, जबकि ऐसा है नहीं। [[सदस्य:DMySon|DMySon]] ([[सदस्य वार्ता:DMySon|वार्ता]]) 10:51, 7 अगस्त 2020 (UTC) == [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मिंटो रोड कालोनी|मिंटो रोड कालोनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:SriSriChinmaya|SriSriChinmaya]] ([[सदस्य वार्ता:SriSriChinmaya|वार्ता]]). 11:34, 8 अगस्त 2020 (UTC) == [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:File:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:Ashish Bhatnagar 2019.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[User:CptViraj|<b style="color:black">केप्टनविराज</b>]] ([[User talk:CptViraj|चर्चा]]) 15:29, 9 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Kolkata subarban railway.jpg|चित्र:Kolkata subarban railway.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Kolkata subarban railway.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text bottom right corner (c) Samit Roy....., 2003</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 16:54, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:Shillong golf course2.jpg|चित्र:Shillong golf course2.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/Shillong golf course2.jpg]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Text says "Photographer: Ajit Thapa". There is no proof of permission.</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:05, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:बिहार emblem.JPG|चित्र:बिहार emblem.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/बिहार emblem.JPG]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:09, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्र:ASEANPara.png|चित्र:ASEANPara.png]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/फ़ाइलें/ASEANPara.png]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>Unused</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 17:12, 20 सितंबर 2020 (UTC) == [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र|विशिष्ट आर्थिक क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 10:39, 2 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:UPSIDC logo.jpg|चित्र:UPSIDC logo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:47, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Cii logo.JPG|चित्र:Cii logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Coal india ltd.jpg|चित्र:Coal india ltd.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:48, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Itc.gif|चित्र:Itc.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:49, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif|चित्र:Rajasthanroyalslogo.gif]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Mayankkkkk|Mayankkkkk]] ([[सदस्य वार्ता:Mayankkkkk|वार्ता]]) 08:50, 19 अक्टूबर 2020 (UTC) == [[:चित्र:Kashi vishwanath temple.png]] == Hi! I was told on [[सदस्य_वार्ता:SM7#चित्र:Kashi_vishwanath_temple.png]] that it was you that uploaded this photo and that it had no license. Is there any chance you can add a license if the photo is undeleted? It is used in [[:चित्र:Varanasi collage by ashish.JPG]] and its a good photo so it would be nice if you can help fix it! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 19:32, 23 अक्टूबर 2020 (UTC) : Hello! I was hoping you could help me with this photo because its a really good photo. So if you have time to have a look it would be great! --[[सदस्य:MGA73|MGA73]] ([[सदस्य वार्ता:MGA73|वार्ता]]) 14:13, 4 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेला शासन कालीन बुंदेली समाज और संस्कृती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:58, 26 नवम्बर 2020 (UTC) == [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्वास सावरकर|विश्वास सावरकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:55, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रभात चिपलूनकर|प्रभात चिपलूनकर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. इनका विवरण [[विनायक दामोदर सावरकर]] के पृष्ठ पर पहले से है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:56, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। विकिपीडिया पृष्ठ के लिए योग्य नहीं. यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Walrus Ji|Walrus Ji]] ([[सदस्य वार्ता:Walrus Ji|वार्ता]]) 12:59, 3 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:अप्पा कसार|अप्पा कसार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अप्पा कसार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं। अलग से ज्ञानकोशीय लेख की आवश्यकता/संभावना नहीं। (शीह प्रचार को हहेच में बदला गया)।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:56, 15 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व|मुखपृष्ठ/प्रमुख चित्र पूर्व]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 11:05, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Maruti Old Logo.JPG|चित्र:Maruti Old Logo.JPG]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|मापदंड फ़6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़6|फ़6]]{{*}} फ़ालतू फ़ाइलें'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जिनका कोई प्रयोग नहीं हो रहा है और जिनका कोई ज्ञानकोशीय प्रयोग नहीं किया जा सकता है। इसमें चित्र, ध्वनियाँ एवं वीडियो फ़ाइलें नहीं आती हैं। यदि इस फ़ाइल का कहीं कोई उपयोग है तो इसके वार्ता पृष्ठ पर उसकी जानकारी दें। ध्यान रखें कि विकिपीडिया पर केवल वही फ़ाइलें रखी जा सकती हैं जिनका कोई ज्ञानकोषीय उपयोग हो रहा हो या होना संभव हो। जिन फ़ाइलों का ऐसा कोई उपयोग न हो, उन्हें विकिपीडिया पर नहीं रखा जा सकता। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:06, 9 मार्च 2021 (UTC) == [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:लम्बाई की इकाई|साँचा:लम्बाई की इकाई]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/लम्बाई की इकाई]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनुपयोगी साँचे</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:53, 23 मई 2021 (UTC) == [[:झोल्का|झोल्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:झोल्का|झोल्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Prahar sinh|Prahar sinh]] ([[सदस्य वार्ता:Prahar sinh|वार्ता]]) 13:29, 24 जून 2021 (UTC) == [[:सत्यम|सत्यम]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सत्यम|सत्यम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:28, 28 जून 2021 (UTC) == want to ask == {{talkback}}hi, i saw your research on kashi raj , i am also reserching on the same topic so i was hoping that if you could help me out by telling from where you got those refrences like chetsingh-villas , hoping to get your reply --[[सदस्य:Gaurav 3894|Gaurav 3894]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav 3894|वार्ता]]) 10:38, 30 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुंदेलखंड का इतिहास|बुंदेलखंड का इतिहास]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुंदेलखंड का इतिहास]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:55, 15 अगस्त 2021 (UTC) == [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कंदरी प्राचीन मंदिर|कंदरी प्राचीन मंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कंदरी प्राचीन मंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:56, 23 अगस्त 2021 (UTC) == [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दिल्ली की श्रेणियाँ|दिल्ली की श्रेणियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:56, 11 सितंबर 2021 (UTC) == [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त चालीसा|चित्रगुप्त चालीसा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त चालीसा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:15, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दिल्ली में विदेशी खाना|दिल्ली में विदेशी खाना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दिल्ली में विदेशी खाना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:50, 27 सितंबर 2021 (UTC) == [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद|कायस्थ भटनागर सदर सभा हिंद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:भटनागर समाचार|भटनागर समाचार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 15:28, 30 सितंबर 2021 (UTC) == [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:परस्पर विवाह उपहार|परस्पर विवाह उपहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/परस्पर विवाह उपहार]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:40, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:विवाह शिलारोहण|विवाह शिलारोहण]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विवाह शिलारोहण]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:41, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हरिद्रालेपन|हरिद्रालेपन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हरिद्रालेपन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:42, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) == [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ग्रह योग|ग्रह योग]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ग्रह योग]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 12:44, 7 अक्टूबर 2021 (UTC) ==please help with locked page== https://en.m.wikipedia.org/wiki/I-League_2nd_Division "level on pyramid = 2" == [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सप्तनदी|सप्तनदी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सप्तनदी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:59, 3 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:राणा अमरसाल|राणा अमरसाल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राणा अमरसाल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध, कोई भी विश्वसनीय स्रोत उपलब्ध नहीं जो इस नाम की पुष्टि करता हो, ज्ञात स्रोतों के अनुसार अमरकोट में तात्कालिक राजा का नाम "राणा प्रसाद" था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:01, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ|विश्व के देशों में शहरों की सूचियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:52, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:महामंदिर|महामंदिर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:महामंदिर|महामंदिर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/महामंदिर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध जो उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:05, 19 नवम्बर 2021 (UTC) == [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हनुमान मंदिर, अलीगंज लखनऊ]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख का विषय उल्लेखनीय नहीं है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:14, 6 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:धूनीवाले दादाजी|धूनीवाले दादाजी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/धूनीवाले दादाजी]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:02, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:भवानी माता मंदिर, खंडवा|भवानी माता मंदिर, खंडवा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भवानी माता मंदिर, खंडवा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 18:04, 11 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:नूहानी वंश|नूहानी वंश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नूहानी वंश]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 08:42, 16 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बुधवार व्रत कथा|बुधवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बुधवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 14:34, 19 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:ब्रज परिक्रमा|ब्रज परिक्रमा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/ब्रज परिक्रमा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:मूल शोध|मूल शोध]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 06:25, 25 दिसम्बर 2021 (UTC) == [[:कंकरोली|कंकरोली]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कंकरोली|कंकरोली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 10:49, 19 फ़रवरी 2022 (UTC) == [[:निजात|निजात]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:निजात|निजात]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/निजात]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:51, 2 अगस्त 2022 (UTC) == [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रायश्चित होम|प्रायश्चित होम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रायश्चित होम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विषय उल्लेखनीय नहीं लग रहा, कोई विश्वसनीय स्रोत भी नहीं दिया गया है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:47, 13 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बुंदेलखंड के त्यौहार|बुंदेलखंड के त्यौहार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 17 अगस्त 2022 (UTC) == [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बीकानेर की जातियां|बीकानेर की जातियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बीकानेर की जातियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:17, 25 अगस्त 2022 (UTC) == [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Pp-pending|साँचा:Pp-pending]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:15, 26 सितंबर 2022 (UTC) == [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Delhi Barnstar|साँचा:Delhi Barnstar]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 20:30, 26 मार्च 2023 (UTC) == [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:रांगेय राघव की कृतियां|रांगेय राघव की कृतियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रांगेय राघव की कृतियां]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>लेख में ज्यादातर कड़ियाँ लाल रंग में हैं और मुझे इसके लिए अलग से लेख की आवश्यकता नहीं लगती।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:17, 5 अप्रैल 2023 (UTC) == [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:योग और मोटापा|योग और मोटापा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/योग और मोटापा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>अनावश्यक और मूल शोध की तरह लिखा लेख।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:43, 10 मई 2023 (UTC) == [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बृहस्पतिवार व्रत कथा|बृहस्पतिवार व्रत कथा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बृहस्पतिवार व्रत कथा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोशीय महत्व एवं [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] स्पष्ट नहीं। सफाई से पूर्व लेख पूजा विधि की तरह लिखा हुआ था।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:49, 18 मई 2023 (UTC) == [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:१ई+८ मी॰²|१ई+८ मी॰²]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:59, 10 अक्टूबर 2023 (UTC) == [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४|कालिंदी एक्स्प्रेस ४७२४]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:23, 15 नवम्बर 2023 (UTC) == [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पनीर टिक्का|पनीर टिक्का]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा। यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Nadzik|Nadzik]] ([[सदस्य वार्ता:Nadzik|वार्ता]]) 14:03, 10 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:ISO मानकों की सूची|ISO मानकों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:21, 27 दिसम्बर 2023 (UTC) == [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०|शेषाद्री एक्स्प्रेस ७२१०]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:07, 11 जनवरी 2024 (UTC) == [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/बगलामुखी मंदिर, नलखेड़ा]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]] नहीं</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 6 फ़रवरी 2024 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of cities in Azerbaijan]] in Hindi Wikipedia? <nowiki>Yours sincerely, ~~~~</nowiki> [[सदस्य:Noroii|Noroii]] ([[सदस्य वार्ता:Noroii|वार्ता]]) 19:31, 27 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:ह्युंदै कार|साँचा:ह्युंदै कार]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:19, 29 अप्रैल 2024 (UTC) == [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:राजा हृदय शाह|राजा हृदय शाह]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:gold;">★</span>[[user: Ritikpraj|<u><span style="color: brown;">Ritik Prajapati</span></u>]]<span style="color:gold;">★</span> • [[User talk: Ritikpraj|<span style="color:tan;">✉</span>]] • 17:13, 23 जुलाई 2024 (UTC) == [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७|गुवाहाटी एक्स्प्रेस २५०७]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:29, 14 सितंबर 2024 (UTC) == [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अर्जुनगढ|अर्जुनगढ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:53, 7 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सूर्य मण्डल|सूर्य मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त सागर|सप्त सागर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सप्त द्वीप|सप्त द्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शुक्र मण्डल|शुक्र मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शाल्मलद्वीप|शाल्मलद्वीप]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:06, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:शनि मण्डल|शनि मण्डल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:07, 9 अक्टूबर 2024 (UTC) {{subst:db-csd-deleted-custom|1=कुशद्वीप|2=test}} --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:31, 15 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:चित्रगुप्त जयंती|चित्रगुप्त जयंती]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चित्रगुप्त जयंती]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>पूर्णतया स्रोतहीन; गैर-वैश्विक दृष्टिकोण से लिखा महिमामंडन जैसा निबंध। अगर कोई सामग्री हो तो उसे चित्रगुप्त लेख में समाहित किया जा सकता है। अलग लेख रखने की आवश्यकता नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:Unesco.jpg|चित्र:Unesco.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|मापदंड फ़5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़5|फ़5]]{{*}} ग़ैर मुक्त फ़ाइलें जिनका मुक्त विकल्प उपलब्ध हो'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे फ़ाइलें आती हैं जो ग़ैर मुक्त हैं और जिनका कोई मुक्त विकल्प उपलब्ध है। यह आवश्यक नहीं कि मुक्त विकल्प हूबहू वही फ़ाइल हो। उदाहरण: यदि किसी व्यक्ति का मुक्त चित्र उपलब्ध है, तो उसके ग़ैर मुक्त चित्र इस मापदंड के अंतर्गत हटाए जा सकते हैं। आपके द्वारा अपलोड की इस कॉपीराइट सुरक्षित फ़ाइल की जगह अब एक मुक्त फ़ाइल ले सकती है। अतः, अब इस फ़ाइल का उपयोग उचित उपयोग (fair use) में नहीं गिना जा सकता। यदि आपको लगता है कि इसका विकिपीडिया पर किसी जगह उचित उपयोग के अंतर्गत अब भी प्रयोग संभव है, तो इसकी जानकारी फ़ाइल के वार्ता पृष्ठ पर दें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:05, 11 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:३१ सितंबर|३१ सितंबर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:23, 28 नवम्बर 2024 (UTC) == [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मदन मोहन मन्दिर, वृंदावन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>ज्ञानकोश में लेख शामिल करने भर की [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] संदिग्ध।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:42, 28 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कापालिक शैली|कापालिक शैली]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कापालिक शैली]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नही।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:05, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:शब्दलोक प्रकाशन|शब्दलोक प्रकाशन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/शब्दलोक प्रकाशन]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हिन्दू गणना महत्ता के क्रम]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अलग से ज्ञानकोशीय [[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:सर मिर्ज़ा इस्माइल|सर मिर्ज़ा इस्माइल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सर मिर्ज़ा इस्माइल]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उ|उल्लेखनीयता]] नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:44, 14 मार्च 2025 (UTC) == [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318|अकाल तख्त एक्सप्रेस 12318]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:16, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२|चेन्नई एक्स्प्रेस ६०४२]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:17, 2 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:आशीष लेख|साँचा:आशीष लेख]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:इरेवना|इरेवना]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:इरेवना|इरेवना]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/इरेवना]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीय नहीं।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:52, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:जंतर मंतर, उज्जैन|जंतर मंतर, उज्जैन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:18, 2 मई 2025 (UTC) == [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:कोलकाता में मीडिया|कोलकाता में मीडिया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कोलकाता में मीडिया]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>मूल शोध एवं अनावश्यक पृष्ठ।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:49, 15 मई 2025 (UTC) == [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:धाराएं|साँचा:धाराएं]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:27, 8 जून 2025 (UTC) == [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विश्व चलचित्र|विश्व चलचित्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|मापदंड ल1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल1|ल1]]{{*}} पूर्णतया अन्य भाषा में लिखे लेख'''</center> इसमें वे लेख आते हैं जो पूर्णतया हिन्दी के अलावा किसी और भाषा में लिखे हुए हैं, चाहे उनका नाम हिन्दी में हो या किसी और भाषा में। हिन्दी विकिपीडिया पर हिन्दी के अतिरिक्त किसी अन्य भाषा में लेख बनाना मना है। यदि आप किसी अन्य भाषा में लेख बनाना चाहते हैं तो कृपया [[:m:List of Wikipedias|विकिपीडियाओं की पूर्ण सूची]] देखें और उपयुक्त भाषा वाले विकिपीडिया में यह लेख बनाएँ। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से कॉपी कर के यहाँ डाला है और आप इसका हिन्दी अनुवाद करना चाहते हैं तो कृपया पहले [[विकिपीडिया:अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से सामग्री लेना]] को एक बार पढ़ लें। इसके अतिरिक्त, अनुवाद सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:42, 23 जून 2025 (UTC) == [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत|प्रवेशद्वार:उत्तर प्रदेश / भारत]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:06, 26 जून 2025 (UTC) == [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:CMCLogo.jpg|चित्र:CMCLogo.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center> इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं। आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:Emblem of Colombo Municipal Council 01.svg|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें।&nbsp;यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:CMCLogo.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 10:10, 15 अगस्त 2025 (UTC) == [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:काला चना घूमनी|काला चना घूमनी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:11, 27 मार्च 2026 (UTC) == [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326|अमृतसर इंदौर एक्स्प्रेस 9326]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:14, 29 मार्च 2026 (UTC) == रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु == <div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;"> नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे। मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है। चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा। '''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]] सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद! सादर,<br> [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:42, 11 अप्रैल 2026 (UTC) </div> == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:15, 19 मई 2026 (UTC) == [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची|सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:59, 23 मई 2026 (UTC) == [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Ur|साँचा:Ur]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:वैसाखी, जैसलमेर|वैसाखी, जैसलमेर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वैसाखी, जैसलमेर]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>[[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:10, 7 जून 2026 (UTC) == [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वाराणसी की नदियां|वाराणसी की नदियां]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|मापदंड व6]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व6|व6]]{{*}} साफ़ कॉपीराइट उल्लंघन'''</center> इस मापदंड में वे सभी पृष्ठ आते हैं जो साफ़ तौर पर कॉपीराइट उल्लंघन हैं और जिनके इतिहास में उल्लंघन से मुक्त कोई भी अवतरण नहीं है। इसमें वे पृष्ठ भी आते हैं जिनपर डाली गई सामग्री का कॉपीराइट स्वयं उसी सदस्य के पास है और सदस्य ने उसका पहला प्रकाशन किसी मुक्त लाइसेंस के अंतर्गत नहीं किया है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 23:49, 6 जुलाई 2026 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-वियतनामी|साँचा:भाषा-वियतनामी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:49, 5 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-kk|साँचा:Lang-kk]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-kk|साँचा:Lang-kk]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:06, 5 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-ky|साँचा:Lang-ky]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-ky|साँचा:Lang-ky]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 18:19, 6 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-knn|साँचा:Lang-knn]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-knn|साँचा:Lang-knn]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 18:20, 6 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-उड़िया|साँचा:भाषा-उड़िया]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-उड़िया|साँचा:भाषा-उड़िया]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:25, 7 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-et|साँचा:Lang-et]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-et|साँचा:Lang-et]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। साँचा:Langx द्वारा प्रतिस्थापित यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 18:31, 8 अगस्त 2026 (UTC) == [[:साँचा:Lang-mr|साँचा:Lang-mr]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Lang-mr|साँचा:Lang-mr]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|मापदंड सा1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#सा1|सा1]]{{*}} अप्रयुक्त साँचे जिनकी जगह किसी बेहतर साँचे ने ले ली है'''</center> इसके अंतर्गत वे सभी साँचे आते हैं जो अब प्रयोग में नहीं हैं और जिनकी जगह उनसे बेहतर किसी साँचे ने ले ली है। आपके बनाए इस साँचे की जगह एक बेहतर साँचे&nbsp;[[:साँचा:Langx]] ने ले ली है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 20:03, 9 अगस्त 2026 (UTC) == [[:कोट डी आईवोर|कोट डी आईवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोट डी आईवोर|कोट डी आईवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:35, 14 अगस्त 2026 (UTC) 53lxtfu5xqqk0xhgzfgcydvtnsmtrk0 तरह तरह के विकी 0 31425 6598866 6366307 2026-08-14T10:35:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598866 wikitext text/x-wiki == V.O. चिदंबरनार पोर्ट अथॉरिटी भर्ती 2025विकी समुदाय == '''V.O. ([https://www.9bjt.com/vocport-recruitment Vocport Recruitment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222165948/https://www.9bjt.com/vocport-recruitment/ |date=22 फ़रवरी 2025 }}''' ''')V.O.''' '''चिदंबरनार पोर्ट अथॉरिटी भर्ती में विभिन्न पदों के लिए भर्ती निकल रही है लायक बन्दे आवेदन कर सकते है''' ==== संस्था का नाम: ==== * आवेदन की अंतिम तिथि: 20 मार्च 2025 अधिक जानकारी के लिए   यह [https://www.9bjt.com/vocport-recruitment किलिक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222165948/https://www.9bjt.com/vocport-recruitment/ |date=22 फ़रवरी 2025 }} करे '''[https://www.9bjt.com/vocport-recruitment V.O. चिदंबरनार पोर्ट अथॉरिटी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250222165948/https://www.9bjt.com/vocport-recruitment/ |date=22 फ़रवरी 2025 }}''' === संकलन === * [[सिटीज़नडियम]] - एक ऐसा विश्वकोश जो गुमनाम संपादन को सलाखों के भीतर ले जाता है और विशेष विषयों के लिए संपादकों के रूप में विशेषज्ञों का उपयोग करता है * [[विकिया]] - (पूर्व में '' विकीकीटीज़ '') ए [[विकी फार्म]] विभिन्न ऑनलाइन समुदायों के लिए विकी की मेजबानी करना * [[विकिनफो]] - [[तटस्थ दृष्टिकोण]] के बजाय एक सहानुभूति का उपयोग करने वाला एक विकिपीडिया कांटा * [[विकिपीडिया]] - एक सामान्य [[विश्वकोश]] विषयों की एक विस्तृत श्रृंखला को कवर करता है === संगानक (कंप्यूटर) === * [[मीटबॉलविकि]] - चर्चा [[ऑनलाइन समुदायों]] * [[OSBIWiki]] - ओपन सोर्स बिजनेस इंटेलिजेंस पर केंद्रित एक विकी। * [[UseModWiki]] - पहले wiki का उपयोग UseModWiki WikiEngine और मूल रूप से "यूज़नेट मॉडरेशन प्रोजेक्ट" को समर्पित * [[विकी विकीवेब]] - कंप्यूटर प्रोग्रामिंग के लिए समर्पित दुनिया की सबसे पुरानी विकी * [[जावपेडिया]] - [[जावा (सन)]] के एक ऑनलाइन विश्वकोश के विकास पर एक विकी फ़ोकस === संस्कृति एवं मनोरंजन === * [[ए मिलियन पेंगुइन]] - एक सहयोगी लिखित उपन्यास * [[बैटलस्टार विकी]] - [ए [बैटलस्टार गैलेक्टिका]] - संबंधित विश्वकोश * [[इंटरनेशनल म्यूजिक स्कोर लाइब्रेरी प्रोजेक्ट]] - पब्लिक डोमेन म्यूजिक स्कोर की एक विकी लाइब्रेरी * [[लॉस्टपीडिया]] - [[लॉस्ट (टीवी श्रृंखला) | LOST]] टेलीविजन श्रृंखला के लिए समर्पित एक विकी * [[LyricWiki]] - एल्बम द्वारा एक विकी लिस्टिंग गीत * [[मेमोरी अल्फा]] - एक '' [[स्टार ट्रेक]] can 'विकी जिसमें केवल सामग्री होती है * [[मेमोरी बीटा]] - दूसरा '' [[स्टार ट्रेक]] '' गैर-कैनन सामग्री वाले विकी * [[विकीफ़ुर]] - एक प्यारे विकी * [[वूकीपीडिया]] - एक बड़ा [[स्टार वार्स]] विकी / विश्वकोश * [[ZineWiki]] - [a [zine]] विश्वकोश है। जो इनके लिए आपके पास कोई भी यूजर राइट जैसे प्रबंधक के लिए जाना जाता है। === डायरेक्टरी (निर्देशिकाएँ) === * [[AboutUs.org]] - [[वेब साइट]] के बारे में एक विकि === शिक्षा === * [https://web.archive.org/web/20080414105022/http://www.eduwiki.info/ '' 'education-Viki' '' (Eduwiki)] * [[विकीवर्सिटी]] - मुक्त शिक्षण समुदायों, परियोजनाओं, सामग्रियों और शिक्षार्थियों के समर्थन के लिए समर्पित है * [[स्कॉलरपीडिया]] - एक छोटा विकि, जिसके १०० से कम लेख हैं, जो पेशेवरों द्वारा उनके क्षेत्र में लिखे गए हैं। उदाहरण के लिए, फ्रैक्टल्स पर उनका लेख उस क्षेत्र के विश्व विशेषज्ञ द्वारा लिखा गया है * [[WikiAfterDark]] - एक यौन शिक्षा विकि * [[विकीटाइमस्केल]] - [[इंटरेक्टिव]] [[इतिहास] का चित्रण === भूगोल === * [https://web.archive.org/web/20080124124614/http://www.bharatwiki.com/index.php?title=Main_Page भारत विकी] * [[सिटी विकी | सिटी विकी]] - भौगोलिक रूप से स्थानीय जानकारी के लिए उपयोग की जाने वाली विकी * [[डेविसविक]] - [[डेविस, कैलिफ़ोर्निया] शहर के बारे में एक विकी] * [[गलबिजिम विकी]] - [[दक्षिण कोरिया] में विस्तार करने के लिए समर्पित एक विकि === कैसे-करें? === * [[wikiHow]] - एक ऑनलाइन कैसे-करने के लिए मैनुअल === राजनीति === * [[कंसर्वेडिया]] - [[ईसाई रूढ़िवादिता]] दृष्टिकोण के साथ एक विश्वकोश विकी === विविध भाष्य === * [[बाइडू बाइके]] - चीनी वेब विश्वकोश * [[एनसाइक्लोपीडिया लिब्रे]] - [[[स्पेनिश भाषा]] विकिपीडिया का कांटा * [[सुसिंग.एनयू]] - [[स्वीडिश भाषा]] विश्वकोश, [[स्वीडिश विकिपीडिया एसएएस] के साथ एक प्रतियोगी * [[विकीज़न्नी]] - एक रूसी भाषा विकीवीकी विश्वकोश बीएसएल डीपीएल लाइसेंस के तहत जारी की गई। === उत्पाद === * [[शॉपविकि]] - खरीदारी विकी और उत्पाद तुलना खोज इंजन में गाइड और सहायक खरीदारी संसाधन खरीदना शामिल है। === मनोरंजन === * [[सेंसस लाइब्रेरी]] - गो के प्राचीन प्राच्य खेल से निपटने वाली साइट * [[अनसाइक्लोपीडिया]] - पैरोडी के लिए समर्पित एक व्यंग्यपूर्ण विश्वकोश === धर्म === * [https://web.archive.org/web/20080125071408/http://www.hinduwiki.com/index.php?title=Main_Page '' 'Hindu Hinduavics' ''] * [[विकी क्रिशियन]] - [ईसाई धर्म] के लिए समर्पित विश्वकोश और चर्चा मंच] === विज्ञान और प्रौद्योगिकी === * [https://web.archive.org/web/20080113205448/http://www.appropedia.org/Welcome_to_Appropedia '' 'Appropedia' ''] - [[सम्यक तकनीक]] समर्पित विकी * [[फैलानेवाला पीडीई विकी]] - विभिन्न गैर-रेखीय फैलाव और तरंग समीकरणों की भलाई के साथ संबंधित एक विकी * [[OpenWetWare]] - एक विकी जो जैविक अनुसंधान से संबंधित ज्ञान के आदान-प्रदान और प्रसार को बढ़ावा देता है। === खोज इंजन === * [[आस्कविकि]] - विकी आधारित उत्तर समुदाय के साथ एक प्राकृतिक भाषा खोज इंजन === विकिपीडिया पाउन्डेशन के प्रोजेक्ट === * [[विविधता]] - एक ऑनलाइन शिक्षण कार्यक्रम * [[विक्षनरी]] - एक बहुभाषी [[शब्दकोश]] * [[विकीबूक]] - पाठ्यपुस्तकों का एक संग्रह * [[विकिन्यूज़]] - एक सहयोगी समाचार सेवा * [[विकीकोट]] - एक उद्धरण भंडार * [[विकीस्रोत]] - विकिपीडिया में उपयोग के लिए प्राथमिक स्रोतों का संग्रह * [[Wikispecies]] - [[प्रजातियों] की एक निर्देशिका] === सामाजिक === * [[कांग्रेसपीडिया]], [[SourceWatch]] की एक अलग ब्रांडेड उप-धारा - [[यू.एस. कांग्रेस]] * [https://web.archive.org/web/20050608234053/http://www.indopedia.org/Index.html '' 'इंडियनोपेडिया' ''] - भारतीय ज्ञान की संगहिका * [[Intellipedia]] - एक वर्गीकृत, गैर-सुलभ विकी, जो शीर्ष-गुप्त नेटवर्क चला रहा है, जो अमेरिकी खुफिया समुदाय को जोड़ता है। * [[ज्यूरिसपीडिया]] - [[[अकादमिक | अकादमिक]] विश्वकोश [[कानून]] के बारे में, कई भाषाओं में - [[अरबी भाषा | अरबी]], [[चीनी भाषा | चीनी]], [[अंग्रेजी भाषा] अंग्रेजी]], [[फ्रेंच भाषा | फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा | जर्मन]] और [[स्पेनिश भाषा | स्पेनिश]] * [[MemoryArchive]] (पूर्व में MemoryWiki) - ऐतिहासिक घटनाओं के व्यक्तिगत खातों का एक संग्रह * [[सोर्सवॉच]] (पूर्व में डिसिन्फोपेडिया) - [[प्रचार]] के बारे में एक विकी, उन संगठनों सहित, जो जनमत को प्रभावित करना चाहते हैं। * [[द स्टूडेंट रूम]] - ब्रिटेन के विश्वविद्यालय गाइड, संशोधन नोट्स, विश्वविद्यालय के व्यक्तिगत बयान और छात्र जीवन और विश्वविद्यालय के पाठ्यक्रमों की जानकारी के लिए एक छात्र संसाधन विकी * [[विकीलीक्स]] - एक विकी जो लोगों को आधिकारिक सरकारी दस्तावेजों को गुमनाम रूप से लीक करने की अनुमति देता है। === यात्रा / पर्यटन === * [[विकिपीडिया]] - ऑनलाइन मानचित्र संसाधन जो विकि प्रणाली के साथ Google मानचित्र को जोड़ता है; वर्तमान में 35 भाषाओं का समर्थन करता है। * [[विकिवॉयज]] - विकी-स्टाइल ट्रैवल गाइड (विकिमीडिया फाउंडेशन द्वारा आयोजित) * [[विकिट्रैवल]] - एक विकि-शैली यात्रा गाइड * [[विश्व ६६]] - एक यात्रा आधारित विकी * [[ट्रैवलर्स पॉइंट]] - में एक विकी यात्रा गाइड होता है। == वर्णक्रमानुसार विकी समुदाय == * [[बैटलस्टार विकी]] - [ए [बैटलस्टार गैलेक्टिका]] - संबंधित विश्वकोश * [[बोविकी]] - एक सहयोगी ऑन्कोलॉजी क्यूरेशन फ्रेमवर्क और जीन फंक्शन एडिटर * [[कंजरवेडिया]] - एक सामाजिक रूप से रूढ़िवादी विश्वकोश, विकिपीडिया में एक कथित "उदार पूर्वाग्रह" की ओर इशारा करते हुए समर्पित * [[एनसाइक्लोपीडिया लिब्रे]] - [[[स्पेनिश भाषा]] विकिपीडिया का कांटा * [[IMSLP]] - पब्लिक डोमेन म्यूजिक स्कोर की एक विकी लाइब्रेरी * [[Intellipedia]], एक वर्गीकृत विकी जो जनता के लिए सुलभ नहीं है जो अमेरिका के खुफिया समुदाय को जोड़ने वाले शीर्ष-गुप्त नेटवर्क पर चलता है। * [[जावापीडिया]] - [[जावा (सन)] प्लेटफॉर्म के एक ऑनलाइन विश्वकोश के लिए समर्पित एक विकी * [[ज्यूरिसपीडिया]] - [[[अकादमिक | अकादमिक]] विश्वकोश [[कानून]] के बारे में * [[नॉल]] - [[Google]] से विकी जैसी तकनीक; घोषणा की, लेकिन अभी तक लागू नहीं की गई * [[लॉस्टपीडिया]] - सब कुछ "लॉस्ट" टीवी शो से संबंधित एक समर्पित विकी * [[मीटबॉलविकि]] - चर्चा [[ऑनलाइन समुदायों]] * [[मेमोरी अल्फा]] - [[[स्टार ट्रेक]] - संबंधित विश्वकोश * [[OpenWetWare]] - एक विकी जो जैविक अनुसंधान से संबंधित ज्ञान के आदान-प्रदान और प्रसार को बढ़ावा देता है * [[OSBIWiki]] - एक विकी जो ओपन सोर्स बिजनेस इंटेलिजेंस सॉफ्टवेयर पर ध्यान केंद्रित कर रहा है * [[PhpWiki]] - PHP सॉफ्टवेयर के लिए समर्पित एक विकी * [[सोर्सवॉच]] (पूर्व में डिसिन्फोपेडिया) - [[प्रचार]] के बारे में एक विकी, उन संगठनों सहित, जो जनमत को प्रभावित करना चाहते हैं। * [[सुसिंग.एनयू]] - [[स्वीडिश भाषा]] विश्वकोश, शब्दकोश, और चर्चा मंच। [[स्वीडिश विकिपीडिया]] के साथ एक प्रतियोगी * [[द स्टूडेंट रूम]] - एक छात्र संसाधन विकी की पेशकश करता है जिसमें संशोधन नोट्स, उदाहरण के लिए विश्वविद्यालय के व्यक्तिगत बयान और यूके के विश्वविद्यालयों और पाठ्यक्रमों की जानकारी होती है। * [[ट्वीकी]] - सामान्य रूप से विकी के बारे में समुदाय विकी, और ट्वीस्ट एंटरप्राइज प्लेटफॉर्म के विकास, दस्तावेज, पैकेज और समर्थन के लिए * [[अनसाइक्लोपीडिया]] - विकिपीडिया का एक व्यंग्यात्मक पैरोडी * [[UseModWiki]] - पहले wiki का उपयोग UseModWiki WikiEngine और मूल रूप से "यूज़नेट मॉडरेशन प्रोजेक्ट" को समर्पित * [[विकीबूक]] - पाठ्यपुस्तकें; विकिपीडिया की बहन परियोजना * [[विकीफ़ुर]] - एक प्यारे विकी * [[विकी]] - एक विकी जो चीजों को करने का तरीका बताता है * [[विकिपीडिया]] - गूगल मैप्स का उपयोग कर एक विकी। उपयोगकर्ता शहर के स्थलों को इंगित कर सकते हैं * [[विकिन्यूज़]] - एक कोलाब्रेटिव समाचार सेवा; विकिपीडिया की बहन परियोजना * [[Wikinfo]] - [तटस्थ दृष्टिकोण] के बजाय सहानुभूति का उपयोग करने वाले विकिपीडिया का एक कांटा] * [[विकिपीडिया]] - दुनिया की सबसे बड़ी ऑन-लाइन, सार्वजनिक रूप से संपादन योग्य [[विश्वकोश]] * [[विकीकोट]] - एक उद्धरण भंडार। विकिपीडिया की एक बहन परियोजना * [[विकीस्रोत]] - विकिपीडिया में उपयोग के लिए प्राथमिक स्रोत, विकिपीडिया की एक बहन परियोजना * [[विकीटाइमस्केल]] - [[इंटरेक्टिव]] [[इतिहास] का चित्रण चित्रण * [[विकिट्रैवेल]] - विकी द्वारा प्रेरित एक विकी के रूप में आयोजित एक बहु भाषा यात्रा गाइड है * [[विकिट्रूथ]] - विकिपीडिया में "[[अत्याचार]]" की ओर इशारा करते हुए समर्पित एक विकी * [[विविधता]] - ऑन-लर्निंग के लिए समर्पित * [[विकी विकीवेब]] - [[वार्ड कनिंघम]] की प्रोग्रामिंग विकी, दुनिया की सबसे पुरानी (मार्च १ ९९ ५) * [[विकीज़न्नी]] - एक रूसी भाषा विश्वकोश * [[विक्षनरी]] - एक बहुभाषी [[शब्दकोश]] परियोजना; विकिपीडिया की एक बहन परियोजना * [[वूकीपीडिया]] - [[[स्टार वार्स]] विश्वकोश * [[विश्व ६६]] - एक यात्रा आधारित विकी == विकी-सदृश तन्त्र == * [[ब्लिकी]] - "विकिलॉग," एक ब्लॉग प्रणाली विकी के रूप में आयोजित की जाती है जिसमें [[स्निप्सैप]] शामिल हैं। * [[एवरीथिंग २]] - निबंधों के लिए विकिलिक प्रोजेक्ट * [[प्लैनेटमैथ]] - एक मुक्त विकी-शैली गणितीय विश्वकोश * [[टिविकी]] - एक उद्यम और [[संरचित विकी]] == ये भी देखें == * [[विकी सॉफ्टवेयर]] * [[विकी फार्म]] * [[विकि खेतों की तुलना]] * [[विकी का इतिहास]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20111012043136/http://pratibhaas.blogspot.com/2005/09/blog-post_112713984323173363.html अनुनाद विकिलोक में'''] - तरह-तरह के विकी के बारे में एक हिन्दी लेख * [[meta:Interwiki map]] * [[meta:List of largest wikis]] * [https://web.archive.org/web/20080516202017/http://www.wikiindex.org/ WikiIndex.org] – a wiki of wiki and [https://web.archive.org/web/20080218181018/http://www.wikiindex.org/WikiProject:Wikis_to_Add new wikis] * [https://web.archive.org/web/20190822113259/http://wikindex.com/ wikindex.com] - a wiki statistics board * [https://web.archive.org/web/20070406182918/http://www.wikia.com/wiki/Wikia A complete list of Wikia community sites] [[श्रेणी:विकी]] 2ltl42edh1i6j8eqd1ntz7d4vy2fbj0 कोट डी आईवोर 0 33137 6598885 3022882 2026-08-14T11:34:43Z अमर तिवारी 932885 6598885 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[कोत दिव्वार]] {{शीह|निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है।}} hnvd0xrfd8chfc34w1haf92zf0fyajf अफ्रीकी संघ 0 34194 6598855 5139354 2026-08-14T09:45:56Z अमर तिवारी 932885 6598855 wikitext text/x-wiki {{Infobox Geopolitical organisation |native_name=अफ़्रीकी संघ |common_name=अफ़्रीकी संघ |name = अफ़्रीकी संघ<br />الاتحاد الأفريقي<br />Union africaine<br />União Africana<br />Umoja wa Afrika|linking_name = अफ़्रीकी संघ |image_flag =Flag African Union.svg |alt_flag = अफ़्रीकी संघ का ध्वज |text_symbol_type = संघगीत |text_symbol = ''[[हमें सभी एकजुट होने दें और एक साथ मनाएं]]''<ref>[http://www.africamasterweb.com/AuAnthem.html <!-- www.africamasterweb.com Bot generated title -->]</ref> |image_map = LocationAfricanUnion.png|300px |membership = 53 [[अफ़्रीका|अफ़्रीकी]] देश |admin_center_type = प्रशासनिक केन्द्र |admin_center = {{nowrap|[[अदीस अबाबा]], [[इथोपिया|इथियोपिया]]}} |languages_type = कामकाजी भाषाएं |languages = [[अरबी भाषा]] <br />[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] <br />[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] <br />[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]<br />[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]] |leader_title1 = अध्यक्ष |leader_name1 = [[जाकाया किकवेते]] |leader_title2 = {{nowrap|[[अफ़्रीकी संघ आयोग के अध्यक्ष|आयोग अध्यक्ष]]}} |leader_name2 = [[ज्याँ पिंग]] |established_event1 = अफ़्रीकी एकता का संगठन के रूप में |established_date1 = [[मई 25]] [[१९६३|1963]] |established_event2 = अफ़्रीकी संघ के रूप में |established_date2 = [[जुलाई 9]] [[२००२|2002]] |area_magnitude = 1 E+13 |area_km2 = 29757900 |area_sq_mi = |area_rank = 1st{{smallsup|1}} |population_estimate = 850 मिलियन |population_estimate_year = 2005 |population_density_km2 = 25.7 |population_density_sq_mi = |population_density_rank = 177th{{smallsup|1}} |GDP_PPP_year = 2003 |GDP_PPP = US$ 1.515 खरब |GDP_PPP_rank = 16th{{smallsup|1}} |GDP_PPP_per_capita = $1,896 |GDP_PPP_per_capita_rank = |GDP_nominal = $514 एक अरब |GDP_nominal_rank = |GDP_nominal_year = 2003 |GDP_nominal_per_capita = $643 |GDP_nominal_per_capita_rank = |utc_offset = -1 to +4 |footnote1 = यदि अफ़्रीकी संघ को एक इकाई माना जाता है। }} '''अफ़्रीकी संघ 55''' [[अफ़्रीकी]] देशों का एक संघ है। यह संघ [[२००१]] में स्थापित किया गया था। अफ़्रीकी संघ (एयू) एक महाद्वीपीय संघ है, जिसमें अफ्रीका महाद्वीप के 55 देश शामिल हैं, जिसमें अफ्रीका में स्थित यूरोपीय संपत्ति के विभिन्न क्षेत्र हैं। इस खण्ड की स्थापना 26 मई 2001 को अदीस अबाबा, इथियोपिया में हुई थी और 9 जुलाई 2002 को दक्षिण अफ्रीका में लॉन्च किया गया था। अफ़्रीकी संघ का इरादा २२ मई १९६३ को ३२ सांकेतिक सरकारों द्वारा अदीस अबाबा में स्थापित अफ्रीकन संगठन (OAU) की जगह लेना है। अफ़्रीकी संघ के सबसे महत्वपूर्ण फैसले अफ़्रीकी संघ की विधानसभा द्वारा किए जाते हैं, जो इसके सदस्य राज्यों के राज्य और सरकार के प्रमुखों की एक अर्द्ध वार्षिक बैठक है। एयू का सचिवालय, अफ़्रीकी संघ आयोग, अदीस अबाबा में स्थित है। अपनी भौगोलिक स्थिति के परिणामस्वरूप, अफ़्रीकी संघ के पास लगभग 29 मिलियन किमी 2 (11 मिलियन वर्ग मील) का क्षेत्र है और इसमें सहारा और नाइल सहित लोकप्रिय विश्व स्थल शामिल हैं। उन्होंने महाद्वीपीय संघ का प्रतिनिधित्व करने के लिए एक स्वर्ण, हरे और लाल आधारित प्रतीक और ध्वज को अपनाया है, जहां उन्होंने नागरिकों के लिए एक ध्वज की रचना करने के लिए एक प्रतियोगिता आयोजित की, जिसमें उन्होंने पुराने ध्वज को बदलने के लिए एक निवेदन चुना। उनका मुख्य उत्सव 25 मई को अफ्रीका दिवस पर होता है। बोली जाने वाली प्राथमिक भाषाओं में अरबी, अंग्रेजी, फ्रेंच और पुर्तगाली और अफ्रीका की भाषाएँ शामिल हैं। अफ़्रीकी संघ के भीतर, शांति और सुरक्षा परिषद और पैन-अफ़्रीकी संसद जैसे आधिकारिक निकाय हैं। [[चित्र:Clima_african_segon_la_classificacion_de_Koppen.png|अंगूठाकार|कोपेन वर्गीकरण के अनुसार में अफ़्रीकी संघ की [[जलवायु]]]] [[चित्र:Africa_1971_2000_mean_temperature.png|अंगूठाकार|अफ़्रीकी महाद्वीप पर औसत तापमान]] [[चित्र:Africa_1971-2000_mean_precipitation.png|अंगूठाकार|अफ़्रीकी महाद्वीप पर वर्षा]] ==सदस्यता== {| class='wikitable' |- ! देश !! सदस्यता वर्ष !! टिप्पणी |- | अल्जीरिया || 05/25/1963 || |- | अंगोला || 02/11/1979 || |- | बेनिन || 05/25/1963 || 1975 तक दहोमे के नाम से जाना जाता था |- | बोत्सवाना || 10/31/1966 || |- | बुर्किना फासो || 05/25/1963 || 1984 तक अपर वोल्टा के रूप में जाना जाता था| |- | बुरुन्डी || 05/25/1963 || |- | कैमरून || 05/25/1963 || |- | केप वर्डे || 07/18/1975 || |- | सेंट्रल अफ़्रीकन रिपब्लिक || 05/25/1963 || |- | चाड || 05/25/1963 || |- | कोमोरोस || 07/18/1975 || |- | कांगो || 05/25/1963 || |- | कोत दिव्वार || 05/25/1963 || 1985 तक आइवरी कोस्ट के नाम से जाना जाता था, 2010-2011 में इव्वारी संकट के कारण निलंबित |- | जिबूती || 06/27/1977 || |- | कांगो || 05/25/1963 || 1971-1997 तक जायरे के रूप में जाना जाता था |- | मिस्र || 05/25/1963 || |- | इक्वेटोरियल गिनी || 10/12/1968 || |- | इरिट्रिया || 05/24/1993 || सोमाली इस्लामवादियों का कथित समर्थन, सोमालिया की संक्रमणकालीन संघीय सरकार का तख्ता पलट करने का प्रयास |- | इथियोपिया || 05/25/1963 || |- | गैबॉन || 05/25/1963 || |- | गाम्बिया || 10/01/1965 || |- | घाना || 05/25/1963 || |- | गिन्नी || 05/25/1963 || एक सैन्य तख्तापलट के बाद 23 दिसंबर 2008 निलंबित कर दिया |- | गिनी-बिसाऊ || 11/19/1973 || |- | केन्या || 12/13/1963 || |- | लेसोथो || 10/31/1966 || |- | लाइबेरिया || 05/25/1963 || |- | लीबिया || 05/25/1963 || |- | मेडागास्कर || 05/25/1963 || दिसम्बर 2001 से 10 जुलाई, 2003 तक निलंबित, एक राजनीतिक संकट के बाद 20 मार्च 2009 से निलंबित |- | मलावी || 07/13/1964 || |- | माली || 05/25/1963 || |- | मॉरिटानिया || 05/25/1963 || क सैन्य तख्तापलट के बाद 4 अगस्त 2005 निलंबित कर दिया। राष्ट्रपति चुनाव मार्च 2007 में आयोजित किया गया। सैन्य तख्तापलट के बाद 6 अगस्त 2008 से निलंबित |- | मॉरीशस || 08/01/1968 || |- | मोरक्को || 05/25/1963 || 1984 में सदस्यता वापस ली |- | मोजाम्बिक || 07/18/1975 || |- | नामीबिया || 06/01/1990 || |- | नाइजर || 05/25/1963 || एक सैन्य तख्तापलट के बाद 8 फ़रवरी 2010 से निलंबित कर दिया |- | नाइजीरिया || 05/25/1963 || |- | रवांडा || 05/25/1963 || |- | साओ टोमे और प्रिंसिपे || 07/18/1975 || |- | सेनेगल || 05/25/1963 || |- | सेशल्स || 06/29/1976 || |- | सियरा लिओन || 05/25/1963 || |- | सोमालिया || 05/25/1963 || |- | दक्षिण अफ्रीका || 06/06/1994 || |- | सूडान || 05/25/1963 || |- | स्वाजीलैंड || 09/24/1968 || |- | तंजानिया || 01/16/1964 || टेंगानिका एवं जंजीबार 26 अप्रैल 1964 एकीकृत होकर टेंगानिका संयुक्त गणराज्य के नाम से जाने जाना लगा, जंजीबार का 1 नवम्बर 1964 को तंजानिया  पुनः नामकरण किया गया। |- | टोगो || 05/25/1963 || असंवैधानिक राष्ट्रपति नियुक्ति पर चिंता के बाद 25 फ़रवरी 2005 से निलंबित कर दिया, राष्ट्रपति चुनाव का 4 मई 2005 को आयोजन किया गया। |- | ट्यूनीशिया || 05/25/1963 || |- | युगांडा || 05/25/1963 || |- | पश्चिमी सहारा || 02/22/1982 || |- | जाम्बिया || 12/16/1964 || |- | जिम्बाब्वे || 06/01/1980 || |} ==चित्रदीर्घा== <gallery> Atlas mountains.jpg|मोरक्को के एटलस में भूमध्य सागर प्रकार की वनस्पति Libyen-oase1.jpg|सहारा के मरुस्थल में [[लीबिया]] में मरुद्यान (ओएसिस) Sahara Grand Erg Occidental.jpg|सहारा के ग्रैंड एरग ओक्सिडेंटौ की लुप्त वनस्पति Sahel forest near Kayes Mali.jpg|मालियान सवाना मैं वन La rivière Lulilaka, parc national de Salonga, 2005.jpg|कैंटो बेसिन में वर्षा वन Kalahari E02 00.jpg|कालाहारी के रेगिस्तान के परिधीय क्षेत्रों की दुर्लभ वनस्पति Highveld in Gauteng Province.jpg|दक्षिण अफ्रीका में स्टेपी का क्षेत्र </gallery> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20190106163440/http://www.vivacepanorama.com/african-union/ अफ़्रीकी संघ] {{Template group |list = {{African Union (AU)|titlestyle=background:#ccf;}} {{अफ़्रीकी संघ की भाषाएँ}} {{Africa topics}} {{Pan-Africanism}} {{Supranav|state=collapsed}} }} {{अफ्रीका के विषय}} [[श्रेणी:अफ़्रीकी संघ| ]] [[श्रेणी:अंतरराष्ट्रीय संगठन]] [[श्रेणी:अफ्रीका के अंतरराष्ट्रीय संगठन]] [[श्रेणी:२००१ की स्थापनाएं]] p1ldhg9qvmh1baqw38walw3shwvzbg3 इल्तुतमिश 0 35858 6598681 6556152 2026-08-13T21:06:58Z GovindMalviya4u 938824 /* विजय अभियान */ मेवाड से युद्ध 6598681 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015 ,पुस्तक- एल पी शर्मा}} {{Infobox royalty | name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | title = दिल्ली का सुल्तान<br/>बदायुं का राज्यपाल<br/>नासिर अमीर-उल-मोमिनिन | image= [[चित्र:Iltutmish Tomb Delhi in 1860.jpg |200px|]] | caption =इल्तुतमिश का मकबरा | reign =१२१०-३० अप्रैल, १२३६ | coronation = | full name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | predecessor =[[आरामशाह|आराम शाह]] | successor =[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह|रुक्नुद्दीन फ़िरोज़]] | spouse = शाह तुर्कान व अन्य | issue =[[नासिरुद्दीन महमूद|नसीर-उद-दीन महमूद]], [[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]], [[रज़िया सुल्तान]], [[मुइज़-उद-दीन बहराम]] | house = [[बदायूँ|बदायुं]] | dynasty =[[ग़ुलाम वंश|ममलूक सल्तनत (दिल्ली)]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =३० अप्रैल, १२३६ | death_place =[[दिल्ली]] | burial_date = | burial_palce =[[कुतुब मीनार]] परिसर, [[महरौली]], [[दिल्ली]] | religion =[[इस्लाम]] }} '''शम्सुद्दीन इल्तुतमिश ''' [[दिल्ली सल्तनत]] में शम्सी वंंश का एक प्रमुख शासक था। तुर्की-राज्य संस्थापक [[कुतुब-उद-दीन ऐबक]] के बाद वो उन शासकों में से था जिससे दिल्ली सल्तनत की नींव मजबूत हुई। वह ऐबक का दामाद भी था। उसने 1211 इस्वी से 1236 इस्वी तक शासन किया। राज्याभिषेक समय से ही अनेक [[तुर्क]] [[अमीर]] उसका विरोध कर रहे थे। खोखरों के विरुद्ध इल्तुतमिश की कार्य कुशलता से प्रभावित होकर मुहम्मद ग़ोरी ने उसे “अमीरूल उमरा” नामक महत्त्वपूर्ण पद दिया था। अकस्मात् मृत्यु के कारण कुतुबद्दीन ऐबक अपने किसी उत्तराधिकारी का चुनाव नहीं कर सका था। अतः लाहौर के तुर्क अधिकारियों ने कुतुबद्दीन ऐबक के विवादित पुत्र आरामशाह (जिसे इतिहासकार नहीं मानते) को लाहौर की गद्दी पर बैठाया, परन्तु दिल्ली के तुर्की सरदारों एवं नागरिकों के विरोध के फलस्वरूप कुतुबद्दीन ऐबक के दामाद इल्तुतमिश, जो उस समय बदायूँ का सूबेदार था, को दिल्ली आमंत्रित कर राज्यसिंहासन पर बैठाया गया। आरामशाह एवं इल्तुतमिश के बीच दिल्ली के निकट जूड नामक स्थान पर संघर्ष हुआ, जिसमें आरामशाह को बन्दी बनाकर बाद में उसकी हत्या कर दी गयी और इस तरह ऐबक वंश के बाद इल्बारी वंश का शासन प्रारम्भ हुआ। == प्रतिद्वंदी == इल्तुतमिश के दो प्रमुख प्रतिद्वंदी थे - ताजु्ददीन यल्दौज तथा नासिरुद्दीन कुबाचा। ये दोनों गौरी के दास थे। यल्दौज दिल्ली के राज्य को ग़ज़नी का अंग भर मानता था और उसे गज़नी में मिलाने की भरपूर कोशिश करता रहता था जबकि ऐबक तथा उसके बाद इल्तुतमिश अपने आपको स्वतंत्र मानते थे। यल्दौज के साथ तराइन के मैदान में युद्ध किया जिसमें यल्दौज पराजित हुआ। उसकी हार के बाद गजनी के किसी शासक ने दिल्ली की सत्ता पर आपना दावा पेश नहीं किया। कुबाचा ने [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] तथा उसके आसपास के क्षेत्रों पर अपनी स्थिति मजबूत कर ली थी। सन् 1217 में उसने कुबाचा के विरूद्ध कूच किया। कुबाचा बिना युद्ध किये भाग गया। इल्तुतमिश उसका पीछा करते हुए मंसूरा नामक जगह पर पहुँचा जहाँ पर उसने कुबाचा को पराजित किया और लाहौर पर उसका कब्जा हो गया। पर [[सिंध]], [[मुल्तान]], [[उच्छ]] तथा [[सिन्ध सागर दोआब]] पर कुबाचा का नियंत्रण बना रहा। इसी समय मंगोलों के आक्रमण के कारण इल्तुतमिश का ध्यान कुबाचा पर से तत्काल हट गया पर बाद में कुबाचा को एक युद्ध में उसने परास्त किया जिसके फलस्वरूप कुबाचा [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] में डूब कर मर गया। [[चंगेज़ ख़ान|चंगेज खाँ]] के आक्रमण के बाद उसने पूर्व की ओर ध्यान दिया और बिहार तथा बंगाल को अपने अधीन एक बार फिर से कर लिया। वह एक कुशल शासक होने के अलावा कला तथा विद्या का प्रेमी भी था। == कठिनाइयों से सामना == [[File:Delhisultanatet under iltutmish.jpg|left|thumb|इल्तुतमिश के अधीन दिल्ली सल्तनत का विस्तार]] सुल्तान का पद प्राप्त करने के बाद इल्तुतमिश को कुछ कठिनाइयों का सामना करना पड़ा। उसकी प्रारम्भिक कठिनाई अनेक गद्दी के दावेदारों का होना था। जिनका बाद में ‘कुल्बी’ अर्थात् कुतुबद्दीन ऐबक के समय सरदार तथा ‘मुइज्जी’ अर्थात् मुहम्मद ग़ोरी के समय के सरदारों के विद्रोह का दमन किया। इल्तुमिश ने इन विद्रोही सरदारों पर विश्वास न करते हुए अपने 40 ग़ुलाम सरदारों का एक गुट या संगठन बनाया, जिसे ‘तुर्कान-ए-चिहालगानी' का नाम दिया गया। इस संगठन को ‘चरगान’ भी कहा जाता है। इल्तुतमिश के समय में ही अवध में पिर्थू विद्रोह हुआ। 1215 से 1217 ई. के बीच इल्तुतमिश को अपने दो प्रबल प्रतिद्वन्द्धी 'एल्दौज' और 'नासिरुद्दीन क़बाचा' से संघर्ष करना पड़ा। 1215 ई. में इल्तुतमिश ने एल्दौज को पराजित किया। 1217 ई. में इल्तुतमिश ने कुबाचा से लाहौर छीन लिया तथा 1228 में उच्छ पर अधिकार कर कुबाचा से बिना शर्त आत्मसमर्पण के लिए कहा। अन्त में कुबाचा ने सिन्धु नदी में कूदकर आत्महत्या कर ली। इस तरह इन दोनों प्रबल विरोधियों का अन्त हुआ। == मंगोलों से बचाव == मंगोल आक्रमणकारी चंगेज़ ख़ाँ की बेटी से से जलालुद्दीन मुगबर्नी का प्रेमप्रसंग था जिसके के भय से भयभीत होकर ख्वारिज्म शाह का पुत्र 'जलालुद्दीन मुगबर्नी' वहां से भाग कर पंजाब की ओर आ गया। चंगेज़ ख़ाँ उसका पीछा करता हुए लगभग 1220-21 ई. में सिंध तक आ गया। उसने इल्तुतमिश को संदेश दिया कि वह मंगबर्नी की मदद न करें। यह संदेश लेकर चंगेज़ ख़ाँ का दूत इल्तुतमिश के दरबार में आया। इल्तुतमिश ने मंगोल जैसे शक्तिशाली आक्रमणकारी से बचने के लिए मंगबर्नी की कोई सहायता नहीं की। मंगोल आक्रमण का भय 1228 ई. में मंगबर्नी के भारत से वापस जाने पर टल गया। कुतुबुद्दीन ऐबक की मृत्यु के बाद अली मर्दान ने बंगाल में अपने को स्वतन्त्र घोषित कर लिया तथा 'अलाउद्दीन' की उपाधि ग्रहण की। दो वर्ष बाद उसकी मृत्यु हो गई। इसके बाद उसका पुत्र 'हिसामुद्दीन इवाज' उत्तराधिकारी बना। उसने 'ग़यासुद्दीन आजिम' की उपाधि ग्रहण की तथा अपने नाम के सिक्के चलाए और खुतबा (उपदेश या प्रशंसात्मक रचना) पढ़वाया। == विजय अभियान == 1225 में इल्तुतमिश ने बंगाल में स्वतन्त्र शासक 'गियासुद्दीन इवाज़ शाह' के विरुद्ध अभियान छेड़ा। इवाज ने बिना युद्ध के ही उसकी अधीनता में शासन करना स्वीकार कर लिया, पर इल्तुतमिश के पुनः दिल्ली लौटते ही उसने फिर से विद्रोह कर दिया। इस बार इल्तुतमिश के पुत्र नसीरूद्दीन महमूद ने 1226 ई. में लगभग उसे पराजित कर लखनौती पर अधिकार कर लिया। दो वर्ष के उपरान्त नासिरुद्दीन महमूद की मृत्यु के बाद मलिक इख्तियारुद्दीन बल्का ख़लजी ने बंगाल की गद्दी पर अधिकार कर लिया। 1230 ई. में इल्तुतमिश ने इस विद्रोह को दबाया। संघर्ष में बल्का ख़लजी मारा गया और इस बार एक बार फिर बंगाल दिल्ली सल्तनत के अधीन हो गया। 1226 ई. में इल्तुतमिश ने रणथंभौर पर तथा 1227 ई. में परमरों की राजधानी मन्दौर पर अधिकार कर लिया। नागदा को लेकर इल्तुतमिश व मेवाड़ के जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया, चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1231 ई. में इल्तुतमिश ने ग्वालियर के क़िले पर घेरा डालकर वहाँ के शासक मंगलदेव को पराजित किया। 1233 ई. में चंदेलों के विरुद्ध एवं 1234-35 ई. में उज्जैन एवं भिलसा के विरुद्ध उसका अभियान सफल रहा। == वैध सुल्तान एवं उपाधि == इल्तुतमिश के नागदा के गुहिलौतों और गुजरात चालुक्यों पर किए गए आक्रमण विफल हुए। इल्तुतमिश का अन्तिम अभियान बामियान के विरुद्ध हुआ। फ़रवरी, 1229 में बग़दाद के ख़लीफ़ा से इल्तुतमिश को सम्मान में ‘खिलअत’ एवं प्रमाण पत्र प्राप्त हुआ। ख़लीफ़ा ने इल्तुतमिश की पुष्टि उन सारे क्षेत्रों में कर दी, जो उसने जीते थे। साथ ही ख़लीफ़ा ने उसे 'सुल्तान-ए-आजम' (महान शासक) की उपाधि भी प्रदान की। प्रमाण पत्र प्राप्त होने के बाद इल्तुतमिश वैध सुल्तान एवं दिल्ली सल्तनत एक वैध स्वतन्त्र राज्य बन गई। इस स्वीकृति से इल्तुतमिश को सुल्तान के पद को वंशानुगत बनाने और दिल्ली के सिंहासन पर अपनी सन्तानों के अधिकार को सुरक्षित करने में सहायता मिली। खिलअत मिलने के बाद इल्तुतमिश ने ‘नासिर अमीर उल मोमिनीन’ की उपाधि ग्रहण की। == सिक्कों का प्रयोग == इल्तुतमिश पहला तुर्क सुल्तान था, जिसने शुद्ध अरबी सिक्के चलवाये। उसने सल्तनत कालीन दो महत्त्वपूर्ण सिक्के 'चाँदी का टका' (लगभग 175 ग्रेन) तथा 'तांबे' का ‘जीतल’ चलवाया। इल्तुतमिश ने सिक्कों पर टकसाल के नाम अंकित करवाने की परम्परा को आरम्भ किया। सिक्कों पर इल्तुतमिश ने अपना उल्लेख ख़लीफ़ा के प्रतिनिधि के रूप में किया है। ग्वालियर विजय के बाद इल्तुतमिश ने अपने सिक्कों पर कुछ गौरवपूर्ण शब्दों को अंकित करवाया, जैसे “शक्तिशाली सुल्तान”, “साम्राज्य व धर्म का सूर्य”, “धर्मनिष्ठों के नायक के सहायक”। इल्तुतमिश ने ‘इक्ता व्यवस्था’ का प्रचलन किया और राजधानी को लाहौर से दिल्ली स्थानान्तरित किया। == मृत्यु == बामियान अभियान पर आक्रमण करने के लिए जाते समय मार्ग में इल्तुतमिश बीमार हो गया। इसके बाद इल्तुतमिश की बीमारी बढती गई। अन्ततः 30 अप्रैल 1236 में उसकी मृत्यु हो गई। इल्तुतमिश प्रथम सुल्तान था, जिसने दोआब के आर्थिक महत्त्व को समझा था और उसमें सुधार किया था। === रज़िया को उत्तराधिकार === रज़िया सुल्तान इल्तुतमिश की पुत्री तथा भारत की पहली मुस्लिम शासिका थी। अपने अंतिम दिनों में इल्तुतमिश अपने उत्तराधिकार के सवाल को लेकर चिन्तित था। इल्तुतमिश के सबसे बड़े पुत्र नसीरूद्दीन महमूद की, जो अपने पिता के प्रतिनिधि के रूप में बंगाल पर शासन कर रहा था, 1229 ई. को अप्रैल में मृत्यु हो गई। सुल्तान के शेष जीवित पुत्र शासन कार्य के किसी भी प्रकार से योग्य नहीं थे। अत: इल्तुतमिश ने अपनी मृत्यु शैय्या पर से अपनी पुत्री रज़िया को अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया। == निर्माण कार्य == स्थापत्य कला के अन्तर्गत इल्तुतमिश ने कुतुबुद्दीन ऐबक के निर्माण कार्य (कुतुबमीनार) को पूरा करवाया। भारत में सम्भवतः पहला मक़बरा निर्मित करवाने का श्रेय भी इल्तुतमिश को दिया जाता है। इल्तुतमिश ने बदायूँ की जामा मस्जिद एवं नागौर में अतारकिन के दरवाज़ा का निर्माण करवाया। उसने दिल्ली में एक विद्यालय की स्थापना की। इल्तुतमिश का मक़बरा दिल्ली में स्थित है, जो एक कक्षीय मक़बरा है। {{start box}} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[ग़ुलाम वंश|ममलूक वंश]]| years=[[१२०६|1206–]][[१२९०|1290]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली के सुल्तान]]| years=[[१२०६|1211–]][[१२९०|1236]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{end box}} {{दिल्ली सल्तनत}} [[श्रेणी:ग़ुलाम वंश]] e0rhwh3tsg6zprzupvav9vomrlglsjl 6598682 6598681 2026-08-13T21:07:41Z GovindMalviya4u 938824 /* विजय अभियान */ मेवाड से युद्ध 6598682 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015 ,पुस्तक- एल पी शर्मा}} {{Infobox royalty | name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | title = दिल्ली का सुल्तान<br/>बदायुं का राज्यपाल<br/>नासिर अमीर-उल-मोमिनिन | image= [[चित्र:Iltutmish Tomb Delhi in 1860.jpg |200px|]] | caption =इल्तुतमिश का मकबरा | reign =१२१०-३० अप्रैल, १२३६ | coronation = | full name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | predecessor =[[आरामशाह|आराम शाह]] | successor =[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह|रुक्नुद्दीन फ़िरोज़]] | spouse = शाह तुर्कान व अन्य | issue =[[नासिरुद्दीन महमूद|नसीर-उद-दीन महमूद]], [[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]], [[रज़िया सुल्तान]], [[मुइज़-उद-दीन बहराम]] | house = [[बदायूँ|बदायुं]] | dynasty =[[ग़ुलाम वंश|ममलूक सल्तनत (दिल्ली)]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =३० अप्रैल, १२३६ | death_place =[[दिल्ली]] | burial_date = | burial_palce =[[कुतुब मीनार]] परिसर, [[महरौली]], [[दिल्ली]] | religion =[[इस्लाम]] }} '''शम्सुद्दीन इल्तुतमिश ''' [[दिल्ली सल्तनत]] में शम्सी वंंश का एक प्रमुख शासक था। तुर्की-राज्य संस्थापक [[कुतुब-उद-दीन ऐबक]] के बाद वो उन शासकों में से था जिससे दिल्ली सल्तनत की नींव मजबूत हुई। वह ऐबक का दामाद भी था। उसने 1211 इस्वी से 1236 इस्वी तक शासन किया। राज्याभिषेक समय से ही अनेक [[तुर्क]] [[अमीर]] उसका विरोध कर रहे थे। खोखरों के विरुद्ध इल्तुतमिश की कार्य कुशलता से प्रभावित होकर मुहम्मद ग़ोरी ने उसे “अमीरूल उमरा” नामक महत्त्वपूर्ण पद दिया था। अकस्मात् मृत्यु के कारण कुतुबद्दीन ऐबक अपने किसी उत्तराधिकारी का चुनाव नहीं कर सका था। अतः लाहौर के तुर्क अधिकारियों ने कुतुबद्दीन ऐबक के विवादित पुत्र आरामशाह (जिसे इतिहासकार नहीं मानते) को लाहौर की गद्दी पर बैठाया, परन्तु दिल्ली के तुर्की सरदारों एवं नागरिकों के विरोध के फलस्वरूप कुतुबद्दीन ऐबक के दामाद इल्तुतमिश, जो उस समय बदायूँ का सूबेदार था, को दिल्ली आमंत्रित कर राज्यसिंहासन पर बैठाया गया। आरामशाह एवं इल्तुतमिश के बीच दिल्ली के निकट जूड नामक स्थान पर संघर्ष हुआ, जिसमें आरामशाह को बन्दी बनाकर बाद में उसकी हत्या कर दी गयी और इस तरह ऐबक वंश के बाद इल्बारी वंश का शासन प्रारम्भ हुआ। == प्रतिद्वंदी == इल्तुतमिश के दो प्रमुख प्रतिद्वंदी थे - ताजु्ददीन यल्दौज तथा नासिरुद्दीन कुबाचा। ये दोनों गौरी के दास थे। यल्दौज दिल्ली के राज्य को ग़ज़नी का अंग भर मानता था और उसे गज़नी में मिलाने की भरपूर कोशिश करता रहता था जबकि ऐबक तथा उसके बाद इल्तुतमिश अपने आपको स्वतंत्र मानते थे। यल्दौज के साथ तराइन के मैदान में युद्ध किया जिसमें यल्दौज पराजित हुआ। उसकी हार के बाद गजनी के किसी शासक ने दिल्ली की सत्ता पर आपना दावा पेश नहीं किया। कुबाचा ने [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] तथा उसके आसपास के क्षेत्रों पर अपनी स्थिति मजबूत कर ली थी। सन् 1217 में उसने कुबाचा के विरूद्ध कूच किया। कुबाचा बिना युद्ध किये भाग गया। इल्तुतमिश उसका पीछा करते हुए मंसूरा नामक जगह पर पहुँचा जहाँ पर उसने कुबाचा को पराजित किया और लाहौर पर उसका कब्जा हो गया। पर [[सिंध]], [[मुल्तान]], [[उच्छ]] तथा [[सिन्ध सागर दोआब]] पर कुबाचा का नियंत्रण बना रहा। इसी समय मंगोलों के आक्रमण के कारण इल्तुतमिश का ध्यान कुबाचा पर से तत्काल हट गया पर बाद में कुबाचा को एक युद्ध में उसने परास्त किया जिसके फलस्वरूप कुबाचा [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] में डूब कर मर गया। [[चंगेज़ ख़ान|चंगेज खाँ]] के आक्रमण के बाद उसने पूर्व की ओर ध्यान दिया और बिहार तथा बंगाल को अपने अधीन एक बार फिर से कर लिया। वह एक कुशल शासक होने के अलावा कला तथा विद्या का प्रेमी भी था। == कठिनाइयों से सामना == [[File:Delhisultanatet under iltutmish.jpg|left|thumb|इल्तुतमिश के अधीन दिल्ली सल्तनत का विस्तार]] सुल्तान का पद प्राप्त करने के बाद इल्तुतमिश को कुछ कठिनाइयों का सामना करना पड़ा। उसकी प्रारम्भिक कठिनाई अनेक गद्दी के दावेदारों का होना था। जिनका बाद में ‘कुल्बी’ अर्थात् कुतुबद्दीन ऐबक के समय सरदार तथा ‘मुइज्जी’ अर्थात् मुहम्मद ग़ोरी के समय के सरदारों के विद्रोह का दमन किया। इल्तुमिश ने इन विद्रोही सरदारों पर विश्वास न करते हुए अपने 40 ग़ुलाम सरदारों का एक गुट या संगठन बनाया, जिसे ‘तुर्कान-ए-चिहालगानी' का नाम दिया गया। इस संगठन को ‘चरगान’ भी कहा जाता है। इल्तुतमिश के समय में ही अवध में पिर्थू विद्रोह हुआ। 1215 से 1217 ई. के बीच इल्तुतमिश को अपने दो प्रबल प्रतिद्वन्द्धी 'एल्दौज' और 'नासिरुद्दीन क़बाचा' से संघर्ष करना पड़ा। 1215 ई. में इल्तुतमिश ने एल्दौज को पराजित किया। 1217 ई. में इल्तुतमिश ने कुबाचा से लाहौर छीन लिया तथा 1228 में उच्छ पर अधिकार कर कुबाचा से बिना शर्त आत्मसमर्पण के लिए कहा। अन्त में कुबाचा ने सिन्धु नदी में कूदकर आत्महत्या कर ली। इस तरह इन दोनों प्रबल विरोधियों का अन्त हुआ। == मंगोलों से बचाव == मंगोल आक्रमणकारी चंगेज़ ख़ाँ की बेटी से से जलालुद्दीन मुगबर्नी का प्रेमप्रसंग था जिसके के भय से भयभीत होकर ख्वारिज्म शाह का पुत्र 'जलालुद्दीन मुगबर्नी' वहां से भाग कर पंजाब की ओर आ गया। चंगेज़ ख़ाँ उसका पीछा करता हुए लगभग 1220-21 ई. में सिंध तक आ गया। उसने इल्तुतमिश को संदेश दिया कि वह मंगबर्नी की मदद न करें। यह संदेश लेकर चंगेज़ ख़ाँ का दूत इल्तुतमिश के दरबार में आया। इल्तुतमिश ने मंगोल जैसे शक्तिशाली आक्रमणकारी से बचने के लिए मंगबर्नी की कोई सहायता नहीं की। मंगोल आक्रमण का भय 1228 ई. में मंगबर्नी के भारत से वापस जाने पर टल गया। कुतुबुद्दीन ऐबक की मृत्यु के बाद अली मर्दान ने बंगाल में अपने को स्वतन्त्र घोषित कर लिया तथा 'अलाउद्दीन' की उपाधि ग्रहण की। दो वर्ष बाद उसकी मृत्यु हो गई। इसके बाद उसका पुत्र 'हिसामुद्दीन इवाज' उत्तराधिकारी बना। उसने 'ग़यासुद्दीन आजिम' की उपाधि ग्रहण की तथा अपने नाम के सिक्के चलाए और खुतबा (उपदेश या प्रशंसात्मक रचना) पढ़वाया। == विजय अभियान == 1225 में इल्तुतमिश ने बंगाल में स्वतन्त्र शासक 'गियासुद्दीन इवाज़ शाह' के विरुद्ध अभियान छेड़ा। इवाज ने बिना युद्ध के ही उसकी अधीनता में शासन करना स्वीकार कर लिया, पर इल्तुतमिश के पुनः दिल्ली लौटते ही उसने फिर से विद्रोह कर दिया। इस बार इल्तुतमिश के पुत्र नसीरूद्दीन महमूद ने 1226 ई. में लगभग उसे पराजित कर लखनौती पर अधिकार कर लिया। दो वर्ष के उपरान्त नासिरुद्दीन महमूद की मृत्यु के बाद मलिक इख्तियारुद्दीन बल्का ख़लजी ने बंगाल की गद्दी पर अधिकार कर लिया। 1230 ई. में इल्तुतमिश ने इस विद्रोह को दबाया। संघर्ष में बल्का ख़लजी मारा गया और इस बार एक बार फिर बंगाल दिल्ली सल्तनत के अधीन हो गया। 1226 ई. में इल्तुतमिश ने रणथंभौर पर तथा 1227 ई. में परमरों की राजधानी मन्दौर पर अधिकार कर लिया। नागदा को लेकर इल्तुतमिश व मेवाड़ के जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया, चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1231 ई. में इल्तुतमिश ने ग्वालियर के क़िले पर घेरा डालकर वहाँ के शासक मंगलदेव को पराजित किया। 1233 ई. में चंदेलों के विरुद्ध एवं 1234-35 ई. में उज्जैन एवं भिलसा के विरुद्ध उसका अभियान सफल रहा। == वैध सुल्तान एवं उपाधि == इल्तुतमिश के नागदा के गुहिलौतों और गुजरात चालुक्यों पर किए गए आक्रमण विफल हुए। इल्तुतमिश का अन्तिम अभियान बामियान के विरुद्ध हुआ। फ़रवरी, 1229 में बग़दाद के ख़लीफ़ा से इल्तुतमिश को सम्मान में ‘खिलअत’ एवं प्रमाण पत्र प्राप्त हुआ। ख़लीफ़ा ने इल्तुतमिश की पुष्टि उन सारे क्षेत्रों में कर दी, जो उसने जीते थे। साथ ही ख़लीफ़ा ने उसे 'सुल्तान-ए-आजम' (महान शासक) की उपाधि भी प्रदान की। प्रमाण पत्र प्राप्त होने के बाद इल्तुतमिश वैध सुल्तान एवं दिल्ली सल्तनत एक वैध स्वतन्त्र राज्य बन गई। इस स्वीकृति से इल्तुतमिश को सुल्तान के पद को वंशानुगत बनाने और दिल्ली के सिंहासन पर अपनी सन्तानों के अधिकार को सुरक्षित करने में सहायता मिली। खिलअत मिलने के बाद इल्तुतमिश ने ‘नासिर अमीर उल मोमिनीन’ की उपाधि ग्रहण की। == सिक्कों का प्रयोग == इल्तुतमिश पहला तुर्क सुल्तान था, जिसने शुद्ध अरबी सिक्के चलवाये। उसने सल्तनत कालीन दो महत्त्वपूर्ण सिक्के 'चाँदी का टका' (लगभग 175 ग्रेन) तथा 'तांबे' का ‘जीतल’ चलवाया। इल्तुतमिश ने सिक्कों पर टकसाल के नाम अंकित करवाने की परम्परा को आरम्भ किया। सिक्कों पर इल्तुतमिश ने अपना उल्लेख ख़लीफ़ा के प्रतिनिधि के रूप में किया है। ग्वालियर विजय के बाद इल्तुतमिश ने अपने सिक्कों पर कुछ गौरवपूर्ण शब्दों को अंकित करवाया, जैसे “शक्तिशाली सुल्तान”, “साम्राज्य व धर्म का सूर्य”, “धर्मनिष्ठों के नायक के सहायक”। इल्तुतमिश ने ‘इक्ता व्यवस्था’ का प्रचलन किया और राजधानी को लाहौर से दिल्ली स्थानान्तरित किया। == मृत्यु == बामियान अभियान पर आक्रमण करने के लिए जाते समय मार्ग में इल्तुतमिश बीमार हो गया। इसके बाद इल्तुतमिश की बीमारी बढती गई। अन्ततः 30 अप्रैल 1236 में उसकी मृत्यु हो गई। इल्तुतमिश प्रथम सुल्तान था, जिसने दोआब के आर्थिक महत्त्व को समझा था और उसमें सुधार किया था। === रज़िया को उत्तराधिकार === रज़िया सुल्तान इल्तुतमिश की पुत्री तथा भारत की पहली मुस्लिम शासिका थी। अपने अंतिम दिनों में इल्तुतमिश अपने उत्तराधिकार के सवाल को लेकर चिन्तित था। इल्तुतमिश के सबसे बड़े पुत्र नसीरूद्दीन महमूद की, जो अपने पिता के प्रतिनिधि के रूप में बंगाल पर शासन कर रहा था, 1229 ई. को अप्रैल में मृत्यु हो गई। सुल्तान के शेष जीवित पुत्र शासन कार्य के किसी भी प्रकार से योग्य नहीं थे। अत: इल्तुतमिश ने अपनी मृत्यु शैय्या पर से अपनी पुत्री रज़िया को अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया। == निर्माण कार्य == स्थापत्य कला के अन्तर्गत इल्तुतमिश ने कुतुबुद्दीन ऐबक के निर्माण कार्य (कुतुबमीनार) को पूरा करवाया। भारत में सम्भवतः पहला मक़बरा निर्मित करवाने का श्रेय भी इल्तुतमिश को दिया जाता है। इल्तुतमिश ने बदायूँ की जामा मस्जिद एवं नागौर में अतारकिन के दरवाज़ा का निर्माण करवाया। उसने दिल्ली में एक विद्यालय की स्थापना की। इल्तुतमिश का मक़बरा दिल्ली में स्थित है, जो एक कक्षीय मक़बरा है। {{start box}} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[ग़ुलाम वंश|ममलूक वंश]]| years=[[१२०६|1206–]][[१२९०|1290]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली के सुल्तान]]| years=[[१२०६|1211–]][[१२९०|1236]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{end box}} {{दिल्ली सल्तनत}} [[श्रेणी:ग़ुलाम वंश]] 96s5xglm617tzxet83oxg76jnoevt0r 6598683 6598682 2026-08-13T21:08:05Z GovindMalviya4u 938824 /* विजय अभियान */ 6598683 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=जून 2015 ,पुस्तक- एल पी शर्मा}} {{Infobox royalty | name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | title = दिल्ली का सुल्तान<br/>बदायुं का राज्यपाल<br/>नासिर अमीर-उल-मोमिनिन | image= [[चित्र:Iltutmish Tomb Delhi in 1860.jpg |200px|]] | caption =इल्तुतमिश का मकबरा | reign =१२१०-३० अप्रैल, १२३६ | coronation = | full name =शम्स-उद-दीन इल्तुत्मिश | predecessor =[[आरामशाह|आराम शाह]] | successor =[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह|रुक्नुद्दीन फ़िरोज़]] | spouse = शाह तुर्कान व अन्य | issue =[[नासिरुद्दीन महमूद|नसीर-उद-दीन महमूद]], [[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]], [[रज़िया सुल्तान]], [[मुइज़-उद-दीन बहराम]] | house = [[बदायूँ|बदायुं]] | dynasty =[[ग़ुलाम वंश|ममलूक सल्तनत (दिल्ली)]] | father = | mother = | birth_date = | birth_place = | death_date =३० अप्रैल, १२३६ | death_place =[[दिल्ली]] | burial_date = | burial_palce =[[कुतुब मीनार]] परिसर, [[महरौली]], [[दिल्ली]] | religion =[[इस्लाम]] }} '''शम्सुद्दीन इल्तुतमिश ''' [[दिल्ली सल्तनत]] में शम्सी वंंश का एक प्रमुख शासक था। तुर्की-राज्य संस्थापक [[कुतुब-उद-दीन ऐबक]] के बाद वो उन शासकों में से था जिससे दिल्ली सल्तनत की नींव मजबूत हुई। वह ऐबक का दामाद भी था। उसने 1211 इस्वी से 1236 इस्वी तक शासन किया। राज्याभिषेक समय से ही अनेक [[तुर्क]] [[अमीर]] उसका विरोध कर रहे थे। खोखरों के विरुद्ध इल्तुतमिश की कार्य कुशलता से प्रभावित होकर मुहम्मद ग़ोरी ने उसे “अमीरूल उमरा” नामक महत्त्वपूर्ण पद दिया था। अकस्मात् मृत्यु के कारण कुतुबद्दीन ऐबक अपने किसी उत्तराधिकारी का चुनाव नहीं कर सका था। अतः लाहौर के तुर्क अधिकारियों ने कुतुबद्दीन ऐबक के विवादित पुत्र आरामशाह (जिसे इतिहासकार नहीं मानते) को लाहौर की गद्दी पर बैठाया, परन्तु दिल्ली के तुर्की सरदारों एवं नागरिकों के विरोध के फलस्वरूप कुतुबद्दीन ऐबक के दामाद इल्तुतमिश, जो उस समय बदायूँ का सूबेदार था, को दिल्ली आमंत्रित कर राज्यसिंहासन पर बैठाया गया। आरामशाह एवं इल्तुतमिश के बीच दिल्ली के निकट जूड नामक स्थान पर संघर्ष हुआ, जिसमें आरामशाह को बन्दी बनाकर बाद में उसकी हत्या कर दी गयी और इस तरह ऐबक वंश के बाद इल्बारी वंश का शासन प्रारम्भ हुआ। == प्रतिद्वंदी == इल्तुतमिश के दो प्रमुख प्रतिद्वंदी थे - ताजु्ददीन यल्दौज तथा नासिरुद्दीन कुबाचा। ये दोनों गौरी के दास थे। यल्दौज दिल्ली के राज्य को ग़ज़नी का अंग भर मानता था और उसे गज़नी में मिलाने की भरपूर कोशिश करता रहता था जबकि ऐबक तथा उसके बाद इल्तुतमिश अपने आपको स्वतंत्र मानते थे। यल्दौज के साथ तराइन के मैदान में युद्ध किया जिसमें यल्दौज पराजित हुआ। उसकी हार के बाद गजनी के किसी शासक ने दिल्ली की सत्ता पर आपना दावा पेश नहीं किया। कुबाचा ने [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] तथा उसके आसपास के क्षेत्रों पर अपनी स्थिति मजबूत कर ली थी। सन् 1217 में उसने कुबाचा के विरूद्ध कूच किया। कुबाचा बिना युद्ध किये भाग गया। इल्तुतमिश उसका पीछा करते हुए मंसूरा नामक जगह पर पहुँचा जहाँ पर उसने कुबाचा को पराजित किया और लाहौर पर उसका कब्जा हो गया। पर [[सिंध]], [[मुल्तान]], [[उच्छ]] तथा [[सिन्ध सागर दोआब]] पर कुबाचा का नियंत्रण बना रहा। इसी समय मंगोलों के आक्रमण के कारण इल्तुतमिश का ध्यान कुबाचा पर से तत्काल हट गया पर बाद में कुबाचा को एक युद्ध में उसने परास्त किया जिसके फलस्वरूप कुबाचा [[सिन्धु नदी|सिंधु नदी]] में डूब कर मर गया। [[चंगेज़ ख़ान|चंगेज खाँ]] के आक्रमण के बाद उसने पूर्व की ओर ध्यान दिया और बिहार तथा बंगाल को अपने अधीन एक बार फिर से कर लिया। वह एक कुशल शासक होने के अलावा कला तथा विद्या का प्रेमी भी था। == कठिनाइयों से सामना == [[File:Delhisultanatet under iltutmish.jpg|left|thumb|इल्तुतमिश के अधीन दिल्ली सल्तनत का विस्तार]] सुल्तान का पद प्राप्त करने के बाद इल्तुतमिश को कुछ कठिनाइयों का सामना करना पड़ा। उसकी प्रारम्भिक कठिनाई अनेक गद्दी के दावेदारों का होना था। जिनका बाद में ‘कुल्बी’ अर्थात् कुतुबद्दीन ऐबक के समय सरदार तथा ‘मुइज्जी’ अर्थात् मुहम्मद ग़ोरी के समय के सरदारों के विद्रोह का दमन किया। इल्तुमिश ने इन विद्रोही सरदारों पर विश्वास न करते हुए अपने 40 ग़ुलाम सरदारों का एक गुट या संगठन बनाया, जिसे ‘तुर्कान-ए-चिहालगानी' का नाम दिया गया। इस संगठन को ‘चरगान’ भी कहा जाता है। इल्तुतमिश के समय में ही अवध में पिर्थू विद्रोह हुआ। 1215 से 1217 ई. के बीच इल्तुतमिश को अपने दो प्रबल प्रतिद्वन्द्धी 'एल्दौज' और 'नासिरुद्दीन क़बाचा' से संघर्ष करना पड़ा। 1215 ई. में इल्तुतमिश ने एल्दौज को पराजित किया। 1217 ई. में इल्तुतमिश ने कुबाचा से लाहौर छीन लिया तथा 1228 में उच्छ पर अधिकार कर कुबाचा से बिना शर्त आत्मसमर्पण के लिए कहा। अन्त में कुबाचा ने सिन्धु नदी में कूदकर आत्महत्या कर ली। इस तरह इन दोनों प्रबल विरोधियों का अन्त हुआ। == मंगोलों से बचाव == मंगोल आक्रमणकारी चंगेज़ ख़ाँ की बेटी से से जलालुद्दीन मुगबर्नी का प्रेमप्रसंग था जिसके के भय से भयभीत होकर ख्वारिज्म शाह का पुत्र 'जलालुद्दीन मुगबर्नी' वहां से भाग कर पंजाब की ओर आ गया। चंगेज़ ख़ाँ उसका पीछा करता हुए लगभग 1220-21 ई. में सिंध तक आ गया। उसने इल्तुतमिश को संदेश दिया कि वह मंगबर्नी की मदद न करें। यह संदेश लेकर चंगेज़ ख़ाँ का दूत इल्तुतमिश के दरबार में आया। इल्तुतमिश ने मंगोल जैसे शक्तिशाली आक्रमणकारी से बचने के लिए मंगबर्नी की कोई सहायता नहीं की। मंगोल आक्रमण का भय 1228 ई. में मंगबर्नी के भारत से वापस जाने पर टल गया। कुतुबुद्दीन ऐबक की मृत्यु के बाद अली मर्दान ने बंगाल में अपने को स्वतन्त्र घोषित कर लिया तथा 'अलाउद्दीन' की उपाधि ग्रहण की। दो वर्ष बाद उसकी मृत्यु हो गई। इसके बाद उसका पुत्र 'हिसामुद्दीन इवाज' उत्तराधिकारी बना। उसने 'ग़यासुद्दीन आजिम' की उपाधि ग्रहण की तथा अपने नाम के सिक्के चलाए और खुतबा (उपदेश या प्रशंसात्मक रचना) पढ़वाया। == विजय अभियान == 1225 में इल्तुतमिश ने बंगाल में स्वतन्त्र शासक 'गियासुद्दीन इवाज़ शाह' के विरुद्ध अभियान छेड़ा। इवाज ने बिना युद्ध के ही उसकी अधीनता में शासन करना स्वीकार कर लिया, पर इल्तुतमिश के पुनः दिल्ली लौटते ही उसने फिर से विद्रोह कर दिया। इस बार इल्तुतमिश के पुत्र नसीरूद्दीन महमूद ने 1226 ई. में लगभग उसे पराजित कर लखनौती पर अधिकार कर लिया। दो वर्ष के उपरान्त नासिरुद्दीन महमूद की मृत्यु के बाद मलिक इख्तियारुद्दीन बल्का ख़लजी ने बंगाल की गद्दी पर अधिकार कर लिया। 1230 ई. में इल्तुतमिश ने इस विद्रोह को दबाया। संघर्ष में बल्का ख़लजी मारा गया और इस बार एक बार फिर बंगाल दिल्ली सल्तनत के अधीन हो गया। 1226 ई. में इल्तुतमिश ने रणथंभौर पर तथा 1227 ई. में परमरों की राजधानी मन्दौर पर अधिकार कर लिया। नागदा को लेकर इल्तुतमिश व मेवाड़ के जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया, चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1231 ई. में इल्तुतमिश ने ग्वालियर के क़िले पर घेरा डालकर वहाँ के शासक मंगलदेव को पराजित किया। 1233 ई. में चंदेलों के विरुद्ध एवं 1234-35 ई. में उज्जैन एवं भिलसा के विरुद्ध उसका अभियान सफल रहा। == वैध सुल्तान एवं उपाधि == इल्तुतमिश के नागदा के गुहिलौतों और गुजरात चालुक्यों पर किए गए आक्रमण विफल हुए। इल्तुतमिश का अन्तिम अभियान बामियान के विरुद्ध हुआ। फ़रवरी, 1229 में बग़दाद के ख़लीफ़ा से इल्तुतमिश को सम्मान में ‘खिलअत’ एवं प्रमाण पत्र प्राप्त हुआ। ख़लीफ़ा ने इल्तुतमिश की पुष्टि उन सारे क्षेत्रों में कर दी, जो उसने जीते थे। साथ ही ख़लीफ़ा ने उसे 'सुल्तान-ए-आजम' (महान शासक) की उपाधि भी प्रदान की। प्रमाण पत्र प्राप्त होने के बाद इल्तुतमिश वैध सुल्तान एवं दिल्ली सल्तनत एक वैध स्वतन्त्र राज्य बन गई। इस स्वीकृति से इल्तुतमिश को सुल्तान के पद को वंशानुगत बनाने और दिल्ली के सिंहासन पर अपनी सन्तानों के अधिकार को सुरक्षित करने में सहायता मिली। खिलअत मिलने के बाद इल्तुतमिश ने ‘नासिर अमीर उल मोमिनीन’ की उपाधि ग्रहण की। == सिक्कों का प्रयोग == इल्तुतमिश पहला तुर्क सुल्तान था, जिसने शुद्ध अरबी सिक्के चलवाये। उसने सल्तनत कालीन दो महत्त्वपूर्ण सिक्के 'चाँदी का टका' (लगभग 175 ग्रेन) तथा 'तांबे' का ‘जीतल’ चलवाया। इल्तुतमिश ने सिक्कों पर टकसाल के नाम अंकित करवाने की परम्परा को आरम्भ किया। सिक्कों पर इल्तुतमिश ने अपना उल्लेख ख़लीफ़ा के प्रतिनिधि के रूप में किया है। ग्वालियर विजय के बाद इल्तुतमिश ने अपने सिक्कों पर कुछ गौरवपूर्ण शब्दों को अंकित करवाया, जैसे “शक्तिशाली सुल्तान”, “साम्राज्य व धर्म का सूर्य”, “धर्मनिष्ठों के नायक के सहायक”। इल्तुतमिश ने ‘इक्ता व्यवस्था’ का प्रचलन किया और राजधानी को लाहौर से दिल्ली स्थानान्तरित किया। == मृत्यु == बामियान अभियान पर आक्रमण करने के लिए जाते समय मार्ग में इल्तुतमिश बीमार हो गया। इसके बाद इल्तुतमिश की बीमारी बढती गई। अन्ततः 30 अप्रैल 1236 में उसकी मृत्यु हो गई। इल्तुतमिश प्रथम सुल्तान था, जिसने दोआब के आर्थिक महत्त्व को समझा था और उसमें सुधार किया था। === रज़िया को उत्तराधिकार === रज़िया सुल्तान इल्तुतमिश की पुत्री तथा भारत की पहली मुस्लिम शासिका थी। अपने अंतिम दिनों में इल्तुतमिश अपने उत्तराधिकार के सवाल को लेकर चिन्तित था। इल्तुतमिश के सबसे बड़े पुत्र नसीरूद्दीन महमूद की, जो अपने पिता के प्रतिनिधि के रूप में बंगाल पर शासन कर रहा था, 1229 ई. को अप्रैल में मृत्यु हो गई। सुल्तान के शेष जीवित पुत्र शासन कार्य के किसी भी प्रकार से योग्य नहीं थे। अत: इल्तुतमिश ने अपनी मृत्यु शैय्या पर से अपनी पुत्री रज़िया को अपना उत्तराधिकारी नियुक्त किया। == निर्माण कार्य == स्थापत्य कला के अन्तर्गत इल्तुतमिश ने कुतुबुद्दीन ऐबक के निर्माण कार्य (कुतुबमीनार) को पूरा करवाया। भारत में सम्भवतः पहला मक़बरा निर्मित करवाने का श्रेय भी इल्तुतमिश को दिया जाता है। इल्तुतमिश ने बदायूँ की जामा मस्जिद एवं नागौर में अतारकिन के दरवाज़ा का निर्माण करवाया। उसने दिल्ली में एक विद्यालय की स्थापना की। इल्तुतमिश का मक़बरा दिल्ली में स्थित है, जो एक कक्षीय मक़बरा है। {{start box}} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[ग़ुलाम वंश|ममलूक वंश]]| years=[[१२०६|1206–]][[१२९०|1290]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{succession box| before=[[आरामशाह|आराम शाह]]| title=[[दिल्ली सल्तनत|दिल्ली के सुल्तान]]| years=[[१२०६|1211–]][[१२९०|1236]]| after=[[रूकुनुद्दीन फ़ीरोज़शाह]] }} {{end box}} {{दिल्ली सल्तनत}} [[श्रेणी:ग़ुलाम वंश]] inxeahohjs2h7yr7z12w0jwwz18lv7z डोरेमोन 0 38175 6598806 6528090 2026-08-14T06:39:41Z ~2026-44473-14 942012 /* */ 6598806 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Doraemon da Arena Suzano-SP.jpg|thumb|डोरेमोन का स्मारक]] '''दोराएमोन''' ({{Lang-ja|ドラえもん(タイムマシン開発者の芸人悦次郎中谷はかせ)}}) एक जापानी [[मांगा]] शृंखला है जिसे [[फुजिको एफ॰ फुजिओ]] द्वारा लिखित और चित्रित किया गया है। मांगा को पहली बार दिसंबर 1969 में क्रमबद्ध किया गया था, इसके 1,345 अलग-अलग अध्यायों को 45 तोंकोबोन संस्करणों में संकलित किया गया था और 1970 से 1996 तक शोगाकुकान द्वारा प्रकाशित किया गया था। कहानी दोराएमोन नामक एक बिना कान वाली [[रोबोट|रोबॉट]] [[बिल्ली]] के इर्द-गिर्द घूमती है, जो [[नोबिता नोबी]] नामक एक लड़के की सहायता के लिए 22 वीं शताब्दी से [[समय यात्रा|समय पर वापस यात्रा]] करती है। इस मांगा ने एक मीडियाधिकार को जन्म दिया। 1973, 1979 और 2005 में तीन एनीमे दूरदर्शन शृंखलाओं को अनुकूलित किया गया है। इसके अतिरिक्त, [[शिन-ईि एनीमेशन|शिन-एइ ऐनिमेशन]] ने चालीस से अधिक एनिमेटेड फ़िल्मों का निर्माण किया है, जिसमें दो 3डी [[कंप्यूटर]] एनिमेटेड फिल्में शामिल हैं, जो सभी तोहो द्वारा वितरित की जाती हैं। साउंडट्रैक एल्बम, वीडियो गेम और संगीत सहित विभिन्न प्रकार के व्यापार और मीडिया विकसित किए गए हैं। वायेजर जापान और ऑल्टजापान कं, लिमिटेड के साथ फुजिको एफ. फुजियो प्रो के सहयोग से, [[किंडल ई-रीडर]] के माध्यम से, उत्तरी अमेरिका में एक अंग्रेजी भाषा प्रसारण के लिए मांगा शृंखला को अनुज्ञा दिया गया था। एनीमे शृंखला को [[द वॉल्ट डिज़्नी कंपनी|डिज़्नी]] द्वारा [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी भाषा]] के प्रसारण के लिए अनुज्ञा दिया गया था। 2014 में [[उत्तरी अमेरिका]], और [[यूरोप]], [[मध्य पूर्व]] और [[अफ़्रीका]] में LUK इंटरनैशनल में। ==किरदार== डोरेमोन एक बिल्लीनुमा रोबोट है। उसके पास एक विशेष चमत्कारी पॉकेट है, जिसमें से वह भविष्य के नए-नए गैजेट्स (यंत्र) निकालता रहता है। [[डोरेमी]] [[रोबोट]] उसकी बहन है। वह डोरेमोन से ज्यादा उन्नत रोबोट है (जहां डोरेमोन की शक्ति केवल 129.3 [[हॉर्सपावर]] है, वहीं [[डोरेमी]] की शक्ति 10,000 हॉर्सपावर है)। वह [[उपकरण|गैजेट्स]] का इस्तेमाल भी डोरेमोन से बेहतर तरीके से कर सकती है। वह खुद पर घमंड नहीं करती और जब भी डोरेमोन को मदद की जरूरत होती है, वह अपनी [[टाइम-मशीन]] में बैठ कर मदद करने आ जाती है। जब उसका भाई डोरेमॉन छुट्टी पर होता है, तो वह [[नोबिता नोबी|नोबिता]] की मदद करती है। भविष्य में कई साल, उनके एक वंशज ने नोबिता की रक्षा और मार्गदर्शन करने के लिए रोबोट बिल्ली डोरेमोन को समय पर वापस भेज दिया। डोरेमॉन के पास एक चार-आयामी जेब है जिसमें वह असंख्य वस्तुओं को संग्रहीत करता है, जिन्हें गैजेट्स के रूप में जाना जाता है, जो कि खिलौने और चिकित्सा से लेकर भविष्य की तकनीक तक हैं। उदाहरणों में शामिल है बांस-कोप्टर (जापानी: टाके-कोपुटा), हेडगियर का एक छोटा सा टुकड़ा है जो उड़ान भरने और कहीं भी जाने की अनुमति देता है (जापानी: डोको डेमो दोआ), एक दरवाजा जो उपयोगकर्ता की इच्छा के अनुसार किसी भी स्थान पर खुलता है। नोबिता की सबसे करीबी दोस्त शिज़ुका मिनामोतो है, जो उनकी रूचि के रूप में भी काम करती है और अंततः उनकी पत्नी बन जाती है। नोबिता आमतौर पर बदमाशी ताकेशी गोडा (उपनाम "जियान"), और चालाक और अभिमानी सुनेओ होनकावा द्वारा सताया जाता है। नोबिता को विभिन्न तरीकों से सहायता करने के लिए एक विशिष्ट कहानी में डोरेमोन अपने एक गैजेट का उपयोग करता है, जो अक्सर हल करने की कोशिश करने की तुलना में अधिक परेशानी पैदा करता है। डोरेमोन काटून छोटे बच्चों को नये ओर बहेतर गेजीटो से वाकिफ करवाता है। ==पात्र== *नोबिता नोबी *डोरेमोन (रोबोट बिल्ली) *शिज़ुका मिनामोटो (नोबिता की सबसे अच्छी दोस्त) *ताकेशी गोडा (जियान) *सुनियो ओनेकावा *डोरामी (डोरेमोन की बहन) *जैको (जियान की बहन) *देकीसुगी (स्कूल का बुद्धिमान लड़का) *सेवाशी (नोबिता का भविष्य का पोता) *सुनेकिची (सुनियो के अंकल) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons|Doraemon|डोरेमोन}} * [https://web.archive.org/web/20150911163257/http://livehindustan.com/news/lifestyle/article1-story-492227.html लाइव हिंदुस्तान में] {{डोरेमोन}} [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:डोरेमोन]] rog56sekwbtbrqcx3umzy1zoz3xn3sa 6598825 6598806 2026-08-14T07:33:03Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44473-14|~2026-44473-14]] ([[User talk:~2026-44473-14|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:ङघिञ|ङघिञ]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6528090 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Doraemon da Arena Suzano-SP.jpg|thumb|डोरेमोन का स्मारक]] '''दोराएमोन''' ({{Lang-ja|ドラえもん}}) एक जापानी [[मांगा]] शृंखला है जिसे [[फुजिको एफ॰ फुजिओ]] द्वारा लिखित और चित्रित किया गया है। मांगा को पहली बार दिसंबर 1969 में क्रमबद्ध किया गया था, इसके 1,345 अलग-अलग अध्यायों को 45 तोंकोबोन संस्करणों में संकलित किया गया था और 1970 से 1996 तक शोगाकुकान द्वारा प्रकाशित किया गया था। कहानी दोराएमोन नामक एक बिना कान वाली [[रोबोट|रोबॉट]] [[बिल्ली]] के इर्द-गिर्द घूमती है, जो [[नोबिता नोबी]] नामक एक लड़के की सहायता के लिए 22 वीं शताब्दी से [[समय यात्रा|समय पर वापस यात्रा]] करती है। इस मांगा ने एक मीडियाधिकार को जन्म दिया। 1973, 1979 और 2005 में तीन एनीमे दूरदर्शन शृंखलाओं को अनुकूलित किया गया है। इसके अतिरिक्त, [[शिन-ईि एनीमेशन|शिन-एइ ऐनिमेशन]] ने चालीस से अधिक एनिमेटेड फ़िल्मों का निर्माण किया है, जिसमें दो 3डी [[कंप्यूटर]] एनिमेटेड फिल्में शामिल हैं, जो सभी तोहो द्वारा वितरित की जाती हैं। साउंडट्रैक एल्बम, वीडियो गेम और संगीत सहित विभिन्न प्रकार के व्यापार और मीडिया विकसित किए गए हैं। वायेजर जापान और ऑल्टजापान कं, लिमिटेड के साथ फुजिको एफ. फुजियो प्रो के सहयोग से, [[किंडल ई-रीडर]] के माध्यम से, उत्तरी अमेरिका में एक अंग्रेजी भाषा प्रसारण के लिए मांगा शृंखला को अनुज्ञा दिया गया था। एनीमे शृंखला को [[द वॉल्ट डिज़्नी कंपनी|डिज़्नी]] द्वारा [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी भाषा]] के प्रसारण के लिए अनुज्ञा दिया गया था। 2014 में [[उत्तरी अमेरिका]], और [[यूरोप]], [[मध्य पूर्व]] और [[अफ़्रीका]] में LUK इंटरनैशनल में। ==किरदार== डोरेमोन एक बिल्लीनुमा रोबोट है। उसके पास एक विशेष चमत्कारी पॉकेट है, जिसमें से वह भविष्य के नए-नए गैजेट्स (यंत्र) निकालता रहता है। [[डोरेमी]] [[रोबोट]] उसकी बहन है। वह डोरेमोन से ज्यादा उन्नत रोबोट है (जहां डोरेमोन की शक्ति केवल 129.3 [[हॉर्सपावर]] है, वहीं [[डोरेमी]] की शक्ति 10,000 हॉर्सपावर है)। वह [[उपकरण|गैजेट्स]] का इस्तेमाल भी डोरेमोन से बेहतर तरीके से कर सकती है। वह खुद पर घमंड नहीं करती और जब भी डोरेमोन को मदद की जरूरत होती है, वह अपनी [[टाइम-मशीन]] में बैठ कर मदद करने आ जाती है। जब उसका भाई डोरेमॉन छुट्टी पर होता है, तो वह [[नोबिता नोबी|नोबिता]] की मदद करती है। भविष्य में कई साल, उनके एक वंशज ने नोबिता की रक्षा और मार्गदर्शन करने के लिए रोबोट बिल्ली डोरेमोन को समय पर वापस भेज दिया। डोरेमॉन के पास एक चार-आयामी जेब है जिसमें वह असंख्य वस्तुओं को संग्रहीत करता है, जिन्हें गैजेट्स के रूप में जाना जाता है, जो कि खिलौने और चिकित्सा से लेकर भविष्य की तकनीक तक हैं। उदाहरणों में शामिल है बांस-कोप्टर (जापानी: टाके-कोपुटा), हेडगियर का एक छोटा सा टुकड़ा है जो उड़ान भरने और कहीं भी जाने की अनुमति देता है (जापानी: डोको डेमो दोआ), एक दरवाजा जो उपयोगकर्ता की इच्छा के अनुसार किसी भी स्थान पर खुलता है। नोबिता की सबसे करीबी दोस्त शिज़ुका मिनामोतो है, जो उनकी रूचि के रूप में भी काम करती है और अंततः उनकी पत्नी बन जाती है। नोबिता आमतौर पर बदमाशी ताकेशी गोडा (उपनाम "जियान"), और चालाक और अभिमानी सुनेओ होनकावा द्वारा सताया जाता है। नोबिता को विभिन्न तरीकों से सहायता करने के लिए एक विशिष्ट कहानी में डोरेमोन अपने एक गैजेट का उपयोग करता है, जो अक्सर हल करने की कोशिश करने की तुलना में अधिक परेशानी पैदा करता है। डोरेमोन काटून छोटे बच्चों को नये ओर बहेतर गेजीटो से वाकिफ करवाता है। ==पात्र== *नोबिता नोबी *डोरेमोन (रोबोट बिल्ली) *शिज़ुका मिनामोटो (नोबिता की सबसे अच्छी दोस्त) *ताकेशी गोडा (जियान) *सुनियो ओनेकावा *डोरामी (डोरेमोन की बहन) *जैको (जियान की बहन) *देकीसुगी (स्कूल का बुद्धिमान लड़का) *सेवाशी (नोबिता का भविष्य का पोता) *सुनेकिची (सुनियो के अंकल) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons|Doraemon|डोरेमोन}} * [https://web.archive.org/web/20150911163257/http://livehindustan.com/news/lifestyle/article1-story-492227.html लाइव हिंदुस्तान में] {{डोरेमोन}} [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:डोरेमोन]] 1g0zmd7m61ol649tgvgvftje4jp4y18 ड्रैगन बॉल 0 38177 6598717 4761368 2026-08-14T02:50:26Z ~2026-44428-94 941976 /* */ 6598717 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = ड्रैगन बॉल | image = [[चित्र:ड्रैगन बॉल.png|191px]] | caption = पहला "तन्कोबोन" संस्करण, जापान में १० नवम्बर १९८५ को रिलीज़ किया गया | ja_kanji = ドラゴンボール | ja_romaji = [[スーパーサイヤ人の芸人悦次郎中谷はかせ(ハイパー)]] | genre = एक्शन, मार्शल आर्ट्स, विज्ञान फंतासी, हास्य<!-- Do not modify the genre box by including others such as Adventure, Drama, Romance, etc. WP:MOS-AM tells us to use the most well-known genres! Any extra ones added to the box without community consensus on the talk page will be reverted and the user will receive a test. --> }} {{Infobox animanga/printing | type = manga | author = अकिरा तोरियामा | publisher = शुएइषा | publisher_en = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br /> {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} विज़ मिडिया<br /> {{flagicon|United Kingdom}} गोलान्च्ज़ माँगा | demographic = ''शोनेन'' | magazine = वीकली शोनेन जंप | magazine_en = {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} शोनेन जंप | first = दिसंबर 3, 1984 | last = जून 5, 1995 | volumes = 42 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = धारावाहिक | director = मिनोरू ओकाज़ाकी<br /> दैसुके निशियो | producer = | writer = | music = शुन्सुके किकुची | studio = तोई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनीमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, ऐनिमैक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} [[कार्टून नेटवर्क]] (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|Greece}} एनटी1<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क<br />{{flagicon|Philippines}} [[GMA Network|GMA-7]], आरपीएन-9<br />{{flagicon|United Kingdom}} सिएनएक्स, टूनामी<br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी), कलर्स टीवी, फनिमेशन चैनल, टूनामी जेटस्ट्रीम, किकू<br />{{flagicon|Russia}} 2x2 | network_hi = {{flagicon|भारत}} [[कार्टून नेटवर्क (भारत)]] (2009-2010) | first = फ़रवरी 26, 1986 | last = अप्रैल 12, 1989 | episodes = 153 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल ज़ी | director = दैसुके निशियो | producer = | writer = | music = शुन्सुके किकुची | studio = तोएई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|UK}} माँगा इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, ऐनिमैक्स, टोक्यो एमएक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} नेटवर्क टेन, कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|Greece}} एएनटी1<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क, टीवी3<br />{{flagicon|Philippines}} जीएमए-7, आरपीएन-9<br />{{flagicon|United Kingdom}} कार्टून नेटवर्क, सिएनएक्स, टूनामी <br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Russia}} 2x2 | network_hi = {{flagicon|भारत}} [[कार्टून नेटवर्क (भारत)]] (2001-2003)<br />(2009-2011), टूनामी भारत (2015) | first = अप्रैल 26, 1989 | last = जनवरी 31, 1996 | episodes = 291 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल जीटी | director = ओसामू कसाई | producer = | writer = | music = अकिहितो टोकुनागा | studio = तोएई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, अनिमैक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} नेटवर्क टेन, कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क, तिवि३<br />{{flagicon|Philippines}} जीएमए७<br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी), निकटून्स<br />{{flagicon|United Kingdom}} सिएनएक्स, टूनामी | first = फ़रवरी 7, 1996 | last = नवंबर 19, 1997 | episodes = 64 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल ज़ी काई | director = यासुहिरो नोवातरी | producer = | writer = | music = केंजी यामामोतो (1–95), शुन्शुके किकुची (96–98) | studio = तोएई एनीमेशन | licensor = {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट | network = फुजी टीवी | network_en = {{flagicon|भारत}} तूनामी भारत, {{flagicon|Australia}} कार्टून नेटवर्क<br />{{flagicon|United States}} निकटून्स, द सीडब्लू (तूंज़ाई) | first = अप्रैल 5, 2009 | last = मार्च 27, 2011 | episodes = 98 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल सुपर | director = किमितोशी चिओका | producer = | writer = | music = नोरिहितो सुमितोमो | studio = तोएई एनीमेशन | licensor = | network = फुजी टीवी | network_en = {{flagicon|भारत}} तूनामी भारत (2016) | first = July 5, 2015 | last = | episodes = 108 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Other | title = इससे जुड़े हुए | content = * फ़िल्में, स्पेशल्स और मुख्य वीडियो एनीमेशन * वीडियो गेम * साउंडट्रैक * पत्ते ** ''ड्रैगन बॉल'' ** ''ड्रैगन बॉल ज़ी'' }} {{Infobox animanga/Footer}} '''ड्रैगन बॉल''' ({{lang-en|Dragon Ball}}, {{lang-ja|ドラゴンボール}}) एक [[जापान|जापानी]] माँगा शृंखला है जिसका लेखन व चित्रीकरण अकिरा तोरियामा द्वारा किया गया है। यह मुख्यतः ''वीकली शोनन जंप'' में १९८४ से १९९५ के बिच चला था और बाद में ५१९ स्वतन्त्र एपिसोडों को ४२ ''तन्कोबोन'' संस्करणों में शुएइषा द्वारा प्रकाशित किया गया। ''ड्रैगन बॉल'' की प्रेरणा चीनी उपन्यास ''जर्नी टू द वेस्ट'' से ली गई थी। यह शृंखला मुख्य किरदार व हीरो गोकु के बचपन से जवानी तक के कारनामो पर केंद्रित है जिसमे वह मार्शल आर्ट्स की युद्ध कलाओं में प्रशिक्षण लेता है और विश्वभर में सात मायावी ड्रैगन बॉलों की खोज करता है जिनसे एक इच्छा पुरी करने वाले ड्रैगन को बुलाया जा सकता है। अपनी इस यात्र में गोकु कई दोस्त बनाता है और कई प्रकार के गुंडों से लड़ता है जो ड्रैगन बॉलों को अपने मकसद के लिए खोज रहे होते हैं। ४२ ''तन्कोबोन'' को दो एनिमी शृंखलाओं में तोएई एनीमेशन द्वारा परिवर्तित किया गया है: ''ड्रैगन बॉल '' और ''ड्रैगन बॉल ज़ी '' और दोनों को जापान में १९८६ से १९९६ के बिच प्रसारित किया गया था। इसके साथ ही तोएई ने सतरह एनिमेटेड फ़ीचर फ़िल्में व तिन टेलीविजन स्पेशल व एक एनिमी उत्तरभाग ''ड्रैगन बॉल जीटी'' भी बनाया है जो माँगा की घटनाओं के बाद शुरू होता है। ==एनीमे श्रृंखलाए== ===ड्रैगन बॉल=== ===ड्रैगन बॉल ज़ी=== {{मुख्य |ड्रैगन बॉल ज़ी}} ===ड्रैगन बॉल जीटी=== ===ड्रैगन बॉल ज़ी काई=== ===ड्रैगन बॉल सुपर=== २८ अप्रैल २०१५ में तोएइ एनीमेशन ''ड्रैगन बॉल सुपर '' का ऐलान किया था। जीटी के ख़त्म होने के १८ वर्ष बाद यह ड्रैगन बॉल श्रृंखला का नया भाग है। ५ जुलाई को जापान में यह प्रसारित हुआ। इसकी कथा ड्रैगन बॉल ज़ी के अंत के ६ माह बाद और जीटी के आरंभ के बिच में शुरू होती है। तूनामी ड्रैगन बॉल सुपर पहला विश्व प्रसारण दक्षिण-पूर्व एशिया सहित भारत में २०१६ में करने वाला है जो की अंग्रेजी में होगा।<ref>{{Cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-11-10/toonami-asia-to-run-dragon-ball-super-in-english-in-mid-2016/.95204 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 जनवरी 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115225151/http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-11-10/toonami-asia-to-run-dragon-ball-super-in-english-in-mid-2016/.95204 |archive-date=15 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref> टूनामी इसे हिंदी में डब कर दिखाने के असार है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मीडिया फ्रेंचाइजी]] expq61c5az7utyqplbq0ozd3ko3o683 6598718 6598717 2026-08-14T02:51:42Z ~2026-44428-94 941976 /* */ 6598718 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = ड्रैगन बॉल | image = [[चित्र:ड्रैगन बॉल.png|191px]] | caption = पहला "तन्कोबोन" संस्करण, जापान में १० नवम्बर १९८५ को रिलीज़ किया गया | ja_kanji = [[スーパーサイヤ人の芸人悦次郎中谷はかせ(ハイパードラゴンボール)]] | ja_romaji = [[スーパーサイヤ人の芸人悦次郎中谷はかせ(ハイパー)]] | genre = एक्शन, मार्शल आर्ट्स, विज्ञान फंतासी, हास्य<!-- Do not modify the genre box by including others such as Adventure, Drama, Romance, etc. WP:MOS-AM tells us to use the most well-known genres! Any extra ones added to the box without community consensus on the talk page will be reverted and the user will receive a test. --> }} {{Infobox animanga/printing | type = manga | author = अकिरा तोरियामा | publisher = शुएइषा | publisher_en = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br /> {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} विज़ मिडिया<br /> {{flagicon|United Kingdom}} गोलान्च्ज़ माँगा | demographic = ''शोनेन'' | magazine = वीकली शोनेन जंप | magazine_en = {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} शोनेन जंप | first = दिसंबर 3, 1984 | last = जून 5, 1995 | volumes = 42 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = धारावाहिक | director = मिनोरू ओकाज़ाकी<br /> दैसुके निशियो | producer = | writer = | music = शुन्सुके किकुची | studio = तोई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनीमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, ऐनिमैक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} [[कार्टून नेटवर्क]] (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|Greece}} एनटी1<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क<br />{{flagicon|Philippines}} [[GMA Network|GMA-7]], आरपीएन-9<br />{{flagicon|United Kingdom}} सिएनएक्स, टूनामी<br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी), कलर्स टीवी, फनिमेशन चैनल, टूनामी जेटस्ट्रीम, किकू<br />{{flagicon|Russia}} 2x2 | network_hi = {{flagicon|भारत}} [[कार्टून नेटवर्क (भारत)]] (2009-2010) | first = फ़रवरी 26, 1986 | last = अप्रैल 12, 1989 | episodes = 153 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल ज़ी | director = दैसुके निशियो | producer = | writer = | music = शुन्सुके किकुची | studio = तोएई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|UK}} माँगा इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, ऐनिमैक्स, टोक्यो एमएक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} नेटवर्क टेन, कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|Greece}} एएनटी1<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क, टीवी3<br />{{flagicon|Philippines}} जीएमए-7, आरपीएन-9<br />{{flagicon|United Kingdom}} कार्टून नेटवर्क, सिएनएक्स, टूनामी <br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Russia}} 2x2 | network_hi = {{flagicon|भारत}} [[कार्टून नेटवर्क (भारत)]] (2001-2003)<br />(2009-2011), टूनामी भारत (2015) | first = अप्रैल 26, 1989 | last = जनवरी 31, 1996 | episodes = 291 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल जीटी | director = ओसामू कसाई | producer = | writer = | music = अकिहितो टोकुनागा | studio = तोएई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, अनिमैक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} नेटवर्क टेन, कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क, तिवि३<br />{{flagicon|Philippines}} जीएमए७<br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी), निकटून्स<br />{{flagicon|United Kingdom}} सिएनएक्स, टूनामी | first = फ़रवरी 7, 1996 | last = नवंबर 19, 1997 | episodes = 64 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल ज़ी काई | director = यासुहिरो नोवातरी | producer = | writer = | music = केंजी यामामोतो (1–95), शुन्शुके किकुची (96–98) | studio = तोएई एनीमेशन | licensor = {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट | network = फुजी टीवी | network_en = {{flagicon|भारत}} तूनामी भारत, {{flagicon|Australia}} कार्टून नेटवर्क<br />{{flagicon|United States}} निकटून्स, द सीडब्लू (तूंज़ाई) | first = अप्रैल 5, 2009 | last = मार्च 27, 2011 | episodes = 98 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल सुपर | director = किमितोशी चिओका | producer = | writer = | music = नोरिहितो सुमितोमो | studio = तोएई एनीमेशन | licensor = | network = फुजी टीवी | network_en = {{flagicon|भारत}} तूनामी भारत (2016) | first = July 5, 2015 | last = | episodes = 108 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Other | title = इससे जुड़े हुए | content = * फ़िल्में, स्पेशल्स और मुख्य वीडियो एनीमेशन * वीडियो गेम * साउंडट्रैक * पत्ते ** ''ड्रैगन बॉल'' ** ''ड्रैगन बॉल ज़ी'' }} {{Infobox animanga/Footer}} '''ड्रैगन बॉल''' ({{lang-en|Dragon Ball}}, {{lang-ja|ドラゴンボール}}) एक [[जापान|जापानी]] माँगा शृंखला है जिसका लेखन व चित्रीकरण अकिरा तोरियामा द्वारा किया गया है। यह मुख्यतः ''वीकली शोनन जंप'' में १९८४ से १९९५ के बिच चला था और बाद में ५१९ स्वतन्त्र एपिसोडों को ४२ ''तन्कोबोन'' संस्करणों में शुएइषा द्वारा प्रकाशित किया गया। ''ड्रैगन बॉल'' की प्रेरणा चीनी उपन्यास ''जर्नी टू द वेस्ट'' से ली गई थी। यह शृंखला मुख्य किरदार व हीरो गोकु के बचपन से जवानी तक के कारनामो पर केंद्रित है जिसमे वह मार्शल आर्ट्स की युद्ध कलाओं में प्रशिक्षण लेता है और विश्वभर में सात मायावी ड्रैगन बॉलों की खोज करता है जिनसे एक इच्छा पुरी करने वाले ड्रैगन को बुलाया जा सकता है। अपनी इस यात्र में गोकु कई दोस्त बनाता है और कई प्रकार के गुंडों से लड़ता है जो ड्रैगन बॉलों को अपने मकसद के लिए खोज रहे होते हैं। ४२ ''तन्कोबोन'' को दो एनिमी शृंखलाओं में तोएई एनीमेशन द्वारा परिवर्तित किया गया है: ''ड्रैगन बॉल '' और ''ड्रैगन बॉल ज़ी '' और दोनों को जापान में १९८६ से १९९६ के बिच प्रसारित किया गया था। इसके साथ ही तोएई ने सतरह एनिमेटेड फ़ीचर फ़िल्में व तिन टेलीविजन स्पेशल व एक एनिमी उत्तरभाग ''ड्रैगन बॉल जीटी'' भी बनाया है जो माँगा की घटनाओं के बाद शुरू होता है। ==एनीमे श्रृंखलाए== ===ड्रैगन बॉल=== ===ड्रैगन बॉल ज़ी=== {{मुख्य |ड्रैगन बॉल ज़ी}} ===ड्रैगन बॉल जीटी=== ===ड्रैगन बॉल ज़ी काई=== ===ड्रैगन बॉल सुपर=== २८ अप्रैल २०१५ में तोएइ एनीमेशन ''ड्रैगन बॉल सुपर '' का ऐलान किया था। जीटी के ख़त्म होने के १८ वर्ष बाद यह ड्रैगन बॉल श्रृंखला का नया भाग है। ५ जुलाई को जापान में यह प्रसारित हुआ। इसकी कथा ड्रैगन बॉल ज़ी के अंत के ६ माह बाद और जीटी के आरंभ के बिच में शुरू होती है। तूनामी ड्रैगन बॉल सुपर पहला विश्व प्रसारण दक्षिण-पूर्व एशिया सहित भारत में २०१६ में करने वाला है जो की अंग्रेजी में होगा।<ref>{{Cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-11-10/toonami-asia-to-run-dragon-ball-super-in-english-in-mid-2016/.95204 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 जनवरी 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115225151/http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-11-10/toonami-asia-to-run-dragon-ball-super-in-english-in-mid-2016/.95204 |archive-date=15 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref> टूनामी इसे हिंदी में डब कर दिखाने के असार है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मीडिया फ्रेंचाइजी]] qsdxiq9bw934mo1mofzf5m8qxelh2hn 6598720 6598718 2026-08-14T03:00:37Z Lemonaka 735464 [[विशेष:योगदान/~2026-44428-94|~2026-44428-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-44428-94|वार्ता]]) द्वारा 2 संपादन InternetArchiveBotके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किये गये 6598720 wikitext text/x-wiki {{Infobox animanga/Header | name = ड्रैगन बॉल | image = [[चित्र:ड्रैगन बॉल.png|191px]] | caption = पहला "तन्कोबोन" संस्करण, जापान में १० नवम्बर १९८५ को रिलीज़ किया गया | ja_kanji = ドラゴンボール | ja_romaji = ड्रैगन बोरु | genre = एक्शन, मार्शल आर्ट्स, विज्ञान फंतासी, हास्य<!-- Do not modify the genre box by including others such as Adventure, Drama, Romance, etc. WP:MOS-AM tells us to use the most well-known genres! Any extra ones added to the box without community consensus on the talk page will be reverted and the user will receive a test. --> }} {{Infobox animanga/printing | type = manga | author = अकिरा तोरियामा | publisher = शुएइषा | publisher_en = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br /> {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} विज़ मिडिया<br /> {{flagicon|United Kingdom}} गोलान्च्ज़ माँगा | demographic = ''शोनेन'' | magazine = वीकली शोनेन जंप | magazine_en = {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} शोनेन जंप | first = दिसंबर 3, 1984 | last = जून 5, 1995 | volumes = 42 | volume_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = धारावाहिक | director = मिनोरू ओकाज़ाकी<br /> दैसुके निशियो | producer = | writer = | music = शुन्सुके किकुची | studio = तोई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनीमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, ऐनिमैक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} [[कार्टून नेटवर्क]] (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|Greece}} एनटी1<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क<br />{{flagicon|Philippines}} [[GMA Network|GMA-7]], आरपीएन-9<br />{{flagicon|United Kingdom}} सिएनएक्स, टूनामी<br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी), कलर्स टीवी, फनिमेशन चैनल, टूनामी जेटस्ट्रीम, किकू<br />{{flagicon|Russia}} 2x2 | network_hi = {{flagicon|भारत}} [[कार्टून नेटवर्क (भारत)]] (2009-2010) | first = फ़रवरी 26, 1986 | last = अप्रैल 12, 1989 | episodes = 153 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल ज़ी | director = दैसुके निशियो | producer = | writer = | music = शुन्सुके किकुची | studio = तोएई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|UK}} माँगा इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, ऐनिमैक्स, टोक्यो एमएक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} नेटवर्क टेन, कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|Greece}} एएनटी1<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क, टीवी3<br />{{flagicon|Philippines}} जीएमए-7, आरपीएन-9<br />{{flagicon|United Kingdom}} कार्टून नेटवर्क, सिएनएक्स, टूनामी <br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Russia}} 2x2 | network_hi = {{flagicon|भारत}} [[कार्टून नेटवर्क (भारत)]] (2001-2003)<br />(2009-2011), टूनामी भारत (2015) | first = अप्रैल 26, 1989 | last = जनवरी 31, 1996 | episodes = 291 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल जीटी | director = ओसामू कसाई | producer = | writer = | music = अकिहितो टोकुनागा | studio = तोएई एनिमेशन | licensor = {{flagicon|Australia}} {{flagicon|New Zealand}} मैडमैन इंटरटेनमेंट<br />{{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट <!-- Please keep network information in alphabetical order by country name. Thank you! --> | network = फुजी टीवी, अनिमैक्स | network_en = {{flagicon|Australia}} नेटवर्क टेन, कार्टून नेटवर्क (टूनामी)<br />{{flagicon|Canada}} वायटीवी<br />{{flagicon|New Zealand}} कार्टून नेटवर्क, तिवि३<br />{{flagicon|Philippines}} जीएमए७<br />{{flagicon|United States}} कार्टून नेटवर्क (टूनामी), निकटून्स<br />{{flagicon|United Kingdom}} सिएनएक्स, टूनामी | first = फ़रवरी 7, 1996 | last = नवंबर 19, 1997 | episodes = 64 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल ज़ी काई | director = यासुहिरो नोवातरी | producer = | writer = | music = केंजी यामामोतो (1–95), शुन्शुके किकुची (96–98) | studio = तोएई एनीमेशन | licensor = {{flagicon|Canada}} {{flagicon|United States}} फनिमेशन इंटरटेनमेंट | network = फुजी टीवी | network_en = {{flagicon|भारत}} तूनामी भारत, {{flagicon|Australia}} कार्टून नेटवर्क<br />{{flagicon|United States}} निकटून्स, द सीडब्लू (तूंज़ाई) | first = अप्रैल 5, 2009 | last = मार्च 27, 2011 | episodes = 98 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Video | type = tv series | title = ड्रैगन बॉल सुपर | director = किमितोशी चिओका | producer = | writer = | music = नोरिहितो सुमितोमो | studio = तोएई एनीमेशन | licensor = | network = फुजी टीवी | network_en = {{flagicon|भारत}} तूनामी भारत (2016) | first = July 5, 2015 | last = | episodes = 108 | episode_list = }} {{Infobox animanga/Other | title = इससे जुड़े हुए | content = * फ़िल्में, स्पेशल्स और मुख्य वीडियो एनीमेशन * वीडियो गेम * साउंडट्रैक * पत्ते ** ''ड्रैगन बॉल'' ** ''ड्रैगन बॉल ज़ी'' }} {{Infobox animanga/Footer}} '''ड्रैगन बॉल''' ({{lang-en|Dragon Ball}}, {{lang-ja|ドラゴンボール}}) एक [[जापान|जापानी]] माँगा शृंखला है जिसका लेखन व चित्रीकरण अकिरा तोरियामा द्वारा किया गया है। यह मुख्यतः ''वीकली शोनन जंप'' में १९८४ से १९९५ के बिच चला था और बाद में ५१९ स्वतन्त्र एपिसोडों को ४२ ''तन्कोबोन'' संस्करणों में शुएइषा द्वारा प्रकाशित किया गया। ''ड्रैगन बॉल'' की प्रेरणा चीनी उपन्यास ''जर्नी टू द वेस्ट'' से ली गई थी। यह शृंखला मुख्य किरदार व हीरो गोकु के बचपन से जवानी तक के कारनामो पर केंद्रित है जिसमे वह मार्शल आर्ट्स की युद्ध कलाओं में प्रशिक्षण लेता है और विश्वभर में सात मायावी ड्रैगन बॉलों की खोज करता है जिनसे एक इच्छा पुरी करने वाले ड्रैगन को बुलाया जा सकता है। अपनी इस यात्र में गोकु कई दोस्त बनाता है और कई प्रकार के गुंडों से लड़ता है जो ड्रैगन बॉलों को अपने मकसद के लिए खोज रहे होते हैं। ४२ ''तन्कोबोन'' को दो एनिमी शृंखलाओं में तोएई एनीमेशन द्वारा परिवर्तित किया गया है: ''ड्रैगन बॉल '' और ''ड्रैगन बॉल ज़ी '' और दोनों को जापान में १९८६ से १९९६ के बिच प्रसारित किया गया था। इसके साथ ही तोएई ने सतरह एनिमेटेड फ़ीचर फ़िल्में व तिन टेलीविजन स्पेशल व एक एनिमी उत्तरभाग ''ड्रैगन बॉल जीटी'' भी बनाया है जो माँगा की घटनाओं के बाद शुरू होता है। ==एनीमे श्रृंखलाए== ===ड्रैगन बॉल=== ===ड्रैगन बॉल ज़ी=== {{मुख्य |ड्रैगन बॉल ज़ी}} ===ड्रैगन बॉल जीटी=== ===ड्रैगन बॉल ज़ी काई=== ===ड्रैगन बॉल सुपर=== २८ अप्रैल २०१५ में तोएइ एनीमेशन ''ड्रैगन बॉल सुपर '' का ऐलान किया था। जीटी के ख़त्म होने के १८ वर्ष बाद यह ड्रैगन बॉल श्रृंखला का नया भाग है। ५ जुलाई को जापान में यह प्रसारित हुआ। इसकी कथा ड्रैगन बॉल ज़ी के अंत के ६ माह बाद और जीटी के आरंभ के बिच में शुरू होती है। तूनामी ड्रैगन बॉल सुपर पहला विश्व प्रसारण दक्षिण-पूर्व एशिया सहित भारत में २०१६ में करने वाला है जो की अंग्रेजी में होगा।<ref>{{Cite web |url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-11-10/toonami-asia-to-run-dragon-ball-super-in-english-in-mid-2016/.95204 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 जनवरी 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115225151/http://www.animenewsnetwork.com/news/2015-11-10/toonami-asia-to-run-dragon-ball-super-in-english-in-mid-2016/.95204 |archive-date=15 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref> टूनामी इसे हिंदी में डब कर दिखाने के असार है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== [[श्रेणी:कार्टून]] [[श्रेणी:मीडिया फ्रेंचाइजी]] i5rukuaxkdwhh4qg95220i32awgj1rp गुरदास मान 0 39356 6598646 6598223 2026-08-13T18:02:51Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598646 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = गुरदास मान | native_name = ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ | native_name_lang = pa | image = Gurdas_Maan1.jpg | caption = मान, 2012 | background = solo_singer | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1957|1|4}}<ref name="quint">{{cite news|title=Gurdas Maan Songs That'll Make You Feel Like a Punjabi at Heart|url=http://www.thequint.com/entertainment/2016/01/04/gurdas-maan-songs-thatll-make-you-feel-like-a-punjabi-at-heart|website=[[The Quint]]|author=Ayushee Syal|date=4 January 2016|access-date=20 November 2018}}</ref><ref name="ZeeGoldenMoments"/> |birth_place =[[गिद्दड़बाहा]], [[पंजाब (भारत)|पंजाब]], [[भारत]]<ref name="ZeeGoldenMoments">{{cite news|title=Watch Golden Moments|publisher=[[Zee TV]]|url=https://www.zee5.com/te/tvshows/details/golden-moments/0-6-tvshow_834578311/golden-moments-episode-07/0-1-goldenmoments-season1_1763846148-episode_415422274|quote=[3:30 to 4:00] Actor and singer Gurdas Maan was born on January 4, 1957 in Gidderbaha district, Muktasar to Gurdev Singh and Tej Kaur. He did his initial schooling in Gidderbaha|language=pa|access-date=16 February 2019}}</ref> | genre = [[पंजाबी लोकगीत|लोकगीत]]<br />[[भांगड़ा]] | occupation = गायक, [[अभिनेता]], गीतकार, संगीतकार | years_active = 1979– | spouse = [[मनजीत मान]] }} '''गुरदास मान''' ({{langx|pa|ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ}}; जन्म 4 जनवरी 1957) भारतीय पंजाबी गायक, गीतकार और अभिनेता हैं। 1980 को उन्होंने उनके एक गाने "दिल द मामला है" से ख्याति पाई। उन्हें पंजाबी गायकी का सम्राट कहा जाता है।<ref>  http://www.jagran.com/punjab/chandigarh-10613216.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212051737/http://www.jagran.com/punjab/chandigarh-10613216.html |date=12 दिसंबर 2013 }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == गुरदास मान का जन्म 4 जनवरी 1957 को [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] के [[मुक्तसर जिला|मुक्तसर जिले]] में स्थित [[गिद्दड़बाहा]] नामक कस्बे में हुआ। प्रारंभिक शिक्षा [[मलोट]] में हुई तथा उच्च शिक्षा के लिए आप पटियाला आ गए। पटियाला के नैशनल इंस्टीच्यूट ऑफ स्पोर्टस (एन आई एस) से डिग्री ली। (इसमें गुरदास मान किस घर मतलब सीखो के घर पैदा हुए है या नहीं किद्र पैदा हुया ये तो बताओ) एक बार जनवरी 2001 को [[रोपड़]] के पास तथा जनवरी 2007 में वे [[हरियाणा]] के [[करनाल]] जिले के बस्तारा गांव के निकट एक और वाहन दुर्घटना के शिकार हुए जिसमें वह घायल हो गए।<ref>{{Cite web |url=http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/1340498.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=30 सितंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070125015247/https://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/1340498.cms |archive-date=25 जनवरी 2007 |url-status=live }}</ref> == पुरस्कार व सम्मान == * सितम्बर 2010 में [[ब्रिटेन]] के [[वोल्वरहैम्टन विश्वविद्यालय]] ने पंजाबी गायक गुरदास मान को विश्व संगीत में डॉक्टरेट की उपाधि से सम्मानित किया। मान के साथ इस सम्मान को पाने वालों में सर [[पॉल मॅक्कार्टनी]], [[बिल कॉस्बी]] और [[बॉब डायलन]] थे।<ref>{{cite web|title=गुरदास मान को ब्रिटेन में डॉक्टरेट की उपाधि|url=http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/1572/7/70|publisher=देशबंधु|date=2010|author=|accessdate=29 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002074910/http://www.deshbandhu.co.in/newsdetail/1572/7/70|archive-date=2 अक्तूबर 2013|url-status=live}}</ref> * 14 दिसम्बर 2012 को उन्हें [[पंजाबी यूनिवर्सिटी|पंजाबी यूनिवर्सिटी पटियाला]] के 36वें दीक्षांत समारोह में राज्यपाल ने डाक्टर ऑफ लिटरेचर की मानद उपाधि से सम्मानित किया।<ref>{{Cite web |url=http://m.amarujala.com/page.php?c=patiala&n=Patiala-31337-108 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=30 सितंबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210643/http://m.amarujala.com/page.php?c=patiala&n=Patiala-31337-108 |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=dead }}</ref> * फिल्म देस होया परदेस (2004) में अपने चरित्र के चित्रण के लिए अपने मुख्य अभिनेता गुरदास मान को राष्ट्रपति के राष्ट्रीय पुरस्कार और सर्वश्रेष्ठ अभिनेता ( विशेष जूरी पुरस्कार ) से सम्मानित किया गया। * [[हीर]] के अपने गायन के माध्यम से संपूर्ण कथा के निर्माण के लिए फिल्म वारिस शाह-इश्क दा वारिस (2006) के लिए सर्वश्रेष्ठ पुरुष पार्श्वगायक का पुरस्कार भी गुरदास मान को दिया गया। * फिल्म वारिस शाह-इश्क दा वारिस (2006) के लिए बर्लिन एशिया फिल्म महोत्सव में गुरदास मान सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के रूप में पुरस्कार मिला। * एलबम [[बूटपालिशाँ]] के लिए ब्रिटेन एशियाई संगीत पुरस्कार में सर्वश्रेष्ठ अंतर्राष्ट्रीय एल्बम। * सुखमनी - होप फॉर लाइफ (२०११) के लिए में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (क्रिटिक्स) का पीटीसी फिल्म अवार्ड। == करियर == फिल्मों व एलबमों की सूची देखें। गुरदास मान जागरण प्रकाशन लिमिटेड के पंजाबी भाषा के समाचार पत्र पंजाबी जागरण के ब्रांड एंबेसडर भी हैं।<ref>  {{cite web |title=दैनिक जागरण |url=http://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A1-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%85%E0%A4%96%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE-1308392284-2 |publisher=दैनिक जागरण |date= |author= |accessdate=30 सितम्बर 2013 |archive-date=18 अक्तूबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018151431/https://www.jagranjosh.com/current-affairs/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%A8-%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%A1-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%80-%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%85%E0%A4%96%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%A3-%E0%A4%B2%E0%A5%89%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9A-%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE-1308392284-2 |url-status=dead }}</ref>  == नयी एलबम-रोटी == १ अगस्त २०१३ को चंडीगढ़ में वे अपनी नई पंजाबी म्यूजिक एल्बम "[[रोटी - गुरदास मान|रोटी]]" रिलीज करने पहुंचे। यह पूछने पर कि उन्हें इस एलबम का कौन सा गाना सबसे अच्छा लगता है, उन्होंने कहा - मेरी इस म्यूजिक एल्बम में आठों गीत मेरे लाडले बच्चों की तरह है। जैसे एक मां को अपने सभी बच्चे अच्छे लगते हैं, वैसे ही मुझे ये सभी गीत.<ref>  http://www.jagran.com/punjab/chandigarh-10613216.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131212051737/http://www.jagran.com/punjab/chandigarh-10613216.html |date=12 दिसंबर 2013 }}</ref> जल्द ही वह एक पंजाबी फिल्म '''पंजाबिये जुबाने''' करने जा रहे हैं, जिसे उनकी पत्नी मनजीत मान डायरेक्ट करेंगी। इस फिल्म की शूटिंग अगले साल जून तक शुरू हो जाएगी।<ref> http://m.amarujala.com/page.php?c=patiala&n=Patiala-31337-108 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304210643/http://m.amarujala.com/page.php?c=patiala&n=Patiala-31337-108 |date=4 मार्च 2016 }}</ref>  [[File:Restaurant of a Gurdas Maan Fan.jpg|thumb|गुरदास मान के किसी प्रशंसक का ढाबा, राष्ट्रीय राजमार्ग २२ पर, चंडीगढ़ के निकट। इससे गुरदास मान की प्रसिद्धि का अनुमान लगाया जा सकता है।]] == व्यक्तित्व == पंजाबी गायकी का सबसे बड़ा स्टार होने के बावजूद भी स्टारडम या घमंड मान साहब को छू भी नहीं पाया है। छोटे छोटे गांवों में भी धार्मिक अनुष्ठानों, मेलों आदि में वे अक्सर गाया करते हैं।<ref>  {{cite web|title=गांव परजीयां कलां में बाबा माले शाह की याद में वार्षिक मेले में गुरदास मान|url=http://www.jagran.com/punjab/jalandhar-city-9359542.html|publisher=दैनिक जागरण|date=|author=|accessdate=30 सितम्बर 2013|archive-date=10 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510184058/https://www.jagran.com/punjab/jalandhar-city-9359542.html|url-status=dead}}</ref>,<ref>  {{cite web |title=गुरदास मान ने बांटा लंगर |url=http://hindi.yahoo.com/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B0-194951998.html |publisher=hindi.yahoo.com |date= |author= |accessdate=30 सितम्बर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130811212318/http://hindi.yahoo.com/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%A8%E0%A5%87-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9F%E0%A4%BE-%E0%A4%B2%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B0-194951998.html |archive-date=11 अगस्त 2013 |url-status=dead }}</ref>  वे [[नकोदर]] स्थित डेरा बाबा मुराद शाह ट्रस्ट के चेयरमैन भी हैं। इस ट्रस्ट की ओर से [[उत्तराखण्ड]] में [[जून 2013 में आई बाढ़]] के लिए प्रधानमंत्री राहत कोष में उन्होंने 11 लाख रूपये का दान दिया।<ref>  {{cite web|title=पंजाब केसरी-दानी सज्जनों की सूची|url=http://epaper.punjabkesari.in/punjab/fullstory/29608136_316377|publisher=पंजाब केसरी|date=2013|author=|accessdate=30 सितम्बर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002120914/http://epaper.punjabkesari.in/punjab/fullstory/29608136_316377|archive-date=2 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref>  9 जनवरी 2001 को रोपड़ के पास एक भयानक हादसे में मान बाल बाल बचे किंतु इनके ड्राईवर तेजपाल की मृत्यु हो गई। वे उसे अपना अच्छा दोस्त भी मानते थे, उसे समर्पित करते हुए उन्होंने एक गाना भी लिखा व गाया - "बैठी साडे नाल सवारी उतर गयी"। मान साहब के व्यक्तित्व का अंदाजा इस घटना से लगाया जा सकता है। म्यूजिक एल्बम "रोटी" की रिलीज पर म्यूजिक वीडियो डायरेक्टर - म्यूजिक डायरेक्टर जतिंदर शाह से जब गुरदास मान के साथ के अनुभव के बारे में पूछा गया तो वह इतने इमोशनल हो गए कि उनकी आंखें भर आई और वह चुप हो गए। तब गुरदास मान अपनी सीट से उठकर आए और जतिंदर को गले से लगा लिया।<ref>http://m.bhaskar.com/article/badi-khabarein/521/t/800/c-3-835229-NOR.html{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == एलबम्स की सूची == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:105%" class="sortable" |- bgcolor="#AAAAACCCCDDDDD" align="center" ! वर्ष ! एलबम |- | 2013 |  रोटी (Sai Productions/Speed Records) |- | 2011 | जोगिया (Sai Productions/T-Series/UK BOX OFFICE) |- | 2008 |  बूट पलिशां  (Sai Creations/UK BOX OFFICE) |- | 2005 | विलायतां (T-Series/MovieBox) |- | 2004 |  हीर Heer (T-Series) |- | 2003 | पंजीरी Punjeeri (T-Series/MovieBox/Music Waves) |- | 2001 |  प्यार कर लै  (Tips) |- | 1999 | जादुगरियां (Venus) |- | 1998 | दिल होणा चाहिदा जवान  (Venus) |- | 1997 | यार मेरा प्यार (T-Series) |- | 1996 | चक लो चक लो (T-Series) |- | 1995 | इश्क़ न देखे ज़ात |- | 1994 | आजा सजना |- | 1994 | इश्क़ द गिद्दा (Tips) |- | 1993 | घर भुल गी मोड़ ते आके   (Catrack) |- | 1993 | ठन ठन गोपाल /वेखीं किते यार ना होवे (Catrack) |- | 1993 | आकड़ आ ही जांदी ए /लड़ गया पेचा   (Music Bank) |- | 1991 | दिल दा बादशाह  |- | 1990 | मोहब्बत ज़िंदाबाद  |- | 1989 | अखियां उड़ीक दियां  |- | 1988* | रात सुहानी |- | 1988 | चुगलियां  |- | 1988 | वाह नी जवानिये  |- | 1987 | गीता़ भरी पिटारी  |- | 1986 | नचो बाबेयो  |- | 1985 | कुड़ियां ने जूडो सिख लयी |- | 1984 | चक्कर  |- | 1984 | पीड़ तेरे जाण दी  |- | 1983 | मस्ती  |- | 1982 | दिल साफ होणा चाहिदा  |- | 1982 | डिस्को विचारी  |- | 1981 | दिल दा मामला है  |- | 1980 | रन बोतल वरगी |} == फ़िल्मों की सूची == 2014 दिल विल प्यार व्यार 2011 मम्मी पंजाबी {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin:1em 1em 1em 0;background:#f9f9f9;border:1px #aaa solid;border-collapse:collapse;font-size:105%" class="sortable" |- bgcolor="#AAAAACCCCDDDDD" align="center" ! वर्ष ! फिल्म ! चरित्र |- | २०१० | चक जवाना | |- | २०१० | सुखमनी-होप फार लाईफ  | . |- | २००९ | मिनि पंजाब  (Speed OXL Films) | |- | २००८ | यारियां (Universal) | |- | 2007 | मम्मी जी (special appearance) (Universal) | |- | 2006 | वारिस शाह-इश्क दा वारिस (MovieBox) | वारिस शाह |- | 2004 | देस होया परदेस  (Universal) | |- | 2004 | वीर ज़ारा ([[यश राज फिल्म्स]]) | (लोक गायक-special appearance) |- | 2002 | ज़िंदगी खूबसूरत है | |- | 2000 | शहीद ऊधम सिंह (MovieBox) | भगत सिंह |- | 1999 | [[शहीद-ए-मोहब्बत बूटा सिंह]] | बूटा सिंह |- | 1999  | सिर्फ तुम | (लोक गायक-special appearance) |- | 1995 | सूबेदार  | |- | 1995 | बगावत  | गुरजीत |- | 1994 | कचहरी | गुरदास/अजीत |- | 1994 | वान्टेड | |- | 1992 | साली आधी घर वाली  | |- | 1991   | रूहानी ताकत | |- | 1990 | प्रतिज्ञा  | बिल्ला |- | 1990 | क़ुरबानी जट्ट दी   | करमा |- | 1990 | दुश्मनी दी अग  | |- | 1987 | छोरा हरियाणे का | |- | 1986 | की बणु दुनिया दा | |- | 1986 | गभरू पंजाब दा   | शेरा |- | 1986 | लौंग दा लिश्कारा | |- | 1985 | पत्थर दिल | |- | 1984 |  उच्चा दर बाबे नानक दा | गुरदित |- | 1982  | मामला गड़बड़ है | |- |} == सन्दर्भ == <references/> {{राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार सर्वश्रेष्ठ पार्श्वगायक}} [[श्रेणी:पंजाबी गायक]] [[श्रेणी:पंजाबी कलाकार]] [[श्रेणी:गुरदास मान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:पंजाबी फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]] [[श्रेणी:गीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय संगीतकार]] [[श्रेणी:पंजाबी संगीत]] [[श्रेणी:पंजाब के लोग]] hxdbif9wmg3o6k43o9pnthwe9drf3dp फंटूश (1956 फ़िल्म) 0 40566 6598836 4535451 2026-08-14T08:26:50Z ~2026-44533-90 942039 /* संगीत */ 6598836 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = फंटूश | image =फंटूश.jpg | caption = '''फंटूश''' का पोस्टर | producer = | director = [[चेतन आनन्द]] | music = | writer = | starring = [[देव आनन्द]], <br />[[के एन सिंह]], <br />[[भगवान सिन्हा]], <br />[[जगदीश राज]], <br />[[इन्दिरा (फ़िल्म कलाकार)|इन्दिरा]], <br />[[कृष्ण धवन]], <br />[[कुमकुम]], <br />[[लीला चिटनिस]], <br /> | screenplay = | released =[[१९५६|1956]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''फंटूश''' 1956 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। इस फिल्म का निर्देशन चेतन आनंद ने किया था। इस फिल्म में देव आनंद और शीला रमानी मुख्य किरदार निभा रहे हैं। == संक्षेप == राम ([[देव आनन्द]]) अपनी माँ और बहन के मौत के बाद पागल हो जाता है, इस कारण उसे पागलखाने में भर्ती कर दिया जाता है। जब वो पागलखाने से बाहर आता है तो वो करोड़ी लाल ([[के एन सिंह]]) के पास आ जाता है, जो उसे पैसों के लिए किसी भी तरह से मारने की कोशिश करता है। अंत में राम लाल उसकी ही बेटी, नीलु (शीला रमानी) से शादी कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[देव आनन्द]] — राम लाल फंटूश * [[शीला रमानी]] — नीलु * [[के एन सिंह]] — करोड़ी लाल, नीलु का पिता * [[भगवान सिन्हा]] * [[जगदीश राज]] * [[इन्दिरा (फ़िल्म कलाकार)|इन्दिरा]] * [[कृष्ण धवन]] * [[कुमकुम]] * [[लीला चिटनिस]] == संगीत S D Burman == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0049243|फंटूश}} [[श्रेणी:1956 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] elsz55neb6vzt96bc9b4mywfr88gr8f 6598895 6598836 2026-08-14T11:52:07Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44533-90|~2026-44533-90]] ([[User talk:~2026-44533-90|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:EatchaBot|EatchaBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 4535451 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = फंटूश | image =फंटूश.jpg | caption = '''फंटूश''' का पोस्टर | producer = | director = [[चेतन आनन्द]] | music = | writer = | starring = [[देव आनन्द]], <br />[[के एन सिंह]], <br />[[भगवान सिन्हा]], <br />[[जगदीश राज]], <br />[[इन्दिरा (फ़िल्म कलाकार)|इन्दिरा]], <br />[[कृष्ण धवन]], <br />[[कुमकुम]], <br />[[लीला चिटनिस]], <br /> | screenplay = | released =[[१९५६|1956]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]] | budget = }} '''फंटूश''' 1956 में बनी [[हिन्दी|हिन्दी भाषा]] की फिल्म है। इस फिल्म का निर्देशन चेतन आनंद ने किया था। इस फिल्म में देव आनंद और शीला रमानी मुख्य किरदार निभा रहे हैं। == संक्षेप == राम ([[देव आनन्द]]) अपनी माँ और बहन के मौत के बाद पागल हो जाता है, इस कारण उसे पागलखाने में भर्ती कर दिया जाता है। जब वो पागलखाने से बाहर आता है तो वो करोड़ी लाल ([[के एन सिंह]]) के पास आ जाता है, जो उसे पैसों के लिए किसी भी तरह से मारने की कोशिश करता है। अंत में राम लाल उसकी ही बेटी, नीलु (शीला रमानी) से शादी कर लेता है। == मुख्य कलाकार == * [[देव आनन्द]] — राम लाल फंटूश * [[शीला रमानी]] — नीलु * [[के एन सिंह]] — करोड़ी लाल, नीलु का पिता * [[भगवान सिन्हा]] * [[जगदीश राज]] * [[इन्दिरा (फ़िल्म कलाकार)|इन्दिरा]] * [[कृष्ण धवन]] * [[कुमकुम]] * [[लीला चिटनिस]] == संगीत == == बाहरी कड़ियाँ == * {{imdb title|0049243|फंटूश}} [[श्रेणी:1956 में बनी हिन्दी फ़िल्म]] 54e3y7wca6umvq3ke0rcr85bi5wser8 वारेन हेस्टिंग्स 0 45674 6598575 6393360 2026-08-13T12:31:47Z Mundhalia746 934684 6598575 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|honorific-prefix=हिज़ एक्सिलेंसी/महामहिम|name=वारेन हेस्टिंग्स|image=Warren Hastings by Tilly Kettle.jpg|monarch2=जाॅर्ज तृतीय|office2=फोर्ट विलियम(बंगाल) का गवर्नर जनरल|predecessor2=''नवसृजित पद''|successor2=सर जाॅन मैकफ़र्सन<br></span><small>कार्यवाहक गवर्नर जनरल</small>|office1=फोर्ट विलियम प्रेसीडेंसी का गवर्नर (बंगाल)|predecessor1=जाॅन कार्टियर|successor1=''पद समापन''|birth_date={{birth date|df=y|1732|12|6}}|birth_place=चर्चिल, ऑक्सफोर्डशायर|death_date={{death date and age|df=y|1818|8|22|1732|12|6}}|death_place=डेल्सफोर्ड,ग्लूसेस्टरशायर |nationality=ब्रिटिश|alma_mater=वेस्टमिंस्टर स्कूल}}'''वारेन हेस्टिंग्स''' (6 दिसंबर 1732&#x20;– 22 अगस्त 1818), एक अंग्रेज़ राजनीतिज्ञ था, जो [[भारत के महाराज्यपाल]] थे और उन्हें और [[रॉबर्ट क्लाइव]] को भारत में [[ब्रिटिश साम्राज्य]] की नींव रखने का श्रेय दिया जाता है। फोर्ट विलियम प्रेसीडेंसी (बंगाल) का प्रथम गवर्नर तथा बंगाल की सुप्रीम काउंसिल का अध्यक्ष था और इस तरह 1773 से 1785 तक वह भारत का प्रथम ''वास्तविक (डी-फैक्टो)'' गवर्नर जनरल रहा। 1787 में भ्रष्टाचार के मामले में उस पर महाभियोग चलाया गया लेकिन एक लंबे परीक्षण के बाद उसे 1795 में अंततः बरी कर दिया गया। 1814 में उसे प्रिवी काउंसिलर बनाया गया। == प्रारंभिक जीवन == हेस्टिंग्स का जन्म ऑक्सफोर्डशायर के चर्चिल नामक स्थान में हुआ था। एक गरीब पिता, Penystone हेस्टिंग्स, और माँ, हेस्टर हेस्टिंग्स, (जिनकी मृत्यु हो चुकी है) के बाद जल्द ही वह पैदा हुआ था। उन्होंने भाग लिया वेस्टमिंस्टर स्कूल गया था, जहां एक समकालीन भविष्य के प्रधानमंत्रियों प्रभु Shelburne और ड्यूक पोर्टलैंड के रूप में अच्छी तरह के रूप में कवि विलियम कूपर। वह [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] 1750 में एक क्लर्क के रूप में और से बाहर रवाना करने के लिए भारत पहुंचने [[कोलकाता|कलकत्ता]] में जुलाई 1750। हेस्टिंग्स पर एक प्रतिष्ठा का निर्माण के लिए कड़ी मेहनत और परिश्रम, और खर्च अपने खाली समय में सीखने के बारे में भारत और माहिर [[उर्दू भाषा|, उर्दू]] और [[फ़ारसी भाषा|फारसी]]। वह पुरस्कृत किया गया अपने काम के लिए 1752 में जब वह पदोन्नत किया गया था और के लिए भेजा [[कासिम बाजार]], एक महत्वपूर्ण ब्रिटिश व्यापार पोस्ट में [[बंगाल]] है, जहां वह काम किया है के लिए विलियम वाट. जबकि वह वहाँ प्राप्त किया और आगे सबक की प्रकृति के बारे में पूर्व भारतीय राजनीति है । समय पर, ब्रिटिश व्यापारियों अभी भी संचालित की लहर पर स्थानीय शासकों, और इतने हेस्टिंग्स और उनके सहयोगियों द्वारा अस्थिर राजनीतिक उथल-पुथल के बंगाल में, जहां बुजुर्ग मध्यम [[बंगाल के नवाब|नवाब]] Alivardi खान की संभावना थी किया जा करने के लिए सफल रहा द्वारा अपने पोते [[सिराजुद्दौला|सिराज उद-दौला]], हालांकि कई अन्य प्रतिद्वंद्वी दावेदारों पर नजर गड़ाए हुए थे सिंहासन. यह ब्रिटिश व्यापार पोस्ट के दौरान बंगाल में तेजी से असुरक्षित है, के रूप में सिराज उद-दौला के लिए जाना जाता था हार्बर विरोधी यूरोपीय विचारों और की संभावना हो करने के लिए एक हमले शुरू एक बार जब उन्होंने सत्ता संभाली थी. जब Alivardi खान की मृत्यु हो गई अप्रैल में 1756, ब्रिटिश व्यापारियों और छोटी चौकी पर कासिम बाजार छोड़ दिया गया, कमजोर । पर 3{{Nbsp}} जून, जा रहा है के बाद से घिरा हुआ एक बहुत बड़ा बल, ब्रिटिश राजी थे आत्मसमर्पण करने को रोकने के लिए एक नरसंहार जगह ले जा रहा है । <ref>Turnbull p. 23</ref> हेस्टिंग्स कैद किया गया था दूसरों के साथ में बंगाली राजधानी [[मुर्शिदाबाद]], जबकि नवाब की सेना चढ़ाई पर [[कोलकाता|कलकत्ता]] और [[कोलकाता का युद्ध|यह कब्जा कर लिया]]<nowiki/>है । चौकी और नागरिकों थे, तो बंद कर दिया तहत भयावह स्थिति में [[काल कोठरी की घटना|कलकत्ता का ब्लैक होल]]<nowiki/>है । [[चित्र:Mrshestings.jpg|अंगूठाकार|260x260पिक्सेल|वारेन हेस्टिंग्स अपनी पत्नी के साथ मैरिएन में उनके बगीचे में अलीपुर, सी. 1784-87]] थोड़ी देर के लिए हेस्टिंग्स बने रहे मुर्शिदाबाद में किया गया था और यहां तक कि प्रयोग किया जाता नवाब द्वारा एक मध्यस्थ के रूप में, लेकिन अपने जीवन के लिए डर, वह बच करने के लिए द्वीप के Fulta, जहां शरणार्थियों के एक नंबर से कलकत्ता आश्रय लिया था. वहाँ हालांकि, वह मुलाकात की और मेरी शादी बुकानन, विधवा के पीड़ितों में से एक ब्लैक होल है । शीघ्र ही बाद में एक ब्रिटिश अभियान से [[चेन्नई|मद्रास]] के तहत [[रॉबर्ट क्लाइव]] पहुंचे उन्हें बचाव के लिए है । हेस्टिंग्स की सेवा एक स्वयंसेवक के रूप में क्लाइव की सेना के रूप में वे retook कलकत्ता में जनवरी 1757. के बाद इस तेज हार, नवाब तत्काल मांग की शांति और युद्ध के लिए आया था । क्लाइव के साथ प्रभावित हुआ था हेस्टिंग्स जब वह उनसे मिले थे, और के लिए व्यवस्था करने के लिए उनकी वापसी कासिम बाजार फिर से शुरू करने के लिए अपने युद्ध पूर्व की गतिविधियों. बाद में 1757 में लड़ाई फिर से शुरू करने के लिए अग्रणी, [[प्लासी का पहला युद्ध]], जहां क्लाइव होंगे एक निर्णायक जीत पर नवाब है । सिराज उद-दौला परास्त किया गया था और द्वारा प्रतिस्थापित अपने चाचा [[मीर जाफ़र|मीर जफर]], जो शुरू की प्रो-ब्रिटिश नीतियों. == बढ़ती स्थिति == 1758 में हेस्टिंग्स ब्रिटिश बने निवासी में बंगाली की राजधानी [[मुर्शिदाबाद]] – में एक बड़ा कदम आगे अपने कैरियर की शह पर क्लाइव. उनकी भूमिका शहर में था जाहिरा तौर पर है कि एक [[दूत|राजदूत]] के रूप में लेकिन बंगाल में आया था, तेजी के प्रभुत्व के तहत ईस्ट इंडिया कंपनी वह अक्सर दिया गया था के कार्य आदेश जारी करने के लिए नए नवाब की ओर से क्लाइव और कलकत्ता के अधिकारियों.<ref /> हेस्टिंग्स व्यक्तिगत रूप से सहानुभूति के साथ मीर जफर और माना जाता है के कई पर रखा मांगों से उसे कंपनी के रूप में अत्यधिक है । हेस्टिंग्स ने पहले से ही विकसित की है कि एक दर्शन पर आधारित था स्थापित करने की कोशिश कर एक और अधिक समझ के साथ संबंध भारत के निवासियों और उनके शासकों, और वह अक्सर करने की कोशिश की मध्यस्थता से दोनों पक्षों के बीच है । के दौरान मीर जफर के शासनकाल में ईस्ट इंडिया कंपनी ने एक तेजी से बड़ी भूमिका में चल रहा है के क्षेत्र, और प्रभावी ढंग से पदभार संभाल लिया रक्षा का बंगाल के खिलाफ बाहरी आक्रमणकारियों जब बंगाल के सैनिकों साबित अपर्याप्त कार्य के लिए. के रूप में वह बड़े बढ़ी है, मीर जफर बन गया है, धीरे-धीरे कम प्रभावी में सत्तारूढ़ राज्य, और 1760 में ब्रिटिश सैनिकों को अपदस्थ से उसे शक्ति और जगह के साथ उसे [[मीर कासिम]].<ref /> हेस्टिंग्स अपने संदेह व्यक्त किया करने के लिए कलकत्ता से स्थानांतरित, वे विश्वास थे सम्मान करने के लिए बाध्य समर्थन मीर जफर, लेकिन उसकी राय थे खारिज. हेस्टिंग्स के साथ अच्छे संबंध स्थापित नए नवाब और फिर से गलतफहमी थी मांगों के बारे में वह relayed अपने वरिष्ठ अधिकारियों से की । उन्होंने 1761 में वापस बुलाया गया था और नियुक्त करने के लिए [[कोलकाता|कलकत्ता]] परिषद. === विजय बंगाल की === हेस्टिंग्स था व्यक्तिगत रूप से नाराज कर दिया जब वह एक जांच का आयोजन किया व्यापार में गाली बंगाल में है । उन्होंने आरोप लगाया कि कुछ यूरोपीय और ब्रिटिश-संबद्ध भारतीय व्यापारियों थे इस स्थिति का लाभ लेने के लिए खुद को समृद्ध व्यक्तिगत रूप से. व्यक्तियों यात्रा के तहत अनाधिकृत संरक्षण के [[ब्रिटिश ध्वज]] लगे हुए बड़े पैमाने में धोखाधड़ी और अवैध व्यापार में, यह जानकर कि स्थानीय सीमा शुल्क अधिकारियों होगा जिससे हो cowed में दखल नहीं है । हेस्टिंग्स यह महसूस किया गया था लाने पर शर्म की बात है ब्रिटेन की प्रतिष्ठा, और उन्होंने आग्रह किया कि सत्तारूढ़ अधिकारियों में कलकत्ता के लिए एक अंत डाल करने के लिए यह है । परिषद माना जाता है, उसकी रिपोर्ट लेकिन अंततः खारिज कर दिया हेस्टिंग्स' प्रस्ताव था और उन्होंने जमकर आलोचना की, अन्य सदस्यों से था, जिनमें से कई खुद को फायदा से व्यापार.<ref /> अंत में, छोटे से किया गया था करने के लिए स्टेम के हनन, और हेस्टिंग्स शुरू करने के लिए छोड़ने पर विचार और उसके बाद ब्रिटेन की ओर लौटने. अपने इस्तीफे था केवल देरी के फैलने आकर्षक लड़ रहे हैं बंगाल में. एक बार सिंहासन पर कासिम साबित तेजी से स्वतंत्र अपने कार्यों में है, और वह फिर से बनाया बंगाल की सेना को काम पर रखने से यूरोपीय प्रशिक्षकों और भाड़े के सैनिकों जो काफी सुधार मानक के बलों.<ref /> उन्होंने महसूस किया कि धीरे-धीरे और अधिक आत्मविश्वास और 1764 में जब एक विवाद छिड़ने के निपटान में [[पटना]] वह कब्जा कर लिया अपने ब्रिटिश चौकी और धमकी दी निष्पादित करने के लिए अगर उन्हें ईस्ट इंडिया कंपनी के जवाब में सैन्य. जब कलकत्ता भेजा सैनिकों वैसे भी, मीर कासिम को मार डाला बंधकों. ब्रिटिश बलों पर चला गया तो हमले होंगे और लड़ाई की एक श्रृंखला के समापन में निर्णायक [[बक्सर का युद्ध|लड़ाई के बक्सर]] में अक्टूबर 1764. इस के बाद मीर कासिम भाग में निर्वासन में [[दिल्ली]]<nowiki/>में, जहां वह बाद में मृत्यु हो गई (1777). संधि के [[इलाहाबाद]] (1765) ने ईस्ट इंडिया कंपनी को इकट्ठा करने के लिए सही [[कर|करों]] में बंगाल की ओर से मुगल सम्राट । हेस्टिंग्स दिसंबर में इस्तीफा दे दिया और 1764 के लिए रवाना हुए ब्रिटेन अगले महीने. वह छोड़ दिया, गहराई से दुखी विफलता के और अधिक उदार रणनीति है कि उन्होंने समर्थन किया था, लेकिन जो किया गया था द्वारा अस्वीकार कर दिया तेजतर्रार सदस्यों के कलकत्ता परिषद. एक बार जब वह लंदन में पहुंचे हेस्टिंग्स शुरू किया खर्च अब तक अपने मतलब से परे है । वह रुके में फैशनेबल पते और उनकी तस्वीर द्वारा चित्रित [[सर जोशुवा रेनालड्स|जोशुआ रेनॉल्ड्स]] के बावजूद तथ्य यह है कि, के विपरीत, अपने समकालीनों के कई के साथ, वह नहीं था भाग्य कमाया है, जबकि भारत में है । अंत में, चलाने के ऊपर भारी कर्ज है, हेस्टिंग्स का एहसास करने की जरूरत है कि वापसी के लिए भारत को बहाल करने के लिए, अपने वित्त, और लागू करने के लिए ईस्ट इंडिया कंपनी के लिए रोजगार. अपने आवेदन शुरू किया गया था अस्वीकार कर दिया के रूप में वह किया था कई राजनीतिक दुश्मनों सहित, शक्तिशाली निर्देशक लारेंस Sulivan. अंत में एक अपील करने के लिए Sulivan के प्रतिद्वंद्वी रॉबर्ट क्लाइव सुरक्षित हेस्टिंग्स की स्थिति के उप शासक के शहर में मद्रास. वह जहाज से Dover में मार्च 1769. यात्रा पर वह मुलाकात की जर्मन मॉडल Imhoff और उसके पति है. वह जल्द ही प्यार में गिर गई के साथ मॉडल और वे एक चक्कर शुरू किया, प्रतीत होता है के साथ उसके पति की सहमति है । हेस्टिंग्स' पहली पत्नी, मैरी, की मृत्यु हो गई थी 1759 में, और वह योजना बनाई शादी करने के लिए मॉडल एक बार वह प्राप्त किया था उसके पति से तलाक. इस प्रक्रिया को एक लंबा समय लगा और यह नहीं था जब तक 1777 जब समाचार के तलाक जर्मनी से आया है कि हेस्टिंग्स अंत में सक्षम था उससे शादी करने के लिए है । === मद्रास और कलकत्ता === हेस्टिंग्स में पहुंचे मद्रास अंत के बाद शीघ्र ही के [[प्रथम आंग्ल-मैसूर युद्ध]] के 1767-1769, जिसके दौरान बलों के [[हैदर अली]] की धमकी दी थी का कब्जा शहर है । इस संधि के मद्रास (29 मार्च 1769), जो युद्ध समाप्त हो गया में विफल करने के लिए विवाद को सुलझाने और आगे के तीन [[आंग्ल-मैसूर युद्ध|एंग्लो-मैसूर युद्ध]] के बाद (1780-1799). में अपने समय के दौरान मद्रास हेस्टिंग्स शुरू किए गए सुधारों के व्यापार प्रथाओं जो बाहर में कटौती के उपयोग बिचौलियों और लाभ दोनों कंपनी और भारतीय मजदूरहै, लेकिन अन्यथा अवधि में किया गया था के लिए अपेक्षाकृत ऊंचा नीचा है । <ref /> इस चरण में हेस्टिंग्स साझा क्लाइव के विचार है कि तीन प्रमुख ब्रिटिश प्रेसीडेंसी (बस्तियों) – मद्रास, बम्बई और कलकत्ता – सब होना चाहिए के तहत लाया एक ही नियम के बजाय अलग से संचालित किया जा रहा के रूप में वे वर्तमान में कर रहे थे । 1771 में, उन्होंने नियुक्त किया गया करने के लिए हो सकता है के राज्यपाल कलकत्ता, [[बंगाल प्रेसीडेंसी|सबसे महत्वपूर्ण के प्रेसीडेंसी]]. ब्रिटेन में चाल चल रहे थे में सुधार करने के लिए विभाजित सिस्टम की सरकार और स्थापित करने के लिए एक ही नियम के सभी भर में [[ब्रिटिश भारत के प्रेसिडेंसी और प्रांत|ब्रिटिश भारत]] में अपनी पूंजी के साथ कलकत्ता. हेस्टिंग्स माना जाता था{{By whom|date=March 2016}} प्राकृतिक पसंद किया जा करने के लिए पहला गवर्नर जनरल. == गवर्नर-जनरल == 1773 में,<ref>Europe, 1450 to 1789: Encyclopedia of the Early Modern World | 2004 | SCHWEIZER, KARL W. COPYRIGHT 2004 The Gale Group Inc.</ref> उन्होंने नियुक्त किया गया पहला [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल बंगाल की]]<nowiki/>है । वे पहले भी राज्यपाल का भारत है । <ref name="Wolpert">Wolpert SA. ''A New History of India''. 1982. {{ISBN|9780195029499}}</ref><sup>:190</sup> पद नया था, और ब्रिटिश तंत्र के लिए प्रशासन के क्षेत्र में नहीं थे पूरी तरह से विकसित की है । की परवाह किए बिना अपने शीर्षक, हेस्टिंग्स था केवल एक सदस्य के एक पांच आदमी की सुप्रीम काउंसिल बंगाल<sup>:190</sup> तो अस्तव्यस्त रूप से संरचित है कि यह मुश्किल था बताओ कि क्या संवैधानिक स्थिति हेस्टिंग्स वास्तव में आयोजित की जाती है । <ref>The Earl of Birkenhead, Famous Trials of History (Garden City: Garden City Publishing Company, 1926) p. 165</ref> === भूटान और तिब्बत === 1773 में, हेस्टिंग्स प्रतिक्रिया व्यक्त करने के लिए एक अपील के लिए मदद से राजा के राजसी राज्य का [[कूचबिहार जिला|कूच बिहार]] के उत्तर में बंगाल, जिसका क्षेत्र था द्वारा हमला किया गया Zhidar, के ड्रक देसी , के [[भूटान]] पिछले वर्ष की है । हेस्टिंग्स मदद करने के लिए सहमत है कि इस शर्त पर कूच बिहार पहचान ब्रिटिश संप्रभुता.<ref /> रज सहमति व्यक्त की और की मदद से ब्रिटिश सैनिकों वे धक्का दिया भूटानी के बाहर [[दोआर|Duars]] और तलहटी में 1773 में है । ड्रक देसी, लौटे सामना करने के लिए नागरिक युद्ध के घर पर है । अपने प्रतिद्वंद्वी जिग्मे Senge, रीजेंट के लिए सात वर्षीय Shabdrung (भूटानी समकक्ष के दलाई लामा), का समर्थन किया था लोकप्रिय असंतोष है । Zhidar अलोकप्रिय था के लिए अपने corvee टैक्स (उन्होंने मांग की के पुनर्निर्माण के लिए एक प्रमुख dzong में एक वर्ष, एक अनुचित लक्ष्य), के रूप में अच्छी तरह के रूप में उनकी पहल के लिए मांचू सम्राटों जो धमकी दी भूटानी स्वतंत्रता है । Zhidar था जल्द ही परास्त और पलायन करने के लिए मजबूर करने के लिए तिब्बत, जहां वह कैद किया गया था और एक नए ड्रक देसी, Kunga Rinchen, में स्थापित किया गया है । इस बीच, छठी [[पंचेन लामा]]<nowiki/>था, जो कैद Zhidar, interceded की ओर से भूटान के साथ एक पत्र के लिए हेस्टिंग्स, imploring संघर्ष करने के लिए उसे युद्ध के लिए बदले में दोस्ती है । हेस्टिंग्स देखा करने के लिए अवसर के साथ संबंधों की स्थापना, दोनों तिब्बतियों और भूटानी और को एक पत्र लिखा था पंचेन लामा का प्रस्ताव "एक सामान्य संधि के सौहार्द और वाणिज्य के बीच तिब्बत और बंगाल."{{Sfn|Younghusband|1910|pp=5–7}} फरवरी में 1782, समाचार पहुंच होने के मुख्यालय में ईआईसी कलकत्ता के पुनर्जन्म के पंचेन लामा, हेस्टिंग्स प्रस्तावित despatching एक मिशन तिब्बत के लिए एक संदेश के साथ बधाई के डिजाइन को मजबूत करने के लिए सौहार्दपूर्ण संबंधों की स्थापना के द्वारा अराबा के दौरान अपने पहले दौरे. की स्वीकृति के साथ EIC अदालत के निदेशक, शमूएल टर्नर का प्रमुख नियुक्त किया गया तिब्बत मिशन पर 9{{Nbsp}} जनवरी 1783 साथी के साथ EIC कर्मचारी और कलाकार [[Samuel Davis (orientalist)|शमूएल डेविस]] के रूप में "ड्राफ्ट्समैन एवं सर्वेयर".<ref>{{cite book|url=https://archive.org/stream/ViewsOfMedievalBhutanTheDiaryAndDrawingsOfSamuelDavis1783MichaelAris/Views%20of%20Medieval%20Bhutan%20--%20the%20Diary%20and%20Drawings%20of%20Samuel%20Davis%201783%20Michael%20Aris#page/n29/mode/2up|title=Views of Medieval Bhutan: the diary and drawings of Samuel Davis, 1783|last1=Davis|first1=Samuel|last2=Aris|first2=Michael|publisher=Serindia|year=1982|page=31|access-date=23 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401115057/https://archive.org/stream/ViewsOfMedievalBhutanTheDiaryAndDrawingsOfSamuelDavis1783MichaelAris/Views%20of%20Medieval%20Bhutan%20--%20the%20Diary%20and%20Drawings%20of%20Samuel%20Davis%201783%20Michael%20Aris#page/n29/mode/2up|archive-date=1 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> टर्नर के लिए लौट आए गवर्नर-जनरल के शिविर में पटना 1784 में, जहां उन्होंने बताया कि हालांकि यात्रा करने में असमर्थ तिब्बत की राजधानी ल्हासा, वह प्राप्त किया था एक वादा करता हूँ कि व्यापारियों के लिए भेजा करने के लिए देश भारत से प्रोत्साहित किया जाएगा.{{Sfn|Younghusband|1910|p=27}}टर्नर भी निर्देश प्राप्त करने के लिए एक जोड़ी के याक अपनी यात्रा पर, जो वह विधिवत था. वे के लिए ले जाया गया Hasting के पिंजरा में कलकत्ता और गवर्नर-जनरल की वापसी के लिए इंग्लैंड, याक भी चला गया है, हालांकि केवल पुरुष बच मुश्किल समुद्र यात्रा. विख्यात कलाकार जॉर्ज स्टब्स बाद में चित्रित पशु के चित्र के रूप में ''याक की Tartary'' और 1854 में यह चला गया पर करने के लिए दिखाई देते हैं, यद्यपि, पर [[सन् १८५१ की महाप्रदर्शनी|महान प्रदर्शनी]] में क्रिस्टल पैलेस, लंदन में है.<ref /> Hasting की वापसी के लिए इंग्लैंड समाप्त हो गया है किसी भी आगे के प्रयासों में संलग्न करने के लिए कूटनीति के साथ तिब्बत है । == इस्तीफे और महाभियोग == [[चित्र:The trial of Warren Hastings, 1788.jpg|अंगूठाकार|400x400पिक्सेल|परीक्षण के वॉरेन हेस्टिंग्स, 1788]] 1784 में, के बाद दस साल की सेवा के दौरान, जिसमें उन्होंने मदद का विस्तार और नियमित नवजात [[कंपनी राज|''राज'']] के द्वारा बनाई गई [[रॉबर्ट क्लाइव|क्लाइव भारत]], हेस्टिंग्स इस्तीफा दे दिया है । पर उनकी वापसी के लिए [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में वह था महाभियोग में [[हाउस ऑफ कॉमन्स]] के लिए अपराधों और misdemeanors के दौरान अपने समय में भारत के लिए विशेष रूप से कथित न्यायिक हत्या के [[महाराज नंदकुमार|महाराजा Nandakumar]]. पहली बार में समझा सफल होने की संभावना नहीं है,<ref>Macaulay, Thomas Babington. [http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/hastings/txt_complete.html#22 "Warren Hastings (1841), an essay by Thomas Babington Macaulay."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180602013113/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/hastings/txt_complete.html#22 |date=2 जून 2018 }} Columbia University in the City of New York. (accessed 20 May 2009).</ref> अभियोजन पक्ष द्वारा प्रबंधित था सांसदों सहित [[एडमण्ड बर्क|एडमंड बर्क]], जो द्वारा प्रोत्साहित किया गया था सर फिलिप फ्रांसिस, जिसे हेस्टिंग्स घायल था एक विवाद के दौरान भारत में,<sup>:190</sup> चार्ल्स जेम्स फॉक्स और रिचर्ड Brinsley शेरिडन. जब आरोपों के अभियोग पढ़ रहे थे, बीस की गिनती के लिए ले लिया [[एडमण्ड बर्क|एडमंड बर्क]] दो दिनों में पूरा पढ़ने के लिए.<ref>The Earl of Birkenhead, Famous Trials of History (Garden City: Garden City Publishing Company, 1926) 170</ref> घर बैठे की कुल के लिए 148 दिनों की अवधि से अधिक सात साल के दौरान जांच.<ref>Sir Alfred Lyall, Warren Hastings (London: Macmillan and Co, 1920) 218</ref> जांच पीछा किया गया था पर महान लागत के लिए हेस्टिंग्स व्यक्तिगत रूप से, और उन्होंने शिकायत की है कि लगातार की लागत से खुद का बचाव अभियोजन था bankrupting । वह अफवाह है करने के लिए है एक बार में कहा गया है कि सजा उसे दिया गया होता कम चरम था, वह दोषी पाया गया है । <ref>The Earl of Birkenhead, Famous Trials of History (Garden City: Garden City Publishing Company, 1926) 173</ref> के [[हाउस ऑफ़ लॉर्ड्स|हाउस ऑफ लॉर्ड्स]] अंत में अपने निर्णय पर 24 अप्रैल 1795, बरी उसे सभी आरोपों पर.<ref>Political Trials in History by Ron Christenson, p. 178-179, {{ISBN|0-88738-406-4}}</ref> कंपनी बाद में मुआवजा के साथ उसे 4,000 पाउंड स्टर्लिंग प्रतिवर्ष है । पूरे साल के लंबे समय के परीक्षण, नेब्रास्का में रहते थे काफी शैली में अपने टाउन हाउस, सोमरसेट हाउस, पार्क लेनहै । <ref /> के बीच में कई जो उसे समर्थित प्रिंट में था pamphleteer और versifier राल्फ ब्रूम.<ref /> अन्य लोगों द्वारा परेशान कथित अन्याय की कार्यवाही में शामिल [[फैनी बर्नी]].<ref /> पत्र और पत्र-पत्रिकाओं के लिए [[जेन आस्टिन|जेन ऑस्टेन]] और उसके परिवार जो जानता था कि हेस्टिंग्स दिखाने के लिए, कि वे का पालन बारीकी से परीक्षण है । == बाद के जीवन == अपने समर्थकों से [[एडिनबर्ग]] ईस्ट इंडिया क्लब, के रूप में अच्छी तरह के रूप में एक नंबर के अन्य सज्जनों से भारत ने कथित तौर पर "सुंदर मनोरंजन के लिए" Hastings जब वह का दौरा किया एडिनबर्ग. एक टोस्ट अवसर पर करने के लिए चला गया "समृद्धि के लिए हमारी बस्तियों में भारत" और कामना की है कि "पुण्य और प्रतिभा, जो उन्हें बचाया जा कभी याद आभार के साथ."<ref /> 1788 में वह हासिल कर लिया संपत्ति पर Daylesford, ग्लूस्टरशायर, सहित साइट के मध्ययुगीन सीट के हेस्टिंग्स परिवार है । बाद के वर्षों में, वह remodeled हवेली के डिजाइन करने के लिए Samuel Pepys Cockerellके साथ, शास्त्रीय संगीत और भारतीय सजावट, और landscaped उद्यान द्वारा जॉन डेवनपोर्ट. उन्होंने यह भी पुनर्निर्माण नॉर्मन चर्च 1816 में, जहाँ वह दफनाया गया था, दो साल बाद. == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} [[श्रेणी:1732 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:1818 में निधन]] U tncbii055jp0ail4sccglvyfys9jjso चित्र:Himmatjaunpurii.jpg 6 47870 6598657 246583 2026-08-13T19:07:54Z Sakura emad 612414 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted files". (TwinkleGlobal) 6598657 wikitext text/x-wiki {{शीह-कारण|1=Unused Copyrighted files}} {{bookcover}} 1md03hj91ghajbp5fob47lef60e0g6c चित्र:Os kii bunda.jpg 6 47872 6598658 246597 2026-08-13T19:08:02Z Sakura emad 612414 Requesting speedy deletion with rationale "Unused Copyrighted files". (TwinkleGlobal) 6598658 wikitext text/x-wiki {{शीह-कारण|1=Unused Copyrighted files}} {{bookcover}} 1md03hj91ghajbp5fob47lef60e0g6c गृहयुद्धों की सूची 0 54354 6598851 5196334 2026-08-14T09:35:36Z अमर तिवारी 932885 6598851 wikitext text/x-wiki यहां विश्व में घटित '''गृहयुद्धों की सूची'''(civil war) दी गयी है। जब किसी राष्ट्र के अंदर ही दो या दो से अधिक समूह उस देश की सत्ता से ही हथियारबन्द युद्ध कर रहे हों तो इस प्रकार के युद्ध को गृहयुद्ध कहा गया हैं। == कालक्रम के अनुसार गृहयुद्ध == === प्राचीन और मध्ययुगीन === यहाँ केवल प्रख्यात गृहयुद्धों को सूचीबद्ध किया गया हैं। इसमें कुलों, सरदारों या राजवंशों के बीच युद्ध या उत्तराधिकार के लिए युद्धों को शामिल नहीं किया गया हैं, क्युकि उत्तराधिकार के इस तरह के युद्धों कभी-कभी, आधुनिक साहित्य में 'गृहयुद्ध " के रूप में वर्णित किया गया है जैसे की; तुर्क नागरिक युद्ध या इस्लामी नागरिक युद्ध आदि। * [[पेलोपोनेशियन युद्ध|पेलोपोनेशियल गृहयुद्ध]] (स्पार्टा और एथेंस की महाशक्तियों के बीच एक बड़ा युद्ध, ग्रीस के राज्यों के लिए) 431–404 ई.पू. * [[रोमन गृहयुद्ध]] (100 ईसा पूर्व और ई 400 के बीच, [[रोमन गणराज्य]] और [[रोमन साम्राज्य]] के बीच हुए कई गृहयुद्ध की सूची) * [[प्रथम फितना]] 656–661 प्रथम इस्लामी "गृह युद्ध" अली और उमवीों के बीच * [[दूसरा फितना]] 680/683 - 685/692 दूसरा इस्लामी "गृह युद्ध" इब्न अल ज़ुबाय्र और उमवीों के बीच * [[बीस साल की अराजकता]], 695–७१७ [[बाइज़ैंटीनी साम्राज्य]] में आंतरिक अस्थिरता की लम्बी अवधि * [[आर्टबेसडॉस]] और [[कॉन्स्टांटिन पंचम]] के बीच गृह युद्ध 741-743 * [[तीसरा फितना]] 744-752, जिसमे 744-748 के उमवी गृहयुद्ध और [[अब्बासईद क्रांति]] शामिल हैं * [[लुशान विद्रोह]], 16 दिसंबर 755 - 17 फरवरी 763 * [[चौथा फितना]], 809-827, अब्बासईद गृहयुद्ध और अन्य क्षेत्रीय संघर्ष सहित * [[अल-अंदालुस का फितना]], 1009-1031 * [[नॉर्वे गृहयुद्ध|नॉर्वे में गृहयुद्ध का युग]], 1130-1240 * [[डेनिश गृहयुद्ध]] (डेनमार्क), 1131-1157 * [[अराजकता (इंग्लैंड)]], 1135-1153 ([[इंग्लैंड के स्टीफन |इंग्लैंड के राजा स्टीफन]] के शासनकाल के दौरान की अशांति) * [[173-74 का विद्रोह, (इंग्लैंड)]] * राजा [[बाल्डविन तृतीय]] और विधवा रानी [[मेलिसेन्डे]] के बीच [[यरूशलेम साम्राज्य]] के लिए गृह युद्ध (1152-1153) * [[प्रथम सामन्तवाद युद्ध]] (इंग्लैंड), 1215-1217 * [[स्टर्लुंगस का युग]] (आइसलैंड), 1220-1262/64 * [[दूसरा सामन्तवाद युद्ध]] (इंग्लैंड), 1264–1267 * [[लिवोनिया का गृहयुद्ध]], रीगा के शहर और रीगा के आर्चबिशोपरिक के बीच, 1297-1330 * [[डिस्पेंसर युद्ध (इंग्लैंड)]], 1321-1322 * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1321-1328]] * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1341-1347]] * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1352-1357]] * [[केस्टेलियन गृहयुद्ध]], 1366-1369 * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1373-1379]] * [[गलैन्डवर का उदय]] ([[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] और [[वेल्स]]), 1400-1415 * [[तुर्क व्यवस्था क्रमभंग]], 1402-1413 * [[आर्मगनैक-बुरगुंडीयन गृहयुद्ध]], 1407-1435 * [[हुस्सिते युद्ध]] ([[बोहेमिया]]), 1420-1434 * रूस का [[रूसी गृहयुद्ध|महान सामंती युद्ध]], 1425-1453 * [[गुलाबो का युद्ध]] ([[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]]), 1455-1485 * [[ओनिन युद्ध]] ([[जापान]]), 1467-1477 * [[सेंगोकू अवधि]] (जापान), 1467-1615 * [[केस्टेलियन उत्तराधिकार के युद्ध]], 1475-1479 * [[गत मध्ययुगीन यूरोप का प्रसिद्ध विद्रोहों]] * [[जर्मन किसानों का युद्ध]], 1524-१५२५ * [[कजाख खानैत]] में गृहयुद्ध, 1522-1538 * [[इंका गृहयुद्ध|दो भाइयों का युद्ध]] ([[इंका साम्राज्य]]), 1529-१५३२ * [[गणना युद्ध]] ([[डेनमार्क]]), 1534-1536 === आरम्भिक आधुनिकता (1550–1800) === * [[फ्रांसीसी धर्म-युद्ध]], 1562-1598 * [[मैरिएन गृहयुद्ध]] ([[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]]), 1568-1573 * [[ज़ेबरजयदोवस्की विद्रोह]] ([[पोलिश लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल]]), 1606-1609 * [[तीस साल का युद्ध]], प्रोटेस्टेंट और कैथोलिक के बीच, [[पवित्र रोम साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्य]] 1618-1648 * [[शिमबारा विद्रोह]] (जापान), 1637-1638 * [[तीन राज्यों का युद्ध]] (इंग्लैंड, आयरलैंड और स्कॉटलैंड), 1639-1651 के बीच कई युद्ध शामिल: ** [[आयरिश संघियुद्ध]], जिनमें कुछ हिस्से गृहयुद्ध के थे। ** [[तीन राज्यों के युद्धों में स्कॉटलैंड]], 1644–1652 **[[अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1642-1651 *** [[प्रथम अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1642-1646 *** [[दूसरा अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1648–1649 *** [[तीसरा अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1650–1651 * [[अकैडियन गृहयुद्ध]] ([[न्यू फ्रांस]], अब कनाडा), 1640-1645 * [[असंतुष्ट दल]] (फ्रांस), 1648-1653 * [[लुबोमिर्सकी का विद्रोह]], ([[पोलिश लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल]]), 1665-1666 * [[मॉनमाउथ का विद्रोह]] (इंग्लैंड), मई - जुलाई 1685 * [[श्रेष्ठ क्रांति]] (इंग्लैंड), 1688-1689 * [[स्पेनिश उत्तराधिकार के युद्ध]] ([[स्पेनिश साम्राज्य]]), 1701-1714 * [[अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध]] (आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा), 1775-१७८३ * [[पुगाचेव के विद्रोह]] (रूस), 1773-1775 * [[वेंडी में युद्ध]] (फ्रांस), 1793-1804; राजभक्त और लोक-तंत्रवादी बलों के बीच, [[फ्रांसीसी क्रांतिकारी युद्ध का]] एक हिस्सा === आधुनिक (1800–1945) === * [[अर्जेंटीना का गृहयुद्ध]], 1810-1880 * [[ज़ुलु गृहयुद्ध]], 1817-1819 * [[ग्रीक गृहयुद्ध]], 1824-1825 * [[उदारपंथी गृहयुद्ध]] (पुर्तगाल), 1828-1834 * [[चिली गृहयुद्ध]], 1829-1830 * [[रगामुफ्फिन युद्ध]] (ब्राजील), 1835-1845 * [[केरलिस्ट के युद्ध]] (स्पेन), 1833-1839, 1846-1849 और 1872-1876 * [[उरुग्वे गृहयुद्ध]], 1839-1851 * [[न्यूजीलैंड के जमीन की लड़ाई|माओरी युद्ध]] (न्यूजीलैंड), 1845-1872 * [[सोंडरबूंड युद्ध]] (स्विट्जरलैंड), नवंबर 1847 * [[1848 की क्रांति]]; कई यूरोपीय देश सामिल, 1848-1849 * [[1851 के क्रांति]] (चिली) * [[ताइपिंग विद्रोह]] (चीन), 1851-1864 * [[ब्लीडिंग कान्सास]], 1854-1858 * [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|भारतीय विद्रोह]], 1857 * [[सुधार युद्ध| सुधार के युद्ध]] (मेक्सिको), 1857-1861 * [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] (संयुक्त राज्य अमेरिका), 1861-1865 * [[क्लांग युद्ध]] ([[मलेशिया]]); इसे सेलांगर गृहयुद्ध भी कहते हैं , 1867-1874 * [[बोशिन युद्ध]] (जापान), 1868-1869 * [[सात्सुमा विद्रोह]] (जापान), 1877 * [[जेमिनताह गृहयुद्ध]] (मलेशिया), 1878 * [[उत्तर-पश्चिम का विद्रोह]] (कनाडा), 1885 * [[चिली गृहयुद्ध]], 1891 * [[कानूड़ोस का युद्ध]] (ब्राजील), 1896-1897 * [[केलो का युद्ध]] (मध्य अमेरिका), 1898-1934 * [[बॉक्सर विद्रोह]] (चीन), 1899-1901 * [[हजार दिन का युद्ध]] ([[कोलम्बिया]]), 1899-1902 * [[मैक्सिकन क्रांति]], 1910-1920 * [[सेनापति युग]]; (चीन), क्षेत्रीय, प्रांतीय, और निजी सेनाओं के बीच गृह युद्ध की अवधि 1912-1928 में * [[रूसी गृहयुद्ध]], 1917-1921 * [[इराकी-कुर्द संघर्ष]], 1918-2003 * [[फिनिश गृहयुद्ध]], 1918 * [[जर्मन क्रांति]], 1918-1919 * [[आयरिश गृहयुद्ध]], 1922-1923 * [[परागुआयन गृहयुद्ध]], 1922-1923 * [[पेरग्वाइअन गृहयुद्ध]], 1926-1927 * [[क्रिस्टेरो युद्ध]] (मेक्सिको), 1926-1929 * [[चीनी गृहयुद्ध]], 1927-1937, 1945-1949 * [[पौलिस्टा युद्ध]] (ब्राजील), 1932 * [[ऑस्ट्रिया के गृहयुद्ध]], फरवरी 1934 * [[स्पेन के गृहयुद्ध]], 1936-1939 * [[इतालवी गृहयुद्ध]], 1943-1945 === गत बीसवीं सदी (1945-2000) === === 2000 से === * [[2001 का मैसेडोनिया गणराज्य में विद्रोह|मैसेडोनिया में अल्बानियाई विद्रोह]], 2001 * [[प्रथम इव्वारी गृहयुद्ध]], 2002-2007 * [[इराक युद्ध]] (20 मार्च 2003 - 18 दिसंबर 2011) * [[यमन में होऊथी विद्रोह]], 18 जून का वर्ष 2004 - 6 फ़रवरी 2015 * [[चौथा चाड गृहयुद्ध]], 18 दिसंबर 2005 - 15 जनवरी 2010 * [[प्रथम इराकी गृहयुद्ध]], 2006-2007, [[इराक युद्ध]] में एक उप-संघर्ष के रूप में फरवरी 2006 - फरवरी 2007 * [[फतह-हमास संघर्ष]] ([[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फिलिस्तीन]]), 2006-2007, तनाव चल रहे * [[दक्षिण यमन उग्रवाद]] 27 अप्रैल 2009 - 19 मार्च, 2015 * [[दूसरा इव्वारी गृहयुद्ध]], 2010-2011 * [[तजाकिस्तान उग्रवाद]] 19 सितंबर 2010 - अगस्त 2012 * [[2010-12 का म्यांमार सीमा संघर्ष]] 7 नवंबर 2010 - 12 जनवरी 2012 * [[लीबिया के गृहयुद्ध]], 15 फरवरी 2011 - 23 अक्टूबर 2011 * [[लीबिया में गृहयुद्ध के बाद की हिंसा]], 1 नवम्बर 2011 - 16 मई 2014 * [[इराकी विद्रोह]], 18 दिसंबर 2011 - 31 दिसंबर 2013 * [[माली]] में [[टुअरेग विद्रोह]], 16 जनवरी 2012 - 6 अप्रैल 2012 * [[उत्तरी माली में संघर्ष]], 16 जनवरी 2012 - 20 फरवरी, 2015 * [[M23 विद्रोह]], 4 अप्रैल 2012 - 7 नवंबर 2013 (कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य की सरकार और 23मार्च अभियान के बीच) == वर्तमान में जारी गृहयुद्ध == नीचे लिखे गृहयुद्ध या तो जारी हैं या पिछले दशक में जारी थे। * [[म्यांमार में आंतरिक संघर्ष]], 1948 से * [[पापुआ संघर्ष]], 1962 से * [[कोलम्बियाई संघर्ष 1964 से|कोलम्बियाई संघर्ष]], 1964 के बाद से * [[अफ़ग़ानिस्तान गृहयुद्ध (1978–वर्तमान)|अफगानिस्तान में युद्ध]], 1978 से * [[पेरू का आंतरिक संघर्ष|पेरू संघर्ष]], 1978 से * [[कुर्द-तुर्की संघर्ष (1978-वर्तमान)|कुर्द-तुर्की संघर्ष]] 1978 से * [[सोमाली गृहयुद्ध]], 1988 से * [[दारफुर में युद्ध]], 26 फरवरी 2003 से * [[उत्तर-पश्चिम पाकिस्तान में युद्ध]], 16 मार्च 2004 से * [[पेरग्वाइअन पीपुल्स आर्मी उग्रवाद]], 2005 से * [[सूडानी खानाबदोश संघर्ष]], 26 मई 2009 से * [[सीरियाई गृहयुद्ध]], 15 मार्च 2011 से, इन्हें भी देखे: [[सीरिया के गृहयुद्ध में सशस्त्र समूहों की सूची]] * [[मध्य अफ्रीकी गणराज्य संघर्ष (2012–वर्तमान)|मध्य अफ्रीकी गणराज्य संघर्ष]], 10 दिसंबर 2012 से * [[दक्षिण सूडान गृहयुद्ध]], 15 दिसंबर 2013 * [[इराकी गृहयुद्ध (2014-वर्तमान)|दूसरा इराकी गृहयुद्ध]], 2 जनवरी 2014 से * [[लीबिया गृहयुद्ध (2014-वर्तमान)|दूसरा लीबिया गृहयुद्ध]], 16 मई 2014 से * [[यमनी गृहयुद्ध (2015–वर्तमान)]], 19 मार्च 2015 से == इन्हें भी देखें == * [[तख्ता-पलट के घटनाओं की सूची]] * [[क्रातियों की सूची]] (List of revolutions and rebellions]) [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:इतिहास]] 5750z2b7mes6sku1s1pghxem4s2hzbb क्लोरोपिक्रिन 0 63703 6598616 5658798 2026-08-13T14:44:36Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598616 wikitext text/x-wiki '''क्लोरोपिक्रिन''', जिसे '''पीएस''' और नाइट्रोक्लोरोफॉर्म के रूप में भी जाना जाता है, वर्तमान में एक व्यापक स्पेक्ट्रम रोगाणुरोधी, कवकनाशी, [[शाकनाशक|शाकनाशी]], कीटनाशक और '''नेमाटाइड''' के रूप में उपयोग किया जाने वाला एक रासायनिक यौगिक है । <ref name="RED Fact Sheet">{{Cite web|url=http://www.epa.gov/oppsrrd1/REDs/factsheets/chloropicrin-fs.pdf|title=RED Fact Sheet: Chloropicrin|date=10 July 2008|publisher=US Environmental Protection Agency|page=2|access-date=20 September 2013}}</ref> इसका रासायनिक संरचनात्मक सूत्र Cl <sub>3</sub> CNO <sub>2</sub> है। == प्रयोग == प्रथम विश्व युद्ध में जहरीली गैस के रूप में उपयोग के लिए क्लोरोपिक्रिन का निर्माण किया गया था। <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/warwithgermanya02ayregoog|title=The War with Germany|last=Ayres|first=Leonard P.|date=1919|publisher=United States Government Printing Office|edition=Second|location=Washington, DC|page=[https://archive.org/details/warwithgermanya02ayregoog/page/n86 80]}}</ref> कृषि में, मिट्टी को धूमिल करने के लिए फसल बोने से पहले [[धूमन|क्लोरोपिक्रिन]] को मिट्टी में इंजेक्ट किया जाता है। क्लोरोपिक्रिन कवक, रोगाणुओं और कीड़ों के व्यापक स्पेक्ट्रम को प्रभावित करता है। <ref name="chloro_background">{{Cite web|url=http://www.chloropicrinfacts.org/background.html|title=Chloropicrin – Background|access-date=20 September 2013|archive-date=15 अप्रैल 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415173549/http://www.chloropicrinfacts.org/background.html|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.chloropicrinfacts.org/background.html "Chloropicrin – Background"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220415173549/http://www.chloropicrinfacts.org/background.html |date=15 अप्रैल 2022 }}<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> <ref name="fumigant">{{Cite web|url=http://www.workcover.nsw.gov.au/Documents/Publications/AlertsGuidesHazards/DangerousGoodsExplosivesFireworksPyrotechnics/chloropicrin_fact_sheet_1371.pdf|title=|website=www.workcover.nsw.gov.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20090520095913/http://www.workcover.nsw.gov.au/Documents/Publications/AlertsGuidesHazards/DangerousGoodsExplosivesFireworksPyrotechnics/chloropicrin_fact_sheet_1371.pdf|archive-date=May 20, 2009}}</ref> यह आमतौर पर एक अकेले उपचार के रूप में या मिथाइल ब्रोमाइड और 1,3-डाइक्लोरोप्रोपीन के साथ संयोजन / सह-निर्माण में उपयोग किया जाता है। <ref name="fumigant" /> <ref name="google">{{Cite book|url=https://archive.org/details/chemicalwarfare00westgoog|title=Chemical warfare|last=Amos Alfred Fries|last2=Clarence Jay West|publisher=McGraw-Hill book company, inc.|year=1921|page=[https://archive.org/details/chemicalwarfare00westgoog/page/n160 144]}}</ref> क्लोरोपिक्रिन का उपयोग एक संकेतक और विकर्षक के रूप में किया जाता है जब सल्फ्यूरिल फ्लोराइड के साथ कीड़ों के लिए निवास स्थान को धूमिल किया जाता है जो एक गंधहीन गैस है। <ref>{{Cite web|url=http://termitetenting.com/|title=Vikane® gas fumigant – Trusted by Homeowners, Preferred by Professionals}}</ref> क्लोरोपिक्रिन की क्रिया का तरीका अज्ञात है (आईआरएसी एमओए 8 बी)। क्लोरोपिक्रिन खरपतवार के अंकुरण को उत्तेजित कर सकता है, जो तब उपयोगी हो सकता है जब एक अधिक प्रभावी शाकनाशी के बाद जल्दी हो। <ref name="Martin-2003">{{Cite journal|last=Martin|first=Frank N.|year=2003|title=Development of Alternative Strategies for Management of Soilborne Pathogens Currently Controlled with Methyl Bromide|journal=[[Annual Review of Phytopathology]]|publisher=[[Annual Reviews (publisher)|Annual Reviews]]|volume=41|issue=1|pages=325–350|doi=10.1146/annurev.phyto.41.052002.095514|issn=0066-4286|pmid=14527332}}</ref> === कृषि === 2008 में यूएस ईपीए ने क्लोरोपिक्रिन को कृषि सेटिंग्स में उपयोग के लिए सुरक्षित के रूप में फिर से अनुमोदित किया, जिसमें कहा गया है कि उपचार "खाद्य उपभोक्ताओं और उत्पादकों दोनों को लाभ प्रदान कर सकते हैं। उपभोक्ताओं के लिए, इसका मतलब है कि अधिक ताजे फल और सब्जियां घरेलू स्तर पर साल भर सस्ते में उत्पादित की जा सकती हैं क्योंकि कई गंभीर कीट समस्याओं को कुशलता से नियंत्रित किया जा सकता है।" <ref>{{Cite web|url=http://www.epa.gov/oppsrrd1/REDs/chloropicrin-red-amended.pdf|title=Amended Reregistration Eligibility Decision (RED) for Chloropicrin|date=May 2009|publisher=United States Environmental Protection Agency|access-date=20 September 2013}}</ref> <ref name="DPR_MitPro2">{{Cite web|url=http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/dpr_chloropicrin_mitigation_proposal_and_app_1-3.pdf|title=Chloropicrin Mitigation Proposal|date=15 May 2013|publisher=Department of Pesticide Regulation – California Environmental Protection Agency|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006220459/http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/dpr_chloropicrin_mitigation_proposal_and_app_1-3.pdf|archive-date=6 October 2013|access-date=20 September 2013}}</ref> <ref name="safety">{{Cite web|url=http://www.chloropicrinfacts.org/safety.html|title=Environmental Protection Agency (EPA) Re-Registers Chloropicrin As Safe For Use Nationwide|access-date=22 October 2013|archive-date=30 मार्च 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220330113556/http://www.chloropicrinfacts.org/safety.html|url-status=dead}}</ref> यह सुनिश्चित करने के लिए कि क्लोरोपिक्रिन सुरक्षित रूप से उपयोग किया जाता है, ईपीए को उपचार के दौरान खेत में और उसके आसपास रहने वाले और काम करने वाले व्यक्तियों, हैंडलरों, श्रमिकों और व्यक्तियों के लिए सुरक्षा के सख्त सेट की आवश्यकता होती है। <ref name="chloro_background"/> <ref name="DPR_MitPro2" /> 2011 और 2012 दोनों में ईपीए सुरक्षा बढ़ा दी गई थी, जिससे फ्यूमिगेंट एक्सपोजर कम हो गया और सुरक्षा में काफी सुधार हुआ। <ref name="DPR_MitProQuote">{{Cite web|url=http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/dpr_chloropicrin_mitigation_proposal_and_app_1-3.pdf|title=Chloropicrin Mitigation Proposal|date=15 May 2013|publisher=Department of Pesticide Regulation – California Environmental Protection Agency|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006220459/http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/dpr_chloropicrin_mitigation_proposal_and_app_1-3.pdf|archive-date=6 October 2013|access-date=20 September 2013|quote=The Amended RED incorporated final new safety measures to increase protections for agricultural workers and bystanders. These measures establish a baseline for safe use of the soil fumigants throughout the United States, reducing fumigant exposures and significantly improving safety.}}</ref> सुरक्षा में कीटनाशक आवेदन की निगरानी करने वाले प्रमाणित आवेदकों का प्रशिक्षण, बफर जोन का उपयोग, कीटनाशक आवेदन से पहले और दौरान पोस्टिंग, फ्यूमिगेंट प्रबंधन योजनाएं, और अनुपालन सहायता और आश्वासन उपाय शामिल हैं। <ref name="safety" /> <ref name="faq">{{Cite web|url=http://www.chloropicrinfacts.org/faq.html|title=Chloropicrin – Frequently Asked Questions|access-date=21 October 2013|archive-date=13 अप्रैल 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413210156/http://www.chloropicrinfacts.org/faq.html|url-status=dead}}</ref> क्लोरोपिक्रिन मिट्टी के उपचार के उपाय के रूप में प्रयोग किया जाता है, जो मिट्टी के रोगजनक कवक और कुछ नेमाटोड और कीड़ों को दबा देता है। क्लोरोपिक्रिन निर्माताओं के अनुसार, आधे घंटे से लेकर दिनों तक, यह फसल बोने से पहले मिट्टी के जीवों द्वारा पूरी तरह से पच जाता है, जिससे यह सुरक्षित और कुशल हो जाता है। आम धारणा के विपरीत, क्लोरोपिक्रिन मिट्टी को कीटाणुरहित नहीं करता है और ओजोन परत को नष्ट नहीं करता है, क्योंकि यौगिक सूर्य के प्रकाश से नष्ट हो जाता है। इसके अतिरिक्त, इसकी कम घुलनशीलता के कारण भूजल में क्लोरोपिक्रिन कभी नहीं पाया गया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.plantmanagementnetwork.org/edcenter/seminars/potato/Chloropicrin/|title=Chloropicrin Soil Fumigation in Potato Production Systems|website=Plant Management Network|publisher=American Phytopathological Society|access-date=1 Apr 2019}}</ref> ==== कैलिफोर्निया ==== स्ट्रॉबेरी और अन्य फसलों के लिए मिट्टी के फ्यूमिगेंट के रूप में उपयोग किए जाने पर क्लोरोपिक्रिन के तीव्र प्रभावों के साथ कैलिफोर्निया के अनुभव ने जनवरी 2015 में नियमों को जारी किया, जिससे खेत श्रमिकों, पड़ोसियों और राहगीरों के जोखिम को कम करने के लिए बफर जोन और अन्य सावधानियां बनाई गईं। <ref name="CDPR01615">{{Cite web|url=http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/control_measures_chloropicrin_summary.pdf|title=Control Measures for Chloropicrin|date=January 6, 2015|publisher=California Department of Pesticide Regulation|archive-url=https://web.archive.org/web/20150128143316/http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/control_measures_chloropicrin_summary.pdf|archive-date=January 28, 2015|access-date=January 15, 2015|quote=added controls for chloropicrin when it is used as a soil fumigant. The controls are intended to reduce risk from acute (short-term) exposures that might occur near fields fumigated with products containing chloropicrin.}}</ref> <ref name="DPR_MitProQuote2">{{Cite web|url=http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/dpr_chloropicrin_mitigation_proposal_and_app_1-3.pdf|title=Chloropicrin Mitigation Proposal|date=15 May 2013|publisher=Department of Pesticide Regulation – California Environmental Protection Agency|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006220459/http://www.cdpr.ca.gov/docs/whs/pdf/dpr_chloropicrin_mitigation_proposal_and_app_1-3.pdf|archive-date=6 October 2013|access-date=20 September 2013|quote=The new measures appearing on soil fumigant Phase 2 labels include buffer zones and posting, emergency preparedness and response measures, training for certified applicators supervising applications, Fumigant Management Plans, and notice to State Lead Agencies who wish to be informed of applications in their states.}}</ref> == संदर्भ == संदर्भ{{Reflist}} [[श्रेणी:शाकनाशक]] smsoeogqmj6odogzqv50wpgcz6pzw0m जयराम रमेश 0 82680 6598701 6016500 2026-08-14T00:40:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598701 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = जयराम रमेश | image =Jairam ramesh.jpg | alt = जयराम रमेश | caption = Jairam Ramesh in [[Gurgaon]] in 2009 | birth_date = {{Birth date and age|1954|4|9|df=y}} | birth_place = [[Chikmagalur]], [[Mysore State]], [[भारत]] <br/>(now in [[कर्नाटक]], [[भारत]]) | residence = New Delhi <!-- --> | office =[[Member of Parliament, Rajya Sabha]]<ref>http://www.ndtv.com/india-news/congress-wins-3-rajya-sabha-seats-from-karnataka-bjp-gets-1-1418017</ref> | term_start = 1 July 2016 |constituency = [[कर्नाटक]] |predecessor = [[Aayanur Manjunath]], [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]] <!-- --> | office1 = [[Ministry of Rural Development (India)|Minister of Rural Development]] | primeminister1 = [[Manmohan Singh]] | term_start1 = 13 July 2011 | term_end1 = 26 May 2014 | predecessor1 = [[Vilasrao Deshmukh]] | successor1 = [[Gopinath Munde]] | office2 = [[Ministry of Environment and Forests (India)|Ministry of Environment and Forests]] | primeminister2 = [[Manmohan Singh]] | term_start2 = May 2009 | term_end2 = 12 July 2011 | predecessor2 = [[Manmohan Singh]] | successor2 = [[Jayanthi Natarajan]] | office3 =[[Indian Parliament|Member of Parliament]] ([[Rajya Sabha]]) for [[आन्ध्र प्रदेश]] | term_start3 = June 2004 | term_end3 = 21 June 2016 |constituency3 = [[Adilabad District]], Andhra Pradesh | alma_mater = [[Indian Institute of Technology, Bombay|IIT Bombay]] ([[B.Tech.]])<br>[[Carnegie Mellon University]] ([[M.S.]])<br>[[Massachusetts Institute of Technology]] | profession = [[Economist]] | party = [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] | date = 25 January | year = 2007 | source = https://web.archive.org/web/20090207114108/http://164.100.24.167:8080/members/website/Mainweb.asp?mpcode=1935 }} श्री '''जयराम रमेश''' को [[भारत सरकार]] की [[पंद्रहवीं लोकसभा]] के [[पंद्रहवीं लोकसभा का मंत्रिमंडल|मंत्रीमंडल]] में [[वन एवं पर्यावरण मंत्रालय (भारत)|वन एवं पर्यावरण]] में मंत्री रहे।<ref name="HT">{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print/144203.aspx|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121022095348/http://www.hindustantimes.com/StoryPage/Print/144203.aspx|url-status=dead|title=Hindustan Times – Somethin' Special;Jairam Ramesh|archivedate=22 October 2012}}</ref><ref name="difficult">{{cite web |title=What makes it so difficult to box Jairam Ramesh |url=http://findarticles.com/p/news-articles/times-of-india-the/mi_8012/is_20100829/difficult-box-jairam-ramesh-india/ai_n54978494/ |date=2010-08-29 |work=Times of India }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:भारत सरकार के मंत्री]] [[श्रेणी:1954 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] g52whrrgwdmw88sfpuczj5wvvt3chz1 सदस्य वार्ता:Hunnjazal 3 91822 6598892 6555944 2026-08-14T11:41:57Z अमर तिवारी 932885 6598892 wikitext text/x-wiki {{प्रबन्धकगण}} {{Archives}} == लेख == Hunnjazal जी, क्या आप [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रवि एच कश्यप]] में "रवि एच कश्यप" लेख हटा सकते हैं। 22 दिन में कोई विरोध नहीं है।--[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 14:54, 30 जून 2016 (UTC) :वैसे आपका वार्ता पृष्ठ खोलने में मुझे परेशानी हो रहा है। बहुत लंबा हो गया है।--[[सदस्य:Sfic|Sfic]] ([[सदस्य वार्ता:Sfic|वार्ता]]) 14:55, 30 जून 2016 (UTC) ::{{सही}} {{सुनो|Sfic}} जी, पर्याप्त समय बीत चुका है। हटाया गया। वार्ता के लिये पुरालेख बनाऊँगा :-) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 17:29, 2 जुलाई 2016 (UTC) == एक प्रश्न == नमस्ते ! [[बाढ़ के बाद करणीय]] क्या ज्ञानकोशीय माना जायेगा ?? --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 20:22, 2 जुलाई 2016 (UTC) :{{सुनो|सत्यम् मिश्र}} जी, मेरे हिसाब से ये ज्ञानकोषीय नहीं है। देखिए - [[:en:WP:NOTGUIDE]] --[[सदस्य:Gaurav561|गौरव]] ([[सदस्य वार्ता:Gaurav561|वार्ता]]) 20:33, 2 जुलाई 2016 (UTC) ::{{समर्थन}} {{सुनो|सत्यम् मिश्र|Gaurav561}} जी [[वि:कुंजीनहीं]] देखिये, यह लेख नीति-विरुद्ध है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:22, 3 जुलाई 2016 (UTC) == मुखपृष्ठ समाचार में आपका लेख == {| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk" |- |[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]] |5 जुलाई 2016 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जूनो (अंतरिक्ष यान)]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार‎]] पर सुझाएँ। |} --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 17:07, 5 जुलाई 2016 (UTC) -- धन्यवाद सत्यम जी! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 02:25, 6 जुलाई 2016 (UTC) == श्रेणीकरण == {| style="border: 1px solid {{{border|gray}}}; background-color: {{{color|#fdffe7}}};" |rowspan="2" style="vertical-align:middle;" | [[Image:Category Barnstar Hires.png|100px]] |rowspan="2" | |style="font-size: x-large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''श्रेणीकरण बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | हिन्दी विकिपीडिया पर श्रेणीकरण करने का कार्य थोड़ा उपेक्षित ही रहता है ऐसे में आपके द्वारा नई श्रेणियों के निर्माण और लेखों के श्रेणीकरण की दिशा में दिया जा रहा योगदान देखकर आपके लिये यह बार्नस्टार ! (मैं जल्द ही इसी दिशा में आपसे कुछ सहायता भी चाहूँगा) --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 14:55, 17 जुलाई 2016 (UTC) |} -- सत्यम् जी, बहुत-बहुत धन्यवाद! इसमें मेरा एक छुपा ध्येय है। जैसे-जैसे श्रेणीकरण बढ़ रहा है, हिन्दी विकि में रिक्तियाँ स्पष्ट हो रही हैं। जहाँ किसी श्रेणी में अंग्रेज़ी के १०० लेख हैं वहाँ हिन्दी में १ है। कम-से-कम मेरे लिये तो यह लेख विषयों के लिये यह एक संगठित प्रेरणा है। :-) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 17:02, 17 जुलाई 2016 (UTC) ::जी, आपका कहना बिल्कुल सही है कि श्रेणियाँ व्यवस्थित करने के साथ प्रेरित करने का कार्य भी करती हैं। --<b>[[User:सत्यम् मिश्र|<font color="#FF00FF">स</font><font color="#FF7E00">त्य</font><font color="#00A300">म्</font> <font color="#0A20F0">मिश्र</font>]]</b> <sup>[[User talk:सत्यम् मिश्र|<font color="#9932CC"> ''बातचीत''</font>]]</sup> 17:30, 17 जुलाई 2016 (UTC) == Your temporary access has expired == <div style="padding: 8px; border: 1px solid #ccc; background: #fafaff;">Hello, the temporary access you requested on this wiki has expired. Just to let you know that If you want it back, feel free to make a local announcement and open a new request on [[m:Steward requests/Permissions|stewards' permission request page]] on Meta-Wiki later. Moreover, if you think the community is big enough to elect a permanent administrator, you can place a local request here for a permanent adminship, so stewards can grant you the permanent access. Please ask me or any other steward if you have any questions. Thank you! --[[सदस्य:Stryn|Stryn]] ([[सदस्य वार्ता:Stryn|वार्ता]]) 14:08, 22 जुलाई 2016 (UTC)</div> :Thank you for the heads-up. I do not want these rights back as I cannot consistently guarantee a good turnaround time for admin issues. I am too busy and traveling too much, and want to focus my available wiki-time towards article building. I will continue to contribute to policy generation and discussion where appropriate, but I am glad this temporary period has expired. --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:45, 23 जुलाई 2016 (UTC) == ओलंपिक्स एडिट-अ -टोन == नमस्ते, मैंने ये संदेश आप सब को '''[[:m:WMIN/Events/India At Rio Olympics 2016 Edit-a-thon|ओलंपिक्स एडिट-अ -टोन ]]''' के बारे मे सूचित करने के लिए लिखा है। विकिमीडिया इंडिया अगस्त अथवा सितम्बर के महिने मे यह कार्यक्रम आयोजित कर रही है , आप सब से विनती है की आप इसमें भाग लें। भारतीय मुलख के खेलाडीयो को अक्सर उनकी पहचान नहीं मिल पाती है, विकिपीडिया - भारती भाषा पर भी बुरा हाल है। चलिए आप और हम भारती ओलिंपियन पर लेख लिखते हैं। हर २० लेख पर एक वृषक लगाया जाये गा, अथवा जब एक व्यक्ति २० लेख लिख ले गा तो उसे एक पुस्तक पुरस्कार के रूप मे मिले गी। -[[:en:User:abhinav619|अभिनव श्रीवास्तव]] == चलित संस्कृति संबंधि सुझाव == नमस्ते। पॉपुलर के लिए हिंदी में चलित की जगह लोकप्रिय प्रचलित है। उदाहरण के लिए पॉपुलर सिनेमा को लोकप्रिय सिनेमा, पॉपुलर साहित्य को लोकप्रिय साहित्य और पॉपुलर कल्चर को लोकप्रिय संस्कृति कहा जाता है। उम्मीद है कि सुझाव को अन्यथा न लेते हुए उचित निर्णय लेंगें। [[सदस्य:अनिरुद्ध!|अनिरुद्ध!]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध!|वार्ता]]) 01:28, 30 अगस्त 2016 (UTC) == हर्मैनो पेड्रो == हाय मदद कर सकते हैं इस में सुधार, धन्यवाद: [[हर्मैनो पेड्रो]].--[[विशेष:योगदान/83.59.140.138|83.59.140.138]] ([[सदस्य वार्ता:83.59.140.138|वार्ता]]) 07:51, 6 सितंबर 2016 (UTC) == Need Support == Hello Hunnjazal Sir, I need your support for temporary sysop. Please Support me [[:new:Wikipedia:Requests for adminship|here]] -[[सदस्य:राजा उप्रेती|राजा उप्रेती]] ([[सदस्य वार्ता:राजा उप्रेती|वार्ता]]) 12:17, 29 सितंबर 2016 (UTC) ==हिन्दी और संस्कृत सहित पाँच भारतीय भाषाओं में साहित्य विकसित करने की योजना में कृपया समर्थन कीजिए== दोस्तो, [https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Project/_Literary_Content_Development-_Multiple_Languages_(LCD-ML) हिन्दी और संस्कृत सहित पाँच भारतीय भाषाओं में साहित्य विकसित करने की योजना] एक प्रोफ़ेसर ने मेटा पर रखी है। यह योजना श्री शंकराचार्य विश्वविद्यालय से सम्बंधित है। कृपया अपना समर्थन यहाँ [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE:%E0%A4%9A%E0%A5%8C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2#.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A8.E0.A5.8D.E0.A4.A6.E0.A5.80_.E0.A4.94.E0.A4.B0_.E0.A4.B8.E0.A4.82.E0.A4.B8.E0.A5.8D.E0.A4.95.E0.A5.83.E0.A4.A4_.E0.A4.B8.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A4_.E0.A4.AA.E0.A4.BE.E0.A4.81.E0.A4.9A_.E0.A4.AD.E0.A4.BE.E0.A4.B0.E0.A4.A4.E0.A5.80.E0.A4.AF_.E0.A4.AD.E0.A4.BE.E0.A4.B7.E0.A4.BE.E0.A4.93.E0.A4.82_.E0.A4.AE.E0.A5.87.E0.A4.82_.E0.A4.B8.E0.A4.BE.E0.A4.B9.E0.A4.BF.E0.A4.A4.E0.A5.8D.E0.A4.AF_.E0.A4.B5.E0.A4.BF.E0.A4.95.E0.A4.B8.E0.A4.BF.E0.A4.A4_.E0.A4.95.E0.A4.B0.E0.A4.A8.E0.A5.87_.E0.A4.95.E0.A5.80_.E0.A4.AF.E0.A5.8B.E0.A4.9C.E0.A4.A8.E0.A4.BE_.E0.A4.AE.E0.A5.87.E0.A4.82_.E0.A4.95.E0.A5.83.E0.A4.AA.E0.A4.AF.E0.A4.BE_.E0.A4.B8.E0.A4.AE.E0.A4.B0.E0.A5.8D.E0.A4.A5.E0.A4.A8_.E0.A4.95.E0.A5.80.E0.A4.9C.E0.A4.BF.E0.A4.8F]दीजिए।--[[सदस्य:Drcenjary|Drcenjary]] ([[सदस्य वार्ता:Drcenjary|वार्ता]]) 03:07, 18 अक्टूबर 2016 (UTC) == सम्मान == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''योगदान बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | [[user:Hunnjazal|Hunnjazal]] जी आपके इस्लामी तथा मध्य पूर्व एशिया के इतिहास सम्वंधि लेखो पर योगदान के लिए में आपको बार्नस्टार समर्पित करता हुँ कृपया स्वीकार करें। ([[सदस्य:J ansari|&#123;जसीम अली अंसारी&#125;]] ([[सदस्य वार्ता:J ansari|वार्ता]]) 09:00, 21 नवम्बर 2016 (UTC)) |} :धन्यवाद {{सुनो|J ansari}} जी, आपका बहुत-बहुत धन्यवाद! इस से मेरा उत्साह बढ़ा है! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 11:38, 27 नवम्बर 2016 (UTC) == [[:श्रेणी:सामाजिक मायता|श्रेणी:सामाजिक मायता]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:सामाजिक मायता|श्रेणी:सामाजिक मायता]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करम्बेलकर]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 14:54, 14 जनवरी 2017 (UTC) :: {{सुनो|Swapnil.Karambelkar}} जी, पृष्ठ ग़लत लग रहा है। इसे तुरंत हटा देना चाहिए। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 17:14, 14 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े विक्टोरिया/doc|देश आँकड़े विक्टोरिया/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े विक्टोरिया/doc|देश आँकड़े विक्टोरिया/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:43, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc|देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc|देश आँकड़े न्यू साउथ वेल्स/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc|देश आँकड़े दक्षिण ऑस्ट्रेलिया/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc|देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc|देश आँकड़े क्वीन्सलैण्ड/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == [[:देश आँकड़े Northern Territory/doc|देश आँकड़े Northern Territory/doc]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:देश आँकड़े Northern Territory/doc|देश आँकड़े Northern Territory/doc]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Satdeep Gill|Satdeep Gill]] ([[सदस्य वार्ता:Satdeep Gill|वार्ता]]) 10:44, 15 जनवरी 2017 (UTC) == आपके लिए चाय का कप! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Meissen-teacup pinkrose01.jpg|120px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | [[विश्व के सर्वोच्च पर्वतों की सूची]] पर आपके सुधार के लिए मेरी ओर से तारीफ़। एक कप चाय आपको मेरी ओर से। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 19:33, 17 फ़रवरी 2017 (UTC) |} {{सुनो|SM7}} जी - आपका बहुत-बहुत धन्यवाद! चाय तो मेरी मनपसंद चीज़ है। अगली बार पीते हुए आपको याद करूँगा :-) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 21:29, 17 फ़रवरी 2017 (UTC) == मदद चाहिए == नमस्ते Hunnjazal जी, नामीबिया के क्षेत्रों पर आपने श्रेणियाँ बनाया है अतः आप इसके लिए सबसे उपयुक्त व्यक्ति हैं। Marienflusstal नामक कोई स्थान है, इसे कैसे देवनागरी में कैसे लिखा जायगा?--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 04:37, 12 मार्च 2017 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, [https://www.youtube.com/watch?v=NpuE9ws13kg&feature=youtu.be&t=9m40s यूट्यूब का यह लिंक देखें]। इस स्थान का नाम देवनागरी में "मारिएन्फ़्लस" (Marienfluss) है। नामीबिया पर जर्मन राज हुआ करता था और [[जर्मन भाषा]] में [https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english-german/valley "घाटी" शब्द को "टाल"] (Tal या Thal) लिखा जाता है। यह स्थान एक घाटी है और इसका नाम "Marienfluss Valley" या "Marienflusstal" है। पूरा शब्द "मारिएन्फ़्लसटाल" या "मारिएंफ़्लसटाल" लिखा जा सकता है। वैसे जर्मन में [https://www.collinsdictionary.com/dictionary/german-english/fluss "fluss" का उच्चारण "फ़्लुस" होना चाहिए (अर्थ "नदी")] लेकिन जर्मनों के बाद यहाँ [[दक्षिण अफ़्रीका]] का क़ब्ज़ा रहा और उच्चारण ज़रा बदल गया है। Marienflusstal का अर्थ है "मारिएन नदी की घाटी" (Marien+fluss+tal)। इसी तरह से जर्मनी में एक "नीआंडर" नामक घाटी है, जिसे जर्मन में "निअंडरटाल" ([[अंग्रेज़ी]] उच्चारण में "निएंडरटल") कहा जाता है (हिन्दी में इसे ग़लत रूप से "[[निअंडरथल मानव|निअंडरथल]]" लिख दिया जाता है)। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 05:03, 12 मार्च 2017 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद ! --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 06:04, 12 मार्च 2017 (UTC) == दिल्ली हिन्दी विकिसम्मेलन == आपको यह बताने वाला था कि मई - जून माह में दिल्ली में सम्मेलन आयोजित कर रहे है क्या आप आ सकते है अगर हाँ तो कृपया [[विकिपीडिया:दिल्ली हिन्दी विकिसम्मेलन २०१७/पंजीकरण|यहां पंजीकरण कीजिये]]।--<span style="color:green;">•●</span>[[u:राजू जांगिड़|<u><span style="color:red;">राजू जांगिड़</span></u>]] ([[User talk:राजू जांगिड़|<span style="color:orange;">चर्चा करें●•</span>]]) 08:18, 26 मार्च 2017 (UTC) == [[:विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल|विकिपीडिया:स्वशिक्षा/विकिपीडिया जोड़/प्रयोगस्थल]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <span style="color:gr।।e।।।।।en;">☆★</span>[[u:आर्यावर्त|<u><span style="color:red;">आर्यावर्त</span></u>]] ([[User talk:आर्यावर्त|<span style="color:green;">✉✉</span>]]) 13:58, 17 अप्रैल 2017 (UTC) == उच्चारण जानकारी == नमस्ते Hunnjazal जी, किसी सदस्य में [[Šiprage‎]] और [[छोटी झाड़ी]] नामक पन्ने बनाये हैं। मुझे लगता है इसे Šiprage‎ के उच्चारण अनुसार देवनागरी लिप्यांतरण शीर्षक पर होना चाहिए। क्या आप इसे सही उच्चारण पर स्थानांतरित कर देंगे? --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 04:00, 24 अप्रैल 2017 (UTC) : नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, इसका प्रचलित उच्चारण "शीप्रागा" है। आप एक मातृभाषी द्वारा इसे [https://www.youtube.com/watch?v=YhHoaZufrz4 इस यूट्यूब विडियो]] में उच्चारित सुन सकते हैं। जिन्होंने यह लेख बनाया है वे मुझे हिन्दीभाषी नहीं लगते। मैं ठीक करता हूँ। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 04:46, 24 अप्रैल 2017 (UTC) ::जी, धन्यवाद ।--[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 05:10, 24 अप्रैल 2017 (UTC) == निवदेन == कृपया [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] पर मुजम्मिल जी के बारे में अपना मत प्रकट करे।([[User:TheINDIA|<span style="color:#448C67;">'''''द इंडिया'''''</span>]]&nbsp;''([[User talk:TheINDIA|<span style="color:#555;">'''बात'''</span>]] ) 09:18, 3 जून 2017 (UTC)) == Translating Ibero-America is back! Come and join us :) == Hi! [[:m:Iberocoop|Iberocoop]] has launched a translating contest to improve the content in other Wikipedia related to Ibero-American Culture. We would love to have you on board :) Please find the contest [[:m:Translating_Ibero-America_2017|here]] Hugs!--[[सदस्य:Anna Torres (WMAR)|Anna Torres (WMAR)]] ([[सदस्य वार्ता:Anna Torres (WMAR)|वार्ता]]) 00:24, 12 जून 2017 (UTC) ==धन्यवाद== मित्र हन्नजज़ाल जी, आपका सहृदयतापूर्ण धन्यवाद कि आपने मुझे प्रबंधक पद के योग्य समझा ! अभी मैंने अपने स्वयं को इस बात के लिए समीक्षा करने का प्रयास किया कि हिन्दी विकिपीडिया के लिए मैंने क्या किया? इसका परिणाम यह निकला कि मेरे योगदान एक सारणी में समा जा रहे हैं जिसे आप यहाँ [[:स:Hindustanilanguage]] देख सकते हैं। ये शायद मेरे कई अन्य हिन्दी विकिपीडियाई मित्रों से कम है। बहरहाल, आपके प्रति मेरा आभार बना रहेगा। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 12:59, 18 जून 2017 (UTC) == हैलो == हैलो, आप मदद कर सकते हैं मुझे इस में सुधार, धन्यवाद: [[गुआंचे]].--[[विशेष:योगदान/95.22.166.143|95.22.166.143]] ([[सदस्य वार्ता:95.22.166.143|वार्ता]]) 13:24, 3 अगस्त 2017 (UTC) == आपके लिये जलेबी == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Jalebi 2.jpg|135px]] |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपको पुनः सक्रिय देख कर अच्छा लगा। धन्यवाद -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 07:49, 10 मार्च 2018 (UTC) |} == [[:दाँत के बुरुश|दाँत के बुरुश]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दाँत के बुरुश|दाँत के बुरुश]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 21:36, 5 मई 2018 (UTC) == [[:दाँत के बुरुशों|दाँत के बुरुशों]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दाँत के बुरुशों|दाँत के बुरुशों]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|मापदंड व1]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व1|व1]]{{*}} अर्थहीन नाम अथवा सम्पूर्णतया अर्थहीन सामग्री वाले पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिनका नाम अर्थहीन है, उदाहरण:"स्द्ग्फ्द्ग"; अथवा जिनमें सामग्री अर्थहीन है, चाहे उसका नाम अर्थहीन न हो, उदाहरण:लेख जिसमें सामग्री है:"ध्ब्द्फ्ह्फ़" यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 21:37, 5 मई 2018 (UTC) == समझ == नमस्कार! मैने आपके द्वारा बनाए गये पुनर्निर्देशों को इसलिये नामाँकित किया था क्योंकि कोई भी उपयोगकर्ता उन नामों से जल्दी इस विषय पर खोज नही करेगा। अंग्रेजी विकि पर सिर्फ १ से दो कैरेक्टर का फर्क है। मगर, चुकीं इससे कोई खास नुकसान नही है, तो इसे रहने दिया जाये। देरी के लिये क्षमा चाहता हूं, मैं इस पर बहस करने से बचना चाह रहा था क्योंकि मैने ज्यादातर संसाधनों को कहीं और लगाया हुआ है। मगर इस मामले में अगर जवाब नही देता तो लगभग १० से २० प्रतिशत संभावना थी कि आपको बुरा लगता। धन्यवाद और शुभकामनाएँ।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 23:05, 12 मई 2018 (UTC) {{सुनो|Navinsingh133}} जी, फिर कहूँगा कि आप नये हैं, इसलिए शायद विकिप्रणाली को पूर्ण रूप से नहीं जानते। पुनर्प्रेषणों को खोज में स्वयं ही अवनत करा जाता है। कृप्या इसको स्वयं प्रयोग कर के देखें। "[[दाँत के बुरुशों]]" लेख नहीं है बल्कि "[[दाँत का बुरुश]]" का पुनर्प्रेषण है। यदि आप खोज में केवल "दाँत के" लिखें तो आपको "दाँत का बुरुश" सुझाव के रूप में दिखेगा, "दाँत के बुरुशों" नहीं। आप पुनर्प्रेषण का प्रयोग गलत समझ रहे हैं। हिन्दी विकि में पुनर्प्रेषणों का भयंकर आभाव है। इस से हिन्दी विकि में लेख लिखना अन्य भाषाओं की तुलना में अधिक कठिन बना हुआ है। हटाना तो दूर, आप भी कृप्या इस प्रकार के पुनर्प्रेषण निर्माण करें - यह विकि का एक अत्यंत महत्वपूर्ण कार्य है! धन्यवाद। मुझे भी यह बात समझने में कुछ समय लगा था और तब से इस पर श्रम करता हुँ। अब किसी लेख को बनाते हुए इस पर ध्यान देता हुँ। एक उदाहरण देखियें - "[[भारतीयों]]" हिन्दी विकि में पुनर्प्रेषित नहीं है परन्तु अंग्रेज़ी विकि में "[[:en:Indians|Indians]]" और [[:en:India's|India's]] उपस्थित हैं। ऐसे अंग्रेज़ी में लाखों पुनर्प्रेषण हैं जो हिन्दी में नहीं हैं, और यह तथ्य अंग्रेज़ी विकि की तुलना में हिन्दी विकि को अपाहिज करता है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:19, 13 मई 2018 (UTC) == पारिस्थितिक तंत्र == Hunnjazal जी, आपने "पारिस्थितिक तंत्र" को "पारितंत्र" में स्थानांतरित किया है, पर उसमें आपने कारण नहीं दिया है। कृपया आगे से स्थानांतरण करते समय उसका कारण भी लिखा करें। क्या आप इसका कारण बता सकते हैं? वैसे मैंने कई पुस्तकों में ecosystem शब्द के लिए पारिस्थितिक तंत्र शब्द ही देखा है। कई पुस्तकों और सरकारी वेबसाइट में भी यही नाम है। --[[स:स|स]] ([[सवा:स|वार्ता]]) 10:24, 23 जून 2018 (UTC) :{{सुनो|स}} जी, यदि आप [https://www.google.com/search?q=पारितंत्र&source=lnms&tbm=bks पारितंत्र की खोज] करें तो वह भी आपको कई पुस्तकों में मिलेगा। पारितंत्र और पारिस्थितिक तंत्र दोनों ठीक हैं, जिस तरह से अंग्रेज़ी में ecosystem और ecological system दोनों सही हैं। ecosystem का सही अनुवाद पारितंत्र और ecological system का पारिस्थितिक तंत्र है। हिन्दी में अनावश्यक रूप से अधिक लम्बे अनुवाद करने की हानि यह है कि अंग्रेज़ी की तुलना में हिन्दी लेखों में बराबरी के संक्षिप्त प्रयोग नहीं मिलेंगे, जिस से भाषा में सहजता जाती रहेगी। अगर आपको इस विषय में रुचि है तो कृप्या इस विषय के लेखों को ज़रा ठीक करने का कार्य करें - [[पारितंत्र]] का मूल लेख बहुत बुरी स्थिति में है और उससे सम्बन्धित कम-से-कम बीस अन्य मूल लेख बनाने की आवश्यकता है। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 10:54, 23 जून 2018 (UTC) == भूवैज्ञानिक समयमान == नमस्ते Hunnjazal जी, आपके बनाये नए लेख और श्रेणियाँ देख रहा था। Era, Epoch, Period, Age इत्यादि के लिए हिंदी शब्द मैंने अलग अलग किताबों में भिन्न-भिन्न देखे हैं, क्या आप कोई ऐसा स्रोत बताएँगे जो इनके हिंदी नामों के लिए सबसे बेहतर हो। साथ ही विभिन्न युगों इत्यादि के नामों की हिंदी भी कई बार अलग-अलग मिलती है। आप कौन सा स्रोत इसके अनुवाद के लिए इस्तेमाल करते हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:26, 20 जुलाई 2018 (UTC) और [[:en:Meghalayan]] भी आपकी प्रतीक्षा में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:29, 20 जुलाई 2018 (UTC) :आपने उत्तर नहीं दिया। इन भूवैज्ञानिक शब्दों के हिंदी अनुवाद हेतु आप क्या इस्तमाल करते हैं?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:10, 2 अगस्त 2018 (UTC) ::मैने इसमें केवल जो नाम-प्रणाली पहले से उपस्थित थी उसे जारी रखा या उसके अनुसरण में लेख बनाए हैं। यदि कोई अन्य नाम-सुझाव है तो अवश्य दीजियेगा। यह लेख-शृंखला वर्षों से अधूरी-बिखरी पड़ी है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 02:49, 4 अगस्त 2018 (UTC) == श्रेणी अनुप्रेषण == नमस्कार, मैंने देखा आपने हाल में [[:श्रेणी:भारत के बाँध]] को [[:श्रेणी:भारत में बाँध]] पर अनुप्रेषित किया है। मैं आपको सूचित करना चाहूँगा कि किसी श्रेणी पृष्ठ को अनुप्रेषित करने से उस श्रेणी के सदस्य दूसरी श्रेणी में स्वतः नहीं जाते हैं। अर्थात अभी भी यदि कोई किसी लेख पर [[:श्रेणी:भारत के बाँध]] श्रेणी का प्रयोग करता है तो वह पृष्ठ उसी श्रेणी में श्रेणीबद्ध होगा परन्तु श्रेणी पृष्ठ खोलने पर उस पृष्ठ की जगह [[:श्रेणी:भारत में बाँध]] खुलेगी (अनुप्रेषण के कारण)। इस समस्या को दूर करने के लिए {{tl|श्रेणी अनुप्रेषित}} साँचे का प्रयोग किया जाता है। इससे श्रेणी एक tracking श्रेणी का भाग बन जाती है जिसके सदस्यों को बोट द्वारा सही श्रेणी में श्रेणीबद्ध किया जा सकता है। साथ ही, hotcat भी इस साँचे के उपयोग को समझता है व स्वतः सही श्रेणी का उपयोग करता है।--[[सदस्य:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[सदस्य वार्ता:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:08, 3 सितंबर 2018 (UTC) :अभिनंदन व सूचना के लिए धन्यवाद सिद्धार्थ जी। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 18:01, 3 सितंबर 2018 (UTC) == शीर्षक अनुवाद == नमस्ते सर जी, आपके द्वारा निर्मित लेखों का मैं एडमायरर हूँ पर हाल में आपके बनाये कुछ लेखों के शीर्षक मुझे बहुत उचित नहीं लगे। जैसे गिरगिट/ख़रगोश/जिराफ़ तारामंडल इत्यादि। इन सभी में आपने मूल नाम का हिंदी अनुवाद किया है। जहाँ तक मैंने पुरानी चर्चाएँ देखी हैं आपको कॉमन नेम का हामी पाया है। क्या ये हिंदी वालों के लिए कामन नेम हैं ? प्रश्न न पूछता अगर आज [[:श्रेणी:एल्स्वर्थ धरती]] न दिखी होती। क्या यह नाम कहीं हिंदी में पहले से प्रयुक्त है अथवा आपने इसे विकिपीडिया हिंदी पर नितांत पहली बार इंट्रोड्यूस किया है? अगर यह शब्दानुवाद है तो इस तर्ज पर तो हमें ग्रीनलैंड को हरितभूमि जैसा कुछ करना पड़ेगा। या यू कहें कि अगर आपको अंगरेजी विकिपीडिया पर नया लेख बनाना हो तो आप बांग्लादेश के को बांग्लाकंट्री के नाम से बनायेंगे। कृपया इस तरह के अनुवाद पर सभी विकिपीडिया सदस्यों की राय लें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:47, 14 दिसम्बर 2018 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, यह निर्भर करता है। [[तारामंडलों]] के नाम आकृतियों पर आधारित हैं और यह लगभग हर भाषा में अनुवादित करे जाते हैं। मानक नामों का अनुवाद मैं नहीं करता, लेकिन यदि किसी क्षेत्र में यह प्रथा हो तो मैं उसका अनुसरण करता हूँ। उदाहरण स्वरूप [[:en:Canis Major]] के लिए फ़्रान्सीसी लेख [[:fr:Grand Chien]], यूनानी लेख [[:el:Μέγας Κύων]] (मेगास कुओन), मराठी लेख [[:mr:बृहल्लुब्धक]], फ़ारसी लेख [[:fa:سگ بزرگ]] और जर्मन लेख [[:de:Großer Hund]] (ग्रोसर हुन्ड) है। इन स्थितियों में मैं [[हिन्द-यूरोपीय भाषाओं]] में [[सजातीय शब्दों]] का अधिकतम प्रयोग करने का प्रयास करता हूँ। Canis, Chien (उच्चारण शियेन), Κύων (उच्चारण कुओन) सारे संस्कृत के श्वान (अर्थ कुत्ता) से सजातीय हैं, यानि यह वास्तव में एक ही हिन्द-यूरोपी शब्द है। Major, Μέγας और महा इसी तरह एक ही शब्द है। इसलिए [[महाश्वान तारामंडल]]। सभी स्थितियों में मैं अंग्रेज़ी नाम सदैव साथ लिखता हूँ। अंटार्कटिका में लैण्ड शब्द केवल क्षेत्र के लिए प्रयोगित है। यह उनके औपचारिक नाम का भाग नहीं है। Ellsworth Land को Terre d'Ellsworth, Земля Элсуэрта (ज़ेम्ल्या एल्स्वर्थ), इत्यादि लिखा जाता है। जिस तरह यूनाइटिड स्टेट्स ऑफ़ अमेरिका को संयुक्त राज्य अमेरिका करा जाता है, उसी तरह यह हैं। धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 02:24, 15 दिसम्बर 2018 (UTC) == हस्तक्षेप का अनुरोध == आदरणीय हुन्नजज़ल जी, पिछले कुछ समय से मैं लगातार एक पूर्व प्रबंधक की बदतमीज़ी झेल रहाँ हूँ। प्रबंधक सूचना पट और चौपाल की तो चर्चाएँ आप देख ही सकते हैं। अब तो वे माता पिता पर गालियाँ दे रहे हैं। इस परिस्थिति का एक समाधान तो सदस्य द्वारा क्षमाप्राथी होना था। परन्तु उसने इनकार कर दिया है और भविष्य में भी विभिन्न पक्षियों से समानता जोड़ने और व्यक्तगत हमलों को जारी रखने की प्रतिज्ञा है। अत: आप से अनुरोध है कि हस्तक्षेप करें और विकि में शिष्टाचर बनाए रखने के लिए उस पर अवरोध का समर्थन करें। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 08:15, 26 दिसम्बर 2018 (UTC) : ({{सुनो|Hindustanilanguage}} जी) क्षमा करें मुज़म्मिल जी, मेरा जीवन बहुत ही व्यस्त चल रहा है और मैं विकि पर अधिक सक्रीय नहीं हूँ। इस बात से सहमत हूँ कि बहस होने पर भी शिष्टता बनाई रहनी चाहिए। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 04:57, 5 फ़रवरी 2019 (UTC) == कापी-पेस्ट द्वारा स्थानान्तरण == नमस्ते Hunnjazal जी, कृपया इस तरह स्थानान्तरण न करें जैसे आपने [[वेल्लोर]]/[[वेल्लूर]] पर किया है। इसकी बजाय {{tl|नाम बदलें}} का उपयोग करें। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:00, 20 मई 2019 (UTC) == राजू जांगिड़ ईमेल == नमस्ते Hunnjazal जी, मैंने आपको एक ईमेल किया है कृपया देखकर बताइएगा। [[सदस्य:Raju Jangid|Raju Jangid]] ([[सदस्य वार्ता:Raju Jangid|वार्ता]]) 04:04, 5 जुलाई 2019 (UTC) == {{tl|ज्ञानसन्दूक बस्ती सरल}} का प्रयोग == नमस्ते हुंजाज़ल जी, आप इस साँचे का सर्वाधिक प्रयोग करते हैं। इस बारे में मेरे कुछ सुझाव हैं जिससे दुहराव को हटा कर इस साँचे को अनुप्रेषित किया जा सकता है। क्या आप इसे {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} से रिप्लेस करने में मदद करेंगे?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:06, 16 अगस्त 2019 (UTC) नमस्ते SM7 जी, इस समय मेरा ऐसा करने की कोई योजना नहीं है। विकि पर फ़िलहाल मैं लेख-निर्माण में व्यस्त हूँ। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 15:01, 16 अगस्त 2019 (UTC) :ठीक है। अगर मैं कुछ करूँ ऐसा, जिससे यह दुहराव ख़त्म हो सके, और आपको कुछ दिनों बाद इस साँचे के वर्तमान प्राचलों की जगह नए प्राचल इस्तेमाल करने की सलाह दूँ तो चिढेंगे तो नहीं? सहायता मत करिए, बदलाव करने की इजाज़त है? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:03, 16 अगस्त 2019 (UTC) ::नहीं चिढ़ूँगा, बशर्ते इस बदलाव से जो हज़ारों लेख इसका प्रयोग करते हैं उनको या उनके रूप को कोई हानि न हो। मैंने अभी लगभग सभी भारतीय ज़िलों के लेखों में सुधार पूरा करा है और, इस नीव को डालने के बाद, अब राष्ट्रीय राजमार्ग के लेख बना रहा हूँ। मेरा एक मत है कि आप लगभग दो महीनों बाद यह कार्य करे तो अच्छा होगा ताकि मेरे कार्य में अड़चन न हो। साँचे बदलने और ठीक करने में अक्सर समय लगता है। इस काल में, अगर आप साँचे ठीक कर रहें हैं तो दरजनों आवश्यक साँचे टूटे पड़े हैं या है ही नहीं। उदाहरण - अगर आप [[:en:Template:Automatic taxobox]] को हिन्दी विकि में चला दें तो बहुत लाभ होगा। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:04, 17 अगस्त 2019 (UTC) :::दो महीने कोई लंबा समय नहीं। मैं इस साँचे को प्रयोग करने वाले लेखों में इसके प्राचल बॉट से बदलूँगा और इस दौरान इसके वाले प्राचल मूल {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} वाले साँचे में भी जोड़ दूँगा ताकि इस दौरान प्रदर्शन में कहीं कोई समस्या न आये। हाँ, यह बदलाव पूरा होने के बाद आपको वही प्राचल प्रयोग करने होंगे जो {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} के हैं। इस तरह कोई हानि नहीं होगी ऐसा मुझे पूर्ण विश्वास है। :::साँचो इत्यादि में रूचि का एक कारण यह भी है कि यहाँ के बिद्वानों को मेरी हिंदी पसंद नहीं। उनकी नज़र में मुझे हिंदी नहीं आती, इसलिए मैं अब लेख बनाने जैसे काम में कोई रूचि नहीं लेता। :::जहाँ तक "Automatic taxobox" का आपका सुझाव है, यह फिलहाल मेरे बूते से बाहर की चीज़ है, मैं अकेले नहीं कर सकता। कई कारण हैं, मैं इसे एक छोटी विकिपीडिया पर लागू कर चुका हूँ, जहाँ इसे इस्तेमाल करने वाले लेख बहुत ही कम हैं। फिर भी मुझे वहाँ ढेरों सहयोगी साँचे आयात करने पड़े। कुछ चीजें आप देख सकते हैं: :::* [[:bh:टेम्पलेट:Automatic taxobox]] जिसका उपयोग [https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:WhatLinksHere/%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9F:Automatic_taxobox 50 से भी कम] पन्नों पर हो रहा। :::* [[:bh:टेम्पलेट:Taxobox]] को प्रयोग करने वाले लेखों की संख्या भी [https://bh.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:WhatLinksHere/%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%9F:Taxobox&limit=500 500 से भी कम है] :::लेकिन इन दोनों के सहयोग के लिए मुझे [https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B7:PrefixIndex?prefix=Taxonomy&namespace=10 ढेरों साँचे] आयात करने पड़े हैं। ::::फिलहाल मैं इसे हिंदी विकि पर लागू करने का प्रयास करूँगा तो मुझे हज़ार से अधिक (कृपया इसे अतिशयोक्ति बिलकुल न समझें) साँचे कॉपी-पेस्ट करने पड़ेंगे। मैं आयात करने का हामी हूँ, और वर्तमान में किसी प्रबंधक से कह के हज़ार साँचे नहीं आयात करवा सकता। :::::इसलिए उक्त साँचे को मैंने भविष्य पर छोड़ रखा है, जानते हुए भी कि इसे स्थापित कैसे करना है। हाँ, आप चाहें तो और भी इस तरह के साँचों की सूची बता सकते हैं जिन्हें सुधारना/ अद्यतन करना/ स्थापित करना हो। अगर ठीक करना/स्थापित करना आसान हुआ तो आसानी के क्रम में उन्हें ठीक करता जाऊँगा।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:42, 17 अगस्त 2019 (UTC) साँचों का मानकीकरण करना तो अच्छी बात है। चलिए, दो महीनों में कर दीजिएगा। जब करें तो मुझे बता दीजिएगा क्योंकि मैं इसका भारी प्रयोग करता हूँ और आप के साथ इसके नतीजे देखकर फ़ीडबैक दे सकता हूँ। लेख बनाने में न हिचकिचाएँ। विकि पर कोई [[सम्भ्रांत वर्ग]] कोई हैसियत नहीं रखता। आपके योगदान के लिए आभार। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:58, 17 अगस्त 2019 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, आप बदलाव तुरंत कर सकते हैं। मुझे काम के लिए यात्रा करनी है, जो शायद लम्बे अरसे के लिए चल सकती है, इसलिए कुछ समय के लिए सम्पादन करना मेरे लिए कठिन हो जाएगा। कृप्या एक या दो लेख बदलकर मुझे बताएँ ताकि मैं फ़ीडबैक दे सकूँ। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 07:05, 21 अगस्त 2019 (UTC) ::[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%B0&type=revision&diff=4285104&oldid=4222041 यह बदलाव] देखें। मैंने मैनुअली किया है पर यह कार्य बॉट द्वारा भी कर सकता हूँ। इसके द्वारा {{tl|ज्ञानसन्दूक बस्ती सरल}} का प्रयोग हट जायेगा और {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} का प्रयोग होने लगेगा। कार्य पूर्ण होने पर (अथवा पहले भी) {{tl|ज्ञानसन्दूक अवस्थापन}} के documentation पन्ने पर केवल इन्ही प्राचलों को एकत्र करके "सरल प्रयोग" नाम भी रख सकते हैं जिन्हें आप बिलकुल उसी तरह कॉपी करके उनमें मान भर सकते हैं जैसे अभी {{tl|ज्ञानसन्दूक बस्ती सरल}} का प्रयोग करते हैं।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:50, 21 अगस्त 2019 (UTC) ::बिलकुल ठीक लग रहा है। आगे बढ़िए। यह करने के लिए बहुत धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 14:14, 22 अगस्त 2019 (UTC) :::[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%88%E0%A4%AA%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%AE&type=revision&diff=4290054&oldid=4290049 यह बदलाव] देखें। अगर आप अक्षांश देशान्तर डिग्री-डेसिमल में दे रहे हों तो बस वही पर्याप्त हैं। दक्षिणी या पश्चिमी गोलार्ध के लिए आप माइनस साइन का इस्तेमाल कर सकते। मतलब अक्षांश माइनस के साथ लिखा जाय तो उसे अपने आप यह coord साँचा दक्षिणी गोलार्ध में दिखाएगा। ऐसे ही पश्चिमी गोलार्ध के लिए भी है। :मुझे यह जानकारी देने के लिए धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:33, 25 अगस्त 2019 (UTC) ::::समय मिलते ही इस काम को पूरा करता हूँ। मुख्यतः आपकी मदद नहीं बल्कि अनुमति चाहिए थी। धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:27, 25 अगस्त 2019 (UTC) :बिलकुल ठीक है, धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:33, 25 अगस्त 2019 (UTC) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 15:55, 9 सितंबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&oldid=19352893 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 19:35, 20 सितंबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&oldid=19397776 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(sasiawps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:30, 4 अक्टूबर 2019 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(sasia_wps,act5)&oldid=19433037 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:RMaung (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:दरीबा, राजस्थान|दरीबा, राजस्थान]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:दरीबा, राजस्थान|दरीबा, राजस्थान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दरीबा, राजस्थान|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/दरीबा, राजस्थान]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>इस लेख मे खुछ भी उल्लेखित नही है</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।seema raj 08:18, 22 फ़रवरी 2020 (UTC) == [[राष्ट्रीय राजमार्ग (भारत)]] == नमस्ते, आप इनपे कार्य कर रहे हैं इसलिए ध्यान चाहता हूँ। इस मुख्य लेख में भी पुराने और नए नंबरों को लेकर अद्यतन की ज़रूरत लग रही। कृपया आवश्यक सुधार कर दें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:15, 3 मार्च 2020 (UTC) :{{सुनो|SM7}} जी, पुराने वाले अंकों के लिए अधिकांश लेख हैं ही नहीं। जो हैं, उनके नाम व श्रेणियाँ अलग बनाई जा रहीं हैं। पुराने वालो के लिए भी लेख तो होने चाहिए ही। पहले नए तैयार हो जाए (जो कि एक वर्ष का काम भी हो सकता है), फिर पुरानों पर ध्यान दिया जा सकता है। हाँ, अगर कोई (आप?) पुराने वालों पर लेख बनाने का ज़िम्मा ले लें, तो मज़ा आ जाए - काम तेज़ी से चलेगा। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:29, 3 मार्च 2020 (UTC) ::ज़िम्मा तो नहीं ले सकता पर अगर आप स्रोत और पैटर्न बता दें तो कोशिश कर सकता। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:32, 3 मार्च 2020 (UTC) == [[:दोड़ू शाहाबाद|दोड़ू शाहाबाद]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:दोड़ू शाहाबाद|दोड़ू शाहाबाद]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। The name is wrong and original page at डूरू शाहबाद यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। [[सदस्य:AaqibAnjum|AaqibAnjum]] ([[सदस्य वार्ता:AaqibAnjum|वार्ता]]) 20:44, 19 मार्च 2020 (UTC) :{{सुनो|AaqibAnjum}} जी, आपकी बात सही है और यह लेख मैंने तेज़ी से बनाया था। आपके द्वारा बनाए लेख को पुनर्प्रेषित कर दिया है। इसे ठीक करने के लिए मेरी ओर से बहुत धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 01:30, 24 मार्च 2020 (UTC) == सार्वभौमिक आचार संहिता (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) पर आपके महत्वपूर्ण विचार == प्रिय मित्र, [[:m:Universal_Code_of_Conduct/hi|सार्वभौमिक आचार संहिता]] (यूनिवर्सल कोड ऑफ कंडक्ट) जिसका उद्देश्य विकिपीडिया पर ऐसा वातावरण बनाने में मदद करना है जहाँ कोई भी, '''बिना किसी उत्पीड़न अथवा भय के''', सुरक्षित रूप से अपना योगदान दे सके। इस विषय पर विभिन्न समुदाय के सदस्यों से उनके विचार एकत्रित किए जा रहे हैं। चूँकि आप समुदाय के एक '''महत्वपूर्ण सदस्य''' हैं, आपके दिए विचार तथा सुझाव हमारे लिए '''अति महत्वपूर्ण''' है जो की इस सार्वभौमिक आचार संहिता को बनाने में न केवल सहायक होंगे अपितु '''हमारे विकिपीडिया समुदाय का प्रतिनिधित्व''' भी करेंगे। आपके लिए इस आचार संहिता की भाषा और सामग्री को बेहतर ढंग से प्रस्तुत करने, उत्पीड़न मुक्त स्थान बनाने तथा विकी आंदोलन को आगे बढ़ाने में योगदान करने का '''प्रमुख अवसर''' है। '''[https://docs.google.com/forms/u/1/d/e/1FAIpQLSefDi72TbTsVERmsVnfjzHxSs9LE_9NAOarPun5Wv9vpVqabg/viewform?usp=send_form आपकी सुविधा हेतु एक गूगल प्रपत्र]''' (फॉर्म : कुछ ही मिनटों में भरने योग्य) भी तैयार किया गया है जिसके भरने की '''अंतिम तिथि 25 अप्रेल 2020''' है, इस प्रपत्र को भरकर इस विषय पर अपने विचार/सुझाव देवें इसके अतिरिक्त आप अपने विचार चौपाल, [[:m:User_talk:Suyash_(WMF)|मेरे वार्ता पृष्ठ]], अथवा सीधे ई-मेल (suyash-ctr [at] wikimedia [.] org) के माध्यम से भी दे सकते है, धन्यवाद! ''यह संदेश 'मास-मैसेज' संदेश सुविधा के माध्यम से दिया गया है।'' --[[:m:User:Suyash (WMF)|Suyash (WMF)]]([[User_talk:Suyash_(WMF)|वार्ता]]), {{<includeonly>subst:</includeonly>#time:l G:i, d F Y||hi}} (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Suyash_(WMF)/WP-lists&oldid=19993507 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Suyash (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> {{WPWP सन्देश}} == कृपया अपनी ईमेल देखें == "नमस्ते {{PAGENAME}}: कृपया अपनी ईमेल देखें! विषय: "The Community Insights survey is coming!" यदि आपके कोई प्रश्न हैं, तो ईमेल करें surveys@wikimedia.org (English: Please check your email and spam! Subject is "The Community Insights survey is coming!" If you have questions, email surveys@wikimedia.org.) Sorry for the inconvenience, [[:w:hi:Special:Diff/4962264|see my explanation here]]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 18:55, 24 सितंबर 2020 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/Community_Insights_survey/hi&oldid=20476567 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Samuel (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == कृपया अपनी ईमेल देखें (२) == "नमस्ते {{PAGENAME}}: कृपया कुछ समय पूर्व जो ईमेल मैंने आपको भेजी थी उसे देखिए और ईमेल के माध्यम से ही उसका उत्तर दीजिए। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:50, 22 अक्टूबर 2020 (UTC) :{{सुनो|Hindustanilanguage}} मुज़म्मिल जी, मैंने खोजा लेकिन मिला नहीं। क्या ज़रा दोबारा भेजिएगा? धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 07:17, 29 अक्टूबर 2020 (UTC) ::मैं उसी उसी ईमेल की प्रति आपको पुनः भेज चुका हूँ। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 15:25, 29 अक्टूबर 2020 (UTC) == Request == Please, Compare [[मामूनुल हक]] with en version [[:en:Mamunul Haque]] and correct the sentence. thanks. [[सदस्य:Owais Al Qarni|Owais Al Qarni]] ([[सदस्य वार्ता:Owais Al Qarni|वार्ता]]) 04:36, 19 दिसम्बर 2020 (UTC) == [[:साचाँ:Starbox character|साचाँ:Starbox character]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साचाँ:Starbox character|साचाँ:Starbox character]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। आपका बनाया लेख पहले ही [[:साँचा:Starbox character]] नाम से मौजूद है।&nbsp;कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख&nbsp;[[:साँचा:Starbox character]] पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 17:32, 24 जनवरी 2021 (UTC) :नमस्ते Hunnjazal जी, वैसे तो यह उपरोक्त शीह नामांकन ग़लत है क्योंकि ये लेख नहीं साँचा है। लेकिन मैंने देखा कि इस साँचे का कहीं भी इस्तेमाल नहीं हो रहा। क्या आप कुछ ऐसा कार्य कर रहे थे जो बीच में ही छूट गया? यदि उपयोग न हो रहा हो तो साँचा रखना उचित नहीं। जैसा हो अपनी राय दें।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:11, 10 फ़रवरी 2021 (UTC) ::इसके अलावा इस [[श़]] लेख पर भी आपकी राय चाहूँगा। अग्रिम धन्यवाद। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:12, 10 फ़रवरी 2021 (UTC) :::{{ping|SM7}} जी, यह उपरोक्त शीह नामांकन सही है क्योंकि ये साँचा गलत वर्तनी ('''साचाँ''':Starbox character) से बना हुआ है। इसलिये यह मुख्य स्थान में हैं। सही साँचा '''[[:साँचा:Starbox character]]''' नाम से मौजूद है। धन्यवाद[[सदस्य:Ts12rAc|Ts12rAc]] ([[सदस्य वार्ता:Ts12rAc|वार्ता]]) 16:15, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) ::नमस्ते SM7 जी और Ts12rAc जी, [[:साचाँ:Starbox character]] हटाया जा सकता है और यदि कहीं भी प्रयोग नहीं है, तो इसे हटाना और भी सरल है। शीह का लेख भी हटाना उचित है। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:20, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) :::जी, धन्यवाद! पहली बार में मैंने भी देखने में ग़लती कर दी ये दोनों साँचे एक दूसरे के डुप्लीकेट हैं। कोई बात नहीं। लेख वाले पर आपकी और राय चाहता था पर कोई बात नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:36, 12 फ़रवरी 2021 (UTC) == Wikimedia Foundation Community Board seats: Call for feedback meeting == The Wikimedia Foundation Board of Trustees is organizing a [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Call for feedback: Community Board seats/Ranked voting system|call for feedback about community selection processes]] between February 1 and March 14. While the Wikimedia Foundation and the movement have grown about five times in the past ten years, the Board’s structure and processes have remained basically the same. As the Board is designed today, we have a problem of capacity, performance, and lack of representation of the movement’s diversity. Direct elections tend to favor candidates from the leading language communities, regardless of how relevant their skills and experience might be in serving as a Board member, or contributing to the ability of the Board to perform its specific responsibilities. It is also a fact that the current processes have favored volunteers from North America and Western Europe. As a matter of fact, there had only been one member who served on the Board, from South Asia, in more than fifteen years of history. In the upcoming months, we need to renew three community seats and appoint three more community members in the new seats. This call for feedback is to see what processes can we all collaboratively design to promote and choose candidates that represent our movement and are prepared with the experience, skills, and insight to perform as trustees? In this regard, it would be good to have a community discussion to discuss the proposed ideas and share our thoughts, give feedback and contribute to the process. To discuss this, you are invited to a community meeting that is being organized on March 12 from 8 pm to 10 pm, and the meeting link to join is https://meet.google.com/umc-attq-kdt. You can add this meeting to your Google Calendar by [https://calendar.google.com/event?action=TEMPLATE&tmeid=MDNqcjRwaWxtZThnMXBodjJkYzZvam9sdXQga2N2ZWxhZ2EtY3RyQHdpa2ltZWRpYS5vcmc&tmsrc=kcvelaga-ctr%40wikimedia.org clicking here]. Please ping me if you have any questions. Thank you. --[[User:KCVelaga (WMF)]], 10:30, 8 मार्च 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21198421 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == Help == नमस्ते। आशा है कि आप अच्छे हैं। कृपया देखें कि क्या [[सैयद अदनान काकाखैल|इस लेख]] में कोई समस्या है। यदि हां, तो मुझे बताएं। धन्यवाद। [[सदस्य:Safi Mahfouz|Safi Mahfouz]] ([[सदस्य वार्ता:Safi Mahfouz|वार्ता]]) 07:18, 27 अप्रैल 2021 (UTC) == लेख [[मैरी एंटोइंटे]] == Hunnjazal जी नमस्ते, कृपया इस लेख को सही शीर्षक पर स्थानांतरित करें। मैंने तो मारी आंतुआनेत पढ़ा था। पर सर्च में कहीं मिल न रहा। अंग्रेजी विकिपीडिया पर उच्चारण में ट देखकर भी कन्फ्यूजन हुई। बड़ी हद तक आंतुआनेत नहीं तो आंत्वानेत हो सकता। इसे आप ही देखें कि क्या उचित है। अग्रिम धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:33, 15 मई 2021 (UTC) :नमस्ते [[User:SM7|SM7 जी]], मैं ज़रा-बहुत फ्रान्सीसी जानता हूँ। आपका कहा सही है और वास्तव में सही उच्चारण मारी आंत्वानेत है - 'oi' का सही उच्चारण 'वा', 'a' का 'आ' और 't' का 'त' होता है। फ्रान्सीसी और स्पेनी में 'ट' की ध्वनी है ही नहीं। मराठी विकि में [[:mr:मेरी आँत्वानेत]] लगभग सही है, लेकिन यहाँ अनुनासिक आना चाहिए, अनुस्वार नहीं। कार्य पूर्ण हुआ। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 19:34, 16 मई 2021 (UTC) == मंडावरा == नमस्ते Hunnjazal जी, आपने राजस्थान के नागौर जिले में स्थित एक गाँव का लेख बनाया है जिसका शीर्षक "मंडावरा" रखा है। हालांकि मेरे पास इसकी पुष्टि के स्रोत नहीं हैं लेकिन मुझे लगता है कि राजस्थान की सामान्य परम्परा के अनुरूप यह नाम मंडवाड़ा होना चाहिए। आपको ज्ञात ही है कि पश्चिमी भारत के अधिकतर भागों में ड़ और ढ़ को अंग्रेज़ी में क्रमशः r और rh से निरूपित किया जाता है जिसका सर्वव्यापी उदाहरण गढ़ को garh से निरुपित करना है। हालांकि यदि आपने यह शीर्षक कहीं देखकर लिखा है तो सही हो सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 22:16, 21 जून 2021 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सम्भव अवश्य है, लेकिन मुझे इस नाम के नागौर ज़िले के इस ग्राम के बारे में यूट्यूब विडियो मिले थे, जैसे कि: :* [https://www.youtube.com/watch?v=nu88GvGH-NU नागौर/मंडावरा। सड़क मरम्मत के दौरान तोड़ा स्पीड ब्रेकर! पुनर्निर्माण नहीं होने पर ग्रामीणों में रोष] :* [https://www.youtube.com/watch?v=7ObdrRQHANw श्री मावलिया माता हरिया जून (मोह माया मंदिर) मंडावरा नागौर] :* [https://www.youtube.com/watch?v=3qAob68Neas नागौर/मंडावरा। स्थाई पेयजल समस्या समाधान को लेकर ग्रामीणों ने सरपंच को सौंपा ज्ञापन] : और भी कई हैं। आरम्भ में मुझे भी मंडवाड़ा ही सही लगा था, लेकिन यह सब देखकर [[मंडावरा]] को नाम बनाया। अगर आपको अन्य जानकारी हो, तो अपने ज्ञानानुसार अवश्य बदल दें। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 01:54, 22 जून 2021 (UTC) ::वैसे तो ये यूट्यूब वाले मशीन अनुवाद जैसे लग रहे हैं लेकिन मेरे पास कोई साक्ष्य नहीं है ना ही मुझे पूर्ण जानकारी है अतः वर्तमान में आपके सुझावों को ही स्वीकृत करना सही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 22 जून 2021 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:31, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [Wikimedia Foundation elections 2021] Candidates meet with South Asia + ESEAP communities == Hello, As you may already know, the [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021|2021 Wikimedia Foundation Board of Trustees elections]] are from 4 August 2021 to 17 August 2021. Members of the Wikimedia community have the opportunity to elect four candidates to a three-year term. After a three-week-long Call for Candidates, there are [[:m:Template:WMF elections candidate/2021/candidates gallery|20 candidates for the 2021 election]]. An <u>event for community members to know and interact with the candidates</u> is being organized. During the event, the candidates will briefly introduce themselves and then answer questions from community members. The event details are as follows: *Date: 31 July 2021 (Saturday) *Timings: [https://zonestamp.toolforge.org/1627727412 check in your local time] :*Bangladesh: 4:30 pm to 7:00 pm :*India & Sri Lanka: 4:00 pm to 6:30 pm :*Nepal: 4:15 pm to 6:45 pm :*Pakistan & Maldives: 3:30 pm to 6:00 pm * Live interpretation is being provided in Hindi. *'''Please register using [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSflJge3dFia9ejDG57OOwAHDq9yqnTdVD0HWEsRBhS4PrLGIg/viewform?usp=sf_link this form] For more details, please visit the event page at [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP|Wikimedia Foundation elections/2021/Meetings/South Asia + ESEAP]]. Hope that you are able to join us, [[:m:User:KCVelaga (WMF)|KCVelaga (WMF)]], 06:32, 23 जुलाई 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21774692 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == लेख निर्माण अनुरोध == नमस्ते Hunnjazal जी, मैंने देखा आप आजकल इस विषय से संबंधित कार्य कर रहे हैं और पहले भी इन विषयों पर लेख बनाये हैं। अतः अनुरोध है कि [[:en:Taxonomy (biology)]] और [[:en:Taxonomic rank]] के संगत आधारभूत लेख बना दें; ये हिंदी विकिपीडिया पर अभी अनुपलब्ध हैं। [[वर्गिकी]] एवं [[जीववैज्ञानिक वर्गीकरण]] यहाँ मौज़ूद हैं। अभी किसी ने [[टैक्सोनॉमिक पदानुक्रम]] नाम से एक लेख बनाया है जिसे शीह नामंकित किया गया है। वैसे लग तो यही रहा कि इसे हटा कर दुबारा बनाना चाहिए (या इसे ही सुधार के भी रख सकते); मुझे इस विषय की जानकारी बहुत नहीं। अतः आपसे अनुरोध कर रहा। अग्रिम धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:32, 24 जुलाई 2021 (UTC) == विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करना भूलिएगा नही == आपका Hunnjazal, यह संदेश आपको इसलिए भेजा जा रहा है क्योंकि आप विकिमीडिया फाउंडेशन के वर्ष 2021 के बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के चुनावों में मतदान करने के योग्य हैं। इस बार चुनाव 18 अगस्त, 2021 को शुरू होंगे और 31 अगस्त, 2021 को बंद होंगे। विकिमीडिया फाउंडेशन, हिन्दी विकिपीडिया जैसी परियोजनाओं का संचालन करता है और इसके संचालन की जिम्मेदारी बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के हाथों में है। बोर्ड विकिमीडिया फाउंडेशन का निर्णय लेने वाला निकाय है। [[:m:Wikimedia Foundation Board of Trustees/Overview|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। इस साल कम्युनिटी के वोटों के आधार पर चार सीटों का चयन किया जाएगा। इन सीटों के लिए दुनिया भर से 19 उम्मीदवार मैदान में हैं। [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021/Candidates#Candidate_Table|बोर्ड ऑफ ट्रस्टीज़ के वर्ष 2021 के उम्मीदवारों के बारे में अधिक जानकारी यहां से प्राप्त करें]]। कम्युनिटी के लगभग 70,000 सदस्यों को मतदान के लिए आमंत्रण दिया गया है। जिसमें आप भी शामिल हैं! मतदान केवल 31 अगस्त 23:59 UTC तक जारी रहेगी। *[[:hi:Special:SecurePoll/vote/Wikimedia_Foundation_Board_Elections_2021|'''हिन्दी विकिपीडिया के सुरक्षित निर्वाचन पर जाकर मतदान करें''']]। अगर आप पहले ही मतदान कर चुके हैं, तो मतदान करने के लिए धन्यवाद और कृपया इस ई-मेल को नज़रअंदाज़ करें। लोग केवल एक बार वोट कर सकते हैं, भले ही उनके पास कितने भी अकाउंट हों। [[:m:Wikimedia Foundation elections/2021|इस चुनाव के बारे में अधिक जानकारी यहां से पढ़ें]]। [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:27, 26 अगस्त 2021 (UTC) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21937838 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == सम्मान == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Editors Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''योगदान बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आप यहाँ एकमात्र अच्छे उपयोगकर्ता हैं बाकी सब जोकर है |} :जी आपका बहुत-बहुत धन्यवाद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 18:11, 29 अगस्त 2021 (UTC) == HELP == Please edit https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%8A%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%B0 https://hi.wikipedia.org/s/mm74 Please change name of the article and translate from English wikipedia. Translate from template please [[सदस्य:Trueuser22|Trueuser22]] ([[सदस्य वार्ता:Trueuser22|वार्ता]]) 11:30, 31 अगस्त 2021 (UTC) == नमस्कार, सर ! == आप मेरे द्वारा दिए गए महत्वपूर्ण उल्लेखनीय योगदान का लेख / पेज बनाने में मदद कर सकते हैं । कृपया कष्ट करें ! [[सदस्य:ATTTTOOOTTTTA|ATTTTOOOTTTTA]] ([[सदस्य वार्ता:ATTTTOOOTTTTA|वार्ता]]) 09:09, 27 सितंबर 2021 (UTC) == आशदतला == नमस्ते Hunnjazal जी, आपने [[आशदतला]] निर्मित किया है जिसकी वर्तनी मुझे ठीक नहीं लग रही। मुझे लगता है इसका अंत ल्य अथवा लया पर होगा। मुझे इसका बंगाली संस्करण नहीं मिला अतः स्पष्टता कम रही। कृपया एक बार पुनः अवलोकन कीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 02:30, 28 सितंबर 2021 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|संजीव कुमार}} जी, वास्तव में इसके बारे में मुझे भी सन्देह है। लेकिन अगर आप खोजें जो Ashadtalya का बंगाली रूप [https://www.google.com/search?q=আশদতলা+-আশদতল্যা আশদতলা] उसके दूसरे रूप [https://www.google.com/search?q=আশাদতাল্যা+-আশদতলা আশাদতাল্যা] और [https://www.google.com/search?q=আশদতাল্যা+-আশদতলা আশদতাল্যা] से कई अधिक (हज़ारों से एक का अनुपात में) मिलता है। ठीक यही इस स्थान से सम्बन्धित विडियों में मिलता है - मसलन यह [https://www.youtube.com/watch?v=sAJyHjYBYhs एक स्थानीय स्कूल से समन्धित विडियो] है, जिसमें एक बंगाली लिपि का चिन्ह भी दिखता है। कभी-कभी जनगणना दस्तावेज़ों में नाम गलत दर्ज कर लिया जाता है जाता है जिसका अनुसरण विकिपीडिया पर हो जाता है। सम्भव है कि ऐसा यहाँ भी हुआ हो। आप भी ज़रा खोज करें और अगर आपको आशदतल्या या आशादतल्या सही लगे तो पृष्ठ स्थानांतरित कर लीजिए। मुझे कोई आपत्ति नहीं। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 06:22, 30 सितंबर 2021 (UTC) ::मैंने लिखने से पहले खोज लिया था, मुझे कुछ समझ में आने लायक मिलता तो वो साक्ष्य मैं पहले ही उनके साथ चर्चा आरम्भ करता। आपके उद्धरणों को देखते हुये अभी के लिए इसे इसी स्वरूप में चलने देते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:11, 4 अक्टूबर 2021 (UTC) == अगस्त्य मला == मुझे लगता है इसका शीर्षक "अगस्त्य माला" होना चाहिए। हालांकि मैं मेरे साधारण से अनुभव से कह रहा हूँ अतः यदि यह सही हो तो सुधार कीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 25 नवम्बर 2021 (UTC) :आपने [[अगसत्यमाला संरक्षित जैवमंडल]] में भी कुछ सुधार किये थे अतः मेरे अनुसार दोनों के शीर्षकों में समरूपता होनी चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:14, 25 नवम्बर 2021 (UTC) :: नमस्ते {{सुनो|संजीव कुमार}} जी, सम्भव है। மலை के में ம (म) के बाद आ की मात्रा होती तो यह மா होना चहिये। उच्चारण में भी यह मुझे "मा" से अधिक "म" प्रतीत होता है (यूट्यूब देखिए)। फिर भी अगर आपको तमिल से परिचय हो और माला ठीक लगे तो बदल दीजिए। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:11, 26 नवम्बर 2021 (UTC) :::नहीं, मुझे तमिल नहीं आती, मैं केवल ऐसे हिन्दी में सुने हुये और अन्य पृष्ठ के शीर्षक में लिखे हुये के अनुसार लिख रहा हूँ। यदि यह "म" है तो अन्य लेख में भी म ही होना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:02, 26 नवम्बर 2021 (UTC) :: {{Done}} - जी, ठीक कहते हैं। बदलकर मला कर दिया। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 03:15, 27 नवम्बर 2021 (UTC) == [[सामान्य धवल पण्डुक]] == नमस्ते Hunnjazal जी, उपरोक्त नाम समझ में नहीं आया। इसका आम नाम मात्र पंडुक है, अन्य नाम गूँगी। स्निपेट व्यू में [https://www.google.com/search?q=Eurasian+collared+dove+salim+ali&client=firefox-b-d&sxsrf=AOaemvJLzu0YWy2Zi4pTLzGNnZMs0WJn2Q:1641889086929&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=2ahUKEwj0tqW-oan1AhWc7HMBHaPNA_EQ_AUoAXoECAEQCw&biw=1366&bih=592&dpr=1 यहाँ] देख सकते हैं। अनुवाद भी किया होता तो Eurasian collared का अनुवाद सामान्य धवल कैसे ?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:22, 11 जनवरी 2022 (UTC) :नमस्ते {{सुनो|SM7}} जी, मेरा बनाया नाम नहीं है। [[पण्डुक (पक्षी)|पण्डुक]] का अर्थ "dove" है, जिसमें बहुत सी जातियाँ आती हैं। "Eurasian collared dove" इनमें से एक विशेष पण्डुक जाति है, जिसका वैज्ञानिक नाम "Streptopelia decaocto" है। "[https://www.google.com/books/edition/Indian_Scientific_Nomenclature_of_Birds/sjxBAAAAYAAJ Indian Scientific Nomenclature of Birds]" के अनुसार इसका हिन्दी नाम "सामान्य धवल पण्डुक" है। कोई अन्य विकल्प हो तो अवश्य बताएँ! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:18, 11 जनवरी 2022 (UTC) ::उपरोक्त दशा बहुत सी चिड़ियों के नाम में है जहाँ एक जाति अथवा वंश का नाम भी वही होता और उस जाति की सबसे आम प्रजाति की चिड़िया का नाम भी वही होता है। ऐसे में जबकि पूरे समूहवाची नाम के लिए अलग से लेख वैज्ञानिक नाम [[:कोलम्बिडाए]] से बनाया हुआ है तो साधारण नाम उस समूह की सबसे आम प्रजाति को देना उचित होता। ::बाक़ी आप रघुवीरीय अनुवाद को हिंदी नाम मानते हों तो इस तरह के नाम, संदर्भ के साथ, यह कह कर जोड़ सकते हैं कि यह शब्दावली में दिया नाम है। दवे साहब संस्कृत नाम के विशेषज्ञ थे, उन्होंने पंडुक का नाम अपाण्डुर-कपोत लिखा है शायद (गूगल पुस्तक पर झलक उपलब्ध नहीं) पता नहीं उनकी किताब में हिंदी नाम दिया हुआ है अथवा नहीं। विकल्प पहले ही मैंने कड़ी में सुझाया है, सालिम अली की पुस्तक में हिंदी के आम चलन के नाम दिए हुए हैं न कि इस तरह के विद्वत्ता दिखाने के लिए गढ़े हुए नाम। रघुवीर और दवे ने जीवन में एक बार भी यह चिड़िया देखी होती तो हिंदी नाम में ''धवल'' शब्द तो न रखते। आप भी ऐसी शब्दावलियों में दिये गये नाम को तथाकथित मानक हिंदी नाम मानना चाहें और विकिपीडिया पर शब्दावली के अनुसार नाम रखना पसंद करें तो क्या ही बात है!--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:35, 11 जनवरी 2022 (UTC) ::हमारे लिए [[विकिपीडिया:OR]] वर्जित है, इसलिए जहाँ तक सम्भव हो हमें स्रोतों पर निर्भर करना चाहिए। पण्डुक/पंडुक हिन्दी के कई शब्दकोशों में अन्य/सभी Dove जातियों के लिए भी प्रयोग में है - उदाहरण के लिए [https://www.google.com/books/edition/English_Hindi_Dictionary_for_the_Use_of/eYteAAAAcAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%81%E0%A4%95+dictionary&pg=PA234&printsec=frontcover स्रोत१], [https://www.google.com/books/edition/Sanshipt_English_Hindi_Dictionary/Sy23ZpBqzdAC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A5%81%E0%A4%95+dictionary&pg=PA102&printsec=frontcover स्रोत२], और कई अन्य। पण्डुक, कपोतक, पँड़की सभी किसी भी Dove के लिए प्रयोग करे जा सकते हैं। मुझे "सामान्य धवल" से कोई लगाव नहीं लेकिन स्रोतों से लग रहा है कि इसका सन्दर्भ प्राचीन हो सकता है - मसलन [https://www.google.com/books/edition/Birds_in_Sanskrit_Literature/1HgX8B4FQHEC?hl=en&gbpv=1&dq=%22ring+dove%22+hindi&pg=PA258&printsec=frontcover यह देखें]। इसके आधार पर शायद यूरेशियाई सूत्रकण्ठ पण्डुक भी चल सकता है? आपकी क्या राय है? --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 03:39, 12 जनवरी 2022 (UTC) :::विकिपीडिया पर मूल शोध मनाहीं का यह अर्थ तो नहीं कि संदर्भों की खोज में पर्याप्त शोध भी न किया जाय और अगर कई तरह के संदर्भ मिल रहे हों तो उनमें से सबसे बेहतर चुनने में सहज बुद्धि के प्रयोग के बजाय शब्दावली को प्रमाण मान लिया जाय। मुझे इस बात से इनकार नहीं कि पंडुक किसी भी अन्य प्रजाति की पंडुक को कहा जा सकता; लेकिन इसके इतर किसी अन्य प्रजाति की पंडुक को केवल पंडुक नहीं कहा जा सकता जब इन्हें अलग-अलग बताना हो; बाकियों के साथ कोई अन्य शब्द जोड़ना होगा। जबकि यह इस पंडुक समूह की सबसे आम चिड़िया है और इसे मात्र "पंडुक" कहा जा सकता है/रहा है। अगर इसे भी अलग से शब्द जोड़ कर चिह्नित करना है तो भी इसे धोर- या धौला- जोड़कर लिखना उचित रहेगा (आपके दिए दवे साहब [https://www.google.com/books/edition/Birds_in_Sanskrit_Literature/1HgX8B4FQHEC?hl=en&gbpv=1&dq=%22ring+dove%22+hindi&pg=PA258&printsec=frontcover वाले स्रोत] के आधार पर)। अन्यथा स्रोत तो इसके केवल फ़ाख्ता कहे जाने के भी हैं ([https://books.google.co.in/books?id=G-9wcYD94kcC&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA29&dq=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&hl=hi&pg=PA29#v=onepage&q=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&f=false यहाँ देखें]) फिर वहीँ मामला अटकेगा कि फ़ाख़्ता किसी भी पंडुक को कहा जा सकता; अलग करने के लिए धोर-फ़ाख़्ता ([https://books.google.co.in/books?id=55JEBAAAQBAJ&newbks=1&newbks_redir=0&lpg=PA43&dq=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&hl=hi&pg=PA43#v=onepage&q=Eurasian%20collared%20dove%20hindi&f=false यहाँ] और जो सालिम अली की पुस्तक का [https://www.google.com/search?q=Eurasian+collared+dove+salim+ali&client=firefox-b-d&sxsrf=AOaemvJLzu0YWy2Zi4pTLzGNnZMs0WJn2Q:1641889086929&source=lnms&tbm=bks&sa=X&ved=2ahUKEwj0tqW-oan1AhWc7HMBHaPNA_EQ_AUoAXoECAEQCw&biw=1366&bih=592&dpr=1 यहाँ] संदर्भ दिया) भी लिखा जा रहा है। ऐसी दशा में आप किस संदर्भ को अधिक बेहतर मानेंगे? रघुवीर की शब्दावली को, संस्कृत विद्वान् दवे साहब को अथवा फ़ील्ड में काम करने वाले सहज प्रचलन से वाक़िफ़ लोगों को?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:06, 12 जनवरी 2022 (UTC) ::::मैं असहमत हूँ। यह कहाँ लिखा है कि केवल इसी जाति को पंडुक कहा जा सकता है? यह अभिकथन मूल शोध है। इसके विपरीत मैं आपको सीधा कई शब्दकोशों में सन्दर्भ दिखा चुका हूँ कि किसी भी dove कहलाने वाले पक्षी को पंडुक कहा जा सकता है। यह स्रोत-आधारित है। [https://www.google.com/books/edition/Rajpal_Pocket_English_Hindi_Dictionary/wO4JSxsmLCUC?hl=en&gbpv=1&dq=dictionary+%E0%A4%AB%E0%A4%BC%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BC%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE&pg=PA132&printsec=frontcover फ़ाख़्ता] का अर्थ हिन्दी में पंडुक ही मिल रहा है। मुझे किसी भी नाम से कोई लगाव नहीं। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:49, 12 जनवरी 2022 (UTC) :::::असहमत आप इस बात से हैं कि इस प्रजाति को पंडुक कहा जाय। ठीक है। तो अभी इसका नाम क्या रखना चाहेंगे (आप खुद ही यह भी संदर्भ दे चुके हैं कि इसे हिंदी में धौर- या धौला-पंडुक कहा जाता है [https://www.google.com/books/edition/Birds_in_Sanskrit_Literature/1HgX8B4FQHEC?hl=en&gbpv=1&dq=%22ring+dove%22+hindi&pg=PA258&printsec=frontcover स्रोत])?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:15, 12 जनवरी 2022 (UTC) :धौर पण्डुक और धौला पण्डुक से मुझे कोई आपत्ति नहीं। मुझे स्वीकार है। क्या कहते हैं - बदल दिया जाए? --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 01:09, 13 जनवरी 2022 (UTC) :: {{Done}} - बदल दिया गया। वार्ता और सूझाव के लिए धन्यवाद, SM7 जी! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 16:34, 13 जनवरी 2022 (UTC) :::धन्यवाद आपको भी। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:48, 14 जनवरी 2022 (UTC) == [[:श्रेणी:पानी के चश्में]] == नमस्ते Hunnjazal जी, उपरोक्त श्रेणी और इसकी उपश्रेणियों में आपने "चश्में" शब्द का प्रयोग किया है। मुझे लगता है "चश्मा" एकवचन है और "चश्मे" बहुवचन है और इनमें "चश्में" की जगह "चश्मे" का प्रयोग पर्याप्त होता। क्या मैं ग़लत हूँ? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:25, 10 फ़रवरी 2022 (UTC) ==निवेदन== {{सुनो|स:Hunnjazal}} साहब क्या आप [[अलका नूपुर]] पृष्ठ पर अंतिम संपादन को पुनरीक्षित करने की कृपा करेंगे? [[विशेष:योगदान/117.234.234.115|117.234.234.115]] ([[सदस्य वार्ता:117.234.234.115|वार्ता]]) 08:16, 6 अप्रैल 2022 (UTC) == Improve articles on Hindi == Can you improve the following articles on Hindi by translating from English wikipidea [[धारापुरम]] [[ऊतियूर]] [[अमृता विश्‍व विद्यापीठम्]] [[अमृता विद्यालयम्]] It would be a great help for readers. thank you [[सदस्य:Kjjbjbk|Kjjbjbk]] ([[सदस्य वार्ता:Kjjbjbk|वार्ता]]) 15:48, 7 जुलाई 2022 (UTC) :@[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] Please also improve the pages by translating from english wikipidea :[[एट्टिमडै]], [[एट्टिमडै रेलवे स्टेशन]] [[सदस्य:Kjjbjbk|Kjjbjbk]] ([[सदस्य वार्ता:Kjjbjbk|वार्ता]]) 15:47, 10 जुलाई 2022 (UTC) ::[[करणमपेट्टई]] page should be moved/renamed to "कारणमपेट्टई". This is the right spelling. [[सदस्य:Udhayanidhi7530|Udhayanidhi7530]] ([[सदस्य वार्ता:Udhayanidhi7530|वार्ता]]) 07:20, 30 जुलाई 2022 (UTC) == टिटहरी और टिट्टिभ == नमस्ते हुंजाजल जी, किसी ने IP द्वारा संपादन करते हुए संपादन सारांश में यह मुद्दा उठाया है [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF:2405:201:401B:9AE2:E9ED:B662:E686:36D8&curid=1383888&action=history यहाँ], (टिटहरी के विषय में विकीपीडिया पर दी हुई जानकारी अंग्रेज़ी नाम lapwing के अंतर्गत देखनी चाहिए. विकीपीडिया ने sandpiper पक्षी के विषय में जानकारी देते हुए टिटहरी नाम का प्रयोग किया है लेकिन असल में टिटहरी नाम के पक्षी का अंग्रेज़ी नाम lapwing है.लैपविंग और सैंड पाइपर दोनों के चित्र देखने पर यह भ्रान्ति दूर हो जाती है.) और [[टिटहरी]] और [[टिट्टिभ]] दो लेख हैं। कृपया इसे सुलझाएँ। प्रथम दृष्टया तो आपत्ति सही लग रही। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:26, 12 जुलाई 2022 (UTC) == WikiConference India 2023: Program submissions and Scholarships form are now open == Dear Wikimedian, We are really glad to inform you that '''[[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]''' has been successfully funded and it will take place from 3 to 5 March 2023. The theme of the conference will be '''Strengthening the Bonds'''. We also have exciting updates about the Program and Scholarships. The applications for scholarships and program submissions are already open! You can find the form for scholarship '''[[:m:WikiConference India 2023/Scholarships|here]]''' and for program you can go '''[[:m:WikiConference India 2023/Program Submissions|here]]'''. For more information and regular updates please visit the Conference [[:m:WikiConference India 2023|Meta page]]. If you have something in mind you can write on [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. ‘‘‘Note’’’: Scholarship form and the Program submissions will be open from '''11 November 2022, 00:00 IST''' and the last date to submit is '''27 November 2022, 23:59 IST'''. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 11:24, 16 नवम्बर 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24082246 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Help us organize! == Dear Wikimedian, You may already know that the third iteration of [[:m:WikiConference_India_2023|WikiConference India]] is happening in March 2023. We have recently opened [[:m:WikiConference_India_2023/Scholarships|scholarship applications]] and [[:WikiConference_India_2023/Program_Submissions|session submissions for the program]]. As it is a huge conference, we will definitely need help with organizing. As you have been significantly involved in contributing to Wikimedia projects related to Indic languages, we wanted to reach out to you and see if you are interested in helping us. We have different teams that might interest you, such as communications, scholarships, programs, event management etc. If you are interested, please fill in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdN7EpOETVPQJ6IG6OX_fTUwilh7MKKVX75DZs6Oj6SgbP9yA/viewform?usp=sf_link this form]. Let us know if you have any questions on the [[:m:Talk: WikiConference_India_2023|event talk page]]. Thank you [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 15:21, 18 नवम्बर 2022 (UTC) (on behalf of the WCI Organizing Committee) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24094749 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == WikiConference India 2023: Open Community Call and Extension of program and scholarship submissions deadline == Dear Wikimedian, Thank you for supporting Wiki Conference India 2023. We are humbled by the number of applications we have received and hope to learn more about the work that you all have been doing to take the movement forward. In order to offer flexibility, we have recently extended our deadline for the Program and Scholarships submission- you can find all the details on our [[:m:WikiConference India 2023|Meta Page]]. COT is working hard to ensure we bring together a conference that is truly meaningful and impactful for our movement and one that brings us all together. With an intent to be inclusive and transparent in our process, we are committed to organizing community sessions at regular intervals for sharing updates and to offer an opportunity to the community for engagement and review. Following the same, we are hosting the first Open Community Call on the 3rd of December, 2022. We wish to use this space to discuss the progress and answer any questions, concerns or clarifications, about the conference and the Program/Scholarships. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call * '''WCI 2023 Open Community Call''' * '''Date''': 3rd December 2022 * '''Time''': 1800-1900 (IST) * '''Google Link'''': https://meet.google.com/cwa-bgwi-ryx Furthermore, we are pleased to share the email id of the conference contact@wikiconferenceindia.org which is where you could share any thoughts, inputs, suggestions, or questions and someone from the COT will reach out to you. Alternatively, leave us a message on the Conference [[:m:Talk:WikiConference India 2023|talk page]]. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:21, 2 दिसम्बर 2022 (UTC) On Behalf of, WCI 2023 Core organizing team. <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_scholarships_and_program&oldid=24083503 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:बौना सूअर|बौना सूअर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:बौना सूअर|बौना सूअर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|मापदंड ल4]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल4|ल4]]{{*}} प्रतिलिपि लेख'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वो लेख आते हैं जो किसी पुराने लेख की प्रतिलिपि हैं। इसमें वे लेख भी आते हैं जो किसी ऐसे विषय पर बनाए गए हैं जिनपर पहले से लेख मौजूद है और पुराना लेख नए लेख से बेहतर है। कृपया लेख बनाने से पहले उस शीर्षक के लिये [[विशेष:Search|खोज]] कर लिया करें। यदि आप इस विषय पर और लिखना चाहते हैं तो मूल लेख पर लिखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 15:47, 15 दिसम्बर 2022 (UTC) :{{सुनो|Mnhrdng}} जी, यह मैने पहले देख लिया था और लेख-विलय करने वाला था। आगे के लिए इसके लिए सही टैग <nowiki>merge</nowiki> है, या स्वयं लेख विलय कर सकते हैं। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 08:08, 16 दिसम्बर 2022 (UTC) ::मार्गदर्श के लिए धन्नयवाद जी [[सदस्य:Mnhrdng|मनोहर ]] ([[सदस्य वार्ता:Mnhrdng|वार्ता]]) 15:41, 17 दिसम्बर 2022 (UTC) == WikiConference India 2023:WCI2023 Open Community call on 18 December 2022 == Dear Wikimedian, As you may know, we are hosting regular calls with the communities for [[:m:WikiConference India 2023|WikiConference India 2023]]. This message is for the second Open Community Call which is scheduled on the 18th of December, 2022 (Today) from 7:00 to 8:00 pm to answer any questions, concerns, or clarifications, take inputs from the communities, and give a few updates related to the conference from our end. Please add the following to your respective calendars and we look forward to seeing you on the call. * [WCI 2023] Open Community Call * Date: 18 December 2022 * Time: 1900-2000 [7 pm to 8 pm] (IST) * Google Link: https://meet.google.com/wpm-ofpx-vei Furthermore, we are pleased to share the telegram group created for the community members who are interested to be a part of WikiConference India 2023 and share any thoughts, inputs, suggestions, or questions. Link to join the telegram group: https://t.me/+X9RLByiOxpAyNDZl. Alternatively, you can also leave us a message on the [[:m:Talk:WikiConference India 2023|Conference talk page]]. Regards [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 08:11, 18 दिसम्बर 2022 (UTC) <small> On Behalf of, WCI 2023 Organizing team </small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2023_active_users,_organizing_teams&oldid=24099166 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Nitesh Gill@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == नव वर्ष == == नए साल की शुभकामनाएँ, Hunnjazal! == <div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!-- -->" class="plainlinks"> [[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]] {{Paragraph break}} {{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}} '''Hunnjazal''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद। <br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br /> </div> &nbsp;&nbsp;&nbsp;''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}'' {{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks --> ::आपको भी नव वर्ष २०२३ की हार्दिक शुभकामनाएँ, मनीष जी ({{सुनो|Mnhrdng }}) --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 20:34, 31 दिसम्बर 2022 (UTC) == क़ादियाँ == Greetings User:Hunnjazal, as you have edited [[क़ादियाँ]] and given your knowledge of Hindi-Urdu, I would appreciate if you could kindly have a look at [[वार्ता:क़ादियाँ]], as well as its corresponding talk page on English Wikipedia, [[:en:Talk:Qadian]]. Thank your for your time. With regards, [[सदस्य:Anupam|Anupam]] ([[सदस्य वार्ता:Anupam|वार्ता]]) 01:30, 4 जनवरी 2023 (UTC) == टिप्पणी == माननीय @[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] जी।कृपया इस लेख में आप अपना टिप्पणी दीजिये।<br> [[सच्चिदानंद_भारती|सच्चिदानंद भारती]] <span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 17:52, 5 जनवरी 2023 (UTC) == WPMILHIST Infobox style साँचे में आपके सम्पादन का प्रभाव == नमस्ते Hunnjazal जी, आपने {{tl|WPMILHIST Infobox style}} को लुआ पर स्थानान्तरित किया लेकिन मुझे लगता है सम्बंधित लुआ का संस्करण उपयुक्त नहीं था अतः यह उचित प्रारूप में दिखाई नहीं दे रहा है। इसके अतिरिक्त इसकी वजह से {{tl|ज्ञानसन्दूक सैन्य संघर्ष}} जैसे साँचों में भी गड़बड़ियाँ हो गयी हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 4 मार्च 2023 (UTC) :मुझे चेताने के लिए धन्यवाद संजीव जी। मैने पूर्ववत कर दिया है? ज़रा देख कर बताएँ की त्रुटी ठीक हुई? कठिनाई के लिए खेद! --[[सदस्य:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[सदस्य वार्ता:Hunnjazal|वार्ता]]) 05:33, 6 मार्च 2023 (UTC) == क़ायमगंज == Greetings User:Hunnjazal, the article for [[कायमगंज|क़ायमगंज]] is missing the nuqta in the title. I would appreciate if you could correct this. Thanks, [[सदस्य:Anupam|Anupam]] ([[सदस्य वार्ता:Anupam|वार्ता]]) 01:59, 9 मार्च 2023 (UTC) :[[हिना खान|This article]] is also missing the nuqta, as is [[सौमित्र खान|this one]] and [[करोल बाग|this one]]. Thanks, [[सदस्य:Anupam|Anupam]] ([[सदस्य वार्ता:Anupam|वार्ता]]) 14:26, 21 मार्च 2023 (UTC) == [[नासिका]] के स्थानांतरण के संबंध में == [[नासिका]] का अनुवाद nostril के रूप में आपने किया है जो कि गलत है, नासिका CSTT के अनुसार nose, [[नाक]] का अनुवाद है। nostril के लिए सही अनुवाद नथना, नासारंध्र, नथुना या नासाद्वार है। [[सदस्य:Ashvin Kaitabhya|Ashvin Kaitabhya]] ([[सदस्य वार्ता:Ashvin Kaitabhya|वार्ता]]) 10:51, 14 जुलाई 2023 (UTC) == [[:श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ|श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ|श्रेणी:हरियाणा की जातियाँ]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 19:08, 24 नवम्बर 2023 (UTC) == Translation request == Hello, Hunnjazal. Can you translate and upload the article about the national currency [[:en:Azerbaijani manat]] in Hindi Wikipedia? Yours sincerely, [[सदस्य:Oirattas|Oirattas]] ([[सदस्य वार्ता:Oirattas|वार्ता]]) 18:36, 12 सितंबर 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Hunnjazal. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Hindi Wikipedia? Yours sincerely, [[सदस्य:Oirattas|Oirattas]] ([[सदस्य वार्ता:Oirattas|वार्ता]]) 18:40, 12 सितंबर 2024 (UTC) == [[:रेशमी चींटीख़ोर|रेशमी चींटीख़ोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:रेशमी चींटीख़ोर|रेशमी चींटीख़ोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|मापदंड ल5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल5|ल5]]{{*}} खराब मशीनी अनुवाद'''</center> इस मापदंड के अंतर्गत वे लेख आते हैं जो किसी अन्य भाषा के लेख का अत्यधिक खराब मशीनी अनुवाद हैं जिन्हें सुधारने की तुलना में दुबारा शुरू से लिखना अधिक उचित होगा। यदि आपने यह लेख किसी अन्य भाषा के विकिपीडिया से अनूदित कर के यहाँ डाला है और आप इसका अनुवाद सुधारना चाहते हैं तो कृपया अनुवाद सुधार सम्पूर्ण होने से पहले लेख को मुख्य नामस्थान में ना डालें, बलकी अपने सदस्य उप-पृष्ठ की तरह उसका अनुवाद करें। अनुवाद सम्पूर्ण होने पर आप उसे मुख्य नामस्थान में [[वि:स्थानांतरण|स्थानांतरित]] कर सकते हैं। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।<!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:41, 25 अप्रैल 2025 (UTC) == [[:अज़रबेजानी भाषा|अज़रबेजानी भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अज़रबेजानी भाषा|अज़रबेजानी भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:अजेरी भाषा|अजेरी भाषा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अजेरी भाषा|अजेरी भाषा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुननिर्दर्शन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:अज़रबेजान|अज़रबेजान]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अज़रबेजान|अज़रबेजान]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:पश्तून|पश्तून]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:पश्तून|पश्तून]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित पुनर्निर्देशन यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:कोत दिवुआर|कोत दिवुआर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोत दिवुआर|कोत दिवुआर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:41, 14 अगस्त 2026 (UTC) mq1o711547p4kk0ebcbg4ctxcg1ilde कोमे राष्ट्रीय उद्यान 0 99358 6598853 6546271 2026-08-14T09:40:36Z अमर तिवारी 932885 6598853 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = कोमोए राष्ट्रीय उद्यान | iucn_category = II | image = Comoe savannah.jpg | image_caption = Comoé National Park savannah with rainbow | pushpin_map = Côte d'Ivoire | map_caption = कोत दिव्वर में अवस्थिति | pushpin_relief = yes | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | location = {{CIV}} | module = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1982 <small>(छठा [[विश्व धरोहर समिति|अधिवेशन]])</small> | designation1_type = प्राकृतिक | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/227 227] | designation1_free1name = क्षेत्र | designation1_free1value = अफ़्रीका | designation1_free2name = संकटग्रस्त | designation1_free2value = 2003–2017<ref>[https://whc.unesco.org/en/news/1682/ The World Heritage site of Comoé National Park in Côte d’Ivoire no longer in danger] at [[UNESCO]] website</ref> }} | coordinates = {{coord|09|09|49|N|03|46|21|W|display=inline}} | established = 1983 | area = {{convert|11500|km2|mi2|abbr=on}} }} '''कोमोए राष्ट्रीय उद्यान''' ({{langx|fr|Parc national de la Comoé|italic=no}}) उत्तर-पूर्वी [[कोत दिव्वार]] के [[ज़ाँज़ाँ ज़िला|ज़ाँज़ाँ]] और [[सावान ज़िला|सावान]] ज़िलों में स्थित एक महत्त्वपूर्ण [[मानव और जैवमंडल कार्यक्रम|जीवमंडल संरक्षित क्षेत्र]] तथा [[यूनेस्को]] द्वारा मान्यता प्राप्त [[विश्व धरोहर|विश्व धरोहर स्थल]] है। लगभग 11,500 वर्ग किलोमीटर में फैला यह उद्यान [[पश्चिमी अफ्रीका]] का सबसे विशाल [[संरक्षित क्षेत्र]] माना जाता है, जो आर्द्र गिनी सवाना से लेकर शुष्क सूडानी क्षेत्र तक विस्तृत है।<ref name="book">{{cite book|last1=कोनाटे|first1=सौलेमेन|last2=कैम्पमैन|first2=डोरोथिया|title=Biodiversity Atlas of West Africa, Volume III: Côte d'Ivoire|date=2010|publisher=आबिदजान और फ्रैंकफर्ट/मेन|location= बायोटा|isbn=978-3-9813933-2-3}}<!--|accessdate=29 July 2015--></ref> इस उद्यान की सबसे विशिष्ट विशेषता इसकी तीव्र उत्तर-दक्षिण जलवायु प्रवणता है, जो इसे असाधारण जैव-विविधता का आश्रय बनाती है। इस विविध जलवायु के कारण यहाँ अनेक प्रकार के आवास विकसित हुए हैं, जिनमें [[सवाना]], गैलरी वन, नदी तट के घास के मैदान, चट्टानी उभार और [[पर्यावास विखंडन|वन-द्वीप]] जैसे पारिस्थितिक तंत्र सम्मिलित हैं। यही विविधता अनेक पशु और पादप प्रजातियों को आश्रय प्रदान करती है, जिनमें से कुछ के लिए यह क्षेत्र अंतिम शरणस्थली के रूप में भी कार्य करता है। इस प्रकार, कोमोए राष्ट्रीय उद्यान न केवल प्राकृतिक संपदा का भंडार है, बल्कि पारिस्थितिक संतुलन और संरक्षण की दृष्टि से भी अत्यंत महत्वपूर्ण स्थल है। कोमोए राष्ट्रीय उद्यान को प्रारंभ में यूनेस्को की विश्व धरोहर सूची में मुख्यतः कोमोए नदी के आसपास पाई जाने वाली अद्वितीय वनस्पति विविधता के कारण सम्मिलित किया गया था। इस क्षेत्र की विशेषता यह है कि यहाँ [[उष्णकटिबंधीय वर्षा-वन|उष्णकटिबंधीय वर्षावनों]] के प्राचीन अवशेष भी विद्यमान हैं, जो सामान्यतः अधिक दक्षिणी क्षेत्रों में पाए जाते हैं।<ref name=WHC>{{cite web|title=Wildlife authority of Côte d'Ivoire awarded Rapid Response Facility grant to combat poaching after period of civil unrest|url=https://whc.unesco.org/en/news/621/|publisher=[[यूनेस्को]]|accessdate=4 अगस्त 2015}}</ref> दो प्रमुख नदियों के बीच स्थित यह सुव्यवस्थित मैदान अपेक्षाकृत कम उपजाऊ मिट्टी के बावजूद ऐसी नमी-संतुलित परिस्थितियाँ प्रदान करता है, जो इसे आसपास के क्षेत्रों की तुलना में अधिक समृद्ध [[जैव विविधता|जैव-विविधता]] का आश्रय बनाती हैं। किन्तु समय के साथ इस उद्यान को अनेक चुनौतियों का सामना करना पड़ा। वर्ष 2003 में अवैध शिकार, अपर्याप्त प्रबंधन और मवेशियों द्वारा अत्यधिक चराई जैसी समस्याओं के कारण इसे संकटग्रस्त विश्व धरोहर स्थलों की सूची में शामिल कर लिया गया।<ref>[https://whc.unesco.org/en/news/1682/ The World Heritage site of Comoé National Park in Côte d’Ivoire no longer in danger] [[यूनेस्को]] की वेबसाइटपर उपलब्ध जानकारी के अनुसार</ref> प्रथम आइवोरियन गृहयुद्ध के आरंभ के बाद ये समस्याएँ और भी गंभीर हो गईं, जिससे उद्यान की पारिस्थितिक स्थिति प्रभावित हुई। हालाँकि, संरक्षण प्रयासों में सुधार और वन्यजीवों तथा उनके आवास की बेहतर सुरक्षा के परिणामस्वरूप स्थिति में उल्लेखनीय परिवर्तन आया। इसी के फलस्वरूप विश्व धरोहर समिति का 41वाँ सत्र (2–12 जुलाई 2017) में यह निर्णय लिया गया कि कोमोए राष्ट्रीय उद्यान को संकटग्रस्त विश्व धरोहरों की सूची से हटा दिया जाए। यह निर्णय इस उद्यान के संरक्षण की दिशा में किए गए सफल प्रयासों और अंतरराष्ट्रीय सहयोग का प्रमाण है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:अफ़्रीका]] [[श्रेणी:कोत दिव्वार में विश्व धरोहर स्थल]] 5hd342ranbvufc6bba1rt0gs77lck1u 6598854 6598853 2026-08-14T09:41:42Z अमर तिवारी 932885 6598854 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = कोमोए राष्ट्रीय उद्यान | iucn_category = II | image = Comoe savannah.jpg | image_caption = Comoé National Park savannah with rainbow | pushpin_map = Côte d'Ivoire | map_caption = कोत दिव्वर में अवस्थिति | pushpin_relief = yes | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | location = {{CIV}} | module = {{designation list | embed=yes | designation1 = WHS | designation1_date = 1982 <small>(छठा [[विश्व धरोहर समिति|अधिवेशन]])</small> | designation1_type = प्राकृतिक | designation1_criteria = ix, x | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/227 227] | designation1_free1name = क्षेत्र | designation1_free1value = अफ़्रीका | designation1_free2name = संकटग्रस्त | designation1_free2value = 2003–2017<ref>[https://whc.unesco.org/en/news/1682/ The World Heritage site of Comoé National Park in Côte d’Ivoire no longer in danger] at [[UNESCO]] website</ref> }} | coordinates = {{coord|09|09|49|N|03|46|21|W|display=inline}} | established = 1983 | area = {{convert|11500|km2|mi2|abbr=on}} }} '''कोमोए राष्ट्रीय उद्यान''' ({{langx|fr|Parc national de la Comoé|italic=no}}) उत्तर-पूर्वी [[कोत दिव्वार]] के [[ज़ाँज़ाँ ज़िला|ज़ाँज़ाँ]] और [[सावान ज़िला|सावान]] ज़िलों में स्थित एक महत्त्वपूर्ण [[मानव और जैवमंडल कार्यक्रम|जीवमंडल संरक्षित क्षेत्र]] तथा [[यूनेस्को]] द्वारा मान्यता प्राप्त [[विश्व धरोहर|विश्व धरोहर स्थल]] है। लगभग 11,500 वर्ग किलोमीटर में फैला यह उद्यान [[पश्चिमी अफ्रीका]] का सबसे विशाल [[संरक्षित क्षेत्र]] माना जाता है, जो आर्द्र गिनी सवाना से लेकर शुष्क सूडानी क्षेत्र तक विस्तृत है।<ref name="book">{{cite book|last1=कोनाटे|first1=सौलेमेन|last2=कैम्पमैन|first2=डोरोथिया|title=Biodiversity Atlas of West Africa, Volume III: Côte d'Ivoire|date=2010|publisher=आबिदजान और फ्रैंकफर्ट/मेन|location= बायोटा|isbn=978-3-9813933-2-3}}<!--|accessdate=29 July 2015--></ref> इस उद्यान की सबसे विशिष्ट विशेषता इसकी तीव्र उत्तर-दक्षिण जलवायु प्रवणता है, जो इसे असाधारण जैव-विविधता का आश्रय बनाती है। इस विविध जलवायु के कारण यहाँ अनेक प्रकार के आवास विकसित हुए हैं, जिनमें [[सवाना]], गैलरी वन, नदी तट के घास के मैदान, चट्टानी उभार और [[पर्यावास विखंडन|वन-द्वीप]] जैसे पारिस्थितिक तंत्र सम्मिलित हैं। यही विविधता अनेक पशु और पादप प्रजातियों को आश्रय प्रदान करती है, जिनमें से कुछ के लिए यह क्षेत्र अंतिम शरणस्थली के रूप में भी कार्य करता है। इस प्रकार, कोमोए राष्ट्रीय उद्यान न केवल प्राकृतिक संपदा का भंडार है, बल्कि पारिस्थितिक संतुलन और संरक्षण की दृष्टि से भी अत्यंत महत्वपूर्ण स्थल है। कोमोए राष्ट्रीय उद्यान को प्रारंभ में यूनेस्को की विश्व धरोहर सूची में मुख्यतः कोमोए नदी के आसपास पाई जाने वाली अद्वितीय वनस्पति विविधता के कारण सम्मिलित किया गया था। इस क्षेत्र की विशेषता यह है कि यहाँ [[उष्णकटिबंधीय वर्षा-वन|उष्णकटिबंधीय वर्षावनों]] के प्राचीन अवशेष भी विद्यमान हैं, जो सामान्यतः अधिक दक्षिणी क्षेत्रों में पाए जाते हैं।<ref name=WHC>{{cite web|title=Wildlife authority of Côte d'Ivoire awarded Rapid Response Facility grant to combat poaching after period of civil unrest|url=https://whc.unesco.org/en/news/621/|publisher=[[यूनेस्को]]|accessdate=4 अगस्त 2015}}</ref> दो प्रमुख नदियों के बीच स्थित यह सुव्यवस्थित मैदान अपेक्षाकृत कम उपजाऊ मिट्टी के बावजूद ऐसी नमी-संतुलित परिस्थितियाँ प्रदान करता है, जो इसे आसपास के क्षेत्रों की तुलना में अधिक समृद्ध [[जैव विविधता|जैव-विविधता]] का आश्रय बनाती हैं। किन्तु समय के साथ इस उद्यान को अनेक चुनौतियों का सामना करना पड़ा। वर्ष 2003 में अवैध शिकार, अपर्याप्त प्रबंधन और मवेशियों द्वारा अत्यधिक चराई जैसी समस्याओं के कारण इसे संकटग्रस्त विश्व धरोहर स्थलों की सूची में शामिल कर लिया गया।<ref>[https://whc.unesco.org/en/news/1682/ The World Heritage site of Comoé National Park in Côte d’Ivoire no longer in danger] [[यूनेस्को]] की वेबसाइटपर उपलब्ध जानकारी के अनुसार</ref> [[प्रथम इव्वारी गृहयुद्ध]] के आरंभ के बाद ये समस्याएँ और भी गंभीर हो गईं, जिससे उद्यान की पारिस्थितिक स्थिति प्रभावित हुई। हालाँकि, संरक्षण प्रयासों में सुधार और वन्यजीवों तथा उनके आवास की बेहतर सुरक्षा के परिणामस्वरूप स्थिति में उल्लेखनीय परिवर्तन आया। इसी के फलस्वरूप विश्व धरोहर समिति का 41वाँ सत्र (2–12 जुलाई 2017) में यह निर्णय लिया गया कि कोमोए राष्ट्रीय उद्यान को संकटग्रस्त विश्व धरोहरों की सूची से हटा दिया जाए। यह निर्णय इस उद्यान के संरक्षण की दिशा में किए गए सफल प्रयासों और अंतरराष्ट्रीय सहयोग का प्रमाण है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:अफ़्रीका]] [[श्रेणी:कोत दिव्वार में विश्व धरोहर स्थल]] qbrorwnh1tb25f3m40s3t7jv4lc1h64 ताई राष्ट्रीय उद्यान 0 99362 6598898 3664846 2026-08-14T11:58:14Z अमर तिवारी 932885 Infobox और शीर्षक पाठ का विस्तार किया 6598898 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = ताई राष्ट्रीय उद्यान | iucn_category = II | image = Taï National Park (24148248710).jpg | pushpin_map = Ivory Coast | pushpin_relief = 1 | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-zoom = 8 | location = [[बा-सासाँद्रा ज़िला]], [[कोत दिव्वार]] | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | criteria = {{UNESCO WHS type|(vii), (x)}}(vii), (x) | ID = 195 | year = 1982 | area = {{convert|3,30,000|ha|acre|abbr=on}} }} | website = {{URL|www.parc-national-de-tai.org}} | coordinates = {{coord|5|45|N|7|7|W|format=dms|display=inline,title}} | established = 28 अगस्त 1972 | area = {{convert|3300|km2|mi2|abbr=on}} }} '''ताई राष्ट्रीय उद्यान''' ({{Langx|fr|Parc National de Taï|italic=no}}) [[कोत दिव्वोर]] का एक [[राष्ट्रीय उद्यान]] एवं [[विश्व धरोहर स्थल]] है, जिसे [[पश्चिम अफ़्रीका]] के अंतिम [[वर्षावन]] क्षेत्रों में से एक माना जाता है। [[श्रेणी:कोत दिव्वार में विश्व धरोहर स्थल]] {{आधार}} nv9ph78v6i6ropdv8a57ht7asvs66w9 प्रवेशद्वार:अफ़्रीका/अफ़्रीका भूभाग 100 100551 6598888 3916761 2026-08-14T11:38:35Z अमर तिवारी 932885 6598888 wikitext text/x-wiki <br style="clear:both;line-height:0.5em;"/> {|width="100%" align="center" border="1px" cellspacing="0" cellpadding="2" style="border-collapse:collapse;margin-bottom:1em;border:1px solid #999999;background:#CCCCCC;" |- bgcolor="#c8d8FF" | align="center" colspan="4" | '''[[अफ़्रीका]] के देशों और भूभागों की सूची''' <small>([[संयुक्त राष्ट्र]] के उपभागों के हिसाब से) <br/>'''अफ्रीका के देश''' का अन्य साँचा देखने हेतु [[साँचा:अफ्रीका|यहाँ]] क्लिक करें ।</small> |-align="center" style="background:#FFFFFF;font-size:90%;" | width="15%" | '''उत्तरी अफ़्रीका'''<br />[[Image:LocationNorthernAfrica.png|50px]] | width="35%" | [[अल्जीरिया]] &nbsp;· [[मिस्र]] &nbsp;· [[लीबिया]] &nbsp;· [[मोरोक्को]] &nbsp;· [[सूडान]] &nbsp;· [[ट्यूनीशिया]] &nbsp;· [[पश्चिमी सहारा]] ([[सहारवी अरब लोकतान्त्रिक गणराज्य]] ) | width="15%" | '''पश्चिमी अफ़्रीका'''<br />[[Image:LocationWesternAfrica.png|50px]] | width="35%" | [[बेनिन]] &nbsp;· [[बुर्कीना फ़ासो]] &nbsp;· [[केप वर्दे]] &nbsp;· [[कोत दिव्वोर]] &nbsp;· [[गाम्बिया]] &nbsp;· [[घाना]] &nbsp;· [[गिनी]] &nbsp;· [[गिनी-बिसाऊ]] &nbsp;· [[लाइबेरिया]] &nbsp;· [[माली]] &nbsp;· [[मॉरीतानिया]] &nbsp;· [[नाइजर]] &nbsp;· [[नाइजीरिया]] &nbsp;· [[सेनेगल]] &nbsp;· [[सियेरा लियोन]] &nbsp;· [[टोगो]] |-align="center" style="background:#FFFFFF;font-size:90%;" |'''मध्य अफ़्रीका'''<br />[[Image:LocationCentralMiddleAfrica.png|50px]] |[[अंगोला]] &nbsp;· [[कैमरून]] &nbsp;· [[सेंट्रल अफ़्रीकी गणराज्य]] &nbsp;· [[चाड]] &nbsp;· [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]] &nbsp;· [[ईक्वीटोरियल गिनी]] &nbsp;· [[गबोन]] &nbsp;· [[कांगो गणराज्य]] &nbsp;· [[साओ तोमे और प्रिन्सीप]] |'''पूर्वी अफ़्रीका'''<br />[[Image:LocationEasternAfrica.png|50px]] |[[बुरुन्डी]] &nbsp;· [[कोमोरोस]] &nbsp;· [[जिबूती]] &nbsp;· [[इरीट्रिया]] &nbsp;· [[इथियोपिया]] &nbsp;· [[केन्या]] &nbsp;· [[मेडागास्कर]] &nbsp;· [[मलावी]] &nbsp;· [[मॉरीशस]] &nbsp;· [[मोजाम्बिक]] &nbsp;· [[रवांडा]] &nbsp;· [[सेशल्स]] &nbsp;· [[सोमालिया]] &nbsp;· [[तन्स़ानिया]] &nbsp;· [[युगांडा]] &nbsp;· [[जाम्बिया]] &nbsp;· [[जिम्बाब्वे]] |-align="center" style="background:#FFFFFF;font-size:90%;" |'''दक्षिणी अफ़्रीका'''<br />[[Image:LocationSouthernAfrica.png|50px]] |[[बोत्सवाना]] &nbsp;· [[लेसोथो]] &nbsp;· [[नामीबिया]] &nbsp;· [[दक्षिण अफ़्रीका]] &nbsp;· [[स्वास़ीलैंड]] |'''उपनिवेश और अन्य प्रदेश'''<br /> | | '''[[यूनाइटेड किंगडम]]''': [[सेंट हेलेना]] &nbsp;· [[ऐसेंशन द्वीप]] [[त्रिस्तान दा कून्हा]]· '''[[फ़्रांस]]''' : [[मायोत]] &nbsp;· [[रेयूनियों]] &nbsp;· '''[[पुर्तगाल]]''' : [[मदेरा द्वीप-समूह]] &nbsp;· '''[[स्पेन]]''' : [[कैनरी द्वीप-समूह]] &nbsp;· [[प्लास़ा दे सोबेरानिया]] |} 2efoqmsu1lbotn5ro3co5x1mwii1oey जॉन शोर 0 100694 6598609 6598555 2026-08-13T14:28:13Z Mundhalia746 934684 6598609 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = द राइट ऑनरेबल | name = द लॉर्ड टेग्नमाउथ | honorific_suffix = | image = JohnShore.jpg | image_size = | caption = जॉर्ज रिचमंड द्वारा वाटर कलर , 1832 | office = फोर्ट विलियम प्रेसिडेंसी के गवर्नर जनरल | term_start = अक्टूबर 1793 | term_end = मार्च 1798 | monarch1 = [[युनाइटेड किंगडम के राजा जॉर्ज तृतीय|जॉर्ज तृतीय]] | predecessor1 = [[लॉर्ड कॉर्नवालिस]] | successor1 = सर [[एल्यूरेड क्लार्क]]<br/>{{small|(कार्यकारी)}} | birth_date = {{birth-date|5 October 1751}} | birth_place = संत जेम्स, लंदन | death_date = {{death-date and age|14 February 1834|5 October 1751}} | death_place = पोर्टमैन स्क्वायर, लंदन | resting_place = संत मैरीलेबॉन पैरिश चर्च, लंदन | spouse = {{marriage|शेर्लोट कोर्निश |1786}} | children = 9, चार्ल्स जॉन सहित | education = हैरो स्कूल, लंदन }} '''जॉन शोर''', प्रथम बैरन टेग्नमाउथ (5 अक्टूबर 1751 - 14 फरवरी 1834) ईस्ट इंडिया कंपनी के एक ब्रिटिश अधिकारी थे, जॉन शोर [[फोर्ट विलियम]] प्रेसिडेंसी के [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल(1793-1798 ई.)]] रहे थे। 1798 में उन्हें आयरलैंड के पीयरेज में बैरन टेगनमाउथ बनाया गया था। इन्होंने अस्तक्षेप नीति अपनाई। इनके समय में ब्रिटिश संसद ने 1793 ई. का चार्टर एक्ट पास किया। इनके शासनकाल में ही निजाम और मराठों के बीच खुरदा का युद्ध हुआ जिसमें शोर ने अहस्तक्षेप नीति अपनाई। शोर ब्रिटिश और विदेशी बाइबिल सोसायटी के पहले अध्यक्ष थे।<ref name="ODNB">{{cite web |title=Shore, John, first Baron Teignmouth|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-25452‎}}</ref> प्राच्यविद् [[विलियम जोंस (भाषाशास्त्री)|सर विलियम जोन्स]] (1746-1794) के एक करीबी दोस्त, शोर ने 1804 में जोन्स के जीवन के एक संस्मरण को संपादित किया जिसमें जोन्स के कई पत्र शामिल थे। == प्रारंभिक जीवन == 5 अक्टूबर 1751 को सेंट जेम्स स्ट्रीट, पिकाडिली में जन्मे, वह कंपनी की नौसेना सेवा के कैप्टन शेफर्ड की बेटी, उनकी पत्नी डोरोथी द्वारा, रोमफोर्ड के पास, मेल्टन प्लेस के थॉमस शोर के बड़े बेटे थे, जो ईस्ट इंडिया कंपनी के कर्मचारी थे। चौदह साल की उम्र में शोर को हैरो स्कूल भेजा गया।<ref name="DNB">{{cite web |title=Dictionary of National Biography, 1885-1900/Shore, John|url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Shore,_John‎}}</ref> अपने सत्रहवें वर्ष में शोर को होक्सटन के एक व्यावसायिक स्कूल में बहीखाता पद्धति सीखने के उद्देश्य से स्थानांतरित कर दिया गया था, ताकि व्यापारी फ्रेडरिक पिगौ, एक पारिवारिक मित्र द्वारा उनके लिए किए गए अवसर का लाभ उठाया जा सके।<ref name="ODNB"/> 1768 के करीब वे ईस्ट इंडिया कंपनी की सेवा में एक लेखक के रूप में भारत के लिए रवाना हुए।<ref name="DNB"/> मई 1769 में उनके कोलकाता आने के तुरंत बाद, जिसे कलकत्ता कहा जाता था, शोर को गुप्त राजनीतिक विभाग में नियुक्त किया गया, जिसमें वे लगभग बारह महीने तक रहे। सितंबर 1770 में उन्हें मुर्शिदाबाद में राजस्व बोर्ड के सहायक के रूप में नामित किया गया था। 19 साल की उम्र में शोर ने अचानक खुद को एक बड़े जिले के नागरिक और वित्तीय क्षेत्राधिकार में निवेशित पाया; उन्होंने भाषाओं का भी अध्ययन किया।<ref name="DNB"/> 1772 में शोर प्रांत के निवासी के पहले सहायक के रूप में राजशाही गए। अगले वर्ष उन्होंने अस्थायी रूप से फ़ारसी अनुवादक और मुर्शिदाबाद में बोर्ड के सचिव के रूप में कार्य किया। जून 1775 में उन्हें कलकत्ता में राजस्व परिषद का सदस्य नियुक्त किया गया। वह 1780 के अंत तक परिषद के विघटन तक उस पद पर बने रहे। हालांकि उन्होंने वॉरेन हेस्टिंग्स के खिलाफ फिलिप फ्रांसिस द्वारा शुरू किए गए कड़वे दार्शनिकों में से एक को संशोधित किया, और कहा जाता है कि उन्होंने सर्वोच्च न्यायालय और सर के खिलाफ स्मारकों में से एक लिखा था। एलिजा इम्पे, उन्हें गवर्नर-जनरल द्वारा कलकत्ता में राजस्व समिति में एक सीट पर नियुक्त किया गया, जिसने प्रांतीय परिषद की जगह ले ली। == परिवार == उनकी पत्नी से टेगमाउथ के तीन बेटे और छह बेटियां थीं, जिनकी मृत्यु 13 जुलाई 1834 को हुई थी। उनके सबसे बड़े बेटे, चार्ल्स जॉन शोर ने उन्हें यह उपाधि दी।<ref name="DNB"/> उनके दूसरे बेटे, फ्रेडरिक जॉन ने 1830 में डेवोनशायर की चार्लोट मैरी कोर्निश से शादी की।<ref>''La Belle Assemblee'' London, February 1830.</ref> दूसरी बेटी अन्ना मारिया ने थॉमस नोएल हिल से शादी की,<ref>{{citation|id=13312|title=Hill, Sir Thomas Noel|first=James|last=Falkner|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-13312|access-date=23 सितंबर 2004}}</ref> जो वाटरलू की लड़ाई में लड़े थे। उनकी बेटी कैरोलिन डोरोथिया ने रेव रॉबर्ट एंडरसन से शादी की (उनकी सबसे बड़ी बेटी, फ्लोरेंस कैरोलिन, लॉर्ड एल्विन कॉम्पटन से शादी की)।<ref>{{citation|id=32523|title=Compton, Lord Alwyne|first=V. H.|last=Stanton|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-32523|access-date=23 सितंबर 2004}}</ref> शोर कवि लुइसा कैथरीन शोर के चाचा-चाची थे।<ref>{{citation|title= "Shore, Louisa Catherine"|first=लियोनेल हेनरी |last=कस्टो|url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Shore,_Louisa_Catherine‎}}</ref> {{गवर्नर जनरल}} ==आगे पढ़ना== * {{cite book|author=Charles John Shore Baron Teignmouth|title=Memoir of the Life and Correspondence of John Lord Teignmouth|url=https://archive.org/details/memoirlifeandco01teiggoog|year=1843|publisher=Hatchard and Son}} * {{cite book|author=Birendra Bahadur Srivastava|title=Sir John Shore's policy towards the Indian states|url=https://books.google.com/books?id=nkQhAAAAMAAJ|year=1981|publisher=Chugh}}gjjn ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] t83anwvq466tmtpulfk01si48cjdfkd 6598611 6598609 2026-08-13T14:31:42Z Mundhalia746 934684 6598611 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = द राइट ऑनरेबल | name = द लॉर्ड टेग्नमाउथ | honorific_suffix = | image = JohnShore.jpg | image_size = | caption = जॉर्ज रिचमंड द्वारा वाटर कलर , 1832 | office = फोर्ट विलियम प्रेसिडेंसी के गवर्नर जनरल | term_start = अक्टूबर 1793 | term_end = मार्च 1798 | monarch1 = [[युनाइटेड किंगडम के राजा जॉर्ज तृतीय|जॉर्ज तृतीय]] | predecessor1 = [[लॉर्ड कॉर्नवालिस]] | successor1 = सर [[एल्यूरेड क्लार्क]]<br/>{{small|(कार्यकारी)}} | birth_date = {{birth-date|5 October 1751}} | birth_place = संत जेम्स, लंदन | death_date = {{death-date and age|14 February 1834|5 October 1751}} | death_place = पोर्टमैन स्क्वायर, लंदन | resting_place = संत मैरीलेबॉन पैरिश चर्च, लंदन | spouse = {{marriage|शेर्लोट कोर्निश |1786}} | children = 9, चार्ल्स जॉन सहित | education = हैरो स्कूल, लंदन }} '''जॉन शोर''', प्रथम बैरन टेग्नमाउथ (5 अक्टूबर 1751 - 14 फरवरी 1834) ईस्ट इंडिया कंपनी के एक ब्रिटिश अधिकारी थे, जॉन शोर [[फोर्ट विलियम]] प्रेसिडेंसी के [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल(1793-1798 ई.)]] रहे थे। 1798 में उन्हें आयरलैंड के पीयरेज में बैरन टेगनमाउथ बनाया गया था। इन्होंने अस्तक्षेप नीति अपनाई। इनके समय में ब्रिटिश संसद ने 1793 ई. का चार्टर एक्ट पास किया। इनके शासनकाल में ही [[हैदराबाद के निज़ाम]] और [[मराठा साम्राज्य]] के बीच [[खर्दा की लड़ाई|खुरदा का युद्ध]] हुआ जिसमें शोर ने अहस्तक्षेप नीति अपनाई। शोर ब्रिटिश और विदेशी बाइबिल सोसायटी के पहले अध्यक्ष थे।<ref name="ODNB">{{cite web |title=Shore, John, first Baron Teignmouth|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-25452‎}}</ref> प्राच्यविद् [[विलियम जोंस (भाषाशास्त्री)|सर विलियम जोन्स]] (1746-1794) के एक करीबी दोस्त, शोर ने 1804 में जोन्स के जीवन के एक संस्मरण को संपादित किया जिसमें जोन्स के कई पत्र शामिल थे। == प्रारंभिक जीवन == 5 अक्टूबर 1751 को सेंट जेम्स स्ट्रीट, पिकाडिली में जन्मे, वह कंपनी की नौसेना सेवा के कैप्टन शेफर्ड की बेटी, उनकी पत्नी डोरोथी द्वारा, रोमफोर्ड के पास, मेल्टन प्लेस के थॉमस शोर के बड़े बेटे थे, जो ईस्ट इंडिया कंपनी के कर्मचारी थे। चौदह साल की उम्र में शोर को हैरो स्कूल भेजा गया।<ref name="DNB">{{cite web |title=Dictionary of National Biography, 1885-1900/Shore, John|url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Shore,_John‎}}</ref> अपने सत्रहवें वर्ष में शोर को होक्सटन के एक व्यावसायिक स्कूल में बहीखाता पद्धति सीखने के उद्देश्य से स्थानांतरित कर दिया गया था, ताकि व्यापारी फ्रेडरिक पिगौ, एक पारिवारिक मित्र द्वारा उनके लिए किए गए अवसर का लाभ उठाया जा सके।<ref name="ODNB"/> 1768 के करीब वे ईस्ट इंडिया कंपनी की सेवा में एक लेखक के रूप में भारत के लिए रवाना हुए।<ref name="DNB"/> मई 1769 में उनके कोलकाता आने के तुरंत बाद, जिसे कलकत्ता कहा जाता था, शोर को गुप्त राजनीतिक विभाग में नियुक्त किया गया, जिसमें वे लगभग बारह महीने तक रहे। सितंबर 1770 में उन्हें मुर्शिदाबाद में राजस्व बोर्ड के सहायक के रूप में नामित किया गया था। 19 साल की उम्र में शोर ने अचानक खुद को एक बड़े जिले के नागरिक और वित्तीय क्षेत्राधिकार में निवेशित पाया; उन्होंने भाषाओं का भी अध्ययन किया।<ref name="DNB"/> 1772 में शोर प्रांत के निवासी के पहले सहायक के रूप में राजशाही गए। अगले वर्ष उन्होंने अस्थायी रूप से फ़ारसी अनुवादक और मुर्शिदाबाद में बोर्ड के सचिव के रूप में कार्य किया। जून 1775 में उन्हें कलकत्ता में राजस्व परिषद का सदस्य नियुक्त किया गया। वह 1780 के अंत तक परिषद के विघटन तक उस पद पर बने रहे। हालांकि उन्होंने वॉरेन हेस्टिंग्स के खिलाफ फिलिप फ्रांसिस द्वारा शुरू किए गए कड़वे दार्शनिकों में से एक को संशोधित किया, और कहा जाता है कि उन्होंने सर्वोच्च न्यायालय और सर के खिलाफ स्मारकों में से एक लिखा था। एलिजा इम्पे, उन्हें गवर्नर-जनरल द्वारा कलकत्ता में राजस्व समिति में एक सीट पर नियुक्त किया गया, जिसने प्रांतीय परिषद की जगह ले ली। == परिवार == उनकी पत्नी से टेगमाउथ के तीन बेटे और छह बेटियां थीं, जिनकी मृत्यु 13 जुलाई 1834 को हुई थी। उनके सबसे बड़े बेटे, चार्ल्स जॉन शोर ने उन्हें यह उपाधि दी।<ref name="DNB"/> उनके दूसरे बेटे, फ्रेडरिक जॉन ने 1830 में डेवोनशायर की चार्लोट मैरी कोर्निश से शादी की।<ref>''La Belle Assemblee'' London, February 1830.</ref> दूसरी बेटी अन्ना मारिया ने थॉमस नोएल हिल से शादी की,<ref>{{citation|id=13312|title=Hill, Sir Thomas Noel|first=James|last=Falkner|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-13312|access-date=23 सितंबर 2004}}</ref> जो वाटरलू की लड़ाई में लड़े थे। उनकी बेटी कैरोलिन डोरोथिया ने रेव रॉबर्ट एंडरसन से शादी की (उनकी सबसे बड़ी बेटी, फ्लोरेंस कैरोलिन, लॉर्ड एल्विन कॉम्पटन से शादी की)।<ref>{{citation|id=32523|title=Compton, Lord Alwyne|first=V. H.|last=Stanton|url=https://www.oxforddnb.com/view/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-32523|access-date=23 सितंबर 2004}}</ref> शोर कवि लुइसा कैथरीन शोर के चाचा-चाची थे।<ref>{{citation|title= "Shore, Louisa Catherine"|first=लियोनेल हेनरी |last=कस्टो|url=https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Shore,_Louisa_Catherine‎}}</ref> {{गवर्नर जनरल}} ==आगे पढ़ना== * {{cite book|author=Charles John Shore Baron Teignmouth|title=Memoir of the Life and Correspondence of John Lord Teignmouth|url=https://archive.org/details/memoirlifeandco01teiggoog|year=1843|publisher=Hatchard and Son}} * {{cite book|author=Birendra Bahadur Srivastava|title=Sir John Shore's policy towards the Indian states|url=https://books.google.com/books?id=nkQhAAAAMAAJ|year=1981|publisher=Chugh}}gjjn ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] dkatn9ruvhh1s3sqnzhnkdh4eek523s एल्यूरेड क्लार्क 0 100695 6598564 6598562 2026-08-13T12:03:10Z Mundhalia746 934684 6598564 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[Field marshal (United Kingdom)|Field Marshal]] | name = Sir Alured Clarke | honorific_suffix = {{postnominals|country=GBR|size=100%|GCB}} | image = Field Marshal Sir Alured Clarke.jpg | caption = Portrait attributed to [[Sir William Beechey]] | birth_date = 24 November 1744 | death_date = 16 September 1832 (aged 87) | birth_place = | death_place = [[Llangollen]], [[Wales]] | office = Acting [[Governor-General of India|Governor-General of the Presidency of Fort William]] | term_start = 1797 | term_end = 1798 | monarch = [[George III]] | predecessor = [[John Shore, 1st Baron Teignmouth|Sir John Shore]] | successor = [[Richard Wellesley, 1st Marquess Wellesley|The Earl of Mornington]] }} '''एल्यूरेड क्लार्क''' [[फोर्ट विलियम]] प्रेसिडेंसी के [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल]] रहे थे। फ़ील्ड मार्शल सर एल्यूरेड क्लार्क (24 नवंबर 1744 – 16 सितंबर 1832) ब्रिटिश सेना के अधिकारी और औपनिवेशिक प्रशासक थे। उन्होंने मई 1780 में जॉर्जिया में सभी ब्रिटिश सैनिकों की कमान संभाली और उसके बाद अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध के अंतिम चरणों में ब्रिटिश युद्धबंदियों की निकासी की निगरानी करने के लिए फ़िलाडेल्फ़िया भेजे गए। वे आगे चलकर जमैका के गवर्नर और फिर लोअर कनाडा के लेफ्टिनेंट-गवर्नर बने। इसके बाद उन्हें भारत भेजा गया, जहाँ वे मद्रास सेना के कमांडर-इन-चीफ़, फिर कुछ समय के लिए भारत के गवर्नर-जनरल और अंततः चौथे आंग्ल-मैसूर युद्ध के दौरान ब्रिटिश भारतीय सेना के कमांडर-इन-चीफ़ बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.biographi.ca/en/bio/clarke_alured_6E.html?revision_id=32259|title=CLARKE, Sir ALURED|website=Dictionary of Canadian Biography|access-date=2026-08-13}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] {{गवर्नर जनरल}} mzvli1irr9wksjbjk1f9qbboei8ncy4 6598569 6598564 2026-08-13T12:11:00Z Mundhalia746 934684 6598569 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = Sir Alured Clarke | honorific_suffix = | image = Field Marshal Sir Alured Clarke.jpg | caption = सर विलियम बीचे द्वारा बनाया गया चित्र | birth_date = 24 November 1744 | death_date = 16 September 1832 (aged 87) | birth_place = | death_place = [[Llangollen]], वेल्स | office = (कार्यकारी) फोर्ट विलियम प्रेसिडेंसी के गवर्नर जनरल | term_start = 1797 | term_end = 1798 | monarch = [[युनाइटेड किंगडम के राजा जॉर्ज तृतीय|जॉर्ज तृतीय]] | predecessor = सर [[जॉन शोर]] | successor = [[लॉर्ड वैलेस्ली]] }} '''एल्यूरेड क्लार्क''' [[फोर्ट विलियम]] प्रेसिडेंसी के [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल]] रहे थे। फ़ील्ड मार्शल सर एल्यूरेड क्लार्क (24 नवंबर 1744 – 16 सितंबर 1832) ब्रिटिश सेना के अधिकारी और औपनिवेशिक प्रशासक थे। उन्होंने मई 1780 में जॉर्जिया में सभी ब्रिटिश सैनिकों की कमान संभाली और उसके बाद अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध के अंतिम चरणों में ब्रिटिश युद्धबंदियों की निकासी की निगरानी करने के लिए फ़िलाडेल्फ़िया भेजे गए। वे आगे चलकर जमैका के गवर्नर और फिर लोअर कनाडा के लेफ्टिनेंट-गवर्नर बने। इसके बाद उन्हें भारत भेजा गया, जहाँ वे मद्रास सेना के कमांडर-इन-चीफ़, फिर कुछ समय के लिए भारत के गवर्नर-जनरल और अंततः चौथे आंग्ल-मैसूर युद्ध के दौरान ब्रिटिश भारतीय सेना के कमांडर-इन-चीफ़ बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.biographi.ca/en/bio/clarke_alured_6E.html?revision_id=32259|title=CLARKE, Sir ALURED|website=Dictionary of Canadian Biography|access-date=2026-08-13}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] {{गवर्नर जनरल}} rm8sxh36m4c0ga2hwzo1werou5148ap 6598571 6598569 2026-08-13T12:12:08Z Mundhalia746 934684 6598571 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = सर एल्यूरेड क्लार्क | honorific_suffix = | image = Field Marshal Sir Alured Clarke.jpg | caption = सर विलियम बीचे द्वारा बनाया गया चित्र | birth_date = 24 November 1744 | death_date = 16 September 1832 (aged 87) | birth_place = | death_place = [[Llangollen]], वेल्स | office = (कार्यकारी) फोर्ट विलियम प्रेसिडेंसी के गवर्नर जनरल | term_start = 1797 | term_end = 1798 | monarch = [[युनाइटेड किंगडम के राजा जॉर्ज तृतीय|जॉर्ज तृतीय]] | predecessor = सर [[जॉन शोर]] | successor = [[लॉर्ड वैलेस्ली]] }} '''एल्यूरेड क्लार्क''' [[फोर्ट विलियम]] प्रेसिडेंसी के [[भारत के महाराज्यपाल|गवर्नर जनरल]] रहे थे। फ़ील्ड मार्शल सर एल्यूरेड क्लार्क (24 नवंबर 1744 – 16 सितंबर 1832) ब्रिटिश सेना के अधिकारी और औपनिवेशिक प्रशासक थे। उन्होंने मई 1780 में जॉर्जिया में सभी ब्रिटिश सैनिकों की कमान संभाली और उसके बाद अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध के अंतिम चरणों में ब्रिटिश युद्धबंदियों की निकासी की निगरानी करने के लिए फ़िलाडेल्फ़िया भेजे गए। वे आगे चलकर जमैका के गवर्नर और फिर लोअर कनाडा के लेफ्टिनेंट-गवर्नर बने। इसके बाद उन्हें भारत भेजा गया, जहाँ वे मद्रास सेना के कमांडर-इन-चीफ़, फिर कुछ समय के लिए भारत के गवर्नर-जनरल और अंततः चौथे आंग्ल-मैसूर युद्ध के दौरान ब्रिटिश भारतीय सेना के कमांडर-इन-चीफ़ बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.biographi.ca/en/bio/clarke_alured_6E.html?revision_id=32259|title=CLARKE, Sir ALURED|website=Dictionary of Canadian Biography|access-date=2026-08-13}}</ref> == सन्दर्भ == [[श्रेणी:भारत के गवर्नर जनरल]] {{गवर्नर जनरल}} iatr5xp20t67m7fag8tehdwepacc49f चीता 0 100978 6598809 6493524 2026-08-14T06:45:57Z ~2026-44473-14 942012 /* */ 6598809 wikitext text/x-wiki {{this|एक पशु|चीता (बहुविकल्पी)}} {{Taxobox | name = चीता<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|pages=532–533}}</ref> | Scientific_Name = Acinonyx jubatus | fossil_range = देर [[:en:Pliocene|प्लायोसीन]] से वर्तमान | status = VU | trend = down | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Bauer, H., Belbachir, F., Durant, S., Hunter, L., Marker, L., Packer, K. & Purchase, N.|year=2008|id=219|title=Acinonyx jubatus|downloaded=9 अक्टूबर 2008}}</ref> | image = TheCheethcat.jpg | image_width =200px | regnum = [[生物学者の芸人悦次郎中谷はかせ保護区]] | phylum = [[कशेरुकी]] | classis = [[स्तनपायी]] | ordo = [[मांसाहारी]] | familia = [[:en:Felidae|फॅ़लिडी]] | subfamilia = [[:en:Felinae|फ़ॅलिनी]] | genus = ''[[:en:Acinonyx|ऍसिनॉनिक्स]]'' | species = '''''ए. जुबैटस''''' | binomial = ''ऍसिनॉनिक्स जुबैटस'' | binomial_authority = ([[:en:Johann Christian Daniel von Schreber|श्रॅबर]], १७७५) | subdivision_ranks = Subspecies | subdivision = See text. | range_map = Cheetah_range.gif | range_map_caption = चीते का वास क्षेत्र | type_species = '''''Acinonyx venator''''' | type_species_authority = [[:en:Joshua Brookes|ब्रुक्स]], १८२८ (= ''Felis jubata'', [[:en:Johann Christian Daniel von Schreber|श्रॅबर]], १७७५) by monotypy}} [[File:Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|thumb|चीता]] बिल्ली के कुल (विडाल) में आने वाला '''चीता''' (''एसीनोनिक्स जुबेटस'') अपनी अदभुत फूर्ती और रफ्तार के लिए पहचाना जाता है। यह ''[[:en:Acinonyx|एसीनोनिक्स]]'' प्रजाति के अंतर्गत रहने वाला एकमात्र जीवित सदस्य है, जो कि अपने पंजों की बनावट के रूपांतरण के कारण पहचाने जाते हैं। इसी कारण, यह इकलौता विडाल वंशी है जिसके पंजे बंद नहीं होते हैं और जिसकी वजह से इसकी पकड़ कमज़ोर रहती है (अतः वृक्षों में नहीं चढ़ सकता है हालांकि अपनी फुर्ती के कारण नीची टहनियों में चला जाता है)। ज़मीन पर रहने वाला ये सबसे तेज़ जानवर है जो एक छोटी सी छलांग में १२० कि॰मी॰ प्रति घंटे<ref name="Sharp1997">{{cite journal|last=Sharp|first=N. C.|coauthors=|year=1994|title=Timed running speed of a cheetah (''Acinonyx jubatus'')|url=|journal=Journal of Zoology, London|issn=|volume=241|issue=|pages=493–494|doi=}}</ref><ref name="cbn">{{cite web |url=http://www.jstor.org/view/00222372/ap050163/05a00030/12?frame=noframe&userID=83e69956@siu.edu/01cce4405a00501cdc4b9&dpi=3&config=jstor|title=Motions of Cheetah and Horse |author=Milton Hildebrand |accessdate=30 अक्टूबर 2007 |date=1959 |publisher=[[Journal of Mammalogy]] }} ऑलदो एकोर्डिंग टू चीता, ल्यूक हंटर और डेव हम्मन{{cite web |url=http://www.jstor.org/view/00222372/ap050163/05a00030/12?frame=noframe&userID=83e69956@siu.edu/01cce4405a00501cdc4b9&dpi=3&config=jstor|title=Motions of Cheetah and Horse |author=Milton Hildebrand |accessdate=30 अक्टूबर 2007 |date=1959 |publisher=[[Journal of Mammalogy]] }} (स्ट्रुइक प्रकाशक, 2003), pp. 37-38, है चीता की सर्वाधिक तेज गति {{Convert|110|km/h|abbr=on}} दर्ज की थी।</ref> तक की गति प्राप्त कर लेता है और ४६० मी. तक की दूरी तय कर सकता है और मात्र तीन सेकेंड के अंदर ये अपनी रफ्तार में १०३ कि॰मी॰ प्रति घंटे का इज़ाफ़ा कर लेता है, जो अधिकांश [[सुपरकार]] की रफ्तार से भी तेज़ है।<ref>{{cite web | url = http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm | title = Fake Flies and Cheating Cheetahs | publisher = Australian Broadcasting Corporation | author = Kruszelnicki, Karl S. | year = 1999 | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160506185508/http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm | archive-date = 6 मई 2016 | url-status = live }}</ref> हालिया अध्ययन से ये साबित हो चुका है कि धरती पर रहने वाला चीता सबसे तेज़ जानवर है।<ref name="Garland1983speed">{{cite journal|last=Garland|first=T., Jr.|coauthors=|year=1983|title=The relation between maximal running speed and body mass in terrestrial mammals|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Garl1983_JZL.pdf|journal=Journal of Zoology, London|issn=|volume=199|issue=|pages=155–170|doi=|access-date=6 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831160355/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Garl1983_JZL.pdf|archive-date=31 अगस्त 2018|url-status=dead}}</ref> '''चीता''' शब्द की उत्पत्ति [[संस्कृत]] शब्द '''चित्रकायः''' से हुई है जो [[हिंदी]] चीता के माध्यम से आई है और जिसका अर्थ होता है '''बहुरंगी शरीर''' वाला.<ref>{{cite book | author = cheetah | year = n.d. | title = The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition | accessdate = 16 अप्रैल 2007 | url = http://dictionary.reference.com/browse/cheetah | archive-url = https://web.archive.org/web/20100330222019/http://dictionary.reference.com/browse/cheetah | archive-date = 30 मार्च 2010 | url-status = live }}</ref> == आनुवांशिकी और वर्गीकरण == चीते की [[प्रजातियों]] को [[ग्रीक]] शब्द में '''एसीनोनिक्स''' कहते हैं, जिसका अर्थ होता है '''न घूमने वाला पंजा''', वहीं [[लातिन]] में इसकी [[जाति]] को '''जुबेटस''' कहते हैं, जिसका मतलब होता है [[अयाल]], जो शायद शावकों की गर्दन में पाये जाने वाले बालों की वजह से पड़ा हो। [[चित्र:Cheetah with cub.jpg|thumb|200px|left|शावक के साथ माँ]] चीता में असामान्य रूप से [[आनुवांशिकी|आनुवांशिक]] विभिन्नता कम होती है जिसके कारण वीर्य में बहुत कम [[शुक्राणु]] पाये जाते हैं जो कम गतिशील होते हैं क्योंकि आनुवांशिक कमज़ोरी के कारण वह विकृत कशाभिका ([[पूँछ]]) से ग्रस्त होते हैं।<ref name="O'Brien" /> इस तथ्य को इस तरह समझा जा सकता है कि जब दो असंबद्ध चीतों के बीच त्वचा प्रतिरोपण किया जाता है तो आदाता को प्रदाता की त्वचा की कोई अस्वीकृति नहीं होती है। यह सोचा जाता है कि इसका कारण यह है कि पिछले [[हिम युग]] के दौरान आनुवांशिक मार्गावरोध के कारण [[आंतरिक प्रजनन]] लंबी अवधि तक चलता रहा। चीता शायद [[एशिया]] प्रवास से पहले [[अफ़्रीका]] में [[:en:Miocene|मायोसीन]] (२.६ करोड़-७५ लाख वर्ष पहले) काल में विकसित हुआ है। हाल ही में वॉरेन जॉनसन और स्टीफन औब्रेन की अगुवाई में एक दल ने जीनोमिक डाइवरसिटी की प्रयोगशाला ([[फ्रेडरिक]], [[मेरीलैंड]], [[संयुक्त राज्य]]) के [[नेशनल कैंसर इंस्टिट्यूट]] में एक नया अनुसंधान किया है और एशिया में रहने वाले 1.1 करोड़ वर्ष के रूप में सभी मौजूदा प्रजातियों के पिछले आम पूर्वजों को रखा है जो संशोधन और चीता विकास के बारे में मौजूदा विचारों के शोधन के लिए नेतृत्व कर सकते हैं। लुप्त प्रजातियों में अब शामिल हैं: ''एसिनोनिक्स परडिनेनसिस'' [[(प्लियोसिन]]) काल जो आधुनिक चीता से भी काफी बड़ा होता है और [[यूरोप]], भारत और [[चीन]] में पाया जाता है; ''एसिनोनिक्स इंटरमिडियस'', [[(प्लिस्टोसेन]] अवधि के मध्य), में एक ही दूरी पर मिला था। विलुप्त जीनस ''[[मिरासिनोनिक्स]]'' बिलकुल चीता जैसा ही दिखने वाला प्राणी था, लेकिन हाल ही में [[DNA]] विश्लेषण ने प्रमाणित किया है कि ''मिरासिनोनिक्स इनेक्सपेकटेटस'', ''मिरासिनोनिक्स स्टुडेरी'' और ''मिरासिनोनिक्स ट्रुमनी'', (प्लिस्टोसेन काल के अंत के प्रारंभ) उत्तर अमेरिका में पाए गए थे और जिसे "उत्तर अमेरिकी चीता" कहा जाता था लेकिन वे वास्तविक चीता नहीं थे, बल्कि वे कौगर के निकट जाती के थे। === प्रजातियां === हालांकि कई स्रोतों ने चीता के छह या उससे अधिक प्रजातियों को सूचीबद्ध किया है, लेकिन अधिकांश प्रजातियों के वर्गीकरण की स्थिति अनसुलझे हैं। ''एसिनोनिक्स रेक्स'' -किंग चीता (नीचे देखें)- से अलग की खोज के बाद इसे परित्यक्त कर दिया गया था क्योंकि यह केवल अप्रभावी जीन था। अप्रभावी जीन के कारण ''एसिनोनिक्स जुबेटस गुटाटुस'' प्रजाति के ऊनी चीता का भी शायद बदलाव होता रहा है। सबसे अधिक मान्यता प्राप्त कुछ प्रजातियों में शामिल हैं:<ref>{{MSW3}}</ref> * [[एशियाई चीता]] ''(एसिनोनिक्स जुबेटस वेनाटिकस)'' : एशिया ([[अफगानिस्तान]], [[भारत]], [[ईरान]], [[इराक]], [[इजरायल]], [[जॉर्डन]], [[ओमान]], [[पाकिस्तान]], [[सऊदी अरब]], [[सीरिया]], [[रूस]]) * [[उत्तर पश्चिमी अफ्रीकी चीता]] ''(एसिनोनिक्स जुबेटस हेक)'' : उत्तर पश्चिमी अफ्रीका ([[अल्जीरिया]], [[जिबूती]], [[मिस्र]], [[माली]], [[मॉरिटानिया]], [[मोरक्को]], [[नाइजर]], [[ट्यूनीशिया]] और [[पश्चिमी सहारा]]) और पश्चिमी अफ्रीका ([[बेनिन]], [[बुर्किना]], [[फासो]], [[घाना]], [[माली]], [[मॉरिटानिया]], [[नाइजर]] और [[सेनेगल]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस राइनेल'' : पूर्वी अफ्रीका ([[केन्या]], [[सोमालिया]], [[तंजानिया]] और [[युगांडा]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस जुबेटस'' : दक्षिणी अफ्रीका ([[अंगोला]], [[बोत्सवाना|बोत्सхуйवाना]], [[रिपब्लिक ऑफ द कांगो]], [[मोजाम्बिक]], [[मलावी]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[तंजानिया]], [[जाम्बिया]], [[जिम्बाब्वे]] और [[नामीबिया]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस सोमेरिंगी'' : केंद्रीय अफ्रीका ([[कैमरून]], [[चाड]], [[सेन्ट्रल अफ्रीकी रिपब्लिक]], [[इथोपिया]], [[नाइजीरिया]], [[नाइजर]] और [[सूडान]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस वेलोक्स'' == विवरण == चीता का [[वक्षस्थल]] सुदृढ़ और उसकी [[कमर]] पतली होती है। चीता की लघु चर्म पर काले रंग के मोटे-मोटे गोल धब्बे होते हैं जिसका आकार {{Convert|2|to|3|cm|in|abbr=on}} के उसके पूरे शरीर पर होते हैं और शिकार करते समय वह इससे आसानी से [[छलावरण]] करता है। इसके सफेद तल पर कोई दाग नहीं होते, लेकिन पूंछ में धब्बे होते हैं और पूंछ के अंत में चार से छः काले गोले होते हैं। आम तौर पर इसका पूंछ एक घना सफेद गुच्छा के साथ समाप्त होता है। बड़ी-बड़ी आंखो के साथ चीता का एक छोटा सा [[सिर]] होता है। इसके काले रंग के "आँसू चिह्न" इसके आंख के कोने वाले भाग से नाक के नीचे उसके मुंह तक होती है जिससे वह अपने आंख से सूर्य की रौशनी को दूर रखता है और शिकार करने में इससे उसे काफी सहायता मिलती है और साथ ही इसके कारण वह काफी दूर तक देख सकता है। हालांकि यह काफी तेज गति से दौड़ सकता है लेकिन इसका शरीर लंबी दूरी की दौड़ को बर्दाश्त नहीं कर सकता. अर्थात यह एक तेज धावक है। एक वयस्क चीता का नाप {{Convert|36|to|65|kg|lb|abbr=on}} से होता है। इसके पूरे शरीर की लंबाई {{Convert|115|to|135|cm|in|abbr=on}} से होता है जबकि पूंछ की लंबाई {{Convert|84|cm|abbr=on}} से माप सकते हैं। चीता की कंधे तक की ऊंचाई {{Convert|67|to|94|cm|in|abbr=on}} होती है। नर चीते मादा चीते से आकार में थोड़े बड़े होते हैं और इनका सिर भी थोड़ा सा बड़ा होता है, लेकिन चीता के आकार में कुछ ज्यादा अंतर नहीं होता और यदि उन्हें अलग-अलग देखा जाए तो दोनों में अंतर करना मुश्किल होगा। समान आकार के [[तेन्दुएं]] की तुलना में आम तौर पर चीता का शरीर छोटा होता है लेकिन इसकी पूंछ लम्बी होती है और चीता उनसे ऊंचाई में भी ज्यादा होता है (औसतन {{Convert|90|cm|abbr=on}} लंबाई होती है) और इसलिए यह अधिक सुव्यवस्थित लगता है। कुछ चीतों में दुर्लभ चर्म पैटर्न [[परिवर्तन]] होते हैं: बड़े, धब्बेदार, मिले हुए दाग वाले चीतों को "किंग चीता" के रूप में जाना जाता है। एक बार के लिए तो इसे एक अलग प्रजाति ही मान लिया गया था, लेकिन यह महज अफ्रीकी चीता का एक परिवर्तन है। "किंग चीता" को केवल कुछ ही समय के लिए जंगल में देखा जाता है, लेकिन इसका पालन-पोषण कैद में किया जाता है। [[चित्र:Cheetah4.jpg|thumb|left|200px|एक चीता.]] चीता के पंजे में अर्ध सिकुड़न योग्य [[नाखुन]] होते हैं<ref name="O'Brien">{{cite journal | author = O'Brien, S., D. Wildt, M. Bush | year = 1986 | title = The Cheetah in Genetic Peril | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1986-06_254_6/page/68 | journal = [[Scientific American]] | volume = 254 | pages = 68–76}}</ref>, (यह प्रवृति केवल तीन अन्य बिल्ली प्रजातियों में ही पाया जाता है: [[मत्स्य ग्रहण बिल्ली]], [[चिपटे-सिर वाली बिल्ली]] और [[इरियोमोट बिल्ली]]) जिससे उसे उच्च गति में अतिरिक्त पकड़ मिलती है। चीता के पंजे का [[अस्थिबंध]] संरचना अन्य बिल्लियों के ही समान होते हैं और केवल त्वचा के आवरण का अभाव होता है और अन्य किस्मों में चर्म रहते हैं और इसलिए [[डिवक्लॉ]] के अपवाद के साथ पंजे हमेशा दिखाई देते हैं। डिवक्लॉ बहुत छोटे होते हैं और अन्य बिल्लियों की तुलना में सीधे होते हैं। चीता की रचना कुछ इस प्रकार से हुई है कि यह काफी तेज दौड़ने में सक्षम होता है, इसके तेज दौड़ने के कारणों में इसका वृहद नासाद्वार है जो ज्यादा से ज्यादा ऑक्सीजन लेने की अनुमति प्रदान करती है और इसमें एक विस्तृत दिल और फेफड़े होते हैं जो ऑक्सीजन को कुशलतापूर्वक परिचालित करने के लिए एक साथ कार्य करते हैं। जब यह शिकार का तेजी के साथ पीछा करता है तो इसका श्वास दर प्रति मिनट 60 से बढ़ कर 150 हो जाता है।<ref name="O'Brien" /> अर्द्ध सिकुड़न योग्य नाखुन होने के कारण ज़मीन पर पकड़ के साथ यह दौड़ सकता है, चीता अपनी पूंछ का उपयोग एक दिशा नियंत्रक के रूप में करता है, अर्थात स्टीयरिंग {{Citation needed|date=सितंबर 2009}} के अर्थ में करता है जो इसे तेजी से मुड़ने की अनुमति देता है और यह शिकार पर पीछे से हमला करने के लिए आवश्यक होता है क्योंकि शिकार अक्सर बचने के लिए वैसे घुमाव का प्रयोग करते हैं। [[File:Cheetah at Sunset.jpg|thumb|300px|[[बोत्सवाना]] के ओकावंगो डेल्टा में सूर्यास्त के समय चीता]] [[बड़ी बिल्ली]] के विपरीत चीता [[घुरघुराहट]] के रूप में सांस लेते हैं, पर [[गर्जन]] नहीं कर सकते हैं। इसके विपरीत, केवल सांस लेने के समय के अलावा बड़ी बिल्लियां गर्जन कर सकती हैं लेकिन घुरघुराहट नहीं कर सकती. हालांकि, अभी भी कुछ लोगों द्वारा चीता को बड़ी बिल्लियों की सबसे छोटी प्रजाति के रूप में माना जाता है। और अक्सर गलती से चीता को तेंदुआ मान लिया जाता है जबकि चीता की विशेषताएं उससे भिन्न है, उदाहरण स्वरूप चीता में लम्बी आंसू-चिह्न रेखा होती है जो उसके आंख के कोने वाले हिस्से से उसके मुंह तक लम्बी होती है। चीता का शारीरिक ढांचा भी तेंदुआ से काफी अलग होता है, खासकर इसकी पतली और लंबी पूंछ और तेंदुए के विपरीत इसके धब्बे गुलाब फूल की नक्काशी की तरह व्यवस्थित नहीं होते. चीता एक संवेदनशील प्रजाति है। सभी बड़ी बिल्ली प्रजातियों में यह एक ऐसी प्रजाति है जो नए वातावरण को जल्दी से [[स्वीकार]] नहीं करती है। इसने हमेशा ही साबित किया है कि इसे कैद में रखना मुश्किल है, हालांकि हाल ही में कुछ चिड़ियाघर इसके पालन-पोषण में सफल हुए हैं। इसके खाल के लिए व्यापक रूप से इसका शिकार करने के कारण चीता अब प्राकृतिक वास और शिकार करने दोनों में असक्षम होते जा रहे हैं। पूर्व में बिल्लियों के बीच चीता को विशेष रूप से आदिम माना जाता था और लगभग 18 मिलियन वर्ष पहले ये प्रकट हुए थे। हालांकि नए अनुसंधान से यह पता चलता है कि मौजूदा बिल्ली की 40 प्रजातियों का उदय इतना पुराना नहीं है-लगभग 11 मिलियन साल पहले ये प्रकट हुए थे। वही अनुसंधान इंगित करता है कि आकृति विज्ञान के आधार पर चीता व्युत्पन्न है, जो पांच करोड़ साल पहले के आसपास विशेष रूप से प्राचीन वंश के रहने वाले चीता अपने करीबी रिश्तेदारों से अलग होते हैं ''(पुमा कोनकोलोर'', [[कौगर,]] और ''पुमा यागुआरोंडी'', [[जेगुएरुंडी]]<ref name="Mattern and McLennan">{{cite journal | author = Mattern, M. Y., D. A. McLennan | year = 2000 | title = Phylogeny and Speciation of Felids | journal = Cladistics | volume = 16 | pages = 232–253 | doi = 10.1111/j.1096-0031.2000.tb00354.x| issn=0748-3007}}</ref><ref name="Johnson et al.">{{cite journal | author = Johnson, W. E., E. Eizirik, J. Pecon-Slattery, W. J. Murphy, A. Antunes, E. Teeling, S. J. O'Brien | year = 2006 | title = The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-01-06_311_5757/page/72 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 311 | pages = 73–77 | doi = 10.1126/science.1122277 | pmid = 16400146}}</ref> [[पुराकालीन दस्तावेजों]] में जब से ये दिखाई देती हैं तब से काफी मात्रा में इन प्रजातियों में परिवर्तन नहीं हुआ है। === आकार और भिन्नरूप === ==== किंग चीता ==== [[चित्र:King cheetah.jpg|thumb|left|अपनी अनूठी कोट पैटर्न दिखाते हुए एक किंग चीता.]] एक विशिष्ट खाल पद्धति विशेषता के चलते किंग चीता दूसरों चीतों से बिलकुल अलग और दुर्लभ होते हैं। पहली बार 1926 में जिम्बाब्वे में इसकी खोज की गई थी। 1927 में प्रकृतिवादी [[रेजिनाल्ड इन्नेस पॉकॉक]] ने इसके एक अलग प्रजाति होने की घोषणा की थी, लेकिन सबूत की कमी के कारण 1939 में इस फैसले को खण्डित कर दिया गया था, लेकिन 1928 में, एक [[वाल्टर रोथ्सचिल्ड]] द्वारा खरीदी त्वचा में उन्होंने किंग चीता और धब्बेदार चीता में अंतर पाया और अबेल चैपमैन ने धब्बेदार चीता के रंग रूप पर विचार किया। 1926 और 1974 के बीच ऐसे ही करीब बाईस खाल पाए गए। 1927 के बाद से जंगल में पांच गुना अधिक किंग चीता के होने को सूचित किया गया था। हालांकि अफ्रीका से अजीब चिह्नित खाल बरामद हुए थे, हालांकि 1974 तक दक्षिण अफ्रीका के [[क्रूगर नेशनल पार्क]] में जिंदा किंग चीता दिखाई नहीं दिए थे। [[प्रच्छन्न प्राणीविज्ञानी]] पौल और लेना बोटरिएल ने 1975 में एक अभियान के दौरान एक फोटो लिया था। साथ ही वे कुछ और नमूने प्राप्त करने में भी सफल रहे थे। यह एक धब्बेदार चीता से काफी बड़ा लग रहा था और उसके खाल की बनावट बिलकुल अलग थी। सात वर्षों में पहली बार 1986 में एक और जंगल निरीक्षण किया गया था। 1987 तक अड़तीस नमूने दर्ज किए गए थे जिसमें से कई खाल नमूने थे। ठोस रूप से इस प्रजाति के होने की स्थिति का पता 1981 में चला जब दक्षिण अफ्रीका के [[डी विल्ड्ट चीता एण्ड वाइल्ड लाइफ सेंटर]] में किंग चीता का जन्म हुआ था। मई 1981 में दो धब्बेदार मादा चीतों ने वहां चीते को जन्म दिया है और जिसमें एक किंग चीता था। दोनों मादा चीता को नर चीतों के साथ [[ट्रांसवाल]] क्षेत्र के जंगल से पकड़ा गया था (जहां किंग चीतों के होने की संभावना जताई गई थी). इसके अलावा उसके बाद भी सेंटर पर किंग चीतों का जन्म हुआ था। जिम्बाब्वे, बोत्सवाना और दक्षिण अफ्रीका के ट्रांसवाल प्रांत के उत्तरी भाग में उनके मौजूद होने का ज्ञात किया गया। एक [[प्रतिसारी जीन]] का वंशागत जरूर इस पद्धति से दोनों माता-पिता से हुआ होगा जो उनके दुर्लभ होने का एक कारण है। ==== अन्य भिन्न रंग ==== अन्य दुर्लभ रंग के प्रजातियों में चित्ती आकार, [[मेलेनिनता]] [[अवर्णता]] और ग्रे रंगाई के चीते शामिल हैं। ज्यादातर भारतीय चीतों में इसे सूचित किया गया है, विशेष रूप से बंदी बने चीते में यह पाया जाता है जिसे शिकार के लिए रखा जाता है। 1608 में भारत के [[मुगल]] सम्राट [[जहांगीर]] के पास सफेद चीता होने का प्रमाण दर्ज किया गया है। [[तुज़्के-ए-जहांगीर]] के वृतांत में, सम्राट का कहना है कि उनके राज्य के तीसरे वर्ष में: ''राजा बीर सिंह देव एक सफेद चीता मुझे दिखाने के लिए लाए'' थे।''हालांकि प्राणियों के अन्य प्रकारों में पक्षियों और दूसरे जानवरों के सफेद किस्मों के थे।... '' ''लेकिन मैंने सफेद चीता कभी नहीं देखा था। '' ''इसके धब्बे, जो (आमतौर पर) काले होते हैं, नीले रंग के थे और उसके शरीर के सफेदी रंग पर नीले रंग का छाया था।'' यह संकेत देता है कि [[चिनचिला उत्परिवर्तन]] जो बाल शाफ्ट पर रंजक की मात्रा को सीमित करता है। हालांकि धब्बे काले रंग के हो जाते है और कम घने रंजकता एक धुंधले और भूरा प्रभाव देता था। साथ ही आगरा पर जहांगीर के सफेद चीता, गुग्गिसबर्ग के अनुसार प्रारंभिक अवर्णता की रिपोर्ट बिउफोर्ट पश्चिम से आया था। 1925 में एच एफ स्टोनहेम ने "नेचर इन इस्ट अफ्रीका" को एक पत्र में केनिया के [[ट्रांस-ज़ोइया जिले]] में मेलेनिनता चीता (भूत चिह्नों के साथ काले रंग की) के होने की बात बताई. वेसे फिजराल्ड़ ने जाम्बिया में धब्बेदार चीतों की कम्पनी में एक मेलेनिनता चीते को देखा गया था। लाल (एरीथ्रिस्टिक) चीतों में सुनहरे पृष्ठभूमि पर गहरे पीले रंग के धब्बे होते हैं। क्रीम (इसाबेल्लीन) चीतों में पीली पृष्ठभूमि पर लाल पीले धब्बे होते है। कुछ रेगिस्तान क्षेत्र के चीते असामान्य रूप से पीले होते हैं; संभवतः वे आसानी से छूप जाते हैं और इसलिए वे एक बेहतर शिकारी होते हैं और उनमें अधिक नस्ल की संभावना होती है और वे अपने इस पीले रंग को बरकरार रखते हैं। नीले (माल्टीज़ या भूरे) चीतों को विभिन्न सफेद-भूरे-नीले (चिनचिला) धब्बे के साथ सफेद रंग या गहरे भूरे धब्बे के साथ पीले भूरे चीतों (माल्टीज़ उत्परिवर्तन) के रूप में वर्णित किया गया है। 1921 में तंजानिया में (पॉकॉक) में बिलकुल कम धब्बों के साथ एक चीता को पाया गया था, इसके गर्दन और पृष्ठभूमि के कुछ स्थानों में बहुत कम धब्बे थे और ये धब्बे काफी छोटे थे। == क्रम विस्तार एवं प्राकृतिक वास == [[चित्र:Serengeti Cheetah crop.jpg|thumb|225px|सेरेनगेटी नेशनल पार्क, तंजानिया में एक चीता.]] भौगोलिक द्रष्टि से अफ्रीका और दक्षिण पश्चिम एशिया में चीतों की ऐसी आबादी मौजूद है जो अलग-थलग रहती है। इनकी एक छोटी आबादी (लगभग पचास के आसपास) [[ईरान]] के [[खुरासान प्रदेश]] में भी रहती है, चीतों के संरक्षण का कार्यभार देख रहा समूह इन्हे बचाने के प्रयास में पूरी तत्परता से जुटा हुआ है।<ref>{{cite web | url = http://www.wildaboutcats.org/asiatic.htm | title = Asiatic Cheetah | publisher = Wild About Cats | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071127032405/http://www.wildaboutcats.org/asiatic.htm | archive-date = 27 नवंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> सम्भव है कि इनकी कुछ संख्या [[भारत]] में भी मौजूद हो, लेकिन इस बारे में विश्वास के साथ कुछ नहीं कहा जा सकता. अपुष्ट रिपोर्टों के अनुसार [[पाकिस्तान]] के [[ब्लूचिस्तान]] राज्य में भी कुछ [[एशियाई मूल के चीते]] मौजूद हैं, हाल ही में इस क्षेत्र से एक मृत चीता पाया गया था।<ref>{{cite web | url = http://www.wwfpak.org/sc_asiaticcheetah.php | title = Asiatic Cheetah | publisher = [[World Wide Fund for Nature|WWF]]-Pakistan | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071117053037/http://www.wwfpak.org/sc_asiaticcheetah.php | archive-date = 17 नवंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> चीतो की नस्ल उन क्षेत्रों में अधिक पनपती है जहां मैदानी इलाक़ा काफी बड़ा होता है और इसमें शिकार की संख्या भी अधिक होती है। चीता खुले [[मैदानों]] और [[अर्धमरूभूमि]], [[घास का बड़ा मैदान]] और मोटी झाड़ियों के बीच में रहना ज्यादा पसंद करता है, हालांकि अलग-अलग क्षेत्रों में इनके रहने का स्थान अलग-अलग होता है। मिसाल के तौर पर नामीबिया में ये [[घासभूमि]], [[सवाना]] के जंगलों, [[घास के बड़े मैदानों]] और पहाड़ी भूभाग में रहते हैं। जिस तरह आज छोटे जानवरों के शिकार में [[शिकारी कुत्तों]] का उपयोग किया जाता है, उसी तरह [[अभिजात]] वर्ग के उस समय [[हिरण]] या चिकारा के शिकार में चीते का उपयोग किया करते थे। == प्रजनन एवं व्यवहार == [[चित्र:Cheetah cub close-up edit2.jpg|left|thumb|250px|चीता शावक.]] मादा चीता बीस से चौबीस महीने के अंदर व्यस्क हो जाती है जबकि नर चीते में एक वर्ष की आयु में ही परिपक्वता आ जाती हैं (हालांकि नर चीता तीन वर्ष की आयु से पहले संभोग नहीं करता) और संभोग पूरा साल भर होता है। [[सेरेनगटी]] में पाए जाने वाले चीतों पर तैयार रिपोर्ट से पता चलता है कि मादा चीता स्वच्छंद प्रवृत्ति की होती हैं, यही वजह है कि उसके बच्चों के बाप भी अलग-अलग होते हैं।<ref>{{cite web | url = http://www.inthenews.co.uk/infocus/features/in-focus/scandal-on-serengeti-$1090967.htm | title = Scandal on the Serengeti: New light has been shed on the extent of female cheetahs' unfaithfulness to their male partners. | publisher = inthenews.co.uk | date = May 30, 2007 | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927222845/http://www.inthenews.co.uk/infocus/features/in-focus/scandal-on-serengeti-$1090967.htm | archive-date = 27 सितंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> मादा चीता [[गर्भ]] धारण करने के बाद एक से लेकर नौ बच्चों को [[जन्म]] दे सकती है लेकिन औसतन ये तीन से पांच बच्चों को जन्म देती है। मादा चीता का गर्भकाल {{Convert|150|to|300|g|oz|abbr=on}} दिनों का होता है बिल्ली परिवारों के दूसरे जानवरों के विपरीत चीता जन्म से ही अपने शरीर पर विशिष्ट लक्षण लेकर पैदा होता है। पैदाईश के समय से ही चीते की गर्दन पर रोएंदार और मुलायम बाल होते हैं, पीठ के बीच तक फैले इस मुलायम रोएं को ''मेंटल'' भी कहते हैं। ये मुलायम और रोएंदार बाल इसे [[अयाल]] होने का आभास देते हैं, जैसे-जैसे चीते की उम्र बढ़ती है, इसके बाल झड़ने लगते हैं। ऐसा अनुमान किया जाता है कि अयाल (रेटल) के कारण चीते के बच्चे [[हनी बेजर]] के सम्भावित आक्रमणकारी के भय से मुक्त हो जाते हैं।<ref>इटोन, रान्डेल एल (1976) ए पोसिबल केस ऑफ मिमिकरी इन लार्जर ममाल्स इवोल्यूशन 30(4) :853-856 doi 10.2307/2407827</ref> चीते का बच्चा अपने जन्म के तेरहवें से लेकर बीसवें महीने के अंदर अपनी मां का साथ छोड़ देता है। एक आज़ाद चीते की आयु बारह जबकि पिंजड़े में कैद चीते की अधिकतम उम्र बीस वर्ष तक हो सकती है। नर चीते की तुलना में मादा चीते अकेले रहती हैं औऱ प्राय एक दूसरे से कतराती हैं, हांलाकि मां और पुत्री के कुछ जोड़े थोड़े समय के लिए एक साथ ज़रुर रहते हैं। चीतों का [[सामाजिक ढ़ांचा]] अदभुत और अनोखा होता है। बच्चों की परवरिश करते समय को छोड़ दिया जाए तो मादा चीते अकेले रहती है। चीते के बच्चे के शुरुआती अट्ठारह महीने काफी महत्वपूर्ण होते हैं, इस दौरान बच्चे अपनी मां से जीने का हुनर सीखते हैं, मां उन्हें शिकार करने से लेकर दुश्मनों से बचने का गुर सिखाती है। जन्म के डेढ़ साल बाद मां अपने बच्चों का साथ छोड़ देती है, उसके बाद ये बच्चे अपन [[भाइयों]] का अलग समूह बनाते हैं, ये समूह अगले छह महीनों तक साथ रहता है। दो वर्षों के बाद मादा चीता इस समूह से अलग हो जाती है जबकि नर चीते हमेशा साथ रहते हैं। === क्षेत्र === ==== नर ==== चीतों में सामुदायिक एवं पारिवारिक भाव प्रचूर मात्रा में होता है, नर चीते आमतौर पर अपने पारिवारिक सदस्यों के साथ रहते हैं, अगर परिवार में एक ही नर चीता है तो वो दूसरे परिवार के नर चीतों के साथ मिलकर एक समूह बना लेते है, या फिर वो दूसरे समूहों में शामिल हो जाता है। इन समूहों को ''संगठन'' भी कह सकते हैं। कैरो एवं कोलिंस द्वारा तंज़ानिया के मैदानी इलाकों में पाए जाने वाले चीतों पर किये गए अध्ययन के अनुसार 41 प्रतिशत चीते अकेले रहते हैं, जबकि 40 प्रतिशत जोड़ों और 19 प्रतिशत तिकड़ी के रूप में रहते हैं।<ref>रिचर्ड एस्तेस, फोरवर्ड बाए एडवर्ड ओसबोर्न विल्सन (1991) द बिहेवियर गाइड टू अफ्रीकन ममाल्स. कैलिफोर्निया यूनिवर्सिटी प्रेस. पृष्ठ 371.</ref> संगठित रूप से रहने वाले चीते अपने क्षेत्र को अधिक समय तक अपने नियंत्रण में रखते हैं, दूसरी तरफ़ अकेले रहने वाला चीता अपने क्षेत्रों को परस्पर बदलता रहता है, हांलाकि अध्ययन से पता चलता है कि संगठित रूप से रहने वाले और अकेले रहने वाले दोनों अपने अधिकार क्षेत्रों पर समान समय तक नियंत्रण रखते हैं, नियंत्रण की ये अवधि चार से लेकर साढ़े चार साल तक के बीच की होती है। नर चीते एक निश्चिति परीधि में रहना पसन्द करते हैं। जिन स्थानों पर मादा चीते रहते हैं, उनका क्षेत्रफल बड़ा हो सकता है, ये इसी के आसापास अपना क्षेत्र बनाते हैं, लेकिन बड़े क्षेत्रफल सुरक्षा की द्रष्टि से खतरनाक सिद्ध हो सकते हैं। इसलिए नर चीते मादा चीतों के कुछ होम रेंजेस का चयन करते हैं, इन स्थानों की सुरक्षा करना आसान होता है, इसकी वजह से प्रजनन की प्रक्रिया भी चरम पर होती है, यानी इन्हे संतान उत्पत्ति के अधिक अवसर मिलते हैं। समूह का ये प्रयास होता है कि क्षेत्र में नर और मादा चीते आसानी से मिल सके। इन इलाकों का क्षेत्रफल कितना बड़ा हो इसका दारोमदार [[अफ्रीका]] के हिस्सों में मौजूद मूलभूत सुविधाओं पर निर्धारित करता है।{{Convert|37|to|160|km2|sqmi|abbr=on}} नर चीते अपने [[इलाके को चिह्नित]] और उसकी सीमा निश्चित करने के लिए किसी विशेष वस्तु पर अपना मुत्र विसर्जित करते हैं, ये पेड़, लकड़ी का लट्ठा या फिर [[मिट्टी की कोई मुंडेर]] हो सकती है। इस प्रक्रिया में पूरा समूह सहयोग करता है। अपनी सीमा में प्रवेश करने वाले किसी भी बाहरी जानवरों को चीता सहन नहीं करता, किसी अजनबी के प्रवेश की सूरत में चीता उसकी जान तक ले सकता है। ==== मादा ==== [[चित्र:Cheetah and cubs.jpg|thumb|200px|गोरंगगोरो संरक्षण क्षेत्र में मादा चीता और शावक.]] बिल्ली से दिखने वाले दूसरे जानवरों और नर चीते की तुलना में मादा चीता अपने रहने के लिए कोई क्षेत्र निर्धारित नहीं करती. मादा चीता उन स्थानों पर रहने को प्राथमिकता देती हैं, जहां घर जैसा एहसास होता है, इसे ''[[होम रेंज]]'' कह सकते हैं। इन स्थानों पर परिवार के दूसरे मादा सदस्यों जैसे उसकी मां, बहनें और पुत्री साथ साथ रहते हैं। मादा चीते हमेशा अकेले शिकार करना पसंद करते हैं, लेकिन शिकार के दौरान वो अपने बच्चों को साथ रखती है, ताकि वो शिकार करने का तरीक़ा सीख सकें, जन्म के लगभग डेढ़ महीने बाद ही मादा चीता अपने बच्चों को शिकार पर ले जना शुरु कर देती है। होम रेंज की सीमा पूर्ण रूप से शिकार करने की उपलब्धता पर निर्भर करता है। दक्षिणी अफ्रीकी [[वुडलैंड]] में चीते की सीमा कम से कम {{convert|34|km2|abbr=on}} जबकि [[नामीबिया]] के कुछ भागों में {{convert|1500|km2|abbr=on}} तक पहुंच सकते हैं। === स्वरोच्चारण === चीता शेर की तरह दहाड़ नहीं सकता, लेकिन इसकी गुर्राहट किसी भी तरह शेर से कम भयावह नहीं होती, चीते की आवाज़ को हम निम्न स्वरों से पहचान सकते हैं: * - '''चिर्पिंग''' - चीता अपने साथियों और मादा चीता अपने बच्चों की तलाश के दौरान जोर-जोर से आवाज़ लगाती है जिसे चिर्पिंग कहते हैं। चीते का बच्चा जब आवाज़ निकालता है तो ये चिड़ियों की चहचहाट जैसा स्वर पैदा करता है, यही कारण है इसे '''चिर्पिंग''' कहते हैं। * '''चरिंग''' या '''स्टटरिंग''' - यह वोकलिज़ेशन सामाजिक बैठकों के दौरान चीता द्वारा उत्सर्जित होता है। नर और मादा चीते जब मिलते हैं तो उनके स्वर में हकलाहट आ जाती है, ये भाव एक दूसरे के प्रति दिलचस्पी, पसंद और अनिश्चितता का सूचक होते हैं (हालांकि प्रत्येक लिंग विभिन्न कारणों के लिए चर्रस करते हैं). * '''गुर्राहट''' - चीता जब नाराज़ होता है तो ये गुर्राने और फुफकारने लगता है, इसके नथुनों से थूक भी निकलने लगता है, ऐसे स्वर चीते की झल्लाहट को दर्शाते हैं, चीता जब खतरे में होता है तब भी इसी तरह के स्वर निकालता है। * '''आर्तनाद''' - खतरे में घिरे चीते को जब बचकर निकलने की सूरत नज़र नहीं आती तो उसकी फुफकार चिल्लाहट में बदल जाती है। * '''घुरघुराहट''' - मादा चीता जब अपने बच्चों के साथ होती है, बिल्ली जैसी आवाज़ निकालती है (ज्यादातर बच्चे और उनकी माताओं के बीच). घुरघुराहट जैसी ये आवाज़ आक्रामकता और [[शिथिलता]] दोनों का आभास कराती है। चीता की घुरघुराहट रॉबर्ट एक्लुंड के इंग्रेसिव स्पीच वेबसाइट [https://web.archive.org/web/20190401052506/http://ingressivespeech.info/] या रॉबर्ट एक्लुंड वाइल्डलाइफ पेज [https://web.archive.org/web/20100314213308/http://roberteklund.info/Wildlife.htm] पर सुना जा सकता. === आहार और शिकार === [[चित्र:Cheetah with impala kill.jpg|thumb|225px|इम्पाला मार के साथ एक चीता.]] मूलरुप से चीता [[मांसाहारी]] होता है, ये अधिकतक [[स्तनपायी]] के अन्तर्गत {{convert|40|kg|abbr=on}} जानवरों का शिकार करता है, जो अपने बच्चों को दूध पिलाते हैं, इसमें [[थॉमसन चिकारे]], [[ग्रांट चिकारे]], [[एक प्रकार का हरिण]] और [[इम्पला]] शामिल हैं। बड़े स्तनधारियों के युवा रूपों जैसे [[अफ्रीकी हिरण]] और [[ज़ेबरा]] और वयस्को का भी शिकार कर लेता जब चीते अपने समूह में होते हैं। चीता [[खरगोश]] और एक प्रकार की अफ्रीकी चिड़िया [[गुनियाफॉल]] का भी शिकार करता है। आमतौर पर बिल्ली का प्रजातियों वाले जानवर रात को शिकार करते हैं, लेकिन चीता [[दिन]] का शिकारी है। चीता या तो सवेरे के समय शिकार करता है, या फिर देर शाम को, ये ऐसा समय होता है जबकि न तो ज्यादा गर्मी होती है और न ही अधिक अंधेरा होता है। चीता अपने शिकार को उसकी [[गंध]] से नहीं बल्कि उसकी [[छाया]] से शिकार करता है। चीता पहले अपने शिकार के पीछे चुपके चुपके चलता है {{Convert|10|-|30|m|ft|abbr=on}} फिर अचानक उसका पीछा करना शुरु कर देता है, ये सारी प्रक्रिया मिनटों के अंदर होती है, अगर चीता अपने शिकार को पहले हमले में नहीं पकड़ पाता तो फिर वो उसे छोड़ देता है। यही कारण है कि चीता के शिकार करने की औसतन सफलता दर लगभग 50% है।<ref name="O'Brien" /> उसके {{Convert|112|and|120|km/h|mph|abbr=on}} के रफ्तार से दौड़ने के कारण चीता के शरीर पर ज्यादा दबाव पड़ता है। जब ये अपनी पूरी रफ्तार से दौड़ता है तो इसके [[शरीर का तापमान]] इतना अधिक होता है कि ये उसके लिए घातक भी साबित हो सकता है। यही कारण है कि शिकार के बाद चीता काफ़ी देर तक आराम करता है। कभी-कभी तो आराम की अविधि आधे घंटे या उससे भी अधिक हो सकती है। चीता अपने शिकार को पीछा करते समय मारता है, फिर उसके बाद शिकार के गले पर प्रहार करता है, ताकि उसका दम घुट जाए, चीता के लिए चार पैरों वाले जानवरों का गला घोंटना आसान नहीं होता। इस दुविधा से पार करने के लिए ही वो इनके गले के [[श्वासनली]] में पंजो और दांतो से हमला करता है। जिसके चलते शिकार कमज़ोर पड़ता जाता है, इसके बाद चीता परभक्षी द्वारा उसके शिकार को ले जाने से पहले ही जितना जल्दी संभव हो अपने शिकार को निगलने में देर नहीं करता . चीता का भोजन उसके परिवेश पर आधारित होता है। मिसाल के तौर पर [[पूर्वी अफ्रीका]] के मैदानी ईलाकों में ये हिरण या चिंकारा का शिकार करना पसंद करता है ये चीता की तुलना में छोटा होता है (लगभग {{Convert|53|-|67|cm|in|abbr=on}} उंचा और {{Convert|70|-|107|cm|in|abbr=on}} लम्बाई) इसके अलावा इसकी रफ्तार भी चीते से कम होती है (सिर्फ {{Convert|80|km/h|abbr=on}} तक) यही वजह है कि चीता इसे आसानी से शिकार कर लेता है, चीता अपने शिकार के लिए उन जानवरों को चुनता है जो आमतौर पर अपने झुंड से अलग चलते हैं। ये ज़रुरी नहीं है कि चीता अपने शिकार के लिए कमज़ोर और वृद्ध जानवरों को ही निशाना बनाये, आम तौर पर चीता अपने शिकार के लिए उन जानवरों का चुनता है जो अपने झुंड से अलग चलते हैं। [[चित्र:Cheetah chasing Thompsons gazelle crop.jpg|thumb|center|650px|थॉमसन के चिंकारे की खोज करता एक चीता. गोरंगोरो ज्वालामुखी, तंजानिया.]] === अंतर्विशिष्ट हिंसक सम्बन्ध === अपनी गति और शिकार करने की कौशल होने के बावजूद, मोटे तौर पर उसकी सीमा के अधिकांश दूसरे बड़े परभक्षियों द्वारा चीता को छांट दिया जाता हैं। क्योंकि वे कुछ समय के लिए अत्यधिक गति से दौड़ तो सकते हैं लेकिन पेड़ों पर चढ़ नहीं सकते और अफ्रीका के अधिकांश शिकारी प्रजातियों के खिलाफ अपनी रक्षा नहीं कर सकते हैं। आम तौर पर वे लड़ाई से बचने की कोशिश करते हैं और ज़ख्मी होने के खतरे के बजाए वे बहुत जल्दी ही अपने द्वारा शिकार किए गए जानवर का समर्पण कर देते हैं, यहां तक कि अपने द्वारा तत्काल शिकार किए गए एक लकड़बग्घे को भी अर्पण कर देते हैं। क्योंकि चीतों को भरोसा होता है कि वे अपनी गति के आधार पर भोजन प्राप्त कर सकते हैं, लेकिन यदि किसी प्रकार से वे चोटिल हो गए तो उनकी गति कम हो जाएगी और अनिवार्य रूप से जीवन का खतरा भी हो सकता है। चीता द्वारा किए गए शिकार का अन्य शिकारियों को सौंप देने की संभावना लगभग 50% होती है।<ref name="O'Brien" /> दिन के विभिन्न समयों में चीता शिकार करने का संघर्ष और शिकार करने के बाद तुरंत ही खाने से बचने की कोशिश करता है। उपलब्ध रेंज के रूप में कटौति होने के चलते अफ्रीका में जानवरों की कमी हुई है और यही कारण है कि हाल के वर्षों में चीता को अन्य देशी अफ्रीकी शिकारियों से अधिक दबाव का सामना करना पड़ रहा है। {{Citation needed|date=नवम्बर 2008}} जीवन के शुरुआती सप्ताह के दौरान ही अधिकांश चीतों की मृत्यु हो जाती है; शुरूआती समय के दौरान 90% तक चीता शावकों को [[शेर]], तेंदुए, [[लकड़बग्घे]], [[जंगली कुत्तों]] या [[चील]] द्वारा मार दिए जाते हैं। यही कारण है कि चीता शावक अक्सर सुरक्षा के लिए मोटे झाड़ियों में छिप जाते हैं। मादा चीता अपने शावकों की रक्षा करती है और कभी-कभी शिकारियों को अपने शावकों से दूर तक खदेड़ने में सफल भी होती है। कभी-कभी नर चीतों की मदद से भी दूसरे शिकारियों को दूर खदेड़ सकती है लेकिन इसके लिए उसके आपसी मेल और शिकारियों के आकार और संख्या निर्भर करते हैं। एक स्वस्थ वयस्क चीता के गति के कारण उसके काफी कम परभक्षी होते हैं।<ref name="hay">{{cite web |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118624020/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |title=Prey preferences of the cheetah (Acinonyx jubatus) (Felidae: Carnivora): morphological limitations or the need to capture rapidly consumable prey before kleptoparasites arrive? |author=M. W. Hayward, M. Hofmeyr, J. O'Brien & G. I. H. Kerley |accessdate=5 अक्टूबर 2008 |date=2006 |publisher=[[Journal of Zoology]] |archive-date=9 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409180244/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118624020/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |url-status=dead }}</ref> == मनुष्यों के साथ संबंध == === आर्थिक महत्व === [[चित्र:Mongol hunter with tame cheetah.jpg|thumb|180px|एक चीता के साथ एक मंगोल योद्धा.]] चीता के खाल को पहले [[प्रतिष्ठा का प्रतीक]] माना जाता था। आज चीता [[इकोपर्यटन]] के लिए एक बढ़ती [[आर्थिक]] प्रतिष्ठा है और वे [[चिड़ियाघर]] में भी पाए जाते हैं। अन्य बिल्ली के प्रजातियों प्रकारों में चीता सबसे कम आक्रामक होता है और उसे शिक्षित भी किया जा सकता है यही कारण है कि चीता शावकों को कभी-कभी अवैध रूप से [[पालतू]] जानवर के रूप में बेचा जाता है। पहले और कभी-कभी आज भी चीतों को मारा जाता है क्योंकि कई किसानों का मानना है कि चीता [[पशुओं]] को खा जाते हैं। जब इस प्रजाति के लगभग लुप्त हो जाने के खतरे सामने आए तब किसानों को प्रशिक्षित करने के लिए कई अभियानों को चलाया गया था और चीता के संरक्षण के लिए उन्हें प्रोत्साहित करना शुरू किया गया था। हाल ही में प्रामाणित किया गया है कि चीते पालतू पशुओं का शिकार करके नहीं खाते चूंकि वे जंगली शिकारों को पसंद करते हैं इसलिए चीतों को न मारा जाए. हालांकि अपने क्षेत्र के हिस्से में खेत के शामिल हो जाने से भी चीतों को कोई समस्या नहीं होती और वे संघर्ष के लिए तैयार रहते हैं। [[प्राचीन मिस्र]] के निवासी अक्सर चीतों को पालतू जानवर के रूप में पालते थे और पालने के साथ-साथ उन्हें शिकार करने के लिए प्रशिक्षित करते थे। चीते के आंखों पर पट्टी बांध कर शिकार के लिए छोटे पहिए वाले गाड़ियों पर या हुडदार घोड़े पर शिकार क्षेत्र में ले जाया जाता था और उन्हें चेन से बांध दिया जाता था जबकि कुत्ते उनके शिकार से उत्तेजित हो जाते थे। जब शिकार काफी निकट होता था तब चीतों के मुंह से पट्टी हटाकर उसे छोड़ दिया जाता था। यह परंपरा प्राचीन [[फारसियों]] तक पहुंचा और फिर वहीं से इसने भारत में प्रवेश किया और बीसवीं शाताब्दी तक भारतीय राजाओं ने इस परम्परा का निर्वाह किया। प्रतिष्ठा और शिष्टता के साथ चीता का जुड़ा रहना जारी रहा, साथ ही साथ पालतू जानवर के रूप में चीतों को पालने के पीछे चीतों के शिकार करने का अद्भूत कौशल था। अन्य राजकुमारों और राजाओं ने चीता को पालतू जानवर के रूप में रखा जिसमें [[चंगेज खान]] और [[चार्लेमग्ने]] शामिल हैं जो चीतों को अपने महल के मैदान के भीतर खुला रखते थे और उसे अपना शान मानते थे। [[मुगल साम्राज्य]] के [[महान राजा अकबर]], जिनका शासन 1556 से 1605 तक था, उन्होंने करीब 1000 चीतों को रखा था।<ref name="O'Brien" /> हाल ही में 1930 के दशक तक [[इथियोपिया के सम्राट]] [[हेली सेलासिए]] को अक्सर एक चेन में बंधे चीता के आगे चलते हुए फोटो को दिखाया गया है। === संरक्षण स्थिति === अनुवांशिक कारकों और चीता के बड़े प्रतिद्वंदि जानवरों जैसे शेर और [[लकड़बग्घे]] के कारण चीता शावकों के [[मृत्यु दर]] काफी अधिक होते हैं। हाल ही में आंतरिक प्रजनन के कारणों के चलते चीते काफी मिलती जुलती अनुवांशिक रूपरेखा का सहभागी होते हैं। जिसके चलते इनमें कमजोर शुक्राणु, जन्म दोष, तंग दांत, सिंकुड़े पूंछ और बंकित अंग होते हैं। कुछ जीव विज्ञानी का अब मानना है कि एक प्रजाति के रूप में उनका पनपना [[सहज]] हैं।<ref>{{cite web| title= Rare Breed| author= Gugliotta, Guy| publisher= ''[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]]''| date= 2008-02| url= http://www.smithsonianmag.com/science-nature/rare-breed.html| accessdate= 7 मार्च 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080303044248/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/rare-breed.html| archive-date= 3 मार्च 2008| url-status= live}}</ref> चीता [[इंटरनेशनल यूनियन फॉर कंजरवेशन ऑफ नेचर]] (IUCN) में चीता को [[असुरक्षित प्रजातियां|असुरक्षित प्रजातियों]] की सूची में शामिल किया है (अफ्रीकी उप-प्रजातियां संकट में, एशियाई उप-प्रजातियां की स्थिति गंभीर) साथ ही साथ अमेरिका के [[लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम]] पर: [[CITES]] के परिशिष्ट में [[प्रजातियां के संकट]] में होने - के बारे में बताया है (अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पर विलुप्तप्राय प्रजाति में समझौता). पच्चीस अफ्रीकी देशों के जंगलों में लगभग 12,400 चीते बचे हुए हैं, लगभग 2,500 चीतों के साथ नामीबिया में सबसे अधिक हैं। गंभीर रूप से संकटग्रस्त करीब पचास से साठ एशियाई चीते ईरान में बचे हुए हैं। दुनिया भर के चिड़ियाघरों में [[इन विट्रो फर्टिलाइजेशन]] के उपयोग के साथ-साथ प्रजनन कार्यक्रम सम्पन्न कराए जा रहे हैं।<br /> 1990 में नामीबिया में स्थापित [[चीता कंजरवेशन फन्ड]] का मिशन चीता और पर्यावरण व्यवस्था पर अनुसंधान और शिक्षा के क्षेत्र में अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उत्कृष्ट और मान्यता प्राप्त केंद्र बनाना है, इसलिए दुनिया भर के चीतो के संरक्षण और प्रबंधन के लिए हितधारकों के साथ कार्य कर रहे हैं।<br /> साथ ही CCF ने दक्षिण अफ्रीका के चारों ओर स्टेशनों की स्थापना की है ताकि संरक्षण के प्रयास जारी रहें.<br /> चीता की सुरक्षा के लिए वर्ष 1993 में दक्षिण अफ्रीका पर आधारित [[चीता संरक्षण फाउंडेशन]] नामक एक संगठन को स्थापित किया गया था। ==== पुनर्जंगलीकरण परियोजना ==== {{main|Cheetah Reintroduction in India}} भारत में कई वर्षों से चीतों के होने का ज्ञात किया गया है। लेकिन शिकार और अन्य प्रयोजनों के कारण बीसवीं सदी के पहले चीता विलुप्त हो गए थे। इसलिए [[भारत सरकार]] ने एक फिर से चीता के लिए पुनर्जंगलीकरण के लिए योजना बना रही है। गुरुवार, जुलाई 9, 2009 में [[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] के पृष्ठ संख्या 11 पर एक लेख में स्पष्ट रूप से भारत में चीतों के [[आयात]] की सलाह दी है जहां उनका पालन पोषण अधीनता में किया जाएगा. 1940 के दशक के बाद से भारत में चीते विलुप्त होते गए और इसलिए सरकार इस परियोजना पर योजना बना रही है। चीता केवल जानवर है कि भारत में लुप्त पिछले वर्णित [[पर्यावरण और वन मंत्री]] [[जयराम रमेश]] जुलाई 7 कि 2009 में [[राज्य सभा]] में बताया कि "चीता एकमात्र ऐसा जानवर है जो पिछले 100 वर्षों में भारत में लुप्त होता गया है। हमें उन्हें विदेशों से लाकर इस प्रजाति की जनसंख्या को फिर से बढ़ाना चाहिए." प्रतिक्रिया स्वरूप [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) के राजीव प्रताप रूडी से उन्होंने ध्यानाकर्षण सूचना प्राप्त किया। इस योजना का उद्देश्य उन चीतों का वापस लाना है जिसका अंधाधुंध [[शिकार]] और एक नाजुक [[प्रजनन]] पद्धति की जटिलता के कारण लुप्त हो रहे हैं और जो बाघ संरक्षण को ट्रस्ट करने वाली समस्याओं को घेरती है। दिव्य भानुसिंह और एम के रणजीत सिंह नामक दो प्रकृतिवादियों ने [[अफ्रीका]] से चीतों के आयात करने का सुझाव दिया। आयात के बाद बंदी के रूप में उनका पालन-पोषण किया जाएगा और समय की एक निश्चित अवधि के बाद उन्हें जंगलों में छोड़ा जाएगा. === लोकप्रिय संस्कृति में === [[चित्र:Tizian 048.jpg|thumb|250px|टीटियन द्वारा लिखित बच्चुस और एरिएडने, 1523.]] [[चित्र:Fernand Khnopff 002.jpg|thumb|250px|फ़र्नांड नोफ्फ द्वारा लिखित द केयरेस, 1887.]] * [[टीटियन]] के ''बच्चुस और एरियाड्ने'' (1523), में भगवान के [[रथ]] का वहन चीतों द्वारा किया जाता है (जो [[इटली]] के [[पुनर्जागरण]] में जानवरों के शिकार के रूप में इस्तेमाल किया गया था). भगवान [[डियोनिसस]] के साथ चीता अक्सर जुड़े होते थे और इस भगवान को रोमन बच्चुस के नाम से पूजा करते थे। * [[जॉर्ज स्टुब्ब]] के ''चीता विथ टू इंडियन अटेन्डेंट्स एण्ड ए स्टैग'' (1764-1765) में चीता को शिकारी जानवर दिखाया गया है और साथ ही [[मद्रास]] के ब्रिटिश राज्यपाल, [[सर जॉर्ज पिजोट]] द्वारा [[जॉर्ज III]] को चीता के उपहार को एक स्मृति बनते दिखाया गया है। * [[बेल्जियम]] [[प्रतीकवादी चित्रकार]] [[फ़र्नांड नोफ्फ]] (1858-1921) द्वारा ''द केयरेस'' (1896), [[ईडिपस]] और [[स्फिंक्स]] और एक महिला के सिर के साथ प्राणी चित्रण और चीता शरीर (अक्सर एक तेंदुआ के रूप में गलत समझा जाता है) के मिथक का प्रतिनिधित्व करता है। * [[आन्ड्रे मेर्सिएर]] के ''[[अवर फ्रेंड याम्बो]]'' (1961) एक [[फ्रांसीसी]] दंपती द्वारा अपनाए गए चीता की एक अनोखा [[जीवनी]] है, जो [[पेरिस]] में रहता है। इसे ''[[बोर्न फ्री]]'' (1960), का फ्रेंच जवाब के रूप में देखा जाता है जिनके लेखक [[जोय एडम्सन]] ने अपने ही चीता की जीवनी लिखी थी जिसका शीर्षक था ''द स्पोटेड स्फिंक्स'' (1969). * एनिमेटेड श्रृंखला [[थंडरकैट्स]] में एक मुख्य पात्र है जो एक मानव रूपी चीता था जिसका नाम चीतारा था। * 1986 में [[फ्रिटो-ले]] ने एक मानवरूपी चीता, [[चेस्टर चीता]] की शुरूआत अपने [[चीतोस]] के लिए शुभंकर के रूप में किया। * [[हेरोल्ड एण्ड कुमार गो टू व्हाइट केसल]] के उप-कथानक में एक पलायन चीता है, जो बाद में जोड़ी के साथ [[मारिजुआना]] धूम्रपान करता है और उन्हें सवारी करने की अनुमति देता है। * 2005 की फिल्म ''[[ड्यूमा]]'' दक्षिण अफ्रीका के एक युवा की कहानी है जो कई साहसिक कारनामों के साथ अपने पालतू चीता, ड्यूमा, को जंगल में छोड़ने की कोशिश करता है। यह फिल्म केरोल कौथरा होपक्राफ्ट और जैन होपक्राफ्ट द्वारा अफ्रीका की एक सच्ची कहानी पर आधारित [["हाउ इट वाज विथ डुम्स]] पुस्तक पर आधारित है। * [[पैट्रिक ओ'ब्राइन]] द्वारा लिखित हुसैन, एन एंटर्रटेनमेंट उपन्यास में भारत के ब्रिटिश राज के दौरान भारत|हुसैन, एन एंटर्रटेनमेंट[[उपन्यास में भारत के [[ब्रिटिश राज]] के दौरान [[भारत]] में स्थापित रॉयल्टी को रखने का प्रयास और चीतों को हिरण के शिकार का प्रशिक्षण को दिखाया गया है। == सन्दर्भ == === नोट्स === {{reflist|2}} === ग्रंथ सूची === * ''ग्रेट कैट्स, मेजेस्टिक क्रिएचर्स ऑप द वाइल्ड,'' ed. जॉन सिएडेनस्टीकर, इलुस. फ्रैंक नाइट, (रोडेल प्रेस, 1991), ISBN 0-87857-965-6 * ''चीता'', कैथेरीन (या कैथरीन) और कार्ल अम्मन, अर्को पब, (1985), ISBN 0-668-06259-2. * ''चीता (बीग कैट डायरी)'', जोनाथन स्कॉट, एंजेला स्कॉट, (हार्परकोल्लिंस, 2005), ISBN 0-00-714920-4 * ''साइंस'' (Vol 311, p 73) * ''चीता'', ल्यूक हंटर और डेव हम्मन, (स्ट्रुइक्र प्रकाशक, 2003), ISBN 1-86872-719-X * एलसेन, थॉमस टी. (2006). "नेचुरल हिस्ट्री एण्ड कल्चर्ल हिस्ट्री: द सर्कुलेशन ऑफ हंटिग लिपार्ड्स इन यूरेशिया, सेवेन्थ-सेवेन्टीन्थ सेंचुरिज". इन: ''कॉन्टेक्ट एण्ड एक्सचेंज इन द एंसिएंट वर्ल्ड'' . Ed. विक्टर एच. मेर. हवाई विश्वविद्यालय प्रेस. pp.&nbsp;116–135. ISBN ISBN 978-0-8248-2884-4; ISBN ISBN 0-8248-2884-4 === अतिरिक्त जानकारी के लिए === * {{cite book |title=Cheetahs of the Serengeti Plains : group living in an asocial species |url=https://archive.org/details/cheetahsofsereng0000caro |last=Caro |first=T. M. |year=1994 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0226094332 (cloth, alk. paper), 478 pp.}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Acinonyx jubatus}} {{wikispecies|Acinonyx jubatus}} * {{eol|328680}} * ''एसिनोनिक्स जुबेटस'' के लिए [https://web.archive.org/web/20090204075120/http://www.biodiversitylibrary.org/name/Acinonyx_jubatus Biodiversity Heritage Library bibliography] * [http://www.cheetah.org/ Cheetah Conservation Fund] * [http://english.savechinastigers.org/node/487 Save China's Tigers to Fund Wild Cat Conservation Worldwide] * [http://www.dewildt.org.za De Wildt Cheetah and Wildlife Trust] * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/35612/on-the-chase-with-cheetahs On the Chase With Cheetahs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328142008/http://www.life.com/image/first/in-gallery/35612/on-the-chase-with-cheetahs |date=28 मार्च 2010 }} - ''[[लाइफ पत्रिका]]'' द्वारा स्लाइड शो * [http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm Fake Flies and Cheating Cheetahs:] एक चीता की गति को मापा जा रहा है * [https://web.archive.org/web/20170704142330/http://messybeast.com/genetics/mutant-cheetahs.html Mutant Cheetahs:] चीतों के विविध रंगों के बारे में जानकारी * [http://uk.youtube.com/watch?v=iarsmqA3dck 110km/h Cheetah attack gazelle] चीता की गति को वीडियो दिखा रहा है, गति यांत्रिकी और एक चीता के शिकार को चोरी करते हुए [[लकड़बग्घा]]. {{Carnivora|Fe.}} [[श्रेणी:सहारा के जानवर]] [[श्रेणी:एसिनोनिक्स]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के स्तनधारी]] [[श्रेणी:एशिया के स्तनधारी]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के बड़े जानवर]] [[श्रेणी:हिन्दी शब्द]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:कॉमन्स पर निर्वाचित चित्र युक्त लेख]] i50ej9mvqz3mcidjzt87rmrlenhfxz0 6598828 6598809 2026-08-14T07:33:35Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44473-14|~2026-44473-14]] ([[User talk:~2026-44473-14|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6493524 wikitext text/x-wiki {{this|एक पशु|चीता (बहुविकल्पी)}} {{Taxobox | name = चीता<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft|pages=532–533}}</ref> | Scientific_Name = Acinonyx jubatus | fossil_range = देर [[:en:Pliocene|प्लायोसीन]] से वर्तमान | status = VU | trend = down | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Bauer, H., Belbachir, F., Durant, S., Hunter, L., Marker, L., Packer, K. & Purchase, N.|year=2008|id=219|title=Acinonyx jubatus|downloaded=9 अक्टूबर 2008}}</ref> | image = TheCheethcat.jpg | image_width =200px | regnum = [[जंतु]] | phylum = [[कशेरुकी]] | classis = [[स्तनपायी]] | ordo = [[मांसाहारी]] | familia = [[:en:Felidae|फॅ़लिडी]] | subfamilia = [[:en:Felinae|फ़ॅलिनी]] | genus = ''[[:en:Acinonyx|ऍसिनॉनिक्स]]'' | species = '''''ए. जुबैटस''''' | binomial = ''ऍसिनॉनिक्स जुबैटस'' | binomial_authority = ([[:en:Johann Christian Daniel von Schreber|श्रॅबर]], १७७५) | subdivision_ranks = Subspecies | subdivision = See text. | range_map = Cheetah_range.gif | range_map_caption = चीते का वास क्षेत्र | type_species = '''''Acinonyx venator''''' | type_species_authority = [[:en:Joshua Brookes|ब्रुक्स]], १८२८ (= ''Felis jubata'', [[:en:Johann Christian Daniel von Schreber|श्रॅबर]], १७७५) by monotypy}} [[File:Cheetah (Acinonyx jubatus) crossing the road.webm|thumb|चीता]] बिल्ली के कुल (विडाल) में आने वाला '''चीता''' (''एसीनोनिक्स जुबेटस'') अपनी अदभुत फूर्ती और रफ्तार के लिए पहचाना जाता है। यह ''[[:en:Acinonyx|एसीनोनिक्स]]'' प्रजाति के अंतर्गत रहने वाला एकमात्र जीवित सदस्य है, जो कि अपने पंजों की बनावट के रूपांतरण के कारण पहचाने जाते हैं। इसी कारण, यह इकलौता विडाल वंशी है जिसके पंजे बंद नहीं होते हैं और जिसकी वजह से इसकी पकड़ कमज़ोर रहती है (अतः वृक्षों में नहीं चढ़ सकता है हालांकि अपनी फुर्ती के कारण नीची टहनियों में चला जाता है)। ज़मीन पर रहने वाला ये सबसे तेज़ जानवर है जो एक छोटी सी छलांग में १२० कि॰मी॰ प्रति घंटे<ref name="Sharp1997">{{cite journal|last=Sharp|first=N. C.|coauthors=|year=1994|title=Timed running speed of a cheetah (''Acinonyx jubatus'')|url=|journal=Journal of Zoology, London|issn=|volume=241|issue=|pages=493–494|doi=}}</ref><ref name="cbn">{{cite web |url=http://www.jstor.org/view/00222372/ap050163/05a00030/12?frame=noframe&userID=83e69956@siu.edu/01cce4405a00501cdc4b9&dpi=3&config=jstor|title=Motions of Cheetah and Horse |author=Milton Hildebrand |accessdate=30 अक्टूबर 2007 |date=1959 |publisher=[[Journal of Mammalogy]] }} ऑलदो एकोर्डिंग टू चीता, ल्यूक हंटर और डेव हम्मन{{cite web |url=http://www.jstor.org/view/00222372/ap050163/05a00030/12?frame=noframe&userID=83e69956@siu.edu/01cce4405a00501cdc4b9&dpi=3&config=jstor|title=Motions of Cheetah and Horse |author=Milton Hildebrand |accessdate=30 अक्टूबर 2007 |date=1959 |publisher=[[Journal of Mammalogy]] }} (स्ट्रुइक प्रकाशक, 2003), pp. 37-38, है चीता की सर्वाधिक तेज गति {{Convert|110|km/h|abbr=on}} दर्ज की थी।</ref> तक की गति प्राप्त कर लेता है और ४६० मी. तक की दूरी तय कर सकता है और मात्र तीन सेकेंड के अंदर ये अपनी रफ्तार में १०३ कि॰मी॰ प्रति घंटे का इज़ाफ़ा कर लेता है, जो अधिकांश [[सुपरकार]] की रफ्तार से भी तेज़ है।<ref>{{cite web | url = http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm | title = Fake Flies and Cheating Cheetahs | publisher = Australian Broadcasting Corporation | author = Kruszelnicki, Karl S. | year = 1999 | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160506185508/http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm | archive-date = 6 मई 2016 | url-status = live }}</ref> हालिया अध्ययन से ये साबित हो चुका है कि धरती पर रहने वाला चीता सबसे तेज़ जानवर है।<ref name="Garland1983speed">{{cite journal|last=Garland|first=T., Jr.|coauthors=|year=1983|title=The relation between maximal running speed and body mass in terrestrial mammals|url=http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Garl1983_JZL.pdf|journal=Journal of Zoology, London|issn=|volume=199|issue=|pages=155–170|doi=|access-date=6 अप्रैल 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831160355/http://www.biology.ucr.edu/people/faculty/Garland/Garl1983_JZL.pdf|archive-date=31 अगस्त 2018|url-status=dead}}</ref> '''चीता''' शब्द की उत्पत्ति [[संस्कृत]] शब्द '''चित्रकायः''' से हुई है जो [[हिंदी]] चीता के माध्यम से आई है और जिसका अर्थ होता है '''बहुरंगी शरीर''' वाला.<ref>{{cite book | author = cheetah | year = n.d. | title = The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition | accessdate = 16 अप्रैल 2007 | url = http://dictionary.reference.com/browse/cheetah | archive-url = https://web.archive.org/web/20100330222019/http://dictionary.reference.com/browse/cheetah | archive-date = 30 मार्च 2010 | url-status = live }}</ref> == आनुवांशिकी और वर्गीकरण == चीते की [[प्रजातियों]] को [[ग्रीक]] शब्द में '''एसीनोनिक्स''' कहते हैं, जिसका अर्थ होता है '''न घूमने वाला पंजा''', वहीं [[लातिन]] में इसकी [[जाति]] को '''जुबेटस''' कहते हैं, जिसका मतलब होता है [[अयाल]], जो शायद शावकों की गर्दन में पाये जाने वाले बालों की वजह से पड़ा हो। [[चित्र:Cheetah with cub.jpg|thumb|200px|left|शावक के साथ माँ]] चीता में असामान्य रूप से [[आनुवांशिकी|आनुवांशिक]] विभिन्नता कम होती है जिसके कारण वीर्य में बहुत कम [[शुक्राणु]] पाये जाते हैं जो कम गतिशील होते हैं क्योंकि आनुवांशिक कमज़ोरी के कारण वह विकृत कशाभिका ([[पूँछ]]) से ग्रस्त होते हैं।<ref name="O'Brien" /> इस तथ्य को इस तरह समझा जा सकता है कि जब दो असंबद्ध चीतों के बीच त्वचा प्रतिरोपण किया जाता है तो आदाता को प्रदाता की त्वचा की कोई अस्वीकृति नहीं होती है। यह सोचा जाता है कि इसका कारण यह है कि पिछले [[हिम युग]] के दौरान आनुवांशिक मार्गावरोध के कारण [[आंतरिक प्रजनन]] लंबी अवधि तक चलता रहा। चीता शायद [[एशिया]] प्रवास से पहले [[अफ़्रीका]] में [[:en:Miocene|मायोसीन]] (२.६ करोड़-७५ लाख वर्ष पहले) काल में विकसित हुआ है। हाल ही में वॉरेन जॉनसन और स्टीफन औब्रेन की अगुवाई में एक दल ने जीनोमिक डाइवरसिटी की प्रयोगशाला ([[फ्रेडरिक]], [[मेरीलैंड]], [[संयुक्त राज्य]]) के [[नेशनल कैंसर इंस्टिट्यूट]] में एक नया अनुसंधान किया है और एशिया में रहने वाले 1.1 करोड़ वर्ष के रूप में सभी मौजूदा प्रजातियों के पिछले आम पूर्वजों को रखा है जो संशोधन और चीता विकास के बारे में मौजूदा विचारों के शोधन के लिए नेतृत्व कर सकते हैं। लुप्त प्रजातियों में अब शामिल हैं: ''एसिनोनिक्स परडिनेनसिस'' [[(प्लियोसिन]]) काल जो आधुनिक चीता से भी काफी बड़ा होता है और [[यूरोप]], भारत और [[चीन]] में पाया जाता है; ''एसिनोनिक्स इंटरमिडियस'', [[(प्लिस्टोसेन]] अवधि के मध्य), में एक ही दूरी पर मिला था। विलुप्त जीनस ''[[मिरासिनोनिक्स]]'' बिलकुल चीता जैसा ही दिखने वाला प्राणी था, लेकिन हाल ही में [[DNA]] विश्लेषण ने प्रमाणित किया है कि ''मिरासिनोनिक्स इनेक्सपेकटेटस'', ''मिरासिनोनिक्स स्टुडेरी'' और ''मिरासिनोनिक्स ट्रुमनी'', (प्लिस्टोसेन काल के अंत के प्रारंभ) उत्तर अमेरिका में पाए गए थे और जिसे "उत्तर अमेरिकी चीता" कहा जाता था लेकिन वे वास्तविक चीता नहीं थे, बल्कि वे कौगर के निकट जाती के थे। === प्रजातियां === हालांकि कई स्रोतों ने चीता के छह या उससे अधिक प्रजातियों को सूचीबद्ध किया है, लेकिन अधिकांश प्रजातियों के वर्गीकरण की स्थिति अनसुलझे हैं। ''एसिनोनिक्स रेक्स'' -किंग चीता (नीचे देखें)- से अलग की खोज के बाद इसे परित्यक्त कर दिया गया था क्योंकि यह केवल अप्रभावी जीन था। अप्रभावी जीन के कारण ''एसिनोनिक्स जुबेटस गुटाटुस'' प्रजाति के ऊनी चीता का भी शायद बदलाव होता रहा है। सबसे अधिक मान्यता प्राप्त कुछ प्रजातियों में शामिल हैं:<ref>{{MSW3}}</ref> * [[एशियाई चीता]] ''(एसिनोनिक्स जुबेटस वेनाटिकस)'' : एशिया ([[अफगानिस्तान]], [[भारत]], [[ईरान]], [[इराक]], [[इजरायल]], [[जॉर्डन]], [[ओमान]], [[पाकिस्तान]], [[सऊदी अरब]], [[सीरिया]], [[रूस]]) * [[उत्तर पश्चिमी अफ्रीकी चीता]] ''(एसिनोनिक्स जुबेटस हेक)'' : उत्तर पश्चिमी अफ्रीका ([[अल्जीरिया]], [[जिबूती]], [[मिस्र]], [[माली]], [[मॉरिटानिया]], [[मोरक्को]], [[नाइजर]], [[ट्यूनीशिया]] और [[पश्चिमी सहारा]]) और पश्चिमी अफ्रीका ([[बेनिन]], [[बुर्किना]], [[फासो]], [[घाना]], [[माली]], [[मॉरिटानिया]], [[नाइजर]] और [[सेनेगल]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस राइनेल'' : पूर्वी अफ्रीका ([[केन्या]], [[सोमालिया]], [[तंजानिया]] और [[युगांडा]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस जुबेटस'' : दक्षिणी अफ्रीका ([[अंगोला]], [[बोत्सवाना|बोत्सхуйवाना]], [[रिपब्लिक ऑफ द कांगो]], [[मोजाम्बिक]], [[मलावी]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[तंजानिया]], [[जाम्बिया]], [[जिम्बाब्वे]] और [[नामीबिया]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस सोमेरिंगी'' : केंद्रीय अफ्रीका ([[कैमरून]], [[चाड]], [[सेन्ट्रल अफ्रीकी रिपब्लिक]], [[इथोपिया]], [[नाइजीरिया]], [[नाइजर]] और [[सूडान]]) * ''एसिनोनिक्स जुबेटस वेलोक्स'' == विवरण == चीता का [[वक्षस्थल]] सुदृढ़ और उसकी [[कमर]] पतली होती है। चीता की लघु चर्म पर काले रंग के मोटे-मोटे गोल धब्बे होते हैं जिसका आकार {{Convert|2|to|3|cm|in|abbr=on}} के उसके पूरे शरीर पर होते हैं और शिकार करते समय वह इससे आसानी से [[छलावरण]] करता है। इसके सफेद तल पर कोई दाग नहीं होते, लेकिन पूंछ में धब्बे होते हैं और पूंछ के अंत में चार से छः काले गोले होते हैं। आम तौर पर इसका पूंछ एक घना सफेद गुच्छा के साथ समाप्त होता है। बड़ी-बड़ी आंखो के साथ चीता का एक छोटा सा [[सिर]] होता है। इसके काले रंग के "आँसू चिह्न" इसके आंख के कोने वाले भाग से नाक के नीचे उसके मुंह तक होती है जिससे वह अपने आंख से सूर्य की रौशनी को दूर रखता है और शिकार करने में इससे उसे काफी सहायता मिलती है और साथ ही इसके कारण वह काफी दूर तक देख सकता है। हालांकि यह काफी तेज गति से दौड़ सकता है लेकिन इसका शरीर लंबी दूरी की दौड़ को बर्दाश्त नहीं कर सकता. अर्थात यह एक तेज धावक है। एक वयस्क चीता का नाप {{Convert|36|to|65|kg|lb|abbr=on}} से होता है। इसके पूरे शरीर की लंबाई {{Convert|115|to|135|cm|in|abbr=on}} से होता है जबकि पूंछ की लंबाई {{Convert|84|cm|abbr=on}} से माप सकते हैं। चीता की कंधे तक की ऊंचाई {{Convert|67|to|94|cm|in|abbr=on}} होती है। नर चीते मादा चीते से आकार में थोड़े बड़े होते हैं और इनका सिर भी थोड़ा सा बड़ा होता है, लेकिन चीता के आकार में कुछ ज्यादा अंतर नहीं होता और यदि उन्हें अलग-अलग देखा जाए तो दोनों में अंतर करना मुश्किल होगा। समान आकार के [[तेन्दुएं]] की तुलना में आम तौर पर चीता का शरीर छोटा होता है लेकिन इसकी पूंछ लम्बी होती है और चीता उनसे ऊंचाई में भी ज्यादा होता है (औसतन {{Convert|90|cm|abbr=on}} लंबाई होती है) और इसलिए यह अधिक सुव्यवस्थित लगता है। कुछ चीतों में दुर्लभ चर्म पैटर्न [[परिवर्तन]] होते हैं: बड़े, धब्बेदार, मिले हुए दाग वाले चीतों को "किंग चीता" के रूप में जाना जाता है। एक बार के लिए तो इसे एक अलग प्रजाति ही मान लिया गया था, लेकिन यह महज अफ्रीकी चीता का एक परिवर्तन है। "किंग चीता" को केवल कुछ ही समय के लिए जंगल में देखा जाता है, लेकिन इसका पालन-पोषण कैद में किया जाता है। [[चित्र:Cheetah4.jpg|thumb|left|200px|एक चीता.]] चीता के पंजे में अर्ध सिकुड़न योग्य [[नाखुन]] होते हैं<ref name="O'Brien">{{cite journal | author = O'Brien, S., D. Wildt, M. Bush | year = 1986 | title = The Cheetah in Genetic Peril | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1986-06_254_6/page/68 | journal = [[Scientific American]] | volume = 254 | pages = 68–76}}</ref>, (यह प्रवृति केवल तीन अन्य बिल्ली प्रजातियों में ही पाया जाता है: [[मत्स्य ग्रहण बिल्ली]], [[चिपटे-सिर वाली बिल्ली]] और [[इरियोमोट बिल्ली]]) जिससे उसे उच्च गति में अतिरिक्त पकड़ मिलती है। चीता के पंजे का [[अस्थिबंध]] संरचना अन्य बिल्लियों के ही समान होते हैं और केवल त्वचा के आवरण का अभाव होता है और अन्य किस्मों में चर्म रहते हैं और इसलिए [[डिवक्लॉ]] के अपवाद के साथ पंजे हमेशा दिखाई देते हैं। डिवक्लॉ बहुत छोटे होते हैं और अन्य बिल्लियों की तुलना में सीधे होते हैं। चीता की रचना कुछ इस प्रकार से हुई है कि यह काफी तेज दौड़ने में सक्षम होता है, इसके तेज दौड़ने के कारणों में इसका वृहद नासाद्वार है जो ज्यादा से ज्यादा ऑक्सीजन लेने की अनुमति प्रदान करती है और इसमें एक विस्तृत दिल और फेफड़े होते हैं जो ऑक्सीजन को कुशलतापूर्वक परिचालित करने के लिए एक साथ कार्य करते हैं। जब यह शिकार का तेजी के साथ पीछा करता है तो इसका श्वास दर प्रति मिनट 60 से बढ़ कर 150 हो जाता है।<ref name="O'Brien" /> अर्द्ध सिकुड़न योग्य नाखुन होने के कारण ज़मीन पर पकड़ के साथ यह दौड़ सकता है, चीता अपनी पूंछ का उपयोग एक दिशा नियंत्रक के रूप में करता है, अर्थात स्टीयरिंग {{Citation needed|date=सितंबर 2009}} के अर्थ में करता है जो इसे तेजी से मुड़ने की अनुमति देता है और यह शिकार पर पीछे से हमला करने के लिए आवश्यक होता है क्योंकि शिकार अक्सर बचने के लिए वैसे घुमाव का प्रयोग करते हैं। [[File:Cheetah at Sunset.jpg|thumb|300px|[[बोत्सवाना]] के ओकावंगो डेल्टा में सूर्यास्त के समय चीता]] [[बड़ी बिल्ली]] के विपरीत चीता [[घुरघुराहट]] के रूप में सांस लेते हैं, पर [[गर्जन]] नहीं कर सकते हैं। इसके विपरीत, केवल सांस लेने के समय के अलावा बड़ी बिल्लियां गर्जन कर सकती हैं लेकिन घुरघुराहट नहीं कर सकती. हालांकि, अभी भी कुछ लोगों द्वारा चीता को बड़ी बिल्लियों की सबसे छोटी प्रजाति के रूप में माना जाता है। और अक्सर गलती से चीता को तेंदुआ मान लिया जाता है जबकि चीता की विशेषताएं उससे भिन्न है, उदाहरण स्वरूप चीता में लम्बी आंसू-चिह्न रेखा होती है जो उसके आंख के कोने वाले हिस्से से उसके मुंह तक लम्बी होती है। चीता का शारीरिक ढांचा भी तेंदुआ से काफी अलग होता है, खासकर इसकी पतली और लंबी पूंछ और तेंदुए के विपरीत इसके धब्बे गुलाब फूल की नक्काशी की तरह व्यवस्थित नहीं होते. चीता एक संवेदनशील प्रजाति है। सभी बड़ी बिल्ली प्रजातियों में यह एक ऐसी प्रजाति है जो नए वातावरण को जल्दी से [[स्वीकार]] नहीं करती है। इसने हमेशा ही साबित किया है कि इसे कैद में रखना मुश्किल है, हालांकि हाल ही में कुछ चिड़ियाघर इसके पालन-पोषण में सफल हुए हैं। इसके खाल के लिए व्यापक रूप से इसका शिकार करने के कारण चीता अब प्राकृतिक वास और शिकार करने दोनों में असक्षम होते जा रहे हैं। पूर्व में बिल्लियों के बीच चीता को विशेष रूप से आदिम माना जाता था और लगभग 18 मिलियन वर्ष पहले ये प्रकट हुए थे। हालांकि नए अनुसंधान से यह पता चलता है कि मौजूदा बिल्ली की 40 प्रजातियों का उदय इतना पुराना नहीं है-लगभग 11 मिलियन साल पहले ये प्रकट हुए थे। वही अनुसंधान इंगित करता है कि आकृति विज्ञान के आधार पर चीता व्युत्पन्न है, जो पांच करोड़ साल पहले के आसपास विशेष रूप से प्राचीन वंश के रहने वाले चीता अपने करीबी रिश्तेदारों से अलग होते हैं ''(पुमा कोनकोलोर'', [[कौगर,]] और ''पुमा यागुआरोंडी'', [[जेगुएरुंडी]]<ref name="Mattern and McLennan">{{cite journal | author = Mattern, M. Y., D. A. McLennan | year = 2000 | title = Phylogeny and Speciation of Felids | journal = Cladistics | volume = 16 | pages = 232–253 | doi = 10.1111/j.1096-0031.2000.tb00354.x| issn=0748-3007}}</ref><ref name="Johnson et al.">{{cite journal | author = Johnson, W. E., E. Eizirik, J. Pecon-Slattery, W. J. Murphy, A. Antunes, E. Teeling, S. J. O'Brien | year = 2006 | title = The Late Miocene Radiation of Modern Felidae: A Genetic Assessment | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-01-06_311_5757/page/72 | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 311 | pages = 73–77 | doi = 10.1126/science.1122277 | pmid = 16400146}}</ref> [[पुराकालीन दस्तावेजों]] में जब से ये दिखाई देती हैं तब से काफी मात्रा में इन प्रजातियों में परिवर्तन नहीं हुआ है। === आकार और भिन्नरूप === ==== किंग चीता ==== [[चित्र:King cheetah.jpg|thumb|left|अपनी अनूठी कोट पैटर्न दिखाते हुए एक किंग चीता.]] एक विशिष्ट खाल पद्धति विशेषता के चलते किंग चीता दूसरों चीतों से बिलकुल अलग और दुर्लभ होते हैं। पहली बार 1926 में जिम्बाब्वे में इसकी खोज की गई थी। 1927 में प्रकृतिवादी [[रेजिनाल्ड इन्नेस पॉकॉक]] ने इसके एक अलग प्रजाति होने की घोषणा की थी, लेकिन सबूत की कमी के कारण 1939 में इस फैसले को खण्डित कर दिया गया था, लेकिन 1928 में, एक [[वाल्टर रोथ्सचिल्ड]] द्वारा खरीदी त्वचा में उन्होंने किंग चीता और धब्बेदार चीता में अंतर पाया और अबेल चैपमैन ने धब्बेदार चीता के रंग रूप पर विचार किया। 1926 और 1974 के बीच ऐसे ही करीब बाईस खाल पाए गए। 1927 के बाद से जंगल में पांच गुना अधिक किंग चीता के होने को सूचित किया गया था। हालांकि अफ्रीका से अजीब चिह्नित खाल बरामद हुए थे, हालांकि 1974 तक दक्षिण अफ्रीका के [[क्रूगर नेशनल पार्क]] में जिंदा किंग चीता दिखाई नहीं दिए थे। [[प्रच्छन्न प्राणीविज्ञानी]] पौल और लेना बोटरिएल ने 1975 में एक अभियान के दौरान एक फोटो लिया था। साथ ही वे कुछ और नमूने प्राप्त करने में भी सफल रहे थे। यह एक धब्बेदार चीता से काफी बड़ा लग रहा था और उसके खाल की बनावट बिलकुल अलग थी। सात वर्षों में पहली बार 1986 में एक और जंगल निरीक्षण किया गया था। 1987 तक अड़तीस नमूने दर्ज किए गए थे जिसमें से कई खाल नमूने थे। ठोस रूप से इस प्रजाति के होने की स्थिति का पता 1981 में चला जब दक्षिण अफ्रीका के [[डी विल्ड्ट चीता एण्ड वाइल्ड लाइफ सेंटर]] में किंग चीता का जन्म हुआ था। मई 1981 में दो धब्बेदार मादा चीतों ने वहां चीते को जन्म दिया है और जिसमें एक किंग चीता था। दोनों मादा चीता को नर चीतों के साथ [[ट्रांसवाल]] क्षेत्र के जंगल से पकड़ा गया था (जहां किंग चीतों के होने की संभावना जताई गई थी). इसके अलावा उसके बाद भी सेंटर पर किंग चीतों का जन्म हुआ था। जिम्बाब्वे, बोत्सवाना और दक्षिण अफ्रीका के ट्रांसवाल प्रांत के उत्तरी भाग में उनके मौजूद होने का ज्ञात किया गया। एक [[प्रतिसारी जीन]] का वंशागत जरूर इस पद्धति से दोनों माता-पिता से हुआ होगा जो उनके दुर्लभ होने का एक कारण है। ==== अन्य भिन्न रंग ==== अन्य दुर्लभ रंग के प्रजातियों में चित्ती आकार, [[मेलेनिनता]] [[अवर्णता]] और ग्रे रंगाई के चीते शामिल हैं। ज्यादातर भारतीय चीतों में इसे सूचित किया गया है, विशेष रूप से बंदी बने चीते में यह पाया जाता है जिसे शिकार के लिए रखा जाता है। 1608 में भारत के [[मुगल]] सम्राट [[जहांगीर]] के पास सफेद चीता होने का प्रमाण दर्ज किया गया है। [[तुज़्के-ए-जहांगीर]] के वृतांत में, सम्राट का कहना है कि उनके राज्य के तीसरे वर्ष में: ''राजा बीर सिंह देव एक सफेद चीता मुझे दिखाने के लिए लाए'' थे।''हालांकि प्राणियों के अन्य प्रकारों में पक्षियों और दूसरे जानवरों के सफेद किस्मों के थे।... '' ''लेकिन मैंने सफेद चीता कभी नहीं देखा था। '' ''इसके धब्बे, जो (आमतौर पर) काले होते हैं, नीले रंग के थे और उसके शरीर के सफेदी रंग पर नीले रंग का छाया था।'' यह संकेत देता है कि [[चिनचिला उत्परिवर्तन]] जो बाल शाफ्ट पर रंजक की मात्रा को सीमित करता है। हालांकि धब्बे काले रंग के हो जाते है और कम घने रंजकता एक धुंधले और भूरा प्रभाव देता था। साथ ही आगरा पर जहांगीर के सफेद चीता, गुग्गिसबर्ग के अनुसार प्रारंभिक अवर्णता की रिपोर्ट बिउफोर्ट पश्चिम से आया था। 1925 में एच एफ स्टोनहेम ने "नेचर इन इस्ट अफ्रीका" को एक पत्र में केनिया के [[ट्रांस-ज़ोइया जिले]] में मेलेनिनता चीता (भूत चिह्नों के साथ काले रंग की) के होने की बात बताई. वेसे फिजराल्ड़ ने जाम्बिया में धब्बेदार चीतों की कम्पनी में एक मेलेनिनता चीते को देखा गया था। लाल (एरीथ्रिस्टिक) चीतों में सुनहरे पृष्ठभूमि पर गहरे पीले रंग के धब्बे होते हैं। क्रीम (इसाबेल्लीन) चीतों में पीली पृष्ठभूमि पर लाल पीले धब्बे होते है। कुछ रेगिस्तान क्षेत्र के चीते असामान्य रूप से पीले होते हैं; संभवतः वे आसानी से छूप जाते हैं और इसलिए वे एक बेहतर शिकारी होते हैं और उनमें अधिक नस्ल की संभावना होती है और वे अपने इस पीले रंग को बरकरार रखते हैं। नीले (माल्टीज़ या भूरे) चीतों को विभिन्न सफेद-भूरे-नीले (चिनचिला) धब्बे के साथ सफेद रंग या गहरे भूरे धब्बे के साथ पीले भूरे चीतों (माल्टीज़ उत्परिवर्तन) के रूप में वर्णित किया गया है। 1921 में तंजानिया में (पॉकॉक) में बिलकुल कम धब्बों के साथ एक चीता को पाया गया था, इसके गर्दन और पृष्ठभूमि के कुछ स्थानों में बहुत कम धब्बे थे और ये धब्बे काफी छोटे थे। == क्रम विस्तार एवं प्राकृतिक वास == [[चित्र:Serengeti Cheetah crop.jpg|thumb|225px|सेरेनगेटी नेशनल पार्क, तंजानिया में एक चीता.]] भौगोलिक द्रष्टि से अफ्रीका और दक्षिण पश्चिम एशिया में चीतों की ऐसी आबादी मौजूद है जो अलग-थलग रहती है। इनकी एक छोटी आबादी (लगभग पचास के आसपास) [[ईरान]] के [[खुरासान प्रदेश]] में भी रहती है, चीतों के संरक्षण का कार्यभार देख रहा समूह इन्हे बचाने के प्रयास में पूरी तत्परता से जुटा हुआ है।<ref>{{cite web | url = http://www.wildaboutcats.org/asiatic.htm | title = Asiatic Cheetah | publisher = Wild About Cats | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071127032405/http://www.wildaboutcats.org/asiatic.htm | archive-date = 27 नवंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> सम्भव है कि इनकी कुछ संख्या [[भारत]] में भी मौजूद हो, लेकिन इस बारे में विश्वास के साथ कुछ नहीं कहा जा सकता. अपुष्ट रिपोर्टों के अनुसार [[पाकिस्तान]] के [[ब्लूचिस्तान]] राज्य में भी कुछ [[एशियाई मूल के चीते]] मौजूद हैं, हाल ही में इस क्षेत्र से एक मृत चीता पाया गया था।<ref>{{cite web | url = http://www.wwfpak.org/sc_asiaticcheetah.php | title = Asiatic Cheetah | publisher = [[World Wide Fund for Nature|WWF]]-Pakistan | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071117053037/http://www.wwfpak.org/sc_asiaticcheetah.php | archive-date = 17 नवंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> चीतो की नस्ल उन क्षेत्रों में अधिक पनपती है जहां मैदानी इलाक़ा काफी बड़ा होता है और इसमें शिकार की संख्या भी अधिक होती है। चीता खुले [[मैदानों]] और [[अर्धमरूभूमि]], [[घास का बड़ा मैदान]] और मोटी झाड़ियों के बीच में रहना ज्यादा पसंद करता है, हालांकि अलग-अलग क्षेत्रों में इनके रहने का स्थान अलग-अलग होता है। मिसाल के तौर पर नामीबिया में ये [[घासभूमि]], [[सवाना]] के जंगलों, [[घास के बड़े मैदानों]] और पहाड़ी भूभाग में रहते हैं। जिस तरह आज छोटे जानवरों के शिकार में [[शिकारी कुत्तों]] का उपयोग किया जाता है, उसी तरह [[अभिजात]] वर्ग के उस समय [[हिरण]] या चिकारा के शिकार में चीते का उपयोग किया करते थे। == प्रजनन एवं व्यवहार == [[चित्र:Cheetah cub close-up edit2.jpg|left|thumb|250px|चीता शावक.]] मादा चीता बीस से चौबीस महीने के अंदर व्यस्क हो जाती है जबकि नर चीते में एक वर्ष की आयु में ही परिपक्वता आ जाती हैं (हालांकि नर चीता तीन वर्ष की आयु से पहले संभोग नहीं करता) और संभोग पूरा साल भर होता है। [[सेरेनगटी]] में पाए जाने वाले चीतों पर तैयार रिपोर्ट से पता चलता है कि मादा चीता स्वच्छंद प्रवृत्ति की होती हैं, यही वजह है कि उसके बच्चों के बाप भी अलग-अलग होते हैं।<ref>{{cite web | url = http://www.inthenews.co.uk/infocus/features/in-focus/scandal-on-serengeti-$1090967.htm | title = Scandal on the Serengeti: New light has been shed on the extent of female cheetahs' unfaithfulness to their male partners. | publisher = inthenews.co.uk | date = May 30, 2007 | accessdate = 7 दिसंबर 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927222845/http://www.inthenews.co.uk/infocus/features/in-focus/scandal-on-serengeti-$1090967.htm | archive-date = 27 सितंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> मादा चीता [[गर्भ]] धारण करने के बाद एक से लेकर नौ बच्चों को [[जन्म]] दे सकती है लेकिन औसतन ये तीन से पांच बच्चों को जन्म देती है। मादा चीता का गर्भकाल {{Convert|150|to|300|g|oz|abbr=on}} दिनों का होता है बिल्ली परिवारों के दूसरे जानवरों के विपरीत चीता जन्म से ही अपने शरीर पर विशिष्ट लक्षण लेकर पैदा होता है। पैदाईश के समय से ही चीते की गर्दन पर रोएंदार और मुलायम बाल होते हैं, पीठ के बीच तक फैले इस मुलायम रोएं को ''मेंटल'' भी कहते हैं। ये मुलायम और रोएंदार बाल इसे [[अयाल]] होने का आभास देते हैं, जैसे-जैसे चीते की उम्र बढ़ती है, इसके बाल झड़ने लगते हैं। ऐसा अनुमान किया जाता है कि अयाल (रेटल) के कारण चीते के बच्चे [[हनी बेजर]] के सम्भावित आक्रमणकारी के भय से मुक्त हो जाते हैं।<ref>इटोन, रान्डेल एल (1976) ए पोसिबल केस ऑफ मिमिकरी इन लार्जर ममाल्स इवोल्यूशन 30(4) :853-856 doi 10.2307/2407827</ref> चीते का बच्चा अपने जन्म के तेरहवें से लेकर बीसवें महीने के अंदर अपनी मां का साथ छोड़ देता है। एक आज़ाद चीते की आयु बारह जबकि पिंजड़े में कैद चीते की अधिकतम उम्र बीस वर्ष तक हो सकती है। नर चीते की तुलना में मादा चीते अकेले रहती हैं औऱ प्राय एक दूसरे से कतराती हैं, हांलाकि मां और पुत्री के कुछ जोड़े थोड़े समय के लिए एक साथ ज़रुर रहते हैं। चीतों का [[सामाजिक ढ़ांचा]] अदभुत और अनोखा होता है। बच्चों की परवरिश करते समय को छोड़ दिया जाए तो मादा चीते अकेले रहती है। चीते के बच्चे के शुरुआती अट्ठारह महीने काफी महत्वपूर्ण होते हैं, इस दौरान बच्चे अपनी मां से जीने का हुनर सीखते हैं, मां उन्हें शिकार करने से लेकर दुश्मनों से बचने का गुर सिखाती है। जन्म के डेढ़ साल बाद मां अपने बच्चों का साथ छोड़ देती है, उसके बाद ये बच्चे अपन [[भाइयों]] का अलग समूह बनाते हैं, ये समूह अगले छह महीनों तक साथ रहता है। दो वर्षों के बाद मादा चीता इस समूह से अलग हो जाती है जबकि नर चीते हमेशा साथ रहते हैं। === क्षेत्र === ==== नर ==== चीतों में सामुदायिक एवं पारिवारिक भाव प्रचूर मात्रा में होता है, नर चीते आमतौर पर अपने पारिवारिक सदस्यों के साथ रहते हैं, अगर परिवार में एक ही नर चीता है तो वो दूसरे परिवार के नर चीतों के साथ मिलकर एक समूह बना लेते है, या फिर वो दूसरे समूहों में शामिल हो जाता है। इन समूहों को ''संगठन'' भी कह सकते हैं। कैरो एवं कोलिंस द्वारा तंज़ानिया के मैदानी इलाकों में पाए जाने वाले चीतों पर किये गए अध्ययन के अनुसार 41 प्रतिशत चीते अकेले रहते हैं, जबकि 40 प्रतिशत जोड़ों और 19 प्रतिशत तिकड़ी के रूप में रहते हैं।<ref>रिचर्ड एस्तेस, फोरवर्ड बाए एडवर्ड ओसबोर्न विल्सन (1991) द बिहेवियर गाइड टू अफ्रीकन ममाल्स. कैलिफोर्निया यूनिवर्सिटी प्रेस. पृष्ठ 371.</ref> संगठित रूप से रहने वाले चीते अपने क्षेत्र को अधिक समय तक अपने नियंत्रण में रखते हैं, दूसरी तरफ़ अकेले रहने वाला चीता अपने क्षेत्रों को परस्पर बदलता रहता है, हांलाकि अध्ययन से पता चलता है कि संगठित रूप से रहने वाले और अकेले रहने वाले दोनों अपने अधिकार क्षेत्रों पर समान समय तक नियंत्रण रखते हैं, नियंत्रण की ये अवधि चार से लेकर साढ़े चार साल तक के बीच की होती है। नर चीते एक निश्चिति परीधि में रहना पसन्द करते हैं। जिन स्थानों पर मादा चीते रहते हैं, उनका क्षेत्रफल बड़ा हो सकता है, ये इसी के आसापास अपना क्षेत्र बनाते हैं, लेकिन बड़े क्षेत्रफल सुरक्षा की द्रष्टि से खतरनाक सिद्ध हो सकते हैं। इसलिए नर चीते मादा चीतों के कुछ होम रेंजेस का चयन करते हैं, इन स्थानों की सुरक्षा करना आसान होता है, इसकी वजह से प्रजनन की प्रक्रिया भी चरम पर होती है, यानी इन्हे संतान उत्पत्ति के अधिक अवसर मिलते हैं। समूह का ये प्रयास होता है कि क्षेत्र में नर और मादा चीते आसानी से मिल सके। इन इलाकों का क्षेत्रफल कितना बड़ा हो इसका दारोमदार [[अफ्रीका]] के हिस्सों में मौजूद मूलभूत सुविधाओं पर निर्धारित करता है।{{Convert|37|to|160|km2|sqmi|abbr=on}} नर चीते अपने [[इलाके को चिह्नित]] और उसकी सीमा निश्चित करने के लिए किसी विशेष वस्तु पर अपना मुत्र विसर्जित करते हैं, ये पेड़, लकड़ी का लट्ठा या फिर [[मिट्टी की कोई मुंडेर]] हो सकती है। इस प्रक्रिया में पूरा समूह सहयोग करता है। अपनी सीमा में प्रवेश करने वाले किसी भी बाहरी जानवरों को चीता सहन नहीं करता, किसी अजनबी के प्रवेश की सूरत में चीता उसकी जान तक ले सकता है। ==== मादा ==== [[चित्र:Cheetah and cubs.jpg|thumb|200px|गोरंगगोरो संरक्षण क्षेत्र में मादा चीता और शावक.]] बिल्ली से दिखने वाले दूसरे जानवरों और नर चीते की तुलना में मादा चीता अपने रहने के लिए कोई क्षेत्र निर्धारित नहीं करती. मादा चीता उन स्थानों पर रहने को प्राथमिकता देती हैं, जहां घर जैसा एहसास होता है, इसे ''[[होम रेंज]]'' कह सकते हैं। इन स्थानों पर परिवार के दूसरे मादा सदस्यों जैसे उसकी मां, बहनें और पुत्री साथ साथ रहते हैं। मादा चीते हमेशा अकेले शिकार करना पसंद करते हैं, लेकिन शिकार के दौरान वो अपने बच्चों को साथ रखती है, ताकि वो शिकार करने का तरीक़ा सीख सकें, जन्म के लगभग डेढ़ महीने बाद ही मादा चीता अपने बच्चों को शिकार पर ले जना शुरु कर देती है। होम रेंज की सीमा पूर्ण रूप से शिकार करने की उपलब्धता पर निर्भर करता है। दक्षिणी अफ्रीकी [[वुडलैंड]] में चीते की सीमा कम से कम {{convert|34|km2|abbr=on}} जबकि [[नामीबिया]] के कुछ भागों में {{convert|1500|km2|abbr=on}} तक पहुंच सकते हैं। === स्वरोच्चारण === चीता शेर की तरह दहाड़ नहीं सकता, लेकिन इसकी गुर्राहट किसी भी तरह शेर से कम भयावह नहीं होती, चीते की आवाज़ को हम निम्न स्वरों से पहचान सकते हैं: * - '''चिर्पिंग''' - चीता अपने साथियों और मादा चीता अपने बच्चों की तलाश के दौरान जोर-जोर से आवाज़ लगाती है जिसे चिर्पिंग कहते हैं। चीते का बच्चा जब आवाज़ निकालता है तो ये चिड़ियों की चहचहाट जैसा स्वर पैदा करता है, यही कारण है इसे '''चिर्पिंग''' कहते हैं। * '''चरिंग''' या '''स्टटरिंग''' - यह वोकलिज़ेशन सामाजिक बैठकों के दौरान चीता द्वारा उत्सर्जित होता है। नर और मादा चीते जब मिलते हैं तो उनके स्वर में हकलाहट आ जाती है, ये भाव एक दूसरे के प्रति दिलचस्पी, पसंद और अनिश्चितता का सूचक होते हैं (हालांकि प्रत्येक लिंग विभिन्न कारणों के लिए चर्रस करते हैं). * '''गुर्राहट''' - चीता जब नाराज़ होता है तो ये गुर्राने और फुफकारने लगता है, इसके नथुनों से थूक भी निकलने लगता है, ऐसे स्वर चीते की झल्लाहट को दर्शाते हैं, चीता जब खतरे में होता है तब भी इसी तरह के स्वर निकालता है। * '''आर्तनाद''' - खतरे में घिरे चीते को जब बचकर निकलने की सूरत नज़र नहीं आती तो उसकी फुफकार चिल्लाहट में बदल जाती है। * '''घुरघुराहट''' - मादा चीता जब अपने बच्चों के साथ होती है, बिल्ली जैसी आवाज़ निकालती है (ज्यादातर बच्चे और उनकी माताओं के बीच). घुरघुराहट जैसी ये आवाज़ आक्रामकता और [[शिथिलता]] दोनों का आभास कराती है। चीता की घुरघुराहट रॉबर्ट एक्लुंड के इंग्रेसिव स्पीच वेबसाइट [https://web.archive.org/web/20190401052506/http://ingressivespeech.info/] या रॉबर्ट एक्लुंड वाइल्डलाइफ पेज [https://web.archive.org/web/20100314213308/http://roberteklund.info/Wildlife.htm] पर सुना जा सकता. === आहार और शिकार === [[चित्र:Cheetah with impala kill.jpg|thumb|225px|इम्पाला मार के साथ एक चीता.]] मूलरुप से चीता [[मांसाहारी]] होता है, ये अधिकतक [[स्तनपायी]] के अन्तर्गत {{convert|40|kg|abbr=on}} जानवरों का शिकार करता है, जो अपने बच्चों को दूध पिलाते हैं, इसमें [[थॉमसन चिकारे]], [[ग्रांट चिकारे]], [[एक प्रकार का हरिण]] और [[इम्पला]] शामिल हैं। बड़े स्तनधारियों के युवा रूपों जैसे [[अफ्रीकी हिरण]] और [[ज़ेबरा]] और वयस्को का भी शिकार कर लेता जब चीते अपने समूह में होते हैं। चीता [[खरगोश]] और एक प्रकार की अफ्रीकी चिड़िया [[गुनियाफॉल]] का भी शिकार करता है। आमतौर पर बिल्ली का प्रजातियों वाले जानवर रात को शिकार करते हैं, लेकिन चीता [[दिन]] का शिकारी है। चीता या तो सवेरे के समय शिकार करता है, या फिर देर शाम को, ये ऐसा समय होता है जबकि न तो ज्यादा गर्मी होती है और न ही अधिक अंधेरा होता है। चीता अपने शिकार को उसकी [[गंध]] से नहीं बल्कि उसकी [[छाया]] से शिकार करता है। चीता पहले अपने शिकार के पीछे चुपके चुपके चलता है {{Convert|10|-|30|m|ft|abbr=on}} फिर अचानक उसका पीछा करना शुरु कर देता है, ये सारी प्रक्रिया मिनटों के अंदर होती है, अगर चीता अपने शिकार को पहले हमले में नहीं पकड़ पाता तो फिर वो उसे छोड़ देता है। यही कारण है कि चीता के शिकार करने की औसतन सफलता दर लगभग 50% है।<ref name="O'Brien" /> उसके {{Convert|112|and|120|km/h|mph|abbr=on}} के रफ्तार से दौड़ने के कारण चीता के शरीर पर ज्यादा दबाव पड़ता है। जब ये अपनी पूरी रफ्तार से दौड़ता है तो इसके [[शरीर का तापमान]] इतना अधिक होता है कि ये उसके लिए घातक भी साबित हो सकता है। यही कारण है कि शिकार के बाद चीता काफ़ी देर तक आराम करता है। कभी-कभी तो आराम की अविधि आधे घंटे या उससे भी अधिक हो सकती है। चीता अपने शिकार को पीछा करते समय मारता है, फिर उसके बाद शिकार के गले पर प्रहार करता है, ताकि उसका दम घुट जाए, चीता के लिए चार पैरों वाले जानवरों का गला घोंटना आसान नहीं होता। इस दुविधा से पार करने के लिए ही वो इनके गले के [[श्वासनली]] में पंजो और दांतो से हमला करता है। जिसके चलते शिकार कमज़ोर पड़ता जाता है, इसके बाद चीता परभक्षी द्वारा उसके शिकार को ले जाने से पहले ही जितना जल्दी संभव हो अपने शिकार को निगलने में देर नहीं करता . चीता का भोजन उसके परिवेश पर आधारित होता है। मिसाल के तौर पर [[पूर्वी अफ्रीका]] के मैदानी ईलाकों में ये हिरण या चिंकारा का शिकार करना पसंद करता है ये चीता की तुलना में छोटा होता है (लगभग {{Convert|53|-|67|cm|in|abbr=on}} उंचा और {{Convert|70|-|107|cm|in|abbr=on}} लम्बाई) इसके अलावा इसकी रफ्तार भी चीते से कम होती है (सिर्फ {{Convert|80|km/h|abbr=on}} तक) यही वजह है कि चीता इसे आसानी से शिकार कर लेता है, चीता अपने शिकार के लिए उन जानवरों को चुनता है जो आमतौर पर अपने झुंड से अलग चलते हैं। ये ज़रुरी नहीं है कि चीता अपने शिकार के लिए कमज़ोर और वृद्ध जानवरों को ही निशाना बनाये, आम तौर पर चीता अपने शिकार के लिए उन जानवरों का चुनता है जो अपने झुंड से अलग चलते हैं। [[चित्र:Cheetah chasing Thompsons gazelle crop.jpg|thumb|center|650px|थॉमसन के चिंकारे की खोज करता एक चीता. गोरंगोरो ज्वालामुखी, तंजानिया.]] === अंतर्विशिष्ट हिंसक सम्बन्ध === अपनी गति और शिकार करने की कौशल होने के बावजूद, मोटे तौर पर उसकी सीमा के अधिकांश दूसरे बड़े परभक्षियों द्वारा चीता को छांट दिया जाता हैं। क्योंकि वे कुछ समय के लिए अत्यधिक गति से दौड़ तो सकते हैं लेकिन पेड़ों पर चढ़ नहीं सकते और अफ्रीका के अधिकांश शिकारी प्रजातियों के खिलाफ अपनी रक्षा नहीं कर सकते हैं। आम तौर पर वे लड़ाई से बचने की कोशिश करते हैं और ज़ख्मी होने के खतरे के बजाए वे बहुत जल्दी ही अपने द्वारा शिकार किए गए जानवर का समर्पण कर देते हैं, यहां तक कि अपने द्वारा तत्काल शिकार किए गए एक लकड़बग्घे को भी अर्पण कर देते हैं। क्योंकि चीतों को भरोसा होता है कि वे अपनी गति के आधार पर भोजन प्राप्त कर सकते हैं, लेकिन यदि किसी प्रकार से वे चोटिल हो गए तो उनकी गति कम हो जाएगी और अनिवार्य रूप से जीवन का खतरा भी हो सकता है। चीता द्वारा किए गए शिकार का अन्य शिकारियों को सौंप देने की संभावना लगभग 50% होती है।<ref name="O'Brien" /> दिन के विभिन्न समयों में चीता शिकार करने का संघर्ष और शिकार करने के बाद तुरंत ही खाने से बचने की कोशिश करता है। उपलब्ध रेंज के रूप में कटौति होने के चलते अफ्रीका में जानवरों की कमी हुई है और यही कारण है कि हाल के वर्षों में चीता को अन्य देशी अफ्रीकी शिकारियों से अधिक दबाव का सामना करना पड़ रहा है। {{Citation needed|date=नवम्बर 2008}} जीवन के शुरुआती सप्ताह के दौरान ही अधिकांश चीतों की मृत्यु हो जाती है; शुरूआती समय के दौरान 90% तक चीता शावकों को [[शेर]], तेंदुए, [[लकड़बग्घे]], [[जंगली कुत्तों]] या [[चील]] द्वारा मार दिए जाते हैं। यही कारण है कि चीता शावक अक्सर सुरक्षा के लिए मोटे झाड़ियों में छिप जाते हैं। मादा चीता अपने शावकों की रक्षा करती है और कभी-कभी शिकारियों को अपने शावकों से दूर तक खदेड़ने में सफल भी होती है। कभी-कभी नर चीतों की मदद से भी दूसरे शिकारियों को दूर खदेड़ सकती है लेकिन इसके लिए उसके आपसी मेल और शिकारियों के आकार और संख्या निर्भर करते हैं। एक स्वस्थ वयस्क चीता के गति के कारण उसके काफी कम परभक्षी होते हैं।<ref name="hay">{{cite web |url=http://www3.interscience.wiley.com/journal/118624020/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |title=Prey preferences of the cheetah (Acinonyx jubatus) (Felidae: Carnivora): morphological limitations or the need to capture rapidly consumable prey before kleptoparasites arrive? |author=M. W. Hayward, M. Hofmeyr, J. O'Brien & G. I. H. Kerley |accessdate=5 अक्टूबर 2008 |date=2006 |publisher=[[Journal of Zoology]] |archive-date=9 अप्रैल 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409180244/http://www3.interscience.wiley.com/journal/118624020/abstract?CRETRY=1&SRETRY=0 |url-status=dead }}</ref> == मनुष्यों के साथ संबंध == === आर्थिक महत्व === [[चित्र:Mongol hunter with tame cheetah.jpg|thumb|180px|एक चीता के साथ एक मंगोल योद्धा.]] चीता के खाल को पहले [[प्रतिष्ठा का प्रतीक]] माना जाता था। आज चीता [[इकोपर्यटन]] के लिए एक बढ़ती [[आर्थिक]] प्रतिष्ठा है और वे [[चिड़ियाघर]] में भी पाए जाते हैं। अन्य बिल्ली के प्रजातियों प्रकारों में चीता सबसे कम आक्रामक होता है और उसे शिक्षित भी किया जा सकता है यही कारण है कि चीता शावकों को कभी-कभी अवैध रूप से [[पालतू]] जानवर के रूप में बेचा जाता है। पहले और कभी-कभी आज भी चीतों को मारा जाता है क्योंकि कई किसानों का मानना है कि चीता [[पशुओं]] को खा जाते हैं। जब इस प्रजाति के लगभग लुप्त हो जाने के खतरे सामने आए तब किसानों को प्रशिक्षित करने के लिए कई अभियानों को चलाया गया था और चीता के संरक्षण के लिए उन्हें प्रोत्साहित करना शुरू किया गया था। हाल ही में प्रामाणित किया गया है कि चीते पालतू पशुओं का शिकार करके नहीं खाते चूंकि वे जंगली शिकारों को पसंद करते हैं इसलिए चीतों को न मारा जाए. हालांकि अपने क्षेत्र के हिस्से में खेत के शामिल हो जाने से भी चीतों को कोई समस्या नहीं होती और वे संघर्ष के लिए तैयार रहते हैं। [[प्राचीन मिस्र]] के निवासी अक्सर चीतों को पालतू जानवर के रूप में पालते थे और पालने के साथ-साथ उन्हें शिकार करने के लिए प्रशिक्षित करते थे। चीते के आंखों पर पट्टी बांध कर शिकार के लिए छोटे पहिए वाले गाड़ियों पर या हुडदार घोड़े पर शिकार क्षेत्र में ले जाया जाता था और उन्हें चेन से बांध दिया जाता था जबकि कुत्ते उनके शिकार से उत्तेजित हो जाते थे। जब शिकार काफी निकट होता था तब चीतों के मुंह से पट्टी हटाकर उसे छोड़ दिया जाता था। यह परंपरा प्राचीन [[फारसियों]] तक पहुंचा और फिर वहीं से इसने भारत में प्रवेश किया और बीसवीं शाताब्दी तक भारतीय राजाओं ने इस परम्परा का निर्वाह किया। प्रतिष्ठा और शिष्टता के साथ चीता का जुड़ा रहना जारी रहा, साथ ही साथ पालतू जानवर के रूप में चीतों को पालने के पीछे चीतों के शिकार करने का अद्भूत कौशल था। अन्य राजकुमारों और राजाओं ने चीता को पालतू जानवर के रूप में रखा जिसमें [[चंगेज खान]] और [[चार्लेमग्ने]] शामिल हैं जो चीतों को अपने महल के मैदान के भीतर खुला रखते थे और उसे अपना शान मानते थे। [[मुगल साम्राज्य]] के [[महान राजा अकबर]], जिनका शासन 1556 से 1605 तक था, उन्होंने करीब 1000 चीतों को रखा था।<ref name="O'Brien" /> हाल ही में 1930 के दशक तक [[इथियोपिया के सम्राट]] [[हेली सेलासिए]] को अक्सर एक चेन में बंधे चीता के आगे चलते हुए फोटो को दिखाया गया है। === संरक्षण स्थिति === अनुवांशिक कारकों और चीता के बड़े प्रतिद्वंदि जानवरों जैसे शेर और [[लकड़बग्घे]] के कारण चीता शावकों के [[मृत्यु दर]] काफी अधिक होते हैं। हाल ही में आंतरिक प्रजनन के कारणों के चलते चीते काफी मिलती जुलती अनुवांशिक रूपरेखा का सहभागी होते हैं। जिसके चलते इनमें कमजोर शुक्राणु, जन्म दोष, तंग दांत, सिंकुड़े पूंछ और बंकित अंग होते हैं। कुछ जीव विज्ञानी का अब मानना है कि एक प्रजाति के रूप में उनका पनपना [[सहज]] हैं।<ref>{{cite web| title= Rare Breed| author= Gugliotta, Guy| publisher= ''[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian Magazine]]''| date= 2008-02| url= http://www.smithsonianmag.com/science-nature/rare-breed.html| accessdate= 7 मार्च 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20080303044248/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/rare-breed.html| archive-date= 3 मार्च 2008| url-status= live}}</ref> चीता [[इंटरनेशनल यूनियन फॉर कंजरवेशन ऑफ नेचर]] (IUCN) में चीता को [[असुरक्षित प्रजातियां|असुरक्षित प्रजातियों]] की सूची में शामिल किया है (अफ्रीकी उप-प्रजातियां संकट में, एशियाई उप-प्रजातियां की स्थिति गंभीर) साथ ही साथ अमेरिका के [[लुप्तप्राय प्रजाति अधिनियम]] पर: [[CITES]] के परिशिष्ट में [[प्रजातियां के संकट]] में होने - के बारे में बताया है (अंतर्राष्ट्रीय व्यापार पर विलुप्तप्राय प्रजाति में समझौता). पच्चीस अफ्रीकी देशों के जंगलों में लगभग 12,400 चीते बचे हुए हैं, लगभग 2,500 चीतों के साथ नामीबिया में सबसे अधिक हैं। गंभीर रूप से संकटग्रस्त करीब पचास से साठ एशियाई चीते ईरान में बचे हुए हैं। दुनिया भर के चिड़ियाघरों में [[इन विट्रो फर्टिलाइजेशन]] के उपयोग के साथ-साथ प्रजनन कार्यक्रम सम्पन्न कराए जा रहे हैं।<br /> 1990 में नामीबिया में स्थापित [[चीता कंजरवेशन फन्ड]] का मिशन चीता और पर्यावरण व्यवस्था पर अनुसंधान और शिक्षा के क्षेत्र में अंतरराष्ट्रीय स्तर पर उत्कृष्ट और मान्यता प्राप्त केंद्र बनाना है, इसलिए दुनिया भर के चीतो के संरक्षण और प्रबंधन के लिए हितधारकों के साथ कार्य कर रहे हैं।<br /> साथ ही CCF ने दक्षिण अफ्रीका के चारों ओर स्टेशनों की स्थापना की है ताकि संरक्षण के प्रयास जारी रहें.<br /> चीता की सुरक्षा के लिए वर्ष 1993 में दक्षिण अफ्रीका पर आधारित [[चीता संरक्षण फाउंडेशन]] नामक एक संगठन को स्थापित किया गया था। ==== पुनर्जंगलीकरण परियोजना ==== {{main|Cheetah Reintroduction in India}} भारत में कई वर्षों से चीतों के होने का ज्ञात किया गया है। लेकिन शिकार और अन्य प्रयोजनों के कारण बीसवीं सदी के पहले चीता विलुप्त हो गए थे। इसलिए [[भारत सरकार]] ने एक फिर से चीता के लिए पुनर्जंगलीकरण के लिए योजना बना रही है। गुरुवार, जुलाई 9, 2009 में [[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] के पृष्ठ संख्या 11 पर एक लेख में स्पष्ट रूप से भारत में चीतों के [[आयात]] की सलाह दी है जहां उनका पालन पोषण अधीनता में किया जाएगा. 1940 के दशक के बाद से भारत में चीते विलुप्त होते गए और इसलिए सरकार इस परियोजना पर योजना बना रही है। चीता केवल जानवर है कि भारत में लुप्त पिछले वर्णित [[पर्यावरण और वन मंत्री]] [[जयराम रमेश]] जुलाई 7 कि 2009 में [[राज्य सभा]] में बताया कि "चीता एकमात्र ऐसा जानवर है जो पिछले 100 वर्षों में भारत में लुप्त होता गया है। हमें उन्हें विदेशों से लाकर इस प्रजाति की जनसंख्या को फिर से बढ़ाना चाहिए." प्रतिक्रिया स्वरूप [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) के राजीव प्रताप रूडी से उन्होंने ध्यानाकर्षण सूचना प्राप्त किया। इस योजना का उद्देश्य उन चीतों का वापस लाना है जिसका अंधाधुंध [[शिकार]] और एक नाजुक [[प्रजनन]] पद्धति की जटिलता के कारण लुप्त हो रहे हैं और जो बाघ संरक्षण को ट्रस्ट करने वाली समस्याओं को घेरती है। दिव्य भानुसिंह और एम के रणजीत सिंह नामक दो प्रकृतिवादियों ने [[अफ्रीका]] से चीतों के आयात करने का सुझाव दिया। आयात के बाद बंदी के रूप में उनका पालन-पोषण किया जाएगा और समय की एक निश्चित अवधि के बाद उन्हें जंगलों में छोड़ा जाएगा. === लोकप्रिय संस्कृति में === [[चित्र:Tizian 048.jpg|thumb|250px|टीटियन द्वारा लिखित बच्चुस और एरिएडने, 1523.]] [[चित्र:Fernand Khnopff 002.jpg|thumb|250px|फ़र्नांड नोफ्फ द्वारा लिखित द केयरेस, 1887.]] * [[टीटियन]] के ''बच्चुस और एरियाड्ने'' (1523), में भगवान के [[रथ]] का वहन चीतों द्वारा किया जाता है (जो [[इटली]] के [[पुनर्जागरण]] में जानवरों के शिकार के रूप में इस्तेमाल किया गया था). भगवान [[डियोनिसस]] के साथ चीता अक्सर जुड़े होते थे और इस भगवान को रोमन बच्चुस के नाम से पूजा करते थे। * [[जॉर्ज स्टुब्ब]] के ''चीता विथ टू इंडियन अटेन्डेंट्स एण्ड ए स्टैग'' (1764-1765) में चीता को शिकारी जानवर दिखाया गया है और साथ ही [[मद्रास]] के ब्रिटिश राज्यपाल, [[सर जॉर्ज पिजोट]] द्वारा [[जॉर्ज III]] को चीता के उपहार को एक स्मृति बनते दिखाया गया है। * [[बेल्जियम]] [[प्रतीकवादी चित्रकार]] [[फ़र्नांड नोफ्फ]] (1858-1921) द्वारा ''द केयरेस'' (1896), [[ईडिपस]] और [[स्फिंक्स]] और एक महिला के सिर के साथ प्राणी चित्रण और चीता शरीर (अक्सर एक तेंदुआ के रूप में गलत समझा जाता है) के मिथक का प्रतिनिधित्व करता है। * [[आन्ड्रे मेर्सिएर]] के ''[[अवर फ्रेंड याम्बो]]'' (1961) एक [[फ्रांसीसी]] दंपती द्वारा अपनाए गए चीता की एक अनोखा [[जीवनी]] है, जो [[पेरिस]] में रहता है। इसे ''[[बोर्न फ्री]]'' (1960), का फ्रेंच जवाब के रूप में देखा जाता है जिनके लेखक [[जोय एडम्सन]] ने अपने ही चीता की जीवनी लिखी थी जिसका शीर्षक था ''द स्पोटेड स्फिंक्स'' (1969). * एनिमेटेड श्रृंखला [[थंडरकैट्स]] में एक मुख्य पात्र है जो एक मानव रूपी चीता था जिसका नाम चीतारा था। * 1986 में [[फ्रिटो-ले]] ने एक मानवरूपी चीता, [[चेस्टर चीता]] की शुरूआत अपने [[चीतोस]] के लिए शुभंकर के रूप में किया। * [[हेरोल्ड एण्ड कुमार गो टू व्हाइट केसल]] के उप-कथानक में एक पलायन चीता है, जो बाद में जोड़ी के साथ [[मारिजुआना]] धूम्रपान करता है और उन्हें सवारी करने की अनुमति देता है। * 2005 की फिल्म ''[[ड्यूमा]]'' दक्षिण अफ्रीका के एक युवा की कहानी है जो कई साहसिक कारनामों के साथ अपने पालतू चीता, ड्यूमा, को जंगल में छोड़ने की कोशिश करता है। यह फिल्म केरोल कौथरा होपक्राफ्ट और जैन होपक्राफ्ट द्वारा अफ्रीका की एक सच्ची कहानी पर आधारित [["हाउ इट वाज विथ डुम्स]] पुस्तक पर आधारित है। * [[पैट्रिक ओ'ब्राइन]] द्वारा लिखित हुसैन, एन एंटर्रटेनमेंट उपन्यास में भारत के ब्रिटिश राज के दौरान भारत|हुसैन, एन एंटर्रटेनमेंट[[उपन्यास में भारत के [[ब्रिटिश राज]] के दौरान [[भारत]] में स्थापित रॉयल्टी को रखने का प्रयास और चीतों को हिरण के शिकार का प्रशिक्षण को दिखाया गया है। == सन्दर्भ == === नोट्स === {{reflist|2}} === ग्रंथ सूची === * ''ग्रेट कैट्स, मेजेस्टिक क्रिएचर्स ऑप द वाइल्ड,'' ed. जॉन सिएडेनस्टीकर, इलुस. फ्रैंक नाइट, (रोडेल प्रेस, 1991), ISBN 0-87857-965-6 * ''चीता'', कैथेरीन (या कैथरीन) और कार्ल अम्मन, अर्को पब, (1985), ISBN 0-668-06259-2. * ''चीता (बीग कैट डायरी)'', जोनाथन स्कॉट, एंजेला स्कॉट, (हार्परकोल्लिंस, 2005), ISBN 0-00-714920-4 * ''साइंस'' (Vol 311, p 73) * ''चीता'', ल्यूक हंटर और डेव हम्मन, (स्ट्रुइक्र प्रकाशक, 2003), ISBN 1-86872-719-X * एलसेन, थॉमस टी. (2006). "नेचुरल हिस्ट्री एण्ड कल्चर्ल हिस्ट्री: द सर्कुलेशन ऑफ हंटिग लिपार्ड्स इन यूरेशिया, सेवेन्थ-सेवेन्टीन्थ सेंचुरिज". इन: ''कॉन्टेक्ट एण्ड एक्सचेंज इन द एंसिएंट वर्ल्ड'' . Ed. विक्टर एच. मेर. हवाई विश्वविद्यालय प्रेस. pp.&nbsp;116–135. ISBN ISBN 978-0-8248-2884-4; ISBN ISBN 0-8248-2884-4 === अतिरिक्त जानकारी के लिए === * {{cite book |title=Cheetahs of the Serengeti Plains : group living in an asocial species |url=https://archive.org/details/cheetahsofsereng0000caro |last=Caro |first=T. M. |year=1994 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=0226094332 (cloth, alk. paper), 478 pp.}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category|Acinonyx jubatus}} {{wikispecies|Acinonyx jubatus}} * {{eol|328680}} * ''एसिनोनिक्स जुबेटस'' के लिए [https://web.archive.org/web/20090204075120/http://www.biodiversitylibrary.org/name/Acinonyx_jubatus Biodiversity Heritage Library bibliography] * [http://www.cheetah.org/ Cheetah Conservation Fund] * [http://english.savechinastigers.org/node/487 Save China's Tigers to Fund Wild Cat Conservation Worldwide] * [http://www.dewildt.org.za De Wildt Cheetah and Wildlife Trust] * [http://www.life.com/image/first/in-gallery/35612/on-the-chase-with-cheetahs On the Chase With Cheetahs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328142008/http://www.life.com/image/first/in-gallery/35612/on-the-chase-with-cheetahs |date=28 मार्च 2010 }} - ''[[लाइफ पत्रिका]]'' द्वारा स्लाइड शो * [http://www.abc.net.au/science/k2/moments/gmis9911.htm Fake Flies and Cheating Cheetahs:] एक चीता की गति को मापा जा रहा है * [https://web.archive.org/web/20170704142330/http://messybeast.com/genetics/mutant-cheetahs.html Mutant Cheetahs:] चीतों के विविध रंगों के बारे में जानकारी * [http://uk.youtube.com/watch?v=iarsmqA3dck 110km/h Cheetah attack gazelle] चीता की गति को वीडियो दिखा रहा है, गति यांत्रिकी और एक चीता के शिकार को चोरी करते हुए [[लकड़बग्घा]]. {{Carnivora|Fe.}} [[श्रेणी:सहारा के जानवर]] [[श्रेणी:एसिनोनिक्स]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के स्तनधारी]] [[श्रेणी:एशिया के स्तनधारी]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के बड़े जानवर]] [[श्रेणी:हिन्दी शब्द]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] [[श्रेणी:कॉमन्स पर निर्वाचित चित्र युक्त लेख]] 4jki01ieixhwwb40negz6asooh4y4o5 सदस्य वार्ता:Kutchkutch 3 183083 6598894 6554517 2026-08-14T11:44:09Z अमर तिवारी 932885 6598894 wikitext text/x-wiki {{नीचे जाएं}} <br /> {{Archives|archivelist=सदस्य वार्ता:Kutchkutch/पुरालेख}} {{स्वागत}}[[सदस्य:हिन्दी|हिन्दी]] १०:५३, ११ जनवरी २०१० (UTC) == [[म्यूज़िक का महा मुक़ाबला]] == नमस्कार!<br />आपके द्वारा बनाया उपरोक्त लेख अच्छा बना है। हां, उसमें कुछ लिंक्स/कड़ियां बढ़ायें, या नयी बना कर जोड़ें। इसके अलावा कुछ संदर्भ भी डालें। फिर ये आलेख के उपयुक्त बन सकता है। सहायता हेतु संपर्क करें---<small><span style="border:1px solid #0000ff;padding:1px;">'''प्र:'''[[User:आशीष भटनागर|<b>आशीष भटनागर</b>]][[User_talk:आशीष भटनागर|<font style="color:#FF4F00;background:#4B0082;"> &nbsp;वार्ता&nbsp;</font>]] </span></small> ०५:०४, १८ जनवरी २०१० (UTC) === [[म्यूज़िक का महा मुक़ाबला]]=== म्यूज़िक_का_महा_मुक़ाबला के पन्न के लिए संदर्भ डाला <br/> अब कैसा है?[[सदस्य:Kutchkutch|Kutchkutch]] ०२:४२, १९ जनवरी २०१० (UTC) :Hello KutchKutch, It seems that you are not much familiar with Hindi language. If this is not the case your above article suggests the same. This is clearly a machine translation. Let me tell you that the sentence formation in English and Hindi is totally different. So machine translations are worst to anything. The amount of work required to correct a machine translated article is much more than writing a simple 1 paragraphs article. I appreciate your contribution towards Hindi Wiki but machine translation like this only deteriorates the quality of the Wiki. I hope you would not be disheartened by this. Please keep adding content to Hindi wiki. Your time is precious for Hindi Wiki Thanks for your contribution --<b>[[सदस्य: Gunjan_verma81 |<font color="taupe">गुंजन वर्मा</font>]]</b><sup>[[सदस्य वार्ता:Gunjan_verma81 |<font color="orange">संदेश</font>]]</sup> ०४:०१, १९ जनवरी २०१० (UTC) ==विकिसम्मेलन-२०११, भारत== <div style="margin: 0.5em; border: 2px black solid; padding: 1em;background-color:#E3F0F4" > {| style="border:1px black solid; padding:2em; border-collapse:collapse; width:100%;" |- [[File:WCI_banner.png|800px|center|link=:meta:WikiConference_India_2011]]<br/> |- ! style="background-color:#FAFAFA; color:#1C2069; padding-left:2em; padding-top:.5em;" align=left |नमस्कार {{BASEPAGENAME}}, <span class="plainlinks"> प्रथम भारतीय विकि सम्मेलन इस वर्ष मुम्बई में १८ -२० नवम्बर २०११ के मध्य आयोजित हो रहा है।<br>किसी प्रकार की सूचना एवं सहायता हेतु आप हमारी [http://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2011 अधिकारिक वेबसाईट], [http://www.facebook.com/event.php?eid=183138458406482 फेसबुक वृत्तांत] और [https://spreadsheets.google.com/spreadsheet/viewform?hl=en_US&formkey=dGNxSzAxUndoOHRGamdDSTFMVGNrd3c6MA#gid=0 छात्रवृति प्रपत्र] देख सकते है। (छात्रवृति आवेदन की अन्तिम तिथि १५ अगस्त २०११ है।) [http://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConference_India_2011/Wiki_Outreach 100 day long WikiOutreach] के साथ ही अब समस्त गतिविधियाँ शुरु हो रही है। '''सम्मेलन में भाग लेने हेतु आमन्त्रण''' अब शुरु हो गये है, कृपया अपनी प्रविष्टियों को '''[[m:WikiConference India 2011/Call for Participation|यहाँ]]''' जमा करे।(प्रविष्टियां जमा करने की अन्तिम तिथि ३० अगस्त २०११) है। </span><br> <br> क्योंकि आप हमारे [http://wikimedia.in/ Wikimedia India community] के भाग है इसलिये हम आपको इस सम्मेलन में भाग लेने एवं अपने अनुभव बाँटने हेतु आमन्त्रित करते है। आपके [[Special:Contributions/{{ {{{|safesubst:}}}PAGENAME}}|आपके योगदान]] हेतु धन्यवाद। हमें आशा है कि आप १८-२० नबम्बर २०११ के मध्य आयोजित इस सम्मेलन में अवश्य भाग लेंगे। |}</div> ==सन्देश== {{सन्देश|वार्ता:ईश्वर जिस पर हमे विश्वास है|नाम|ts=10:17, 6 सितंबर 2011 (UTC)}} [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 10:17, 6 सितंबर 2011 (UTC) == आपके लिये एक सम्मान == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Minor Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''नवागन्तुक बार्नस्टार''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आप हिन्दी विकिपीडिया पर बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। इसी उत्साह से आगे बढते रहें। [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 13:54, 8 सितंबर 2011 (UTC) |} :आपका बहुत बहुत धन्यवाद !--'''[[User:Kutchkutch|<font color="blue">कच्छ कच्छ</font>]]'''<sup>'''[[User talk:Kutchkutch|<font color="red">वार्ता</font>]]'''</sup> 07:46, 9 सितंबर 2011 (UTC) == English Title pages == KutchKutch, thanks for great contributions in Hindi Wikipedia. Wanted to bring your attention about creating pages with English title and redirecting them to Hindi article. If you want to link English titles to Hindi Articles, please use [[:meta:Help:Interwiki linking|interwiki]] links. Creating an English title page in Hindi Wikipedia is not appropriate. That's why you won't find English title pages in Hindi Wikipedia or for that matter most of other language Wikipedia's. Hope it helps. --[[User:Mitul0520|मितुल]] ([[User talk:Mitul0520|वार्ता]]) 15:33, 16 सितंबर 2011 (UTC) == Stub expanison == Kutchkutc, कृपया आप जब लेख बनाते है तो उसमे कुछ content भी लिखे{{h}} आपके बनाये सभी लेख बहुत ही ''poor quality'' के होते हैं{{h}} लेख चहाए कोई भी हो आप बस 3 शब्द ही लिखते हैं, like किसी artist के लिए "एक प्रसिद्ध artist", शहर के लिए "एक प्रसिद्ध शहर", अभिनेता के लिए "एक प्रसिद्ध अभिनेता", etc. इससे आप हिन्दी Wikipedia को न चहाते हुए भी बर्बाद ही कर रहे हैं, क्योकी इन stubs को कोई improve नही करता और हिन्दी Wikipedia की quality दिन पर दिन बर्बाद होती जा रही है{{h}} आप चहाए लेख बनाये न, उसका red-link देदे, जिससे कोई और, सही तरह लेख लिखने वाला, उस नाम पे लेख लिख सके{{h}} आशा है आप समझेगे कि articles कि quality उनकी quantity से ज्यादा important है{{h}}[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="#FF9933"><sup></sup> — Bill william compton</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">Talk</font>]]</sup> 14:12, 2 अक्टूबर 2011 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:श्रेणी:Country data templates with distinct shortname]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:श्रेणी:Country data templates with distinct shortname]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''located at [[:श्रेणी:भिन्न छोटे नाम के देश आँकड़े साँचे]]; was used by [[Template:Country Showdata]] which now points to that category''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[श्रेणी वार्ता:Country data templates with distinct shortname|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 15:19, 11 नवम्बर 2011 (UTC) == Suggestion == I see that you create category pages. I have a suggestion: Instead of creating the page with simply the pagename as the text, use {{tl|cat main}} to provide a link to the cat's main page. And if possible, one interwiki(the bots can find the rest if one is present, but not if there are no interwiki links).Example: [[:श्रेणी:मध्य अमेरिका]] could've been: <nowiki> {{cat main|मध्य अमेरिका}} </nowiki> <nowiki> [[en:Category:Central America]] </nowiki> Keep up the good work.--[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 21:39, 17 दिसम्बर 2011 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:विकिपीडिया:WikiProject Lists]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:विकिपीडिया:WikiProject Lists]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''project page for non-existant project''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[विकिपीडिया वार्ता:WikiProject Lists|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:44, 26 दिसम्बर 2011 (UTC) == related to uttar pradesh ke jiley == kakod,dankaur,rabupura ,bilaspur in sabhi ko sanchey me jodney ki liye thanks ..per apkey us stub ke andar kuch districts ke namm likhey hai jinkey page hindi wikipedia per hai lekin mnami me antar hone ke karand wo (yeh prashd uplabdh nahi hai )dekha raha hai kripya is barey me bataney ki kripya karey [[User:Rahul kaushik|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>राहुल </i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i> कौशिक </i></font>]] == चौपाल पर नया प्रस्ताव == नमस्कार, चौपाल पर अन्य विकिमीडिया परियोजनाओं से ली सामग्री के संबंध में [[वि:चौपाल#en:Wikipedia:Copying within Wikipedia|कुछ समय पहले हुई चर्चा]] के निष्कर्षों के आधार पर चौपाल पर आम सहमति की प्राप्ति हेतु [[वि:चौपाल#उत्तम कार्यशैली प्रस्ताव|एक नया प्रस्ताव]] रखा है। आपसे निवेदन है कि इसमें अपने विचार एवं सुझाव दें ताकि इस प्रस्ताव के उपयोग से हिन्दी विकिपीडिया को अधिक बेहतर बनाया जा सके। धन्यवाद --[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 19:34, 4 जनवरी 2012 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:विकिपीडिया:Glossary]]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:विकिपीडिया:Glossary]], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''not the hi-wp glossary, which should actually be created at [[वि:शब्दकोश]](that page is linked as the glossary page at various places). This is completely useless for hi-wp.''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[विकिपीडिया वार्ता:Glossary|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 07:22, 7 जनवरी 2012 (UTC) ==[[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|Speedy deletion]] nomination of [[:साँचा:''In The God We Trust'']]== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] A tag has been placed on [[:साँचा:''In The God We Trust'']], requesting that it be speedily deleted from Wikipedia. This has been done for the following reason: <center>''useless template''</center> Under the [[WP:CSD#General_criteria|criteria for speedy deletion]], articles that do not meet basic Wikipedia criteria may be deleted at any time. If you think that this notice was placed here in error, contest the deletion by clicking on the button labelled "Click here to contest this speedy deletion," which appears inside of the speedy deletion (<code><nowiki>{{db-...}}</nowiki></code>) tag (if no such tag exists, the page is no longer a speedy delete candidate). Doing so will take you to the talk page where you will find a pre-formatted place for you to explain why you believe the page should not be deleted. You can also visit the '''[[साँचा वार्ता:&#39;&#39;In The God We Trust&#39;&#39;|the page's talk page directly]]''' to give your reasons, but be aware that once tagged for ''speedy'' deletion, if the page meets the criterion, it may be deleted without delay. Please do not remove the speedy deletion tag yourself, but don't hesitate to add information to the page that would render it more in conformance with Wikipedia's policies and guidelines. If the page is deleted, you can contact [[:Category:Wikipedia administrators who will provide copies of deleted articles|one of these administrators]] to request that the administrator [[Wikipedia:Userfication#Userfication_of_deleted_content|userfy]] the page or email a copy to you. <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 15:17, 22 जनवरी 2012 (UTC) ==[[:Oxford Dictionary of English]] का [[Wikipedia:Criteria for speedy deletion|शीघ्र हटाए जाने]] हेतू नामांकन== [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] आपके लेख [[:Oxford Dictionary of English]] पर निम्नलिखित कारणों के चलते विकिपीडिया से शीघ्र हटाए जाने का टैग लगाया गया है। <center>''interwiki redirects should not be made in the mainspace''</center> [[WP:CSD#General_criteria|शीघ्र हटाए जाने के मापदंडो]] के अंतर्गत यदि यह लेख विकिपीडिया के मुलभुत मापदंडो पर खरा नहीं उतरता है तो इसे कभी भी हटा दिया जाएगा। यदि आपको लगता है की यह चेतावनी यहाँ गलती से डी गई है तो आप पृष्ठ पर जा कर आक्षेप लेने के लिए "हटाने पर आक्षेप लेने के लिए यहाँ क्लिक करे" बटन पर क्लिक करे जों शीघ्र हटाए जाने के टैग के अंतर्गत है (यदि ऐसा कोई टैग नहीं मिलता है तो इसका अर्थ यह है की पृष्ठ हटाए जाने के लिए पात्र नहीं रहा है)। ऐसा करने पर आप पृष्ठ के संवाद पृष्ठ पर चले जाएंगे जहां आपको पहले से बनाई गई जगह में पृष्ठ न हटाने का कारण देना है। आप सीधा '''[[वार्ता:Oxford Dictionary of English|पृष्ठ के संवाद पृष्ठ पर जाकर]]''' अपने कारण दे सकते है परन्तु ध्यान रखे की एक बार ''शीघ्र'' हटाने के लिए टैग किए जाने के बाद यदि पृष्ठ मापदंडो पर खरा उतरता है तो उसे बिना देरी के हटा दिया जाएगा। कृपया स्वयं हटाए जाने का टैग न हटाए परन्तु पृष्ठ पर आप और अधिक जानकारी डाल कर आप उसे ना हटाने योग्य बना सकते है। यदि पृष्ठ हटा दिया जाता है तो आप [[:श्रेणी:प्रबन्धक|इनमे से एक प्रबंधक]] से कह कर पृष्ठ को सदस्य पन्ने में बदलवा सकते है या इसकी एक प्रति स्वयं को इ-मेल करवा सकते है। <!-- Template:db-warn --> [[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 22:50, 9 फ़रवरी 2012 (UTC) == [[:साँचा:Wikipedia policies and guidelines|साँचा:Wikipedia policies and guidelines]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:Wikipedia policies and guidelines|साँचा:Wikipedia policies and guidelines]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। गलत साँचा जो हमारी नीतियों को नहीं दर्शाता यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[User:Siddhartha Ghai|सिद्धार्थ घई]] ([[User talk:Siddhartha Ghai|वार्ता]]) 11:28, 29 अप्रैल 2012 (UTC) == [[:श्रेणी:Thai language|श्रेणी:Thai language]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:Thai language|श्रेणी:Thai language]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/Thai language|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/Thai language]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>खाली, अंग्रेज़ी शीर्षक, सही [[:श्रेणी:थाई भाषा]] बनाई गई है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[User:SeanZCampbell|शॉन]] ([[User talk:SeanZCampbell|वार्ता]]) 07:35, 21 फ़रवरी 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:असत्यापित तथ्यों वाले लेख December 2008|श्रेणी:असत्यापित तथ्यों वाले लेख December 2008]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:असत्यापित तथ्यों वाले लेख December 2008|श्रेणी:असत्यापित तथ्यों वाले लेख December 2008]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 05:04, 22 नवम्बर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:कैलिफोऱ्निया के सैन जोस के पडोसी क्षेत्र|श्रेणी:कैलिफोऱ्निया के सैन जोस के पडोसी क्षेत्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:कैलिफोऱ्निया के सैन जोस के पडोसी क्षेत्र|श्रेणी:कैलिफोऱ्निया के सैन जोस के पडोसी क्षेत्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 08:16, 22 नवम्बर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:लेख जिनकी अक्टूबर 2011 से भूमिका ठीक नहीं है|श्रेणी:लेख जिनकी अक्टूबर 2011 से भूमिका ठीक नहीं है]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:लेख जिनकी अक्टूबर 2011 से भूमिका ठीक नहीं है|श्रेणी:लेख जिनकी अक्टूबर 2011 से भूमिका ठीक नहीं है]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 06:34, 26 दिसम्बर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:Article Feedback Pilot|श्रेणी:Article Feedback Pilot]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Article Feedback Pilot|श्रेणी:Article Feedback Pilot]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 09:10, 28 दिसम्बर 2013 (UTC) == [[:श्रेणी:Silicon Valley|श्रेणी:Silicon Valley]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Silicon Valley|श्रेणी:Silicon Valley]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 04:43, 8 मार्च 2014 (UTC) == [[:श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख January 2010|श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख January 2010]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख January 2010|श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख January 2010]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 08:21, 1 अप्रैल 2014 (UTC) == [[:श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख June 2010|श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख June 2010]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख June 2010|श्रेणी:मृत कड़ियों वाले लेख June 2010]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। <font color="orange">☎</font>[[u:Manojkhurana|<u><b><font color="green">मनोज खुराना</font></b></u>]] <sup> [[user talk:Manojkhurana| <b><font color="orange">वार्ता </font> </b>]] </sup> 08:21, 1 अप्रैल 2014 (UTC) == [[:श्रेणी:Wikipedia editing guidelines|श्रेणी:Wikipedia editing guidelines]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Wikipedia editing guidelines|श्रेणी:Wikipedia editing guidelines]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:15, 22 अप्रैल 2015 (UTC) == [[:श्रेणी:Wikipedia procedural policy|श्रेणी:Wikipedia procedural policy]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Wikipedia procedural policy|श्रेणी:Wikipedia procedural policy]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[ सदस्य वार्ता: Manojkhurana|मनोज खुराना]] 13:16, 22 अप्रैल 2015 (UTC) == [[:श्रेणी:Protected against vandalism|श्रेणी:Protected against vandalism]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Protected against vandalism|श्रेणी:Protected against vandalism]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 19:02, 28 जनवरी 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:Infobox Country with obsolete params|श्रेणी:Infobox Country with obsolete params]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Infobox Country with obsolete params|श्रेणी:Infobox Country with obsolete params]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<font color="#00A300">SM7</font>]]<sup><small>[[User talk:SM7|<font color="#6F00FF">--बातचीत--</font>]]</small></sup> 19:02, 28 जनवरी 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:विख्यात व्यक्ति|श्रेणी:विख्यात व्यक्ति]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:श्रेणी:विख्यात व्यक्ति|श्रेणी:विख्यात व्यक्ति]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/विख्यात व्यक्ति|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/श्रेणियाँ/विख्यात व्यक्ति]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>विकिपीडिया पर "विख्यात" व्यक्ति हि होते है।</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:42, 5 जून 2017 (UTC) == [[:श्रेणी:Fiber plants|श्रेणी:Fiber plants]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Fiber plants|श्रेणी:Fiber plants]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदी]] ([[सदस्य वार्ता:Suyash.dwivedi|वार्ता]]) 19:15, 10 जनवरी 2018 (UTC) == [[:श्रेणी:Greek cuisine|श्रेणी:Greek cuisine]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Greek cuisine|श्रेणी:Greek cuisine]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:42, 26 सितंबर 2018 (UTC) == [[:श्रेणी:Vegetable-like fruits|श्रेणी:Vegetable-like fruits]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Vegetable-like fruits|श्रेणी:Vegetable-like fruits]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:42, 26 सितंबर 2018 (UTC) == [[:श्रेणी:Turkish cuisine|श्रेणी:Turkish cuisine]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Turkish cuisine|श्रेणी:Turkish cuisine]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:42, 26 सितंबर 2018 (UTC) == [[:श्रेणी:Malvaceae|श्रेणी:Malvaceae]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Malvaceae|श्रेणी:Malvaceae]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:42, 26 सितंबर 2018 (UTC) == [[:श्रेणी:Japanese cuisine|श्रेणी:Japanese cuisine]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:Japanese cuisine|श्रेणी:Japanese cuisine]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|मापदंड व5]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व5|व5]]{{*}} ख़ाली पृष्ठ'''</center> इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें कोई सामग्री नहीं है, और न ही किसी पुराने अवतरण में थी। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:42, 26 सितंबर 2018 (UTC) == 2021 Wikimedia Foundation Board elections: Eligibility requirements for voters == Greetings, The eligibility requirements for voters to participate in the 2021 Board of Trustees elections have been published. You can check the requirements on [[:m:Wikimedia_Foundation_elections/2021#Eligibility_requirements_for_voters|this page]]. You can also verify your eligibility using the [https://meta.toolforge.org/accounteligibility/56 AccountEligiblity tool]. [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 16:32, 30 जून 2021 (UTC) <small>''Note: You are receiving this message as part of outreach efforts to create awareness among the voters.''</small> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:KCVelaga_(WMF)/Targets/Temp&oldid=21669859 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:KCVelaga (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश --> == [[:साँचा:Guideline|साँचा:Guideline]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:साँचा:Guideline|साँचा:Guideline]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/Guideline|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/साँचे/Guideline]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>साँचा:दिशानिर्देश का डुप्लीकेट</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ।<nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:मुरही|मुरही]] ([[सदस्य वार्ता: मुरही|बातचीत]]) 04:59, 14 जुलाई 2023 (UTC) == [[:विकिपीडिया:首页|विकिपीडिया:首页]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:首页|विकिपीडिया:首页]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:14, 13 अक्टूबर 2024 (UTC) == [[:विकिपीडिया:Featured articles in other languages|विकिपीडिया:Featured articles in other languages]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:विकिपीडिया:Featured articles in other languages|विकिपीडिया:Featured articles in other languages]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:38, 1 दिसम्बर 2024 (UTC) == [[:साँचा:भाषा-अज़ेरी|साँचा:भाषा-अज़ेरी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:साँचा:भाषा-अज़ेरी|साँचा:भाषा-अज़ेरी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। अप्रचलित साँचा यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। == [[:कोड द आइवोर|कोड द आइवोर]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:कोड द आइवोर|कोड द आइवोर]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है। निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं।[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:44, 14 अगस्त 2026 (UTC) a0bu2pz6khl5fir7vgplc0ckw52v3ly ट्रिपल एच 0 184336 6598821 6583086 2026-08-14T07:31:07Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598821 wikitext text/x-wiki {{Infobox wrestler |image=Triple H November 2017.jpg |names=Hunter Hearst Helmsley (HHH)<ref name=snapshot/><br />Jean-Paul Levesque<ref name=snapshot/><br />Terra Ryzing<ref name="slam"/><br />'''Triple H'''<ref name="WWEProfile"/> |height={{height|ft=6|in=2}}<!-- Please do not change the height or weight. These are the measures as officially stated and they should not be changed. --><ref name=snapshot/><ref name="WWEProfile"/> |weight={{convert|255|lb|kg|abbr=on}}<!-- Please do not change the height or weight. These are the measures as officially stated and they should not be changed. --><ref name="WWEProfile"/> |birth_date={{birth date and age|mf=yes|1969|7|27}}<ref name=snapshot/><ref name=grips/> |birth_place=[[Nashua, New Hampshire]]<ref name="snapshot"/><ref name="slam"/><ref name=grips/> |death_date= |death_place= |residence=[[Greenwich, Connecticut]]<ref name=snapshot/> |billed=Greenwich, Connecticut<ref name=snapshot/><ref name="WWEProfile"/> |trainer=[[Killer Kowalski]]<ref name="slam"/> |debut=मार्च 1992<ref name=OWOW/> }} '''पॉल माइकल लेवेस्क'''<ref name="slam">{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/helmsley.html|title=SLAM! Sports biography|author=John Milner and Jason Clevett|accessdate=2007-07-11|publisher=[[Canadian Online Explorer|CANOE]]|date=दिसम्बर 5, 2004|archive-date=18 अप्रैल 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150418180647/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/helmsley.html|url-status=dead}}</ref> (जन्म 27 जुलाई 1969)<ref name="slam"/> एक अमेरिकी [[पेशेवर पहलवान]] और [[अभिनेता]] हैं, जो अपने [[रिंग नाम]], '''ट्रिपल एच''' से विख्यात हैं, जोकि उनके पूर्व रिंग नाम ''हंटर हर्स्ट हेम्सले'' का एक संक्षिप्त रूप है। इस समय उनका अनुबंध [[वर्ल्ड रेसलिंग एंटरटेनमेंट]] (WWE) के साथ है और वे उसके [[RAW]] ब्रांड पर लड़ते हैं, जहां वे [[शॉन माइकल्स]] के साथ [[एकीकृत WWE टैग टीम चैम्पियन्स]] का आधा हिस्सा रहे हैं।<ref>{{cite book|title=French Immigrants: 1840 - 1940|last=Olson|first=Kay|year=2002|publisher=Capstone Press|isbn=0736812059|page=[https://archive.org/details/frenchimmigrants00olso/page/29 29]|url=https://archive.org/details/frenchimmigrants00olso/page/29}}</ref> WWE में शामिल होने से पहले, लेवेस्क ने 1993 में [[वर्ल्ड चैम्पियनशिप रेसलिंग]] (WCW) के साथ अपना कुश्ती कॅरिअर शुरू किया, पहले टेरा राइज़िग के रिंग नाम के तहत और बाद में जीन-पॉल लेवेस्क के नाम से कुश्ती लड़ी.<ref name="slam"/> लेवेस्क, 1995 में परदे पर अमीर कृत्रिम हंटर हर्स्ट हेम्सले के व्यक्तित्व के साथ, विश्व कुश्ती संघ (WWF) में शामिल हुए.<ref name="snapshot">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_2_4/ai_88761521|title=Wrestler snapshot: Triple H|publisher=Wrestling Digest|accessdate=2007-09-20|month=अगस्त|year=2002|archiveurl=https://archive.today/pxytG|archivedate=2013-01-12}}</ref> बाद में उन्होंने अपना नाम ट्रिपल एच में बदल लिया और [[D-जनरेशन X]] (DX) स्टेबल में एक वैकल्पिक छवि को अपनाया. DX के विघटन के बाद, ट्रिपल एच को एक मुख्य समारोह पहलवान के रूप में [[धकेला]] गया, जिसमें उन्होंने कई एकल चैम्पियनशिप जीते। <ref name="WWEProfile">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/raw/tripleh/bio/|title=Triple H Bio|accessdate=2009-04-14|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=5 जुलाई 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070705172940/http://www.wwe.com/superstars/raw/tripleh/bio/|url-status=dead}}</ref> कहानी के अंश के रूप में, ट्रिपल एच ने [[स्टीफ़ेनी मॅकमोहन]] से शादी की, जो बाद में असल जीवन में उनकी पत्नी बनी। 2003 में, ट्रिपल एच ने [[इवोल्युशन]] नाम से एक और स्टेबल गठित किया,<ref name="WWEProfile"/> और 2006 और 2009 में, शॉन माइकल्स के साथ संक्षिप्त रूप से DX को पुनर्गठित किया।<ref name="der"/> कुल मिला कर, लेवेस्क तेरह बार के [[विश्व चैम्पियन]] हैं, जिन्होंने आठ बार [[WWE चैम्पियनशिप]] जीता है और पांच बार [[विश्व हेवीवेट चैम्पियनशिप]] (ट्रिपल एच को WWE वंशावली के तहत पहले विश्व हेवीवेट चैम्पियन के रूप में जाना जाता है).<ref>{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-h.html|title=W.W.W.F./W.W.F./W.W.E. World Heavyweight Title|accessdate=2007-10-08|publisher=Wrestling-Titles.com|archive-date=18 सितंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090918155550/http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwf-h.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/wwf/wwe-world-h.html|title=World Heavyweight Title (W.W.E. Smackdown!)|accessdate=2007-10-08|publisher=Wrestling-Titles.com}}</ref> इसके अतिरिक्त, लेवेस्क ने 1997 किंग ऑफ़ द रिंग, [[2002 रॉयल रंबल]] जीता और दूसरा [[ग्रैंड स्लैम चैम्पियनशिप]] विजेता रहे। <ref name="WWEProfile"/> कुश्ती के बाहर, लेवेस्क ने [[फ़िल्म]] और [[टेलीविज़न]] पर अतिथि के रूप में कई प्रस्तुतियां दी हैं। == कुश्ती कॅरिअर == === शुरूआती कॅरिअर === लेवेस्क [[नाशुआ, न्यू हैम्पशायर]] में पैदा हुए थे। अपनी जवानी में वे पेशेवर कुश्ती के प्रशंसक थे और उनका पसंदीदा पहलवान [[रिक फ़्लेयर]] था।<ref name="snapshot"/><ref name="grips">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_5_20/ai_98539200|title=Coming to grips with Triple H|author=Peter McGough|publisher=Flex|accessdate=2007-09-20|month=जुलाई|year=2002|archive-date=22 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071222131628/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_5_20/ai_98539200/print|url-status=dead}}</ref> लेवेस्क को चौदह साल की उम्र में [[शरीर सौष्ठव]] के बारे में पता चला; 1987 में हाई स्कूल से स्नातक होने के बाद, लेवेस्क ने कई शरीर सौष्ठव प्रतियोगिताओं में भाग लिया।<ref name="time">{{cite video|title=It's Our Time|people=Triple H and Chyna|date=1999|medium=VHS|publisher=World Wrestling Federation}}</ref> उन्नीस साल की उम्र में उन्हें टीनेज मिस्टर न्यू हैम्पशायर का ताज पहनाया गया। इसी दौरान, वे [[टेड आर्सिडी]] से मिले और पेशेवर कुश्ती में अपना भविष्य बनाने पर विचार शुरू कर दिया। <ref name="grips"/><ref name="time"/> लेवेस्क ने आर्सिडी के सुझाव देने के बाद 1992 के दौरान, [[किलर कोवालास्की]] रेसलिंग स्कूल में दाखिला लिया।<ref name="grips"/><ref name="time"/> उन्होंने अपना इन-रिंग शुभारंभ, उसी वर्ष 1 नवम्बर को फ़्लाइंग टोनी रॉय के खिलाफ़ कुश्ती लड़ते हुए किया।<ref name="KOK">{{cite video|date=2008|title=Triple H: The King of Kings|medium=DVD|publisher=WWE Home Video}}</ref> लेवेस्क, इंडीपेंडेंट रेसलिंग फ़ेडरेशन (IWF) में शामिल हुए, जो अपने प्रोमोशन में कोवालास्की स्कूल के प्रशिक्षुओं का प्रयोग करते थे। यहां, वे IWF हेवीवेट चैम्पियन बने और उन्होंने टेरा राइजिंग नाम का उपयोग शुरू कर दिया। <ref name="slam"/> === विश्व कुश्ती चैम्पियनशिप === 1994 के प्रारंभ में, लेवेस्क ने [[विश्व चैम्पियनशिप कुश्ती]] (WCW) के साथ एक साल के अनुबंध पर हस्ताक्षर किया।<ref name="grips"/><ref name="threat">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973/pg_2?tag=artBody;col1|title=Triple Threat (p. 2)|first=Alex|last=Marvez|publisher=Wrestling Digest|accessdate=2008-07-17|month=अप्रैल|year=2001|archive-date=27 मई 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050527215501/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973|url-status=dead}}</ref> टी.वी. पर प्रसारित अपने पहले मैच में, वे एक [[खलनायक]] के रूप में लड़े और उन्होंने [[ब्रायन आर्मस्ट्रांग]] को हरा दिया। <ref name="snapshot"/> उन्होंने 1994 के मध्य तक टेरा राइजिंग नाम का प्रयोग जारी रखा, जिसके बाद उन्हें जीन पॉल लेवेस्क का नाम दिया गया।<ref name="snapshot"/><ref name="crap204">बैर, रैंडी और आर. डी. रेनॉल्ड्स. ''रेसलक्रैप: द वेरी वर्स्ट ऑफ़ प्रो रेसलिंग'' (पृ.204)</ref> यह [[नौटंकी]] उनके उपनाम के फ्रेंच मूल को संदर्भित करती है और उन्हें फ्रेंच लहजे के साथ बोलने को कहा गया, चूंकि वे फ्रेंच नहीं बोल सकते थे।<ref name="threat2">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973/pg_3?tag=artBody;col1|title=Triple Threat (p. 3)|first=Alex|last=Marvez|publisher=Wrestling Digest|accessdate=2008-07-17|month=अप्रैल|year=2001|archive-date=27 मई 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050527215501/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_6_2/ai_71403973|url-status=dead}}</ref> इस समय तक, उन्होंने अपने अंतिम दांव-पेंच, ''[[पेडिग्री]]'' का उपयोग शुरू कर दिया था। लेवेस्क का [[एलेक्स राइट]] के साथ एक संक्षिप्त कथा [[द्वंद्व]] हुआ, जो [[स्टार्केड 1994]]<ref name="snapshot"/> में समाप्त हुआ, जिसमें राइट ने उन्हें [[पिन]] कर दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.prowrestlinghistory.com/supercards/usa/wcw/starrcad.html#94|title=Starrcade 1994 results|publisher=Pro Wrestling History|accessdate=2009-07-13}}</ref> 1994 के अंत और शुरूआती 1995 के बीच, लेवेस्क ने [[लॉर्ड स्टीवन रीगल]] के साथ संक्षिप्त रूप से दल बनाया, जिसका दम्भी ब्रिटिश व्यक्तित्व, उनके समान व्यक्तित्व के साथ अच्छी तरह मेल खाता था।<ref name="crap204"/> बहरहाल, यह दल अल्पकालिक रहा, क्योंकि WCW द्वारा एक एकल प्रतियोगी के रूप में धकेलने के उनके अनुरोध को ठुकरा दिए जाने के बाद, जनवरी 1995 में लेवेस्क [[विश्व कुश्ती महासंघ]] (WWF) में शामिल होने के लिए चले गए।<ref name="slam"/><ref name="crap204"/><ref name="threat2"/> === वर्ल्ड रेसलिंग फेडरेशन/एंटरटेनमेंट === ==== द कनेक्टिकट ब्लूब्लड (1995-1997) ==== WCW में अपनी नौटंकी की निरंतरता में, लेवेस्क ने अपना WWF कॅरिअर "[[कनेक्टिकट ब्लूब्लड]]" हंटर हर्स्ट हेम्सले के रूप में शुरू किया।<ref name="threat2"/> ''[[WWF रेसलिंग चैलेंज]]'' के 30 अप्रैल 1995 के धारावाहिक में अपनी कुश्ती का शुभारंभ करने से पहले तक, लेवेस्क टेप किए गए [[विन्येट]] में प्रस्तुत होते रहे, जिसमें उन्होंने चर्चा की कि उचित शिष्टाचार का उपयोग कैसे करें। <ref>{{cite web|url=http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/challenge.htm|title=Wrestling Challenge Results|accessdate=2007-07-12|publisher=The History of WWE|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061009173314/http://www.angelfire.com/wrestling/cawthon777/challenge.htm|archivedate=9 अक्तूबर 2006|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Hunter Hearst Helmsley in 1996 (2).jpg|thumb|left|160px|1996 में हंटर हर्स्ट हेम्सले.]] हालांकि शुरूआत करने के बाद उन्हें पहले कुछ महीनों में भारी रूप से धकेला गया, पर 1996 के दौरान लेवेस्क का कॅरिअर रुक गया, जिसकी शुरूआत [[ड्यूक "द डंपस्टर" ड्रोज़]] के साथ एक विवाद में फंस कर हुई, जिसके बाद उनकी 1996 रॉयल रंबल में फ़्री फ़ॉर ऑल में हार हुई। <ref name="crap">बैर, रैंडी और आर.डी. रेनॉल्ड्स. ''रेसलक्रैप: द वेरी वर्स्ट ऑफ़ प्रो रेसलिंग'' (पृ.206)</ref><ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.95)</ref> उस कार्यक्रम तक, उनके [[एंगल]] में हर सप्ताह एक अलग महिला सेवक के साथ टेलीविज़न पर प्रस्तुति शामिल था।<ref name="snapshot"/> [[रेसलमेनिया XII]] में सेबल उनकी सेवक थी और [[अल्टीमेट वॉरियर]] में अपनी हार के बाद,<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm12/results/|title=WrestleMania XII results|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2009-07-13}}</ref> कहानी के अंश के रूप में उन्होंने अपना गुस्सा उस पर निकाला. शुरूआत करने वाली [[मार्क मेरो]] उनके बचाव के लिए आई, जिससे दोनों पहलवानों के बीच द्वंद्व शुरू हो गया।<ref name="onlineworldofwrestling1996">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1996/|title=Raw - 1996 Results|accessdate=2007-07-12|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> 28 मई 1996 को, हेम्सले, [[मार्टी गार्नर]] के खिलाफ़ ''[[WWF सुपरस्टार]]'' पर प्रकट हुए.<ref name="garner profile">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/m/marty-garner.html|title=Marty Garner Profile|accessdate=2008-03-17|publisher=Online World Of Wrestling}}</ref> जब लेवेस्क ने ''पेडिग्री'' करने की कोशिश की, तो गार्नर ने इस दांव को ग़लत ढंग से [[डबल अंडरहुक सप्लेक्स]] समझ लिया और इस दांव के साथ कूदने की कोशिश की, जिससे वे अपने सिर के बल जमीन पर गिरे और उनकी गर्दन में चोट आई.<ref name="garner profile"/> गार्नर ने WWF पर मुकदमा दायर किया, जिसे अंततः न्यायालय के बाहर सुलझा लिया गया और बाद में ''[[द मोंटेल विलियम्स शो]]'' में उन्होंने इस घटना पर चर्चा की। [[चित्र:Hug MSG Incident.jpg|thumb|150px|MSG हादसा.]] मंच के पीछे लेवेस्क को पहलवानों का एक समूह, द क्लिक के एक सदस्य के रूप में जाना जाता था, जिसमें शामिल थे [[शॉन माइकल्स, केविन नैश, शॉन वाल्टमन और स्कॉट हॉल]], जिन्हें विन्स मॅकमोहन और WWF रचनात्मक दल को प्रभावित करने के लिए जाना जाता था।<ref name="crap"/> उनका [[1996 किंग ऑफ़ द रिंग]] टूर्नामेंट जीतना निर्धारित था, लेकिन [[मैडिसन स्क्वायर गार्डन घटना]] के बाद, जिसमें क्लिक ने विदा होते नैश और हॉल को अलविदा कहने के लिए एक मैच के बाद कैरेक्टर को तोड़ दिया, उसे चैम्पियनशिप प्रतियोगी से पदावनत करते हुए "[[सितारों के लिए ठेके पर काम करनेवाला]]" बना दिया गया।<ref name="game">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_4/ai_94123534?tag=artBody;col1|title=The don't call him "the Game" for nothing|publisher=Wrestling Digest|accessdate=2008-07-20|month=दिसम्बर|year=2002|archive-date=8 दिसंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071208072038/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_4_4/ai_94123534/print|url-status=dead}}</ref> सज़ा के बावजूद, MSG घटना के बाद हेम्सले को कई सफलताएं मिलीं। [[मिस्टर परफ़ेक्ट]] उनका [[प्रबंधक]] बन गया और उन्होंने 21 अक्टूबर 1996 को मार्क मेरो को हराते हुए पहली बार [[WWF इंटरकांटिनेंटल चैम्पियनशिप]] जीता। <ref name="onlineworldofwrestling1996"/><ref name="game"/> जब मिस्टर परफ़ेक्ट ने WWF छोड़ा, तो उनके जाने को, हेम्सले के इंटरकांटिनेंटल चैम्पियनशिप जीतने के बाद अपने प्रबंधक से मुहं घुमा लेने के परिणाम के तौर पर वर्णित किया गया। लेवेस्क ने क़रीब चार महीने तक यह बेल्ट अपने नाम रखा, जिसके बाद 13 फ़रवरी 1997 को ''मंडे नाईट रॉ'' के, ''थर्सडे रॉ थर्सडे'' नाम के विशेष संस्करण पर, वे इसे [[रॉकी मैविया]] से [[हार]] गए।<ref>लॉरर, जोनी. ''इफ़ दे ओनली न्यू'' 266-267.</ref> बहुत थोड़े समय के लिए, हेम्सले, [[मिस्टर ह्यूज़]] के साथ रहे, जो उनके कथा अंगरक्षक थे।<ref>{{cite book|author=Mick Foley|title=Have A Nice Day: A Tale of Blood and Sweatsocks (p.213)|url=https://archive.org/details/mankindhaveniced00fole|publisher=HarperCollins|year=2000|isbn=0061031011}}</ref> इंटरकांटिनेंटल उपाधि हारने के बाद, उनका द्वंद्व [[गोल्डस्ट]] के साथ हुआ, जिसे उन्होंने [[रेसलमेनिया 13]] में हरा दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xiii.htm|title=WrestleMania XIII|accessdate=2007-08-10|publisher=PWWEW.net|archive-date=20 अप्रैल 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120420234745/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xiii.htm|url-status=dead}}</ref> उनकी लड़ाई के दौरान, [[चीना]] ने उनके नए अंगरक्षक के रूप में शुभारंभ किया।<ref>लॉरेर, जोनी. ''इफ़ दे ओनली न्यू'' 269.</ref> ==== D-जनरेशन X (1997-1999) ==== {{Main|D-Generation X}} हेम्सले का धक्का 1997 में फिर से शुरू हुआ, जब फ़ाइनल में [[मैनकाइंड]] को परास्त कर उन्होंने [[1997 किंग ऑफ़ द रिंग]] टूर्नामेंट जीता। <ref name="game"/><ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/june/1997.htm|title=King of the Ring 1997 Results|accessdate=2007-08-10|publisher=PWWEW.net|archive-date=27 फ़रवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120227074009/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/june/1997.htm|url-status=dead}}</ref> बाद में उस वर्ष, शॉन माइकल्स, हेम्सले, चीना और [[रिक रयुड]] ने D-जनरेशन X (DX) का गठन किया। यह स्टेबल बाद में लिफ़ाफ़े को धकेलने के लिए जाना जाता रहा, क्योंकि माइकल्स और हेम्सले ने - "सक इट" नारा पैदा कर, हाथों से "क्रॉच चॉप" की हरकत द्वारा,<ref name="crap210">बैर, रैंडी और आर. डी. रेनॉल्ड्स ''रेसलक्रैप: द वेरी वर्स्ट ऑफ़ प्रो रेसलिंग'' (पृ.210)</ref> और व्यंग्यात्मक रूप से [[ब्रेट हार्ट]] और कनाडा का अपमान करते हुए ख़तरनाक प्रोमो बनाया। उस समय तक, हेम्सले ने पूरी तरह से "ब्लूब्लड स्नॉब" नौटंकी को छोड़ दिया था और टी शर्ट और चमड़े में प्रस्तुत होने लगे। इस अवधि के दौरान उनके रिंग नाम को छोटा करके बस ट्रिपल एच कर दिया गया।<ref name="game"/> DX बनाम [[हार्ट फाउंडेशन]] कहानी के खत्म होने के बाद भी हेम्सले ने [[WWF यूरोपियन चैम्पियनशिप]] के लिए एकमात्र शेष सदस्य [[ओवेन हार्ट]] के साथ द्वंद्व जारी रखा। यह [[रेसलमेनिया XIV]] पर दोनों के बीच एक मैच के रूप में खत्म हुआ, इस शर्त के साथ कि चीना को, उस वक्त के आयुक्त [[सार्जेंट स्लॉटर]] के साथ हथकड़ी पहनानी होगी। हेम्सले जीत गया, जब चीना ने स्लॉटर की आंखों में पाउडर फेंक दिया, जिससे वह क्षण भर के लिए "अंधा" हो गया और उसे मैच में हस्तक्षेप करने का मौक़ा मिल गया। रेसलमेनिया के बाद माइकल्स को [[रॉयल रंबल]] पर लगी पीठ की एक [[वैध]] चोट के कारण, अस्थायी सेवानिवृत्ति पर जाने के लिए विवश किया गया,<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.100)</ref> और ट्रिपल एच ने इस दावे के साथ DX में नेतृत्व ग्रहण किया<ref name="game"/> कि उसके पूर्व सहयोगी ने "गेंद को गिरा दिया" है। रेसलमेनिया के बाद की रात को उन्होंने लौटते [[X-Pac]] को पेश किया और [[न्यू एड्ज आउटलॉज़]] के साथ बलों में शामिल हो गए।<ref name="game"/><ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/_1998/|title=Raw - 1998 Results|accessdate=2007-07-12|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> जैसे-जैसे 1998 गुज़रा, D-जनरेशन X अधिक लोकप्रिय बन गया, जिससे यह दल खलनायक से प्रशंसकों का पसंदीदा बन गया। इसी समय के दौरान ऐसा हुआ कि ट्रिपल एच ने [[नेशन ऑफ़ डोमिनेशन]] के नेता और WWF के उभरते [[खलनायक]] द रॉक के साथ द्वंद्व शुरू किया।<ref name="time"/> यह कथा प्रतिद्वंद्विता, अंततः इंटरकांटिनेंटल प्रतियोगिता में परिणत हुई, जिसे ट्रिपल एच ने [[समरस्लैम]] में एक [[लैडर मैच]] में जीत लिया।<ref name="time"/> वह लंबे समय तक इस उपाधि को नहीं रख सके, चूंकि एक वैध घुटने की चोट से उन्हें दरकिनार कर दिया गया।<ref name="time"/> [[सर्वाइवर सीरीज़]] में जब रॉक ने [[WWF चैम्पियनशिप]] जीती,<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.102)</ref> तो दोनों के बीच प्रतिद्वंद्विता जारी रही और DX ने [[द कोर्पोरेशन स्टेबल]] लड़ा, जिसका मुख्य स्टार रॉक था। ट्रिपल एच को WWF चैम्पियनशिप में ''रॉ'' के 25 जनवरी 1999 के संस्करण पर एक "[[आई क्विट]]" मैच में रॉक के खिलाफ़ एक अवसर मिला, लेकिन मैच तब ख़त्म हो गया, जब ट्रिपल एच को उनकी सहयोगी चीना को [[केन]] द्वारा [[चोकस्लैम]] करते हुए देखने की बजाय, बाहर होने के लिए मजबूर किया गया।<ref name="time"/> इससे ट्रिपल एच के लिए एक नया कोण शुरू हुआ, चूंकि चीना ने उन्हें धोखा देते हुए मैच के बाद उन पर हमला कर दिया और कोर्पोरेशन में शामिल हो गई।<ref name="time"/> कहानी के अंश के तौर पर, [[रेसलमेनिया XV]] में, ट्रिपल एच ने चीना की सहायता से, जो शायद बाद में DX में शामिल हो गई थी, केन को हरा दिया। <ref name="time"/> बाद में रात के दौरान, उन्होंने [[शेन मॅकमोहन]] को यूरोपियन चैम्पियनशिप बनाए रखने में मदद करते हुए, अपने लंबे समय के दोस्त और DX के साथी सदस्य X-पैक को धोखा दिया और कोर्पोरेशन में शामिल हो गए।<ref name="time"/> 1999 की शुरूआत में जब ट्रिपल एच का खलनायक वापस आया, तो उन्होंने मैच के लिए अपनी मुट्ठी ठोंकते हुए, नई और छोटी चड्डी पहन कर और अपेक्षाकृत छोटे केश अपनाते हुए, अपने DX स्वरूप में परिवर्तन किया।<ref name="time"/> लेवेस्क की नौटंकी बदली, चूंकि वे WWF उपाधि अर्जित करने के लिए लड़े.<ref name="time"/> चैम्पियनशिप जीतने के कई असफल प्रयासों के बाद, ट्रिपल एच और मैनकाइंड ने [[समरस्लैम]] पर, जहां [[जेस "द बॉडी" वेंचुरा]], विशेष अतिथि रेफ़री के रूप में प्रस्तुत थे, एक [[ट्रिपल थ्रेट मैच]] के लिए WWF चैम्पियन [[स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन]] को चुनौती दी। ऑस्टिन को पिन करते हुए मैनकाइंड मैच जीत गया,<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.104)</ref> लेकिन ''रॉ'' पर अगली रात, ट्रिपल एच ने मैनकाइंड को अपना पहला WWF चैम्पियनशिप जीतते हुए परास्त किया।<ref name="time"/> ट्रिपल एच ने ''[[स्मैकडाउन]]'' के 16 सितंबर 1999 के संस्करण पर विन्स मॅकमोहन से WWF चैम्पियनशिप को खो दिया। और [[अनफ़रगिवेन]] पर एक [[सिक्स पैक चैलेंज]] में उसे फिर से हासिल किया, जिसमें शामिल थे डैवी बॉय स्मिथ, [[बिग शो]] केन, द रॉक और मैनकाइंड. उन्होंने स्टोन कोल्ड स्टीव ऑस्टिन को [[नो मर्सी]] पर हराया और उसके बाद [[सर्वाइवर सीरीज़]] में बिग शो से उपाधि हार गए। इसके बाद ट्रिपल एच ने विन्स मॅकमोहन की बेटी [[स्टीफ़ेनी मॅकमोहन]] से शादी करके, उसके साथ द्वंद्व जारी रखा। फिर उन्होंने [[अरमागेडन]] में मॅकमोहन को हरा दिया। लड़ाई के परिणामस्वरूप, ट्रिपल एच और स्टीफ़ेनी मॅकमोहन के साथ एक कोण शुरू हुआ, जो अगले सत्रह महीनों तक WWF में चला; उन दोनों को एक साथ "[[मॅकमोहन-हेम्सले फ़ैक्शन]]" के रूप में जाना जाता था।<ref name="crap257">बैर, रैंडी और आर.डी. रेनॉल्ड्स. ''रेसलक्रैप: द वेरी वर्स्ट ऑफ़ प्रो रेसलिंग'' (पृ.257)</ref> ==== मॅकमोहन-हेम्सले काल (2000-2001) ==== जनवरी, 2000 तक, ट्रिपल एच ने खुद को "द गेम" घोषित किया, जिसका अर्थ था कि वे कुश्ती की दुनिया में शीर्ष पर हैं और [[जिम रॉस]] द्वारा उनको "द सेरेब्रल असैसिन" उपनाम दिया गया। रॉ इस वॉर के 3 जनवरी के संस्करण में ट्रिपल एच ने बिग शो को हराते हुए अपना तीसरी WWF चैम्पियनशिप जीता। 2000 के प्रारंभ में ट्रिपल एच ने एक कथा पंक्ति में [[मिक फ़ोले]] के साथ द्वंद्व किया, जिसकी परिणति [[नो वे आउट]] पर [[हेल इन अ सेल]] मैच में हुई, जिसने फ़ोले को सेवानिवृत्ति में भेज दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/february/2000.htm|title=No Way Out 2000 Results|accessdate=2007-08-17|publisher=PWWEW.net|archive-date=12 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612163319/http://pwwew.net/ppv/wwf/february/2000.htm|url-status=dead}}</ref> ट्रिपल एच ने [[रेसलमेनिया 2000]] पर रॉक को पिन करके ख़िताब को बरकरार रखा,<ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xvi.htm|title=WrestleMania 2000 Results|accessdate=2007-08-17|publisher=PWWEW.net|archive-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413110302/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/march/xvi.htm|url-status=dead}}</ref> लेकिन [[बैकलेश]] में इसे रॉक से हार गए।<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.105)</ref> तीन हफ़्ते बाद वे इसे [[जजमेंट डे]] पर एक [[आयरन मैन मैच]] में फिर से जीत गए,<ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2000.htm|title=Judgment Day 2000 Results|accessdate=2007-08-17|publisher=PWWEW.net|archive-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413104827/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/may/2000.htm|url-status=dead}}</ref> लेकिन जल्द ही इसे दोबारा [[किंग ऑफ़ द रिंग]] पर रॉक से हार गए।<ref name="pwi106">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.106)</ref> इसके बाद हंटर [[क्रिस जेरिको]] के साथ एक कथा द्वंद्व में उलझा, जिसकी परिणति [[फुल्ली लोडेड]] में [[लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच]] में हुई। <ref name="pwi106"/> बाद में ट्रिपल एच और स्टीव ऑस्टिन के बीच एक कथा विवाद शुरू हुआ, जब यह उभरा कि ट्रिपल एच ने [[रिकिशी]] को [[सर्वाइवर सीरीज़]] में ऑस्टिन को कमज़ोर करने के लिए पैसे दिए थे, जिससे उनको एक साल की छुट्टी लेनी पड़ी. वास्तव में, ऑस्टिन की पिछली गर्दन की चोट उन्हें फिर परेशान करने लगी, जिसके कारण उन्हें शल्य-चिकित्सा के लिए मजबूर होना पड़ा. 2000 में, ट्रिपल एच और ऑस्टिन का [[सर्वाइवर सीरीज़]] में एक मैच हुआ, जो तब ख़त्म हो गया, जब ट्रिपल एच ने ऑस्टिन को चालाकी से पार्किंग स्थल में लाने की कोशिश की, ताकि वे उसे फिर से पटक सके, जहां ऑस्टिन ने उनकी कार को एक फोर्कलिफ्ट से उठा कर, घुमाते हुए 10 फुट की ऊंचाई से छत के बल पटक दिया। ट्रिपल एच कुछ ही हफ्ते बाद लौटे और ऑस्टिन पर हमला कर दिया। द्वंद्व 2001 में जारी रहा और [[थ्री स्टेजस ऑफ़ हेल]] में समाप्त हुआ, जिसमें हेम्सले ने ऑस्टिन को हारा दिया। 2001 में, ट्रिपल एच ने [[द अंडरटेकर]] के साथ भी युद्ध किया, जिसने उनको [[रेसलमेनिया X-सेवेन]] में हरा दिया। <ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.107)</ref> रेसलमेनिया की अगली रात, ट्रिपल एच ने ऑस्टिन (जिसने अभी-अभी WWF चैम्पियनशिप जीते थे) और द रॉक के बीच स्टील केज मैच में दख़ल दिया, जहां वे ऑस्टिन के साथ बलों में शामिल हो गए और द रॉक पर डबल टीम बनाई,<ref>{{cite web|url=http://www.thehistoryofwwe.com/raw01.htm|title=Raw results - 2001|accessdate=2009-09-24|publisher=The History of the WWE}}</ref> और एक टैग टीम का गठन किया, जिसका नाम था [[द टू-मैन पावर ट्रिप]]. ट्रिपल एच ने इसके बाद ''स्मैकडाउन'' के 5 अप्रैल के संस्करण पर [[क्रिस जेरिको]] को हरा कर अपना तीसरा इंटरकांटिनेंटल चैम्पियनशिप जीता,<ref>{{cite web|url=http://www.thehistoryofwwe.com/smackdown01.htm|title=SmackDown! results - 2001|accessdate=2009-09-24|publisher=The History of the WWE}}</ref> और दो सप्ताह बाद [[जेफ़ हार्डी]] को हराते हुए चौथी बार जीता। इसके पश्चात ट्रिपल एच [[बैकलेश]] में पहली बार टैग टीम चैंपियन बने, जब उन्होंने और ऑस्टिन ने [[केन और अंडरटेकर]] को एक विनर-टेक-ऑल मैच में हराया.<ref>{{cite journal|first=Lucio|last=Guerrero|title=WWF's big show drives local fans wild|date=2001-04-30|work=[[Chicago Sun-Times]]|page=1}}</ref> 21 मई 2001 के ''रॉ'' के प्रकरण के दौरान उन्हें एक वैध और कॅरिअर को ख़तरे में डालने वाली चोट का सामना करना पड़ा.<ref name="snapshot"/><ref name="quad muscle 01">{{cite journal|first=Eric|last=Quiones|title=Hart's death is still causing pain|date=2001-05-24|work=[[The Star-Ledger]]|page=56}}</ref> रात के मुख्य समारोह में, वे और ऑस्टिन, क्रिस जेरिको और [[क्रिस बेनोइट]] के खिलाफ़ टैग टीम चैम्पियनशिप का बचाव कर रहे थे। एक बिंदु पर, जेरिको ने ऑस्टिन को ''[[वॉल्स ऑफ़ जेरिको]]'' में फंसा लिया। ट्रिपल एच इसे तोड़ने के लिए दौड़े, लेकिन जैसे ही वे ऐसा करने लगे, उन्होंने अपने बाएं [[चतुशिरस्क मांसपेशियों]] में टूटन महसूस किया,<ref name="snapshot"/><ref name="quad muscle 01"/> जिससे वह पूरी तरह हड्डी से बाहर आ गया।<ref name="grips"/> अपने पैर पर किसी भी प्रकार का वज़न रखने में अक्षमता के बावजूद, ट्रिपल एच मैच पूरा करने में सक्षम रहे। <ref name="grips"/> उन्होंने जेरिको को अनुमति दी कि वे उसे ''वॉल्स ऑफ़ जेरिको'' में डाल सके, एक ऐसा दांव, जिसमें चतुशिरस्क पेशी पर काफी दबाव पड़ता है। इस टूटन को शल्य-चिकित्सा की आवश्यकता थी, जिसे [[आर्थोपेडिक सर्जन]] [[डॉ॰ जेम्स एंड्रयूज़]] द्वारा किया गया। इस चोट ने मॅकमोहन-हेम्सले युग को अचानक समाप्त कर दिया, चूंकि कठोर [[पुनर्वास]] प्रक्रिया के तहत, ट्रिपल एच आठ महीनों से अधिक समय के लिए किसी भी हरकत से बाहर रहे,<ref name="snapshot"/><ref name="grips"/> जिससे [[द इनवेज़न]] कहानी पूरी तरह से छूट गई। ==== चोट से वापसी (2002) ==== ट्रिपल एच 7 जनवरी 2002 को ''[[रॉ]]'' में प्रशंसकों के पसंदीदा बन कर, [[मैडिसन स्क्वायर गार्डन]] में लौटे.<ref name="grips"/> उन्होंने [[रॉयल रंबल]] जीता और [[रेसलमेनिया X8]] के एक मैच में [[WWF निर्विवाद चैम्पियनशिप]] हासिल किया।<ref name="pwi110">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.110)</ref> रेसलमेनिया X8 में, ट्रिपल एच ने निर्विवाद चैम्पियनशिप के लिए क्रिस जेरिको को हराया.<ref name="snapshot"/><ref name="pwi110"/> एक महीने तक ख़िताब अपने पास रखने के बाद, हेम्सले ने उसे [[हल्क होगन]] से [[बैकलेश]] पर खो दिया। <ref name="pwi110"/> ट्रिपल एच फिर ''[[स्मैकडाउन!]]'' रोस्टर के लिए विशेष बन गए। [[WWF ड्राफ्ट लॉटरी]] के कारण और जेरिको के साथ द्वंद्व जारी रहा, जो [[जजमेंट डे]] पर हेल इन अ सेल मैच में परिणत हुआ। 6 जून को, ट्रिपल एच ने [[किंग ऑफ़ द रिंग]] पर अन्डिसप्युटेड चैम्पियनशिप के लिए नंबर वन कंटेनडर्स मैच में अंडर टेकर के खिलाफ़ होगन को हराया, लेकिन असफल रहे। [[चित्र:HHH_after_winning_the_WWE_Undisputed_Championship.jpg|left|thumb|200px|रेसलमेनिया X8 पर निर्विवाद चैम्पियनशिप जीतने के बाद ट्रिपल एच]] अंतरिम में, रॉयल रंबल और रेसलमेनिया के बीच, मॅकमोहन-हेम्सले गुट को परदे पर एक अधिकारिक निष्कर्ष पर लाया गया। जब तक वे लौटे, ट्रिपल एच का स्टीफ़ेनी मॅकमोहन से परदे पर का विवाह टूटने लगा था, तो स्टीफ़ेनी ने उसे वापस अपने पक्ष में करने के लिए एक झूठी [[गर्भावस्था]] का नाटक किया।<ref name="pregnancy">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/oww/hallofshame/preg.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070624113547/http://www.onlineworldofwrestling.com/oww/hallofshame/preg.html|archivedate=24 जून 2007|title=HALL "OWW" SHAME: I'M PREGNANT!|publisher=Online World of Wrestling|accessdate=2007-09-19|url-status=live}}</ref> जब उन्हें पता चला कि यह नक़ली है, तो वे रॉ पर उससे सार्वजनिक रूप से अलग हो गए, जबकि उसी समय उनसे आशा की जा रही थी कि वे वैवाहिक बंधन को नवीनीकृत करेंगे। <ref name="pregnancy"/> बाद में स्टीफ़ेनी ने जेरिको के साथ गठबंधन किया,<ref name="pregnancy"/> लेकिन रेसलमेनिया की अगली रात, जब उसे ट्रिपल एच द्वारा पिन किया गया, ''रॉ'' पर एक ट्रिपल थ्रेट मैच हारने के बाद उसे जाने पर मजबूर किया गया। तलाक और इस प्रकार इस कहानी को, [[वेंजेंस]] में अंतिम रूप दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/wweppv/vengeance02.html|title=Vengeance 2002 Results|publisher=Online World of Wrestling|accessdate=2007-09-19}}</ref> इस बीच, शॉन माइकल्स ने WWE में अपनी वापसी की और [[न्यू वर्ल्ड ऑर्डर]] (nWo) में शामिल हो गए। माइकल्स और केविन नैश ने ट्रिपल एच को रॉ में लाने की योजना बनाई, ताकि उन्हें समूह में डाला जा सके। बहरहाल, विंस मॅकमोहन ने मंच के पीछे की कई जटिलताओं के चलते nWo को भंग कर दिया और रॉ ब्रांड के नए [[जनरल मैनेजर]] के रूप में [[एरिक बिशोफ़]] को लाया। बिशोफ़ के पहले इरादों में से एक था, nWo योजना का पालन करना और ट्रिपल एच को रॉ रोस्टर पर लाना. ट्रिपल एच वास्तव में रॉ ब्रांड गए, जहां वे शॉन माइकल्स के साथ फिर से एक हुए, लेकिन 22 जुलाई को, उन्होंने माइकल्स पर ''[[पेडिग्री]]'' लगाते हुए उसे ऐसे समय में उत्तेजित कर दिया, जब DX का पुनर्गठन होना अपेक्षित था और इस प्रकार एक बार फिर खलनायक बन गए। अगले हफ्ते, ट्रिपल एच ने एक कार की खिड़की में माइकल्स के चेहरे को दे मारा, यह साबित करने के लिए कि माइकल्स "कमज़ोर" है। इन घटनाओं ने इन पूर्व सहयोगियों के बीच एक लंबी कथा प्रतिद्वंद्विता की शुरूआत की और अंततः [[समरस्लैम]] पर एक "अनसैंक्शन स्ट्रीट फाईट" हुई, जिसमें माइकल्स, सेवानिवृत्ति से बाहर आते हुए जीत गए। तथापि, बाद में, ट्रिपल एच ने उस पर एक [[स्लेजहैमर]] से हमला किया और माइकल्स को रिंग के बाहर उठा कर ले जाया गया।<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.111)</ref> 2 सितंबर 2002 से पहले, WWE, केवल एक ही विजेता को मान्यता देती थी, रॉ और स्मैकडाउन! ब्रांडों के लिए। समरस्लैम के बाद [[ब्रोक लेज़्नर]], स्मैकडाउन! के लिए विशेष बन गए, जिससे रॉ में कोई चैंपियन नहीं रहा। रॉ महाप्रबंधक एरिक बिशोफ़ ने तब [[WCW चैम्पियनशिप]] बेल्ट के रूप में ट्रिपल एच को [[वर्ल्ड हैवीवेट चैम्पियनशिप]] से सम्मानित किया।<ref>{{cite book|title=Wrestling's Sinking Ship: What Happens To An Industry Without Competition|url=https://archive.org/details/wrestlingssinkin0000ianh|last=Hamilton|first=Ian|year=2006|publisher=Lulu.com|isbn=1411612108|page=[https://archive.org/details/wrestlingssinkin0000ianh/page/58 58]}}</ref> ट्रिपल एच ने [[अनफ़रगिवेन]] पर [[रोब वैन डैम]] के खिलाफ़ अपना खिताब बरकरार रखा, जब रिक फ़्लेयर ने RVD पर स्लेजहैमर से हमला किया और केन के खिलाफ़ [[नो मर्सी]] पर शीर्षक एकीकरण मैच में, जिसमें ट्रिपल ने IC खिताब जीत लिया और अपने वर्ल्ड ख़िताब के साथ एकीकृत किया, लेकिन अंततः उन्होंने बेल्ट को [[सर्वाइवर सीरीज़]] के [[एलिमीनेशन चेम्बर]] मैच में शॉन माइकल्स से खो दिया। <ref name="pwi112">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.112)</ref> [[आर्मागेडन]] पर ख़िताब के लिए उन्होंने RVD को हराया, जहां माइकल्स विशेष रेफ़री के रूप में था। उन्होंने आर्मागेडन पर थ्री स्टेजेस ऑफ़ हेल मैच में माइकल्स से ख़िताब वापस पा लिया।<ref name="pwi112"/> ==== इवोल्यूशन (2003-2005) ==== {{Main|Evolution (professional wrestling)|l1=Evolution}} [[चित्र:Triple H-WorldHeavyweight-Champ@Commons.jpg|thumb|right|150px|वर्ल्ड हैवीवेट चैंपियन के रूप में ट्रिपल एच.]] जनवरी 2003 में, ट्रिपल एच ने [[रिक फ़्लेयर]], [[रैंडी ऑर्टन]] और [[बतिस्ता]] के साथ, इवोल्यूशन नाम से एक स्टेबल गठित किया। ट्रिपल एच और रिक ने वर्ल्ड टैग टीम टाइटल के लिए RVD और केन को चुनौती दी, लेकिन वे मैच हार गए। इस दल को रॉ पर 2003 से 2004 तक धकेला गया। उनके प्रभुत्व की उच्चता [[आर्मागेडन]] के बाद घटित हुई, जब इवोल्यूशन के हर सदस्य ने पे-पर-व्यू को एक ख़िताब धारण करके छोड़ा.<ref name="pwi114">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.114)</ref> ट्रिपल एच ने 2003 के दौरान अधिकांश समय [[वर्ल्ड हैवीवेट चैम्पियनशिप]] अपने पास रखा, जिसके लिए उन्होंने [[स्कॉट स्टेनर]], [[बुकर टी]], [[केविन नैश]], [[केन]], [[रॉब वान डैम]] और पूर्व [[WCW]] सितारा [[बिल गोल्डबर्ग]] से चुनौतियां स्वीकार कीं. 2004 रॉयल रंबल में, ट्रिपल एच और शॉन माइकल्स ने एक [[लास्ट मैन स्टैंडिंग आउट]] मैच में डबल [[काउंटआउट]] तक लड़ाई की, तो ट्रिपल एच ने खिताब बरकरार रखा। <ref name="pwi114"/> ट्रिपल एच, [[रेसलमेनिया XX]] में क्रिस बेनोइट से ख़िताब हार गए,<ref name="pwi115">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.115)</ref> और बाद के मैचों में भी वे बेनोइट से बेल्ट लेने में कामयाब नहीं हो सके, जिनमें शामिल थे रेसलमेनिया से [[बैकलैश]] में ट्रिपल एच, बेनोइट और शॉन माइकल्स के बीच दोबारा खेला गया एक मैच.<ref name="pwi115"/> इसके बाद उन्होंने माइकल्स के साथ अपना विवाद [[बैड ब्लड]] पर एक हेल इन द सेल मैच में उसे पराजित करते हुए समाप्त कर दिया। <ref name="pwi115"/> [[वेंजेंस]] में बेनोइट से हारने के एक और असफल प्रयास के बाद, उन्होंने [[यूजीन]] पर ध्यान केंद्रित किया, जिसे उन्होंने [[समरस्लैम]] पर हराया.<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.116)</ref> इसके बाद ट्रिपल एच ने [[अनफ़रगिवेन]] में पूर्व सहयोगी रैंडी ऑर्टन से ख़िताब वापस हासिल किया।<ref name="PS123">{{cite news|author=Martin, Finn|title=Power Slam Magazine, issue 123|work=Panic Stations! (Unforgiven 2004)|publisher=SW Publishing|date=2004-09-22|pages=24–25}}</ref> ''रॉ'' के 29 नवम्बर 2004 के प्रकरण में बेनोइट और [[एड्ज]] के खिलाफ़ एक ट्रिपल थ्रेट वर्ल्ड हेवीवेट ख़िताब की रक्षा के बाद वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप पहली बार ख़ाली हुआ।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/041129.html|title=Raw - नवम्बर 29, 2004 Results|accessdate=2007-07-11| publisher=Online World of Wrestling}}</ref> [[न्यू इयर्स रिवोल्यूशन]] पर, ट्रिपल एच ने एलिमिनेशन चेंबर जीता और विश्व ख़िताब का अपना दसवां काल शुरू किया।<ref name="PS127">{{cite news|author=Evans, Anthony|title=Power Slam Magazine, issue 127|work=Tripper strikes back (New Years Revolution 2005)|publisher=SW Publishing|date=2005-01-21|pages=30–31}}</ref> [[रेसलमेनिया 21]] में, ट्रिपल एच, बतिस्ता से यह चैम्पियनशिप हार गए,<ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ.117)</ref> और बाद में [[बैकलैश]] और [[वेंजेंस]] में दो मैच हारे.<ref name="PS131">{{cite news|title=Power Slam Magazine, issue 131|work=WrestleMania rerun (Backlash 2005)|publisher=SW Publishing|date=2005-05-21|pages=32–33}}</ref><ref>प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ. 118)</ref> इसके बाद, ट्रिपल एच ने गर्दन की लघु समस्या से पीड़ित होकर, कुश्ती से कुछ समय निकाला.<ref name="KOK"/> ट्रिपल एच रॉ पर 3 अक्टूबर 2005 को ''WWE होमकमिंग'' के हिस्से के रूप में लौटे. उन्होंने [[क्रिस मास्टर्स]] और [[कार्लिटो]] को हराने के लिए फ़्लेयर के साथ दल बनाया। मैच के बाद ट्रिपल एच ने फ़्लेयर को एक स्लेजहैमर से मारते हुए उत्तेजित कर दिया, जिससे दोनों के बीच विवाद छिड़ गया।<ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/051003.html|title=Raw - अक्टूबर 3, 2005 Results|accessdate=2007-07-11|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> फ़्लेयर ने [[टबू ट्यूज़डे]] में एक [[स्टील केज मैच]] में [[इंटरकॉन्टिनेंटल चैम्पियनशिप]] जीतने के लिए ट्रिपल एच को हराया.<ref name="pwi119">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ. 119)</ref> इसके बाद ट्रिपल एच ने अपने द्वंद्व को समाप्त करने के लिए [[सर्वाइवर सीरीज़]] में एक गैर-ख़िताबी लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच में फ़्लेयर को परास्त किया।<ref name="pwi119"/> ==== D-जनरेशन X पुनरुद्धार (2006-2007) ==== {{Main|D-Generation X#Reformation in 2006|l1=D-Generation X revival}} [[चित्र:Dx-sig-pose@commons.jpg|thumb|200px|left|DX अपनी संकेत मुद्रा दिखाते हुए]] हालांकि, ट्रिपल एच [[रॉयल रंबल]] में, [[रॉयल रंबल मैच]] जीतने में असफल रहे, ''रोड टु रेसल्मेनिया टूर्नामेंट'' के रूप में ट्रिपल एच को एक और चैम्पियनशिप का मौक़ा मिला। उन्होंने टूर्नामेंट जीत लिया, जिससे उन्हें [[रेसलमेनिया 22]] पर [[WWE चैम्पियनशिप]] के लिए एक मैच उपलब्ध हुआ। रेसल्मेनिया में, ट्रिपल एच और [[जॉन सेना]] ने ख़िताब के लिए मुख्य समारोह में लड़ाई की, जिसे सबमिशन के माध्यम से ट्रिपल एच हार गए।<ref name="PS142">{{cite news|author=Hurley, Oliver|title=Power Slam Magazine, issue 142|work="WrestleMania In Person” (WrestleMania 22)|publisher=SW Publishing|date=2006-04-20|pages=16–19}}</ref> बाद में उस महीने [[बैकलैश]] में, एड्ज और सेना से लड़ते हुए एक ट्रिपल थ्रेट मैच में ट्रिपल एच, दूसरे WWE चैम्पियनशिप मैच में शामिल थे, जहां वे फिर से हार गए। निराशा की झोंक में खूंखार ट्रिपल एच ने एड्ज और सेना, दोनों पर हमला करने के लिए अपने हथौड़े का इस्तेमाल किया और फिर कई बार DX क्रोच चॉप प्रदर्शित किए। <ref name="pwi121">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ. 121)</ref> ट्रिपल एच ने कई अवसरों पर सेना से WWE ख़िताब जीतने की असफल कोशिश की, जहां उन्होंने अपनी कमियों के लिए विन्स मॅकमोहन को दोष दिया, जिससे अंततः मॅकमोहन्स और ट्रिपल एच के बीच द्वंद्व शुरू हो गया। शॉन माइकल्स, ''रॉ'' के 12 जून के संस्करण पर लौट आया और जल्द ही ट्रिपल एच के साथ D-जनरेशन X पुनर्गठित करने के लिए मिल गया और इससे एक बार फिर ट्रिपल एच प्रशंसकों के पसंदीदा बन गए।<ref name="der">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/raw/060612.html|title=Raw - जून 12, 2006 Results|accessdate=2007-07-11|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> DX ने [[वेंजेंस]] में एक 5-ऑन-2 हैंडीकैप मैच में [[स्पिरिट स्क्वाड]] को हरा दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/june/2006.htm|title=Vengeance 2006 Results|accessdate=2007-08-17|publisher=PWWEW.net|archive-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413110459/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/june/2006.htm|url-status=dead}}</ref> उन्होंने कई हफ्तों तक विन्स मॅकमोहन, शेन मॅकमोहन और स्पिरिट स्क्वाड के साथ अपना द्वंद्व जारी रखा। इसके बाद उन्होंने 5-ऑन-2 एलिमिनेशन मैच में [[सैटरडे नाइट्स मेन इवेंट]] के 18 जुलाई 2006 के संस्करण में स्पिरिट स्क्वाड को हराया. इसके बाद उन्होंने फिर [[समरस्लैम]] पर मॅकमोहन्स को हराया, जहां उन्होंने विन्स मॅकमोहन द्वारा चुने कई WWE सुपरस्टार के हमलों को बर्दाश्त किया।<ref name="pwi121"/> [[अनफ़ॉरगिवेन]] में, D-जनरेशन X ने हालातों पर एक बार फिर विजय प्राप्त की और हेल इन अ सेल मैच में मॅकमोहन्स और [[ECW वर्ल्ड चैंपियन]] [[बिग शो]] को हराया. मैच के दौरान, DX ने बिग शो के नितंबों के बीच विन्स का चेहरा धकेल कर उसे शर्मिंदा कर दिया और DX जीत गया, जब ट्रिपल एच ने विन्स मॅकमोहन के कंधे पर एक हथौड़ा तोड़ दिया, जिससे पहले माइकल्स ने उनके ऊपर ''[[स्वीट चिन म्युज़िक]]'' लगाया.<ref name="pwi122">प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड प्रेसेन्ट्स: 2007 रेसलिंग ऑलमनैक एंड बुक ऑफ़ फ़ैक्ट्स. "रेस्लिंग्स हिस्टोरिकल कार्ड्स" (पृ. 122)</ref> [[रेटेड-RKO]] के साथ DX के द्वंद्व के दौरान [[साइबर सन्डे]] पर, विशेष अतिथि रेफ़री एरिक बिशोफ़ ने रेटेड-RKO की जीत के लिए एक हथियार के अवैध उपयोग की अनुमति दे दी। <ref name="pwi122"/> [[सर्वाइवर सीरीज़]] में DX को अपना बदला मिला, जब उनकी टीम ने एड्ज और ऑर्टन की टीम को एक एलिमिनेशन मैच में हरा दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/november/2006.htm|title=Survivor Series 2006 Results|accessdate=2007-07-11|publisher=PWWEW.net|archive-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413104705/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/november/2006.htm|url-status=dead}}</ref> जनवरी 2007 में, न्यू इयर्स रिवोल्यूशन पर, DX और रेटेड-RKO ने नो-कॉन्टेस्ट के लिए लड़ाई लड़ी, जिसके बाद ट्रिपल एच को दाईं चतुशिरास्क में एक वैध टूटन से (2001 में लगी चोट के समान ही, लेकिन दूसरे पैर में) पंद्रह मिनट के लिए गुज़रना पड़ा.<ref name="trouble"/><ref>{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/results/wweppv/newyearsrevolution07/|title=New Years Revolution 2007 Results|accessdate=2007-07-11|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> 9 जनवरी 2007 को डॉ॰ जेम्स एंड्रयूज द्वारा सफलतापूर्वक शल्य-चिकित्सा की गई।<ref name="trouble"/> ==== किंग ऑफ़ किंग्स (2007-2009) ==== [[चित्र:Triple H Entrance Sequence Melbourne 10.11.2007.jpg|thumb|375px|right|2007 की अपनी वापसी के बाद, बीच वाली रस्सी पर अपनी संकेत रिंग प्रवेश मुद्रा प्रस्तुत करते हुए]] ट्रिपल एच ने [[समरस्लैम]] में अपनी वापसी की, जहां उन्होंने [[किंग बुकर]] को हराया.<ref>{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/august/2007.htm|title=SummerSlam 2007 Results|accessdate=2007-09-02|publisher=PWWEW.net|archive-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413110500/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/august/2007.htm|url-status=dead}}</ref> अपनी वापसी के बाद, उन्होंने नो मर्सी पर नवीन नामित चैम्पियन रैंडी ऑर्टन को हरा कर WWE चैम्पियनशिप जीता, जिससे ट्रिपल एच ग्यारहवीं बार विश्व चैंपियन बने। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2007/matches/52672882/results/|title=Kings of Kings reigns supreme again|author=Bryan Robinson|accessdate=2007-10-08|date=अक्टूबर 7, 2007|publisher=WW|archive-date=25 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100225014639/http://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2007/matches/52672882/results/|url-status=dead}}</ref> उसी कार्यक्रम में, ट्रिपल एच ने अपने प्रथम ख़िताबी रक्षा में उमागा को हराया, जिसके पहले मिस्टर मॅकमोहन ने [[उमागा]] के साथ अपने पूर्व निर्धारित युद्ध, एक उपाधि मैच की घोषणा की। <ref name="No Mercy">{{cite web|url=http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2007.htm|title=No Mercy 2007 Results|accessdate=2007-10-08|publisher=PWWEW.net|archive-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413104154/http://www.pwwew.net/ppv/wwf/october/2007.htm|url-status=dead}}</ref> मॅकमोहन ने तब घोषणा की कि लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच में कार्यक्रम के फ़ाइनल मैच में ऑर्टन को उपाधि पुनर्मैच प्राप्त होगी, जिसे ऑर्टन ने उद्घोषक की मेज पर एक RKO के बाद जीत लिया और इस प्रकार ट्रिपल एच के छठे शासन को समाप्त किया।<ref name="No Mercy"/> ट्रिपल एच का नो मर्सी पर शीर्षक काल, WWE के इतिहास में चौथा सबसे छोटा काल है, जो केवल घटना की अवधि के दौरान चला.<ref name="No Mercy"/> [[नो वे आउट]] पर रॉ एलिमिनेशन चैंबर में, ट्रिपल एच ने पांच अन्य लोगों को हराते हुए [[रेसलमेनिया XXIV]] में एक WWE चैम्पियनशिप मैच हासिल किया।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2008/matches/5908216/results/|title=The Game gets his title match at WrestleMania|first=Corey|last=Clayton|accessdate=2008-02-17|date=2008-02-17|publisher=WWE|archive-date=31 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131223514/http://www.wwe.com/shows/nowayout/history/2008/matches/5908216/results/|url-status=dead}}</ref> हालांकि, रेसलमेनिया XXIV में, रैंडी ऑर्टन बरकरार रहा, जब उसने ट्रिपल एच को पंट किया और जॉन सेना को पिन किया, जिसके पहले ट्रिपल एच ने सेना पर ''पेडिग्री'' लगाई.<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Robinson|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/2008/matches/6199854/results/|title=One-Man Dynasty Indeed?|publisher=WWE|accessdate=2008-03-31|date=2008-03-30|archive-date=6 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206012129/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/2008/matches/6199854/results/|url-status=dead}}</ref> एक महीने बाद, [[बैकलैश]] में, ट्रिपल एच ने ऑर्टन, सेना और [[जॉन "ब्रेडशॉ" लेफ़ील्ड]] के खिलाफ़ फेटल फोर-वे एलिमिनेशन मैच जीत लिया और सबसे ज़्यादा बार WWE चैम्पियनशिप शासन के रॉक के रिकॉर्ड के साथ बराबरी कर ली। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=History of the WWE Championship|publisher=WWE|accessdate=2008-04-27}}</ref> इसके बाद ट्रिपल एच ने [[जजमेंट डे]] पर एक स्टील केज मैच में ऑर्टन के खिलाफ़ और फिर [[वन नाईट स्टैंड]] पर लास्ट मैन स्टैंडिंग मैच में ख़िताब बरकरार रखा। <ref>{{cite web|first=Bob|last=Kapur|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/05/18/5609326.html|title=Judgment Day spoils streak of good shows|accessdate=2008-06-23|date=2008-05-18|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|work=SLAM! Sports|archive-date=19 अप्रैल 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150419003808/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/05/18/5609326.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|first=Lennie|last=DiFino|url=http://www.wwe.com/shows/raw/results/|title=One night stood up|date=2008-05-19|accessdate=2008-06-23|publisher=WWE|archive-date=16 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916150049/http://www.wwe.com/shows/raw/results/|url-status=dead}}</ref> ऑर्टन को मैच के दौरान एक वैध [[कंधे की चोट]] का सामना करना पड़ा, इस प्रकार यह द्वंद्व समय से पहले समाप्त हो गया।<ref>{{cite web|first=Craig|last=Tello|url=http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury|title=Orton suffers broken collarbone|accessdate=2008-06-02|date=2008-06-01|publisher=WWE|archive-date=16 दिसंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081216125325/http://www.wwe.com/shows/onenightstand/exclusives/ortoncollarinjury|url-status=dead}}</ref> ''रॉ'' के 23 जून 2008 संस्करण पर, ट्रिपल एच को [[2008 WWE ड्राफ्ट]] के एक अंश के रूप में स्मैकडाउन ब्रांड के लिए ड्राफ्ट किया गया और इस प्रयास में WWE चैम्पियनशिप को स्मैकडाउन के लिए विशेष बना दिया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06232008/|title=A Draft Disaster|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2008-06-23|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-06-25}}</ref> एड्ज, [[द ग्रेट खली]] और, [[जेफ़ हार्डी]] के खिलाफ़ सफल ख़िताब रक्षा के बाद, ट्रिपल एच ने अंततः [[2008 सर्वाइवर सीरीज़]] पे-पर-व्यू में अपना ख़िताब एड्ज को गंवा दिया। इसके बाद उन्होंने ख़ुद को [[लादिमीर कोज़लोव]] के खिलाफ़ एक द्वंद्व में उलझाया.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/matches/8627844/results/|title=To Hell and back|date=2008-11-23|last=Passero|first=Mitch|accessdate=2008-11-28|publisher=WWE|archive-date=2 जून 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602012448/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/matches/8627844/results/|url-status=dead}}</ref> [[नो वे आउट]] पे-पर-व्यू में [[एलिमिनेशन चैंबर]] मैच के लिए चयनित होने के बाद, ट्रिपल एच ने मैच जीतते हुए अपना आठवां WWE चैम्पियनशिप जीता और इस प्रकार मूल रूप से रॉक द्वारा सात शासन काल में निर्धारित रिकॉर्ड से आगे निकल गए। ==== लिगेसी के साथ द्वंद्व (2009-वर्तमान) ==== [[चित्र:WrestleMania XXV - Triple H vs Orton 2.jpg|thumb|225px|right|रेसलमेनिया XXV में रैंडी ऑर्टन के खिलाफ़ WWE चैम्पियनशिप बनाए रखने के बाद ट्रिपल एच]] ''रॉ'' के 16 फ़रवरी 2009 प्रकरण पर, [[स्टीफ़ेनी]] और [[शेन मॅकमोहन]] की सहायता करते हुए ट्रिपल एच प्रस्तुत हुए, जब उन दोनों पर रैंडी ऑर्टन ने हमला कर दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/02162009/|title=Game changer|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2009-02-16|publisher=WWE|accessdate=2009-04-13}}</ref> ''[[स्मैकडाउन]]'' के 20 फ़रवरी के प्रकरण में, ट्रिपल एच का [[जिम रॉस]] द्वारा साक्षात्कार लिया गया, कार्यक्रम पर प्रकाश डालते हुए फ़ुटेज को दिखाया गया, जो ''रॉ'' के 16 फ़रवरी के प्रकरण में घटित हुआ। रॉस ने ट्रिपल एच से पूछा कि फ़ुटेज देख कर उन्हें कैसा लग रहा है, जवाब में, उन्होंने कैरेक्टर तोड़ दिया (शादी के 5 साल बाद) यह मानते हुए कि [[विन्स मॅकमोहन]] उनके ससुर हैं, शेन उनका साला और स्टीफ़ेनी उसकी पत्नी और इस प्रकार ट्रिपल एच और ऑर्टन के बीच प्रतिद्वंद्विता पैदा हो गई। ''रॉ'' के 23 फ़रवरी के प्रकरण में ट्रिपल एच का सामना ऑर्टन से हुआ, उससे पहले उन्होंने एक हथौड़े से [[टेड डिबायस]] और [[कोडि रोड्स]] ([[द लिगेसी]] के रूप में ज्ञात दल) पर हमला किया और उन्हें एरेना से खदेड़ दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/02232009/|title="Legacy" gets hammered|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2009-02-23|publisher=WWE|accessdate=2009-04-13}}</ref> कई हफ़्ते बाद, यह घोषणा की गई कि ट्रिपल एच [[रेसलमेनिया XXV]] पर ऑर्टन के खिलाफ़ WWE खिताब की रक्षा करेंगे। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/03022009/|title=Breaking the news|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2009-03-02|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2009-04-06}}</ref> घटना में, ट्रिपल एच ने ऑर्टन को हरा कर ख़िताब बरकरार रखा। <ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/04/06/9019551.html|title=Wrestlemania 25: HBK steals the show|last=Plummer|first=Dave|date=2009-04-06|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|work=Slam! Sports|accessdate=2009-04-06|archive-date=6 अक्तूबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006124955/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2009/04/06/9019551.html|url-status=dead}}</ref> [[2009 WWE ड्राफ़्ट]] के दौरान, ट्रिपल एच को स्मैकडाउन से रॉ के लिए ड्राफ़्ट किया गया, चूंकि वे इस समय WWE चैंपियन थे, ड्राफ़्ट नियमों के कारण वे रॉ को ख़िताब ले आए। <ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/04/14/9103546.html|title=RAW: Drafting a fresh start for the WWE|date=2009-04-14|last=Plummer|first=Dale|accessdate=2009-04-14|work=Slam! Sports|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|archive-date=22 जनवरी 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122221653/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/04/14/9103546.html|url-status=dead}}</ref> द लिगेसी द्वारा सिक्स-मैन टैग टीम मैच में ट्रिपल एच, शेन मॅकमोहन और बतिस्ता को हराने के बाद, [[बैकलैश]] में, ट्रिपल एच, रैंडी ऑर्टन से WWE चैम्पियनशिप हार गए। ट्रिपल एच को बाहर एक स्ट्रेचर पर ले जाया गया,<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/backlash/matches/9808790/results/|accessdate=2009-04-26|date=2009-04-26|last=Sitterson|first=Aubrey|title=Punter's quarry|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=30 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430114606/http://www.wwe.com/shows/backlash/matches/9808790/results/|url-status=dead}}</ref> और ''रॉ'' के जून 8 प्रकरण तक, जब उनका सामना द लिगेसी से हुआ, वे वापस नहीं आए। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06082009/|title=Game changer|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2009-06-08|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2009-08-24}}</ref> ''रॉ'' के 17 अगस्त के प्रकरण में ट्रिपल एच ने DX को पुनर्गठित करते हुए शॉन माइकल्स के साथ फिर से गठबंधन किया,<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/08/17/10492196.html|title=Raw: Road to Summerfest nears its end|date=2009-08-17|work=SLAM! Sports - Wrestling|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|accessdate=2009-08-19|archive-date=18 दिसंबर 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141218121807/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2009/08/17/10492196.html|url-status=dead}}</ref> और [[समरस्लैम]] पर द लिगेसी को हरा दिया। <ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/11196552/results/|title=Results: How DX won the war|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2009-08-23|accessdate=2009-08-24|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=27 अगस्त 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090827094107/http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/11196552/results/|url-status=dead}}</ref> [[WWE TLC: Tables, Ladders & Chairs]]पर 13 दिसम्बर को, DX ने [[क्रिस जेरिको]] और [[द बिग शो]] को [[टेबल, सीढ़ी और कुर्सी मैच]] में हराते हुए [[यूनिफ़ाइड WWE टैग टीम चैम्पियनशिप]] जीत ली। <ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_37357.shtml|title=Caldwell's WWE TLC PPV Report 12/13: Complete PPV report on Cena vs. Sheamus, DX vs. JeriShow, Taker vs. Batista|last=Caldwell|first=James|date=2009-12-13|publisher=PWTorch|accessdate=2009-12-14}}</ref> == अभिनय कॅरिअर == === विज्ञापन === उनकी वाणिज्यिक प्रस्तुतियों में शामिल है मई, 2006 में [[मिलर लाइट]] के लिए विज्ञापन, जिसमें वे [[बर्ट रेनोल्ड्स]], एडी ग्रिफ़िन और [[जेरोम बेटिस]] की पसंद के साथ "मैन लॉज़" पर बहस करते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/money/advertising/adtrack/2006-11-26-miller_x.htm|title=Miller Lite ads celebrate manly men|author=Theresa Howard|publisher=USA Today|accessdate=2007-09-18|date=नवम्बर 16, 2006}}</ref> उसी महीने, वे [[एंथोनी माइकल हॉल]] के साथ, जो ''रॉ'' और हॉल्स शो, ''[[द डेड जोन]]'' को एक साथ प्रोमोट कर रहे थे, [[USA नेटवर्क]] के लिए एक विज्ञापन में दिखाई दिए। हॉल का किरदार, जो मानसिक है, ट्रिपल एच को छूता है, जब वे एक पूल के पास आराम कर रहे थे और धूप में उसके सोने का उन्हें आभास हुआ और साथी पहलवान जॉन सेना ने ट्रिपल एच की धूप में झुलसी पीठ पर थप्पड़ मारते हुए अपने हाथ का निशान छोड़ दिया। वह शरीर सौष्ठव के लिए पूरक खाद्य पदार्थो जैसे स्टेकर 2 और [[YJ स्टिंगर]] के विज्ञापनों में भी दिखाई दिए। लेवेस्क, [[वेंडी]] के विज्ञापन में भी प्रस्तुत हुए, जिसमें वे एक ट्रिपल क्लासिक बर्गर लेकर उसे एक "ट्रिपल एच बर्गर" कहते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.lordsofpain.net/news/2005_/articles/1128459066.php|title=WWE News - Stephanie/Michelle, Triple H Burger, Foley|author=Daniel Pena|publisher=Lords of Pain|accessdate=2007-09-18|date=अक्टूबर 4, 2005|archive-date=17 नवंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071117075203/http://www.lordsofpain.net/news/2005_/articles/1128459066.php|url-status=dead}}</ref> === फ़िल्म === लेवेस्क, ''[[Blade: Trinity]]'' फ़िल्म में एक पिशाच चालक जरको ग्रिमवुड के रूप में प्रस्तुत हुए.<ref name="vampire">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0801/is_5_65/ai_n6005939|title=Wrestling superstar Triple H a vampire?|author=Michael Berg|publisher=Muscle & Fitness|accessdate=2007-09-20|month=मई|year=2004|archiveurl=https://archive.today/20120708163024/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0801/is_5_65/ai_n6005939/|archivedate=8 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref> लेवेस्क, कई [[WWE होम वीडियो]] रिलीज़ में भी दिखे, जिनमें शामिल हैं 2002 में ''ट्रिपल एच: द गेम'' और ''ट्रिपल एच: दैट डैम गुड'', ''D-जनरेशन X'' 2006 में VHS संस्करण का पुनर्प्रकाशन और 2007 में ''द न्यू एंड इम्प्रूव्ड DX'' . उनके अब तक के कॅरिअर को आवृत करता एक DVD, ''ट्रिपल एच: किंग ऑफ़ किंग्स'', 25 मार्च 2008 को जारी किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.wweshop.com/Product_detail.asp?productId=35-00610|title=Triple H King of Kings DVD order|accessdate=2008-03-31|publisher=WWE}}</ref> === टेलीविज़न प्रस्तुतियां === 9 अगस्त 1998 को लेवेस्क, US नेटवर्क श्रृंखला ''[[पैसिफ़िक ब्लू]]'' की एक कड़ी में दिखाई दिए। <ref>[http://www.tv.com/pacific-blue/seduced/episode/43517/summary.html Pacific Blue' episode summary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226185828/http://www.tv.com/pacific-blue/seduced/episode/43517/summary.html |date=26 फ़रवरी 2010 }} ''tv.com.'' 18-7-2008 को पुनः प्राप्त</ref> दिसंबर 1998 में वे एक अनुशासक के तौर पर अतिथि भूमिका में ''[[द ड्रयू कैरे शो]]'' में प्रस्तुत हुए.<ref>लॉरेर, जोनी. ''इफ़ दे ओनली न्यू'' 352.</ref> वे [[MTV]] के ''[[पंक्ड]]'' में 14 अगस्त 2005 की कड़ी में भी प्रस्तुत हुए, जिसमें उनको यह विश्वास दिलाया गया कि उन्होंने एक दरवाजे को दुल्हन के चेहरे पर मार कर और उसकी नाक तोड़ कर एक विवाह बर्बाद कर दिया, लेकिन आखिर में [[ऐश्टन कूचर]] और [[स्टेसी केब्लर]] सामने आए। इसके अतिरिक्त, उनकी टी.वी. प्रस्तुतियों में शामिल हैं, ट्रिपल एच के रूप में ''[[MADtv]]'' और ''[[सैटरडे नाईट लाइव]]'' पर अतिथि और ''[[द बर्नी मैक शो]]'' के एक प्रकरण में एक किरदार के रूप में. लेवेस्क ने ''[[द वीकेस्ट लिंक]]'' के WWE संस्करण को भी जीता, जिसमें वे और स्टीफ़ेनी मॅकमोहन अंतिम दो प्रतियोगी थे। लेवेस्क, [[मिस्टर ओलम्पिया]] प्रतियोगिता के लिए एक अतिथि उद्घोषक भी रहे। <ref name="trouble">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_3_25/ai_n19041827|title=Triple trouble|author=Shawn Perine|publisher=Flex|accessdate=2007-09-20|month=मई|year=2007|archive-date=23 नवंबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123175001/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0KFY/is_3_25/ai_n19041827|url-status=dead}}</ref> 19 सितंबर 2009 को वे [[फ़्लॉयड "मनी" मेवेदर]] के साथ रिंग तक गए, जब उनका सामना [[जुआन मैनुअल मारकीज़]] से हुआ।<ref>{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/WWE_News_3/article_35477.shtml|title=WWE News: Watch Video of Triple H's promo at the मईweather vs. Marquez weigh-in (w/Video)|last=Caldwell|first=James|date=2009-09-20|publisher=PW Torch|accessdate=2009-09-24}}</ref> == निजी जीवन == स्टीफ़ेनी मॅकमोहन से शादी करने से पहले, लेवेस्क ने जोनी लॉरर के साथ रिश्ता क़ायम किया था (जो [[चीना]] के रूप में प्रस्तुत हुई).<ref name="crap257"/> उनका प्रेम संबंध 1996 से 2000 तक चला.<ref name="snapshot"/> लेवेस्क ने 25 अक्टूबर 2003 को स्टीफ़ेनी मॅकमोहन से शादी की। 8 जनवरी 2006 को WWE ने घोषणा की कि मॅकमोहन और लेवेस्क अपने पहले बच्चे की उम्मीद कर रहे हैं, जो 27 जुलाई 2006 को होने वाला है।<ref>{{cite news|url=http://www.wwe.com/inside/news/archive/1912876|title=Expecting Parents|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2006-01-08}}</ref> अपनी पूरी [[गर्भावस्था]] के दौरान स्टीफ़ेनी मॅकमोहन ने WWE के साथ यात्रा और काम जारी रखा और 24 जुलाई 2006 को 8&nbsp;lb, 7 oz (3.8 कि.ग्रा.) की बालिका शिशु, अरोरा रोज़ लेवेस्क को जन्म दिया। {1/ } 28 जुलाई 2008 को इस दंपत्ति को दूसरी बेटी हुई, जिसका नाम मर्फ़ी क्लेयर लेवेस्क रखा गया।<ref>{{cite news|url=http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt|title=Off The Turnbuckle: WWE hires former teen heartthrob Prinze Jr.|last=Gilles|first=Dan|date=2008-08-03|work=[[The Morning Journal]]|accessdate=2009-08-27|archive-date=31 मार्च 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120331163951/http://morningjournal.com/articles/2008/08/03/sports/19882815.txt|url-status=dead}}</ref> उनकी एक बहन है, जिसका नाम लिन है।<ref name="grips"/> उनके ससुराल वाले हैं विन्स, [[लिंडा]] और [[शेन मॅकमोहन]]. 2004 के उत्तरार्ध में, लेवेस्क ने ''मेकिंग द गेम: ट्रिपल एच अप्रोच टु अ बेटर बॉडी'' के शीर्षक वाली क़िताब जारी की। ज्यादातर शरीर सौष्ठव की सलाह को समर्पित, इस क़िताब में कुछ [[आत्मकथात्मक]] जानकारी, संस्मरण और राय भी शामिल हैं।<ref>{{cite web|url=http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbnInquiry.asp?z=y&EAN=9780743478885&itm=2|title=Barnes & Noble.com - Books - Triple H Making the Game, by Triple H, Hardcover|accessdate=2007-07-26|publisher=Barnes&Noble.com|archive-date=13 जुलाई 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100713204445/http://search.barnesandnoble.com/booksearch/isbnInquiry.asp?z=y&EAN=9780743478885&itm=2|url-status=dead}}</ref> == कुश्ती के क्षेत्र में == * '''अंतिम चालें''' * ** [[इन्वर्टेड इंडियन डेथ लॉक]] - [[WCW;]]<ref>{{cite web|url=http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630212429/http://www.triplehunleashed.com/info/archives/meethhh.html|archivedate=30 जून 2007|title=Triple H Unleashed Article|publisher=WOW Magazine|access-date=28 जनवरी 2010|url-status=dead}}</ref> [[WWE]] में बाद में एक नियमित दांव के रूप में शायद ही कभी इस्तेमाल<ref name="OWOW">{{cite web|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/t/triple-h.html|accessdate=2008-08-07|title=Triple H profile|publisher=Online World of Wrestling}}</ref> ** ''पेडिग्री''<ref name="WWEProfile"/> [[(डबल अंडरहुक फेसबस्टर)]] * '''चिह्नक चालें''' ** [[एबडॉमिनल स्ट्रेच]]<ref name="OWOW"/> ** [[बैकब्रेकर]] ** [[ब्लैटेंट चोक]]<ref name="OWOW"/> ** [[चॉप ब्लॉक]]<ref>{{cite web|url=http://www.wrestleview.com/results/raw/raw2006/1162269129.shtml|title=Raw Results - 10/30/06 - Moline, IL (Orton vs HHH, Cena vs ? - more)|last=Golden|first=Hunter|date=2006-10-30|publisher=WrestleView|accessdate=2009-10-28}}</ref> ** [[ड्रॉप टो-होल्ड]] ** [[फ़ेसब्रेकर नी स्मैश]]<ref name="OWOW"/><ref name="observer1">{{cite web|url=http://www.f4wonline.com/content/view/6562/105/|accessdate=2008-09-08|date=2008-08-26|last=Grimaldi|first=Michael C.|title=Early Smackdown TV report for अगस्त 29 |publisher=[[Dave Meltzer#Wrestling Observer Newsletter|Wrestling Observer Newsletter]]}}</ref> अक्सर एक [[बैक बॉडी ड्रॉप]] काउंटर के रूप में ** [[फ़ॉलिंग]] या [[रनिंग नेकब्रेकर]]<ref name="OWOW"/> ** [[फ़िगर फ़ॉर लेगलॉक]]<ref name="OWOW"/> ** [[फ़्लोइंग DDT]]<ref name="OWOW"/> ** [[हाई नी स्ट्राइक]]<ref name="OWOW"/> ** [[जम्पिंग नी ड्रॉप]]<ref name="OWOW"/> ** [[माउंटेड पंचेस]]<ref name="OWOW"/> ** [[रनिंग क्लोत्सलाइन]]<ref name="OWOW"/> ** [[स्लीपर होल्ड]]<ref name="OWOW"/> ** [[स्पाइनबस्टर]]<ref name="OWOW"/> * '''[[प्रबंधक]]''' ** [[चीना]] ** [[रिक फ़्लेयर]] ** [[मिस्टर ह्यूस]] ** [[मिस्टर परफ़ेक्ट]] ** [[स्टीफ़ेनी मॅकमोहन-हेम्सले]] ** [[विन्स मॅकमोहन]] ** [[शॉन माइकल्स]] ** [[लॉर्ड स्टीवन रीगल]] ** [[सेबल]] * '''उपनाम''' ** "द कनेक्टिकट ब्लूब्लड"<ref name="mold">{{cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_3_3/ai_78264738|title=Breaking The Mold|publisher=Wrestling Digest|accessdate=2008-05-08|month=अक्टूबर|year=2001|archive-date=24 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080524032507/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0FCO/is_3_3/ai_78264738?tag=rbxcra.2.a.2|url-status=dead}}</ref> ** '''"द सेरेब्रल असैसिन"'''<ref name="KOK"/> ** '''"द गेम"'''<ref name="snapshot"/> ** "'''द किंग ऑफ़ किंग्स<ref name="KOK"/>"''' * '''[[प्रवेश थीम]]''' ** "[[Voices: WWE The Music, Vol. 9#Track listing|ब्लू ब्लड]]" [[जिम जॉनसन]] द्वारा ** "[[सिम्फ़नी नंबर 9 (चौथा भाग)]]" [[लुडविग वान बीथोवेन]] द्वारा" ** "[[द DX बैंड]] द्वारा "[[ब्रेक इट डाउन]]" ([[D-जनरेशन X]] के हिस्से के रूप में प्रयुक्त) ** [[रन-D.M.C.]] द्वारा "[[द किंग्स]]" ({0}D-जनरेशन X{/0} के हिस्से के रूप में प्रयुक्त) ** "[[माई टाइम]]" DX बैंड द्वारा ** "[[ड्राऊनिंग पूल]]" द्वारा "[[द गेम]]" ** [[मोटरहेड]] द्वारा '''[["द गेम"]]''' ** "[[WWE ThemeAddict: The Music, Vol. 6#Track listing|लाइन इन द स्टैंड]]" मोटरहेड द्वारा ([[इवल्यूशन]] के हिस्से के समय प्रयुक्त) ** '''[["किंग ऑफ़ किंग्स"]]''' मोटरहेड द्वारा (प्रोमो के लिए प्रयुक्त) ** "द गेम (किंग ऑफ़ किंग्स के परिचय के साथ)" मोटरहेड द्वारा == चैम्पियनशिप और उपलब्धियां == [[चित्र:Triple H WWE Champion 2008.jpg|thumb|right|235px|WWE चैंपियन के रूप में ट्रिपल एच.]] * '''स्वतंत्र कुश्ती महासंघ''' ** IWF हेवीवेट चैम्पियनशिप (1 बार)<ref name="slam"/> * '''[[प्रो रेसलिंग इलस्ट्रेटेड]]''' ** [[PWI फ़्युड ऑफ़ द इअर]] (2000)<ref name="FOTY"/> <small>बनाम</small> [[कर्ट एंगल|<small>कर्ट एंगल</small>]] ** PWI फ़्युड ऑफ़ द इअर (2004)<ref name="FOTY">{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwifoty.htm|accessdate=2008-06-28|title=Pro Wrestling Illustrated Award Winners Feud of the Year |publisher=Wrestling Information Archive}}</ref> <small>बनाम [[क्रिस बेनोइट]]</small> ** [[PWI मैच ऑफ़ द इयर]] (2004)<ref>{{cite web|url=http://100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimoty.htm|accessdate=2008-06-28|title=Pro Wrestling Illustrated Award Winners Match of the Year |publisher=Wrestling Information Archive}}</ref> <small>बनाम रेसलमेनिया XX पर शॉन माइकल्स और क्रिस बेनोइट</small> ** [[PWI मोस्ट हेटेड रेसलर ऑफ़ द इयर]] (2003-2005)<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwimhoty.htm|accessdate=2008-06-28|title=Pro Wrestling Illustrated Award Winners Most Hated Wrestler of the Year |publisher=Wrestling Information Archive}}</ref> ** PWI ने उन्हें 2000 और 2009 में [[PWI 500]] में एकल पहलवानों के शीर्ष 500 पहलवानों में उन्हें '''#1''' पर रखा<ref>{{cite news|url=http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2009/08/the_pwi_500.html|title=The PWI 500|last=Eck|first=Kevin|date=अगस्त 2009|work=[[The Baltimore Sun]]|accessdate=2009-09-04|archive-date=6 फ़रवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206200628/http://weblogs.baltimoresun.com/sports/wrestling/blog/2009/08/the_pwi_500.html|url-status=dead}}</ref> ** [[PWI रेसलर ऑफ़ द इअर]] (2008) * '''[[वर्ल्ड रेस्लिंग फ़ेडरेशन / वर्ल्ड रेस्लिंग एंटरटेनमेंट]]''' ** [[वर्ल्ड हेवीवेट चैम्पियनशिप]] ([[5 बार]])<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/|title=Title History: World Heavyweight Championship|accessdate=2007-10-14|publisher=WWE.com}}</ref> ** [[WWF/E चैम्पियनशिप (8 बार)]]<ref name="wwechamp">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/|title=Title History: WWE Championship|accessdate=2007-10-14|publisher=WWE.com}}</ref> ** [[WWF यूरोपियन चैम्पियनशिप]] (2 बार)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/euro/|title=Title History: European|accessdate=2007-10-14|publisher=WWE.com}}</ref> ** [[WWF/E इंटरकांटिनेंटल चैम्पियनशिप]] (5 बार)<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/intercontinental/|title=Title History: Intercontinental|accessdate=2007-10-14|publisher=WWE.com}}</ref> ** [[WWF/E वर्ल्ड टैग टीम चैम्पियनशिप]] (2 बार, वर्तमान) - [[स्टीव ऑस्टिन]] (1) और [[शॉन माइकल्स]](1) के साथ<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112|title=Title History: World Tag Team: Stone Cold & Triple H|accessdate=2007-10-14|publisher=WWE.com|archive-date=11 अक्तूबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011033420/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/30445413211111112|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131|title=Title History: World Tag Team: D-Generation X|accessdate=2007-12-14|publisher=WWE.com|archive-date=17 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217075511/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/200912131|url-status=dead}}</ref> ** [[WWE टैग टीम चैम्पियनशिप]] (1 बार, वर्तमान) - शॉन माइकल्स के साथ<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213|title=Title History: WWE Tag Team: D-Generation X|accessdate=2007-12-14|publisher=WWE.com|archive-date=17 दिसंबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217082149/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/20091213|url-status=dead}}</ref> ** [[किंग ऑफ़ द रिंग]] [[(1997)]]<ref name="WWEProfile"/> ** [[रॉयल रंबल (2002)]]<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/198811413/mainevent/|title=Royal Rumble 2002: Rumble Match|accessdate=2007-10-14|publisher=WWE.com}}</ref> ** [[दूसरा ग्रैंड स्लैम प्रतियोगिता]] ** सर्वश्रेष्ठ बालों के लिए [[स्लैमी पुरस्कार]] ([[1997]]) ** [[सातवां ट्रिपल क्राउन चैंपियन]] * '''[[रेसलिंग ऑब्सर्वर न्यूज़लेटर]]''' ** [[फ़्युड ऑफ़ द इयर]] (2000) {{small|vs. [[Mick Foley]]}} ** फ़्युड ऑफ़ द इयर (2004) {{small|vs. Shawn Michaels and Chris Benoit}} ** फ़्युड ऑफ़ द इयर (2005) {{small|vs. [[Dave Batista|Batista]]}} ** [[मोस्ट ओवररेटेड]] (2002-2004) ** [[रीडर्स लिस्ट फेवरेट रेसलर]] (2002, 2003) ** [[वर्स्ट फ़्युड ऑफ़ द इयर]] (2002) {{small|vs. [[Glenn Jacobs|Kane]]}} ** वर्स्ट फ़्युड ऑफ़ द इयर (2006) {{small|with Shawn Michaels vs. [[Team McMahon|Vince and Shane McMahon]]}} ** [[वर्स्ट वर्क्ड मैच ऑफ़ द इयर]] (2003) {{Small|vs. [[Scott Steiner]] at [[No Way Out (2003)|No Way Out]]}} ** वर्स्ट वर्क्ड मैच ऑफ़ द इयर (2008) {{small|vs. [[Oleg Prudius|Vladimir Kozlov]] and [[Adam Copeland|Edge]] at [[Survivor Series (2008)|Survivor Series]]}} ** रेसलर ऑफ़ द इयर (2000) ** रेस्लिंग ऑब्ज़र्वर न्यूज़लेटर हॉल ऑफ फ़ेम (क्लास ऑफ़ 2005) {{small|<sup>1</sup>Triple H's fifth reign was as [[WWE Championship|WWF Undisputed Champion]].}} == नोट == {{reflist|2}} == सन्दर्भ == * {{cite book|author=Mick Foley|title=[[Have A Nice Day: A Tale of Blood and Sweatsocks]]|publisher=HarperCollins|year=2000|isbn=0061031011}} * {{cite news|author=PWI Staff|title=Pro Wrestling Illustrated presents: 2007 Wrestling almanac & book of facts|work="Wrestling’s historical cards"|publisher=Kappa Publishing|year=2007}} * {{cite book|author=Baer, Randy and R. D. Reynolds|title=Wrestlecrap: The Very Worst of Pro Wrestling|publisher=ECW Press|year=2003|isbn=1550225847|url-access=registration|url=https://archive.org/details/wrestlecrapveryw00rdre}} * {{cite book|title=If They Only Knew|author=Laurer, Joanie|publisher=ReaganBooks|year=2001|isbn=0061098957|url-access=registration|url=https://archive.org/details/chyna9thwonderof00chyn_0}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Portal|Professional wrestling|break=yes}} {{wikiquote}}{{Commons category|Paul Michael Levesque|Triple H}} * [http://www.wwe.com/superstars/raw/tripleh/ WWE.com Profile] * [http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/t/triple-h.html Online World of Wrestling profile] * {{imdb name|0505391|Triple H}} {{Navboxes| |list1= {{World Wrestling Entertainment employees}} {{Grand Slam-Triple Crown Champions}} {{World Heavyweight Championship (WWE)}} {{WWE Championship}} {{WWE Intercontinental Championship}} {{WWE Tag Team Championship}} {{World Tag Team Championship (WWE)}} {{WWE European Championship}} {{Royal Rumble winners}} {{King of the Ring winners}} {{D-Generation X}} {{Evolution (professional wrestling)}} {{McMahonFamily}} }} ८ {{DEFAULTSORT:Triple H}} [[श्रेणी:1969 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:20वीं सदी के अमेरिकी लोग]] [[श्रेणी:21वीं सदी के अमेरिकी लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी पेशेवर पहलवान]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:न्यू हैम्पशायर से अभिनेता]] [[श्रेणी:अमेरिकी टी.वी. कलाकार]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेता]] [[श्रेणी:ग्रीनविच, कनेक्टिकट से लोग]] [[श्रेणी:नाशुआ, न्यू हैम्पशायर के लोग]] [[श्रेणी:फ्रेंच-कनाडा अमेरिकी]] [[श्रेणी:व्यावसायिक कुश्ती कार्यपालक]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] 0g4f4cdw1nl73dwomty5vfr70xk3nob डेमी मूर 0 184339 6598846 6555372 2026-08-14T09:12:26Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598846 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = डेमी मूर | image = Demi Moore at WWD Style Awards 2026.jpg | image_size = 250px | alt = 2026 के डब्ल्यूडब्ल्यूडी स्टाइल अवार्ड्स में डेमी मूर | caption = 2026 के डब्ल्यूडब्ल्यूडी स्टाइल अवार्ड्स में मूर | birth_name = डेमी जीन गइनस (Demi Gene Guynes) | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1962|11|11}} | birth_place = रोसवेल, न्यू मेक्सिको, अमेरिका | residence = हैले, आयडाहो / लॉस एंजिल्स, कैलिफोर्निया | nationality = [[अमेरिकी]] | other_names = डेमी कूचर (2005-2013) | occupation = अभिनेत्री, फिल्म निर्माता | years_active = 1981–वर्तमान | known_for = 'ब्रैट पैक' की सदस्य, 1990 के दशक की प्रमुख अभिनेत्री | notable_works = ''घोस्ट'', ''अ फ्यू गुड मेन'', ''द सब्सटेंस'' | spouse = {{Marriage|[[फ़्रेडी मूर]]|1981|1985|reason=तलाक}}<br />{{Marriage|[[ब्रूस विलिस]]|1987|2000|reason=तलाक}}<br />{{Marriage|[[ऐश्टन कूचर]]|2005|2013|reason=तलाक}} | children = 3 (जिनमें [[रुमर विलिस]] शामिल हैं) | parents = चार्ल्स हार्मन (जैविक पिता)<br />वर्जीनिया किंग (माता)<br />डैनी गइनस (सौतेले पिता) | awards = [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] (1), [[सैटर्न पुरस्कार]] (1) | signature = Demi Moore Signature.png }} '''डेमी मूर''' (अंग्रेज़ी: Demi Moore; जन्म: 11 नवम्बर 1962) एक अमेरिकी अभिनेत्री और फिल्म निर्माता हैं। 1980 के दशक की शुरुआत में सोप ओपेरा ''[[जनरल हॉस्पिटल]]'' (1982-1983) से अपने अभिनय करियर की शुरुआत करने के बाद, उन्होंने ''सेंट एल्मोज़ फायर'' (1985) और ''अबाउट लास्ट नाइट...'' (1986) जैसी फिल्मों में काम किया और खुद को हॉलीवुड के 'ब्रैट पैक' (Brat Pack) समूह के एक सदस्य के रूप में स्थापित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.etonline.com/news/219547_demi_moore_plays_charades_with_jimmy_fallon_explains_the_origins_of_her_name|title=Demi Moore Plays Charades With Jimmy Fallon, Explains the Origins of Her Name|last=McRady|first=Rachel|website=Entertainment Tonight|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 1990 के दशक में, मूर हॉलीवुड की सर्वाधिक पारिश्रमिक पाने वाली अभिनेत्रियों में से एक थीं। उन्हें मुख्य रूप से व्यावसायिक रूप से सफल फिल्मों जैसे ''[[घोस्ट]]'' (1990), ''अ फ्यू गुड मेन'' (1992), ''इंडीसेंट प्रपोज़ल'' (1993), और ''डिस्क्लोज़र'' (1994) में उनके काम के लिए जाना जाता है। ''घोस्ट'' के लिए उन्हें सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] का नामांकन प्राप्त हुआ था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2025/01/23/movies/demi-moore-the-substance-oscar-nomination.html|title=Demi Moore Caps a Career Comeback With an Oscar Nomination|last=Ryzik|first=Melena|date=2025-01-23|work=The New York Times|access-date=2026-03-19|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == डेमी मूर का जन्म रोसवेल, न्यू मेक्सिको में डेमी जीन गइनस के रूप में हुआ था।<ref>{{Cite book|last=Moore|first=Demi|title=Inside Out: A Memoir|url=https://archive.org/details/insideoutmemoir0000moor_v8w7|publisher=HarperCollins|year=2019|isbn=978-0-062-04953-7|page=[https://archive.org/details/insideoutmemoir0000moor_v8w7/page/16 17]}}</ref> उनका प्रारंभिक जीवन अस्थिर रहा। उनके जैविक पिता, चार्ल्स हार्मन ने मूर के जन्म से पहले ही उनकी मां वर्जीनिया किंग को छोड़ दिया था। उनके जन्म प्रमाण-पत्र पर उनके सौतेले पिता डैनी गइनस का उपनाम दर्ज है। डैनी गइनस लगातार नौकरियां बदलते थे, जिसके कारण उनके परिवार को अक्सर घर बदलना पड़ता था। उनके माता-पिता दोनों को शराब की लत थी।<ref>{{Cite news|url=https://gawker.com/5931334/demi-moore-queen-of-flops|title=Demi Moore, Queen of Flops|last=Juzwiak|first=Rich|work=Gawker|access-date=2026-03-19|language=en-US}}</ref> 1980 में डैनी गइनस ने आत्महत्या कर ली। बचपन में मूर को स्ट्रैबिस्मस (भेंगापन) की समस्या थी, जिसके लिए उन्हें दो बार सर्जरी करवानी पड़ी। 1976 में मूर का परिवार लॉस एंजिल्स (Los Angeles) में बस गया, जहां उन्होंने फेयरफैक्स हाई स्कूल (Fairfax High School) में पढ़ाई की। 16 वर्ष की आयु में उन्होंने अभिनय में करियर बनाने के लिए स्कूल छोड़ दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.vanityfair.com/style/2018/04/demi-moore-cover-story-august-1991|title=Demi Moore’s Iconic Vanity Fair Cover|last=Collins|first=Nancy|date=2018-04-16|website=Vanity Fair|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> == करियर == डेमी मूर ने 1981 में फिल्म ''चॉइसेस'' (Choices) से फिल्मों में पदार्पण किया। उन्हें पहली बड़ी पहचान एबीसी (ABC) के सोप ओपेरा ''जनरल हॉस्पिटल'' (1982-1983) में खोजी पत्रकार जैकी टेंपलटन की भूमिका से मिली।<ref>{{Cite web|url=https://www.newspapers.com/newspage/347266455/|title=The Post-Star (Sunday, December 27, 1987) - Glens Falls, New York {{!}} Page 59 archive|date=1987-12-27|website=Newspapers.com|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 1985 में फिल्म ''सेंट एल्मोज़ फायर'' (St. Elmo's Fire) और 1986 में ''अबाउट लास्ट नाइट...'' (About Last Night...) में उनके प्रदर्शन ने उन्हें 1980 के दशक के 'ब्रैट पैक' (हॉलीवुड के युवा सितारों का समूह) में शामिल कर दिया। === 1990 का दशक === 1990 में आई फिल्म ''घोस्ट'' मूर के करियर की एक प्रमुख फिल्म साबित हुई। इस फिल्म ने 1990 में सबसे अधिक कमाई की। इस भूमिका के लिए मूर को गोल्डन ग्लोब पुरस्कार का नामांकन प्राप्त हुआ।<ref>{{Cite news|url=https://www.huffpost.com/entry/demi-moore-ghost_n_929542|title=The Unexpected Icon: Demi Moore in "Ghost"|date=2011-08-18|work=HuffPost|access-date=2026-03-19|language=en-US}}</ref> इसके बाद उन्होंने टॉम क्रूज़ के साथ ''अ फ्यू गुड मेन'' (1992), रॉबर्ट रेडफोर्ड के साथ ''इंडीसेंट प्रपोज़ल'' (1993), और माइकल डगलस के साथ ''डिस्क्लोज़र'' (1994) में काम किया। 1996 में, उन्होंने फिल्म ''स्ट्रिपटीज़'' (Striptease) के लिए $12.5 मिलियन की फीस ली, जिससे वह उस समय की सबसे अधिक पारिश्रमिक पाने वाली अभिनेत्री बन गईं। 1997 में उन्होंने रिडले स्कॉट द्वारा निर्देशित एक्शन फिल्म ''जी.आई. जेन'' (G.I. Jane) में मुख्य भूमिका निभाई।<ref>{{Cite web|url=https://screenrant.com/gi-jane-movie-demi-moore-defense-box-office/|title=“Killed Months Before Anyone Had Even Seen It”: Demi Moore Defends 1997 Ridley Scott Bomb That “Really Holds Up”|last=Gearan|first=Hannah|date=2024-09-30|website=Screen Rant|language=en|access-date=2026-03-19}}</ref> === हालिया कार्य और 'द सब्सटेंस' (2024) === अभिनय से ब्रेक लेने के बाद, मूर ने 2003 में फिल्म ''चार्लीज़ एंजेल्स: फुल थ्रॉटल'' (Charlie's Angels: Full Throttle) में मैडिसन ली की भूमिका के साथ वापसी की। 2024 में, मूर ने बॉडी हॉरर फिल्म ''द सब्सटेंस'' (The Substance) में एलिज़ाबेथ स्पार्कल की भूमिका निभाई। इस प्रदर्शन के लिए उन्हें समीक्षकों से प्रशंसा मिली और अपने करियर का पहला [[अकादमी पुरस्कार]] (ऑस्कर) नामांकन (सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री), साथ ही बाफ्टा (BAFTA) और स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड (SAG) अवार्ड नामांकन प्राप्त हुआ। 2025 में, उन्हें इसी फिल्म के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (म्यूजिकल या कॉमेडी) का गोल्डन ग्लोब पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20240519-the-substance-demi-moore-margaret-qualley-cannes-film-festival|title=The Substance review: 'Magnificently tasteless' horror comedy is Demi Moore's 'best big-screen role in decades'|date=2024-05-19|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=2026-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/awards/story/2025-01-05/demi-moore-the-substance-golden-globes-2025|title=Demi Moore wins first-ever acting award for 'The Substance': Read her Golden Globes speech|date=2025-01-06|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 2025 में टाइम पत्रिका ने उन्हें दुनिया के 100 सबसे प्रभावशाली लोगों की सूची में शामिल किया।<ref>{{Cite news|url=https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273755/demi-moore/|title=Demi Moore: The 100 Most Influential People of 2025|work=TIME|access-date=2026-03-19|language=en|archive-date=16 अप्रैल 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416123309/https://time.com/collections/100-most-influential-people-2025/7273755/demi-moore/|url-status=dead}}</ref> == 'वैनिटी फेयर' कवर == अगस्त 1991 में, मूर 'वैनिटी फेयर' (Vanity Fair) पत्रिका के कवर पर 'मोर डेमी मूर' (More Demi Moore) शीर्षक के साथ नग्न अवस्था में दिखाई दीं। फोटोग्राफर एनी लीबोविट्ज़ द्वारा खींची गई इस तस्वीर के समय मूर अपनी बेटी के साथ सात महीने की गर्भवती थीं। इस कवर पर काफी चर्चा हुई और इसे 20वीं सदी की एक प्रसिद्ध पत्रिका तस्वीर माना जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/11/21/style/egos-ids-it-s-demi-vu-all-over-again.html|title=Egos & Ids; It's Demi Vu All Over Again|last=Penner|first=Degan|date=1993-11-21|work=The New York Times|access-date=2026-03-19|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> अगस्त 1992 में, मूर एक बार फिर वैनिटी फेयर के कवर पर दिखाई दीं, जहाँ उन्होंने कलाकार जोआन गेयर द्वारा चित्रित 'बॉडी सूट' (शरीर चित्रकारी) पहना हुआ था। == व्यक्तिगत जीवन == 1981 में, डेमी ने संगीतकार फ्रेडी मूर से विवाह किया। 1985 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.newspapers.com/newspage/486216891/|title=Daily News (Sunday, December 27, 1981) - New York, New York {{!}} Page 424 archive|date=1981-12-27|website=Newspapers.com|language=en-US|access-date=2026-03-19}}</ref> 1987 में, मूर ने अभिनेता [[ब्रूस विलिस]] से विवाह किया। उनके तीन बेटियां हैं: रुमर विलिस (जन्म 1988), स्काउट (जन्म 1991), और तल्लुलाह (जन्म 1994)। डेमी और ब्रूस 1998 में अलग हो गए और 2000 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.aol.com/demi-moore-bruce-willis-pose-164745341.html|title=Demi Moore and Bruce Willis pose together with daughters and Willis' wife: Pic!|last=AOL|date=2019-09-25|website=www.aol.com|language=en-US|access-date=2026-03-19}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2003 में, मूर ने अभिनेता [[ऐश्टन कूचर]] को डेट करना शुरू किया। दोनों ने 2005 में शादी कर ली। 2013 में उनका तलाक हो गया।<ref>{{Cite news|url=https://people.com/celebrity/demi-moore-divorcing-ashton-kutcher-tweets-response/|title=Demi Moore Divorcing; Ashton Kutcher Tweets Response|work=People.com|access-date=2026-03-19|language=en}}</ref> 2019 में, डेमी मूर ने अपना संस्मरण (Memoir) ''इनसाइड आउट'' (Inside Out) प्रकाशित किया, जो न्यूयॉर्क टाइम्स की बेस्ट-सेलर सूची में पहले स्थान पर रहा। इस किताब में उन्होंने अपने व्यक्तिगत जीवन और संघर्षों के बारे में लिखा है।<ref>{{Cite news|url=http://www.hollywood.com/celebrities/demi-moores-memoir-tops-new-york-times-best-sellers-list-60763960/|title=Demi Moore's memoir tops New York Times Best Sellers list|last=WENN|date=2019-10-04|work=Hollywood.com|access-date=2026-03-19|language=en-US}}</ref> == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" ! वर्ष ! फिल्म (मूल शीर्षक) ! भूमिका ! टिप्पणियां |- | 1981 | ''चॉइसेस'' (Choices) | कोरी | |- | 1984 | ''ब्लेम इट ऑन रियो'' (Blame It on Rio) | निकोल 'निकी' हॉलिस | |- | 1985 | ''सेंट एल्मोज़ फायर'' (St. Elmo's Fire) | जूल्स जेकोबी | |- | 1986 | ''अबाउट लास्ट नाइट...'' (About Last Night...) | डेबी | |- | 1990 | ''घोस्ट'' (Ghost) | मौली जेन्सन | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री के लिए सैटर्न पुरस्कार<br>नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (गोल्डन ग्लोब) |- | 1991 | ''द बूचर्स वाइफ'' (The Butcher's Wife) | मरीना लेम्के | |- | 1992 | ''अ फ्यू गुड मेन'' (A Few Good Men) | लेफ्टिनेंट कमांडर जोआन गैलोवे | |- | 1993 | ''इंडीसेंट प्रपोज़ल'' (Indecent Proposal) | डायना मर्फी | |- | 1994 | ''डिस्क्लोज़र'' (Disclosure) | मेरेडिथ जॉनसन | |- | 1995 | ''द स्कारलेट लेटर'' (The Scarlet Letter) | हेस्टर प्रिन | |- | 1996 | ''स्ट्रिपटीज़'' (Striptease) | एरिन ग्रांट | |- | 1997 | ''जी.आई. जेन'' (G.I. Jane) | लेफ्टिनेंट जॉर्डन ओ'नील | |- | 2003 | ''चार्लीज़ एंजेल्स: फुल थ्रॉटल'' (Charlie's Angels: Full Throttle) | मैडिसन ली | |- | 2007 | ''मिस्टर ब्रुक्स'' (Mr. Brooks) | जासूस ट्रेसी एटवुड | |- | 2022 | ''प्लीज़ बेबी प्लीज़'' (Please Baby Please) | मौरीन | |- | 2024 | ''द सब्सटेंस'' (The Substance) | एलिज़ाबेथ स्पार्कल | सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (म्यूजिकल/कॉमेडी) के लिए गोल्डन ग्लोब पुरस्कार विजेता<br>नामांकन - सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (ऑस्कर, बाफ्टा और SAG) |} == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|0000193}} {{DEFAULTSORT:Moore, Demi}} [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अमेरिकी फ़िल्म अभिनेत्री]] [[श्रेणी:अमेरिकी टेलीविजन अभिनेत्रियाँ]] [[श्रेणी:ऑस्कर (अकादमी पुरस्कार) नामांकित लोग]] [[श्रेणी:गोल्डन ग्लोब पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:सैटर्न पुरस्कार विजेता]] sz22iwu25lot08o50mb05ohz4xp1vyi कोत दिव्वार 0 222784 6598861 6569713 2026-08-14T10:18:00Z अमर तिवारी 932885 Infobox और शीर्षक पाठ को सुधारा 6598861 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = कोत दिव्वार गणराज्य | common_name = कोत दिव्वार | native_name = {{lang|fr|République de Côte d'Ivoire|italic=no}} | image_flag = Flag of Côte d'Ivoire.svg | image_coat = Coat of Arms of the Ivory Coast.svg | coa_size = 100 | national_motto = {{native phrase|fr|'Union – Discipline – Travail'|italics=off}}<br />'एकता – अनुशासन – कार्य' | national_anthem = {{lang|fr|[[लाबिदजानेज़]]|italic=no}}<br />({{Langx|en|"अबिदजान की गीत"}}) [[File:United States Navy Band - National Anthem of Côte D'Ivoire "L'Abidjanaise".ogg]] {{parabr}}{{center|}} | image_map = {{Switcher| [[File:Côte d'Ivoire (orthographic projection).svg|frameless]] |पृथ्वी दिखाएँ| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|frameless|upright=1.15]] |Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[यामुसूक्रो]] | coordinates = {{Coord|6|51|N|5|18|W|type:city}} | largest_city = [[अबिदजान]] | official_languages = [[फ़्रांसीसी लेखक|फ़्रांसीसी]] | ethnic_groups = {{tree list}} * 78.0% इव्वारी * * 38.0% [[अकान लोग|अकान]] * * 22.0% [[मांदे लोग|उत्तरी मांदे]] * * 22.0% गुर * * 9.1% [[क्रू लोग|क्रू]] * * 8.6% [[मांदे लोग|दक्षिणी मांदे]] * * 0.3% अन्य * 22.0% विदेशी<sup>a</sup> {{tree list/end}} | ethnic_groups_ref = <ref name=":11" /> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap; |42.5% [[कोत दिव्वार में इस्लाम|इस्लाम]] |{{Tree list}} * 39.8% [[ईसाई धर्म]] * * 17.0% कैथोलिक * * 22.8% अन्य ईसाई {{Tree list/end}} |12.6% [[अधार्मिकता]] |2.2% पारम्पारिक अफ़्रीकी धर्म |0.7% अन्य |2.2% अनुत्तरित }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":11" /> | demonym = [[इव्वारी लोग|इव्वारी]] | government_type = एकात्मक [[अध्यक्षीय प्रणाली|अध्यक्षीय गणराज्य]] | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_name1 = [[अलासान वातारा]] | leader_title2 = उपराष्ट्रपति | leader_name2 = [[तियेमोको मेयलिये कोने]] | leader_title3 = प्रधानमंत्री | leader_name3 = [[रोबेर बोग्रे माम्बे]] | leader_title4 = उपप्रधानमंत्री | leader_name4 = [[तेने बिराहीमा वातारा]] | legislature = [[कोत दिव्वर की संसद]] | upper_house = [[कोत दिव्वार की सीनेट|सीनेट]] | lower_house = [[राष्ट्रीय सभा (कोत दिव्वार)|राष्ट्रीय सभा]] | sovereignty_type = [[कोत दिव्वार का इतिहास|इतिहास]] | established_event1 = गणराज्य की स्थापना | established_date1 = 4 दिसंबर 1958 | established_event2 = फ़्रांस से स्वतंत्रता | established_date2 = 7 अगस्त 1960 | area_km2 = 3,22,462 | area_rank = 68वाँ <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1,24,502 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.4<ref name="CIA">{{cite web|title=Côte d'Ivoire|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire/|website=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence|date=30 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109221218/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,500,000<ref name="2024_data_sheet">{{cite web|title=2024 World Population Data Sheet|url=https://2024-wpds.prb.org/africa/#western-africa|author=[[Population Reference Bureau]]|access-date=11 December 2024}}</ref> | population_estimate_year = जुलाई 2024 | population_estimate_rank = 49वाँ | population_census = 2,93,89,150<ref name="census_2021">{{cite web|title=RGPH 2021 Résultats globaux|url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|author=[[Institut National de la Statistique de Côte d'Ivoire]]|access-date=9 August 2022|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404151119/https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|url-status=live}}</ref> | population_census_year = दिसंबर 2021 | population_density_km2 = 97.7 | population_density_sq_mi = 236 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 139वाँ | GDP_PPP = {{increase}} $20,264.7 करोड़<ref name="IMFWEO.CI">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (CI)|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=10 October 2023|access-date=14 October 2023|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203145913/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 78वाँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,960<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 138वाँ | GDP_nominal = {{increase}} $79.430 अरब<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 84वाँ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,728<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 141st | Gini = 35.3 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.582 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web|title=Human Development Report 2025|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=en|date=6 May 2025|access-date=6 May 2025|archive-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 157वाँ | currency = [[पश्चिम अफ़्रीकी CFA फ़्रांक]] | currency_code = XOF | utc_offset = ±00:00 | time_zone = [[ग्रेनिच माध्य समय|GMT]] | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = +225 | iso3166code = CI | cctld = [[.ci]] | footnote_a = लगभग 1,30,000 [[लेबनानी लोग|लेबनानी]] और 14,000 [[फ़्रांसीसी लोग|फ़्रांसीसियों]]। | footnotes = {{Notelist}} | today = }} '''कोत दिव्वार''' ({{langx|fr|Côte d'Ivoire|italic=no|lit=गजदंत तट}}) [[पश्चिम अफ़्रीका]] के दक्षिणी तट पर स्थित एक देश है। इसकी राजधानी [[यामुसूक्रो]] तथा सबसे बड़ा शहर और आर्थिक केन्द्र [[अबिदजान]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[लाइबेरिया]] एवं [[गिनी]] से, उत्तर में [[माली]] एवं [[बुर्किना फासो]] से, पूर्व में [[घाना]] से एवं दक्षिण में [[गिनी की खाड़ी]] से मिलती है। देश में लोकतंत्र है, लेकिन राष्ट्रपति के हाथों में अत्यधिक कार्यपालन शक्तियां निहित हैं। देश की राजधानी यामोसुकरो है और आधिकारिक भाषा फ्रांसीसी है। देश 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। कोत दिव्वार की अर्थव्यवस्था बाजारवाद पर आधारित है और कृषि पर अत्यधिक निर्भर है। == इतिहास == कोत दिव्वार यूरोपियाई युग के पहले के पांच महत्वपूर्ण राज्यों का घर रहा है। === स्वतंत्रता === == क्षेत्र एवं विभाग == {{main|कोत दिव्वार के क्षेत्र|कोत दिव्वार के विभाग}} [[चित्र:Cote d'Ivoire.png|thumb|right|300px|कोत दिव्वार के प्रांत।]] कोत दिव्वार 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। <table><td><ol> <li>[[अन्येबी]] <li>[[Bafing (region)|Bafing]] <li>[[Bas-Sassandra]] <li>[[Denguélé]] <li>[[Dix-Huit Montagnes]] <li>[[Fromager]] <li>[[Haut-Sassandra]] <li>[[Lacs]] <li>[[Lagunes]] <li>[[Marahoué]] </ol></td><td><ol start=11> <li>[[Moyen-Cavally]] <li>[[Moyen-Comoé]] <li>[[N'zi-Comoé]] <li>[[Savanes (Côte d'Ivoire)|Savanes]] <li>[[Sud-Bandama]] <li>[[Sud-Comoé]] <li>[[Vallée du Bandama]] <li>[[Worodougou]] <li>[[Zanzan]] </ol></td></table> The regions are further divided into 58 [[Departments of Côte d'Ivoire|departments]]. {{clear}} === मुख्य शहरों में आबादी === {|class="wikitable" !शहर!!जनसंख्या |- |[[अबिदजान]] ||3,310,500 |- |[[ब्वाके]] ||775,300 |- |[[दालोआ]] ||489,100 |- |[[यामुसूक्रो]] ||295,500 |- |[[San-Pédro]] ||151,600 |- |[[दिवो]] ||134,200 |- |} == राजनीति == {{main|Politics of Côte d'Ivoire}}<!--Please add new information into relevant articles of the series--> == भूगोल == {{main|Geography of Côte d'Ivoire}} {{MapLibrary|Côte d'Ivoire sat.png|Côte d'Ivoire}} [[चित्र:Côte d'Ivoire Map.jpg|thumb|200px|right|Map of Côte d'Ivoire]] Côte d'Ivoire is a country of western [[sub-Saharan Africa]]. It borders [[लाइबेरिया|Liberia]] and [[Guinea]] in the west, [[Mali]] and [[Burkina Faso]] in the north, [[घाना]] in the east, and the [[Gulf of Guinea]] ([[Atlantic Ocean]]) in the south. == आर्थ व्यवस्था == {{main|Economy of Côte d'Ivoire}} == संस्कृति == [[चित्र:Maske.JPG|thumb|Mask from Côte d'Ivoire]] {{main|Culture of Côte d'Ivoire}} * [[Music of Côte d'Ivoire]]: [[Espoir 2000]], [[Les Garagistes]], [[Gyil]], [[Dunun]] * [[Roman Catholicism in Côte d'Ivoire]] * [[Islam in Côte d'Ivoire]] * [[List of African writers (by country)#Côte d'Ivoire|List of writers from Côte d'Ivoire]] * [[African art#Côte d'Ivoire|Art of Côte d'Ivoire]] == नाम == The country was originally known in [[अंग्रेज़ी भाषा|English]] as ''Ivory Coast''. In October 1985 the government requested that the country be known in every language as '''Côte d'Ivoire''', without a hyphen between the two words (thereby contravening the standard rule in French that geographical names with several words must be written with hyphens). == Miscellaneous topics == * [[Civil war in Côte d'Ivoire]] * [[Communications in Côte d'Ivoire]] * [[Côte d'Ivoire national football team]] * [[Fédération Ivoirienne du Scoutisme]] * [[Foreign relations of Côte d'Ivoire]] * [[Ivoirian diplomatic missions]] * [[List of Côte d'Ivoire-related topics]] * [[List of cities in Cote d'Ivoire]] * [[Military of Côte d'Ivoire]] * [[Music of Côte d'Ivoire]] * [[Transport in Côte d'Ivoire]] * [[Labor exploitation in the chocolate industry]] == References == {{reflist|2}} * {{factbook}} * {{StateDept}} </div> == External links == {{sisterlinks|Côte d'Ivoire}} ;Government * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20090504034308/http://www.presidence.ci/ Présidence de la République de Côte d'Ivoire ] Official Site of the Ivorian President * [https://web.archive.org/web/20060701050946/http://www.isa-africa.com/ambaci-jp/ Embassy of Côte d'Ivoire in Japan] government information and links ;News * [https://web.archive.org/web/20101129071055/http://allafrica.com/cotedivoire/ allAfrica - Côte d'Ivoire] news headline links * [https://web.archive.org/web/20110426014822/http://abidjan.net/ Abidjan.Net] news forum links ;Overviews * [https://web.archive.org/web/20090131191955/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1043014.stm BBC News - ''Country Profile: Ivory Coast''] * [https://web.archive.org/web/20080725020025/http://www.britannica.com/nations/Cote-D%27Ivoire Encyclopaedia Britannica, Country Page - ''Côte D'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20180926131156/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html CIA World Factbook - ''Côte d'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20101201081332/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/citoc.html Library of Congress Country Study - ''Ivory Coast''] data as of November 1988 ;Culture * [https://web.archive.org/web/20060831160245/http://www.arts.uwa.edu.au/AFLIT/CountryCoteDIvoireEN.html#clien Cote D'Ivoire literature at a glance] ;Directories * [https://web.archive.org/web/20081015013413/http://www.afrika.no/index/Countries/C_te_d_Ivoire/index.html The Index on Africa - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101120190321/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/C%C3%B4te_d%27Ivoire/ Open Directory Project - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101206111319/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/cote.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Côte d'Ivoire - Ivory Coast''] directory category * [https://web.archive.org/web/20050917180540/http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Cote.html University of Pennsylvania - African Studies Center: ''Cote d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20090120103134/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Cote_d_Ivoire/ Yahoo! - ''Cote d'Ivoire''] directory category {{wikivoyage|Côte d'Ivoire}} ;Tourism * [https://web.archive.org/web/20081007125821/http://www.anytravels.com/africa/cote_divore/ Travel Overview of Côte d'Ivoire] * [https://web.archive.org/web/20080719212257/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/cote-d%27ivoire Lonely Planet - Cote d'Ivoire] ;Other * {{osmrelation-inline|192779}} * [https://web.archive.org/web/20080521162331/http://www.izf.net/izf/documentation/cartes/pays/supercartes/cotedivoire.htm Map of Côte d'Ivoire] * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120123181357/http://www.pipci.org/ Parti Ivoirien du Peuple] * [https://web.archive.org/web/20110201001311/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/ivory-coast.htm Global Security - Ivory Coast Conflict] * [https://web.archive.org/web/20090115100307/http://ivorycoast.site.voila.fr/ Akwaba in Ivory Coast] * [https://web.archive.org/web/20110510015255/http://www.kepi.cncplusplus.com/Ivory_Coast/Ivory_Coast.htm French intervention in Ivory Coast 2002-2003] * [https://web.archive.org/web/20070605072834/http://www.saferaccess.org/documents/Precis%20of%20the%20Historical%20Security%20Context%20of%20Cote%20d'Ivoire..pdf Safer Access - A Precis of the Historical Security Context in Cote d'Ivoire] {{Countries of Africa}} {{OIC}} {{Member states of the African Union}} {{South Atlantic Peace and Cooperation Zone}} {{La Francophonie}} {{Latinunion}} {{Niger-Congo-speaking}} {{DEFAULTSORT:Cote dIvoire}} {{Authority control}} [[श्रेणी:देश|दईवोआर, कोत]] [[श्रेणी:पश्चिम अफ्रीका के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:कोत दिव्वार]] s58f8lo0cwud6dcrgh3eezodavh9e3n 6598862 6598861 2026-08-14T10:19:27Z अमर तिवारी 932885 6598862 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = कोत दिव्वार गणराज्य | common_name = कोत दिव्वार | native_name = {{lang|fr|République de Côte d'Ivoire|italic=no}} | image_flag = Flag of Côte d'Ivoire.svg | image_coat = Coat of Arms of the Ivory Coast.svg | coa_size = 100 | national_motto = {{native phrase|fr|'Union – Discipline – Travail'|italics=off}}<br />'एकता – अनुशासन – कार्य' | national_anthem = {{lang|fr|[[लाबिदजानेज़|L'Abidjanaise]]|italic=no}}<br />("अबिदजान की गीत") [[File:United States Navy Band - National Anthem of Côte D'Ivoire "L'Abidjanaise".ogg]] {{parabr}}{{center|}} | image_map = {{Switcher| [[File:Côte d'Ivoire (orthographic projection).svg|frameless]] |पृथ्वी दिखाएँ| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|frameless|upright=1.15]] |Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[यामुसूक्रो]] | coordinates = {{Coord|6|51|N|5|18|W|type:city}} | largest_city = [[अबिदजान]] | official_languages = [[फ़्रांसीसी लेखक|फ़्रांसीसी]] | ethnic_groups = {{tree list}} * 78.0% इव्वारी * * 38.0% [[अकान लोग|अकान]] * * 22.0% [[मांदे लोग|उत्तरी मांदे]] * * 22.0% गुर * * 9.1% [[क्रू लोग|क्रू]] * * 8.6% [[मांदे लोग|दक्षिणी मांदे]] * * 0.3% अन्य * 22.0% विदेशी<sup>a</sup> {{tree list/end}} | ethnic_groups_ref = <ref name=":11" /> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap; |42.5% [[कोत दिव्वार में इस्लाम|इस्लाम]] |{{Tree list}} * 39.8% [[ईसाई धर्म]] * * 17.0% कैथोलिक * * 22.8% अन्य ईसाई {{Tree list/end}} |12.6% [[अधार्मिकता]] |2.2% पारम्पारिक अफ़्रीकी धर्म |0.7% अन्य |2.2% अनुत्तरित }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":11" /> | demonym = [[इव्वारी लोग|इव्वारी]] | government_type = एकात्मक [[अध्यक्षीय प्रणाली|अध्यक्षीय गणराज्य]] | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_name1 = [[अलासान वातारा]] | leader_title2 = उपराष्ट्रपति | leader_name2 = [[तियेमोको मेयलिये कोने]] | leader_title3 = प्रधानमंत्री | leader_name3 = [[रोबेर बोग्रे माम्बे]] | leader_title4 = उपप्रधानमंत्री | leader_name4 = [[तेने बिराहीमा वातारा]] | legislature = [[कोत दिव्वर की संसद]] | upper_house = [[कोत दिव्वार की सीनेट|सीनेट]] | lower_house = [[राष्ट्रीय सभा (कोत दिव्वार)|राष्ट्रीय सभा]] | sovereignty_type = [[कोत दिव्वार का इतिहास|इतिहास]] | established_event1 = गणराज्य की स्थापना | established_date1 = 4 दिसंबर 1958 | established_event2 = फ़्रांस से स्वतंत्रता | established_date2 = 7 अगस्त 1960 | area_km2 = 3,22,462 | area_rank = 68वाँ <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1,24,502 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.4<ref name="CIA">{{cite web|title=Côte d'Ivoire|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire/|website=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence|date=30 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109221218/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,500,000<ref name="2024_data_sheet">{{cite web|title=2024 World Population Data Sheet|url=https://2024-wpds.prb.org/africa/#western-africa|author=[[Population Reference Bureau]]|access-date=11 December 2024}}</ref> | population_estimate_year = जुलाई 2024 | population_estimate_rank = 49वाँ | population_census = 2,93,89,150<ref name="census_2021">{{cite web|title=RGPH 2021 Résultats globaux|url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|author=[[Institut National de la Statistique de Côte d'Ivoire]]|access-date=9 August 2022|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404151119/https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|url-status=live}}</ref> | population_census_year = दिसंबर 2021 | population_density_km2 = 97.7 | population_density_sq_mi = 236 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 139वाँ | GDP_PPP = {{increase}} $20,264.7 करोड़<ref name="IMFWEO.CI">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (CI)|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=10 October 2023|access-date=14 October 2023|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203145913/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 78वाँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,960<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 138वाँ | GDP_nominal = {{increase}} $79.430 अरब<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 84वाँ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,728<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 141st | Gini = 35.3 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.582 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web|title=Human Development Report 2025|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=en|date=6 May 2025|access-date=6 May 2025|archive-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 157वाँ | currency = [[पश्चिम अफ़्रीकी CFA फ़्रांक]] | currency_code = XOF | utc_offset = ±00:00 | time_zone = [[ग्रेनिच माध्य समय|GMT]] | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = +225 | iso3166code = CI | cctld = [[.ci]] | footnote_a = लगभग 1,30,000 [[लेबनानी लोग|लेबनानी]] और 14,000 [[फ़्रांसीसी लोग|फ़्रांसीसियों]]। | footnotes = {{Notelist}} | today = }} '''कोत दिव्वार''' ({{langx|fr|Côte d'Ivoire|italic=no|lit=गजदंत तट}}) [[पश्चिम अफ़्रीका]] के दक्षिणी तट पर स्थित एक देश है। इसकी राजधानी [[यामुसूक्रो]] तथा सबसे बड़ा शहर और आर्थिक केन्द्र [[अबिदजान]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[लाइबेरिया]] एवं [[गिनी]] से, उत्तर में [[माली]] एवं [[बुर्किना फासो]] से, पूर्व में [[घाना]] से एवं दक्षिण में [[गिनी की खाड़ी]] से मिलती है। देश में लोकतंत्र है, लेकिन राष्ट्रपति के हाथों में अत्यधिक कार्यपालन शक्तियां निहित हैं। देश की राजधानी यामोसुकरो है और आधिकारिक भाषा फ्रांसीसी है। देश 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। कोत दिव्वार की अर्थव्यवस्था बाजारवाद पर आधारित है और कृषि पर अत्यधिक निर्भर है। == इतिहास == कोत दिव्वार यूरोपियाई युग के पहले के पांच महत्वपूर्ण राज्यों का घर रहा है। === स्वतंत्रता === == क्षेत्र एवं विभाग == {{main|कोत दिव्वार के क्षेत्र|कोत दिव्वार के विभाग}} [[चित्र:Cote d'Ivoire.png|thumb|right|300px|कोत दिव्वार के प्रांत।]] कोत दिव्वार 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। <table><td><ol> <li>[[अन्येबी]] <li>[[Bafing (region)|Bafing]] <li>[[Bas-Sassandra]] <li>[[Denguélé]] <li>[[Dix-Huit Montagnes]] <li>[[Fromager]] <li>[[Haut-Sassandra]] <li>[[Lacs]] <li>[[Lagunes]] <li>[[Marahoué]] </ol></td><td><ol start=11> <li>[[Moyen-Cavally]] <li>[[Moyen-Comoé]] <li>[[N'zi-Comoé]] <li>[[Savanes (Côte d'Ivoire)|Savanes]] <li>[[Sud-Bandama]] <li>[[Sud-Comoé]] <li>[[Vallée du Bandama]] <li>[[Worodougou]] <li>[[Zanzan]] </ol></td></table> The regions are further divided into 58 [[Departments of Côte d'Ivoire|departments]]. {{clear}} === मुख्य शहरों में आबादी === {|class="wikitable" !शहर!!जनसंख्या |- |[[अबिदजान]] ||3,310,500 |- |[[ब्वाके]] ||775,300 |- |[[दालोआ]] ||489,100 |- |[[यामुसूक्रो]] ||295,500 |- |[[San-Pédro]] ||151,600 |- |[[दिवो]] ||134,200 |- |} == राजनीति == {{main|Politics of Côte d'Ivoire}}<!--Please add new information into relevant articles of the series--> == भूगोल == {{main|Geography of Côte d'Ivoire}} {{MapLibrary|Côte d'Ivoire sat.png|Côte d'Ivoire}} [[चित्र:Côte d'Ivoire Map.jpg|thumb|200px|right|Map of Côte d'Ivoire]] Côte d'Ivoire is a country of western [[sub-Saharan Africa]]. It borders [[लाइबेरिया|Liberia]] and [[Guinea]] in the west, [[Mali]] and [[Burkina Faso]] in the north, [[घाना]] in the east, and the [[Gulf of Guinea]] ([[Atlantic Ocean]]) in the south. == आर्थ व्यवस्था == {{main|Economy of Côte d'Ivoire}} == संस्कृति == [[चित्र:Maske.JPG|thumb|Mask from Côte d'Ivoire]] {{main|Culture of Côte d'Ivoire}} * [[Music of Côte d'Ivoire]]: [[Espoir 2000]], [[Les Garagistes]], [[Gyil]], [[Dunun]] * [[Roman Catholicism in Côte d'Ivoire]] * [[Islam in Côte d'Ivoire]] * [[List of African writers (by country)#Côte d'Ivoire|List of writers from Côte d'Ivoire]] * [[African art#Côte d'Ivoire|Art of Côte d'Ivoire]] == नाम == The country was originally known in [[अंग्रेज़ी भाषा|English]] as ''Ivory Coast''. In October 1985 the government requested that the country be known in every language as '''Côte d'Ivoire''', without a hyphen between the two words (thereby contravening the standard rule in French that geographical names with several words must be written with hyphens). == Miscellaneous topics == * [[Civil war in Côte d'Ivoire]] * [[Communications in Côte d'Ivoire]] * [[Côte d'Ivoire national football team]] * [[Fédération Ivoirienne du Scoutisme]] * [[Foreign relations of Côte d'Ivoire]] * [[Ivoirian diplomatic missions]] * [[List of Côte d'Ivoire-related topics]] * [[List of cities in Cote d'Ivoire]] * [[Military of Côte d'Ivoire]] * [[Music of Côte d'Ivoire]] * [[Transport in Côte d'Ivoire]] * [[Labor exploitation in the chocolate industry]] == References == {{reflist|2}} * {{factbook}} * {{StateDept}} </div> == External links == {{sisterlinks|Côte d'Ivoire}} ;Government * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20090504034308/http://www.presidence.ci/ Présidence de la République de Côte d'Ivoire ] Official Site of the Ivorian President * [https://web.archive.org/web/20060701050946/http://www.isa-africa.com/ambaci-jp/ Embassy of Côte d'Ivoire in Japan] government information and links ;News * [https://web.archive.org/web/20101129071055/http://allafrica.com/cotedivoire/ allAfrica - Côte d'Ivoire] news headline links * [https://web.archive.org/web/20110426014822/http://abidjan.net/ Abidjan.Net] news forum links ;Overviews * [https://web.archive.org/web/20090131191955/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1043014.stm BBC News - ''Country Profile: Ivory Coast''] * [https://web.archive.org/web/20080725020025/http://www.britannica.com/nations/Cote-D%27Ivoire Encyclopaedia Britannica, Country Page - ''Côte D'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20180926131156/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html CIA World Factbook - ''Côte d'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20101201081332/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/citoc.html Library of Congress Country Study - ''Ivory Coast''] data as of November 1988 ;Culture * [https://web.archive.org/web/20060831160245/http://www.arts.uwa.edu.au/AFLIT/CountryCoteDIvoireEN.html#clien Cote D'Ivoire literature at a glance] ;Directories * [https://web.archive.org/web/20081015013413/http://www.afrika.no/index/Countries/C_te_d_Ivoire/index.html The Index on Africa - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101120190321/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/C%C3%B4te_d%27Ivoire/ Open Directory Project - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101206111319/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/cote.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Côte d'Ivoire - Ivory Coast''] directory category * [https://web.archive.org/web/20050917180540/http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Cote.html University of Pennsylvania - African Studies Center: ''Cote d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20090120103134/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Cote_d_Ivoire/ Yahoo! - ''Cote d'Ivoire''] directory category {{wikivoyage|Côte d'Ivoire}} ;Tourism * [https://web.archive.org/web/20081007125821/http://www.anytravels.com/africa/cote_divore/ Travel Overview of Côte d'Ivoire] * [https://web.archive.org/web/20080719212257/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/cote-d%27ivoire Lonely Planet - Cote d'Ivoire] ;Other * {{osmrelation-inline|192779}} * [https://web.archive.org/web/20080521162331/http://www.izf.net/izf/documentation/cartes/pays/supercartes/cotedivoire.htm Map of Côte d'Ivoire] * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120123181357/http://www.pipci.org/ Parti Ivoirien du Peuple] * [https://web.archive.org/web/20110201001311/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/ivory-coast.htm Global Security - Ivory Coast Conflict] * [https://web.archive.org/web/20090115100307/http://ivorycoast.site.voila.fr/ Akwaba in Ivory Coast] * [https://web.archive.org/web/20110510015255/http://www.kepi.cncplusplus.com/Ivory_Coast/Ivory_Coast.htm French intervention in Ivory Coast 2002-2003] * [https://web.archive.org/web/20070605072834/http://www.saferaccess.org/documents/Precis%20of%20the%20Historical%20Security%20Context%20of%20Cote%20d'Ivoire..pdf Safer Access - A Precis of the Historical Security Context in Cote d'Ivoire] {{Countries of Africa}} {{OIC}} {{Member states of the African Union}} {{South Atlantic Peace and Cooperation Zone}} {{La Francophonie}} {{Latinunion}} {{Niger-Congo-speaking}} {{DEFAULTSORT:Cote dIvoire}} {{Authority control}} [[श्रेणी:देश|दईवोआर, कोत]] [[श्रेणी:पश्चिम अफ्रीका के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:कोत दिव्वार]] nlczlil0qln2zr74rqq0g9pka1r9sqn 6598863 6598862 2026-08-14T10:22:02Z अमर तिवारी 932885 6598863 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = कोत दिव्वार गणराज्य | common_name = कोत दिव्वार | native_name = {{lang|fr|République de Côte d'Ivoire|italic=no}} | image_flag = Flag of Côte d'Ivoire.svg | image_coat = Coat of Arms of the Ivory Coast.svg | coa_size = 100 | national_motto = {{native phrase|fr|'Union – Discipline – Travail'|italics=off}}<br />'एकता – अनुशासन – कार्य' | national_anthem = {{lang|fr|[[लाबिदजानेज़|L'Abidjanaise]]|italic=no}}<br />("अबिदजान की गीत") [[File:United States Navy Band - National Anthem of Côte D'Ivoire "L'Abidjanaise".ogg]] {{parabr}}{{center|}} | image_map = {{Switcher| [[File:Côte d'Ivoire (orthographic projection).svg|frameless]] |पृथ्वी दिखाएँ| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|frameless|upright=1.15]] |Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[यामुसुक्रो]] | coordinates = {{Coord|6|51|N|5|18|W|type:city}} | largest_city = [[अबिदजान]] | official_languages = [[फ़्रांसीसी लेखक|फ़्रांसीसी]] | ethnic_groups = {{tree list}} * 78.0% इव्वारी * * 38.0% [[अकान लोग|अकान]] * * 22.0% [[मांदे लोग|उत्तरी मांदे]] * * 22.0% गुर * * 9.1% [[क्रू लोग|क्रू]] * * 8.6% [[मांदे लोग|दक्षिणी मांदे]] * * 0.3% अन्य * 22.0% विदेशी<sup>a</sup> {{tree list/end}} | ethnic_groups_ref = <ref name=":11" /> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap; |42.5% [[कोत दिव्वार में इस्लाम|इस्लाम]] |{{Tree list}} * 39.8% [[ईसाई धर्म]] * * 17.0% कैथोलिक * * 22.8% अन्य ईसाई {{Tree list/end}} |12.6% [[अधार्मिकता]] |2.2% पारम्पारिक अफ़्रीकी धर्म |0.7% अन्य |2.2% अनुत्तरित }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":11" /> | demonym = [[इव्वारी लोग|इव्वारी]] | government_type = एकात्मक [[अध्यक्षीय प्रणाली|अध्यक्षीय गणराज्य]] | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_name1 = [[अलासान वातारा]] | leader_title2 = उपराष्ट्रपति | leader_name2 = [[तियेमोको मेयलिये कोने]] | leader_title3 = प्रधानमंत्री | leader_name3 = [[रोबेर बोग्रे माम्बे]] | leader_title4 = उपप्रधानमंत्री | leader_name4 = [[तेने बिराहीमा वातारा]] | legislature = [[कोत दिव्वर की संसद]] | upper_house = [[कोत दिव्वार की सीनेट|सीनेट]] | lower_house = [[राष्ट्रीय सभा (कोत दिव्वार)|राष्ट्रीय सभा]] | sovereignty_type = [[कोत दिव्वार का इतिहास|इतिहास]] | established_event1 = गणराज्य की स्थापना | established_date1 = 4 दिसंबर 1958 | established_event2 = फ़्रांस से स्वतंत्रता | established_date2 = 7 अगस्त 1960 | area_km2 = 3,22,462 | area_rank = 68वाँ <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1,24,502 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.4<ref name="CIA">{{cite web|title=Côte d'Ivoire|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire/|website=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence|date=30 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109221218/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,500,000<ref name="2024_data_sheet">{{cite web|title=2024 World Population Data Sheet|url=https://2024-wpds.prb.org/africa/#western-africa|author=[[Population Reference Bureau]]|access-date=11 December 2024}}</ref> | population_estimate_year = जुलाई 2024 | population_estimate_rank = 49वाँ | population_census = 2,93,89,150<ref name="census_2021">{{cite web|title=RGPH 2021 Résultats globaux|url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|author=[[Institut National de la Statistique de Côte d'Ivoire]]|access-date=9 August 2022|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404151119/https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|url-status=live}}</ref> | population_census_year = दिसंबर 2021 | population_density_km2 = 97.7 | population_density_sq_mi = 236 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 139वाँ | GDP_PPP = {{increase}} $20,264.7 करोड़<ref name="IMFWEO.CI">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (CI)|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=10 October 2023|access-date=14 October 2023|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203145913/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 78वाँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,960<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 138वाँ | GDP_nominal = {{increase}} $79.430 अरब<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 84वाँ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,728<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 141st | Gini = 35.3 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.582 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web|title=Human Development Report 2025|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=en|date=6 May 2025|access-date=6 May 2025|archive-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 157वाँ | currency = [[पश्चिम अफ़्रीकी CFA फ़्रांक]] | currency_code = XOF | utc_offset = ±00:00 | time_zone = [[ग्रेनिच माध्य समय|GMT]] | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = +225 | iso3166code = CI | cctld = [[.ci]] | footnote_a = लगभग 1,30,000 [[लेबनानी लोग|लेबनानी]] और 14,000 [[फ़्रांसीसी लोग|फ़्रांसीसियों]]। | footnotes = {{Notelist}} | today = }} '''कोत दिव्वार''' ({{langx|fr|Côte d'Ivoire|italic=no|lit=गजदंत तट}}) [[पश्चिम अफ़्रीका]] के दक्षिणी तट पर स्थित एक देश है। इसकी राजधानी [[यामुसुक्रो]] तथा सबसे बड़ा शहर और आर्थिक केन्द्र [[अबिदजान]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[लाइबेरिया]] एवं [[गिनी]] से, उत्तर में [[माली]] एवं [[बुर्किना फासो]] से, पूर्व में [[घाना]] से एवं दक्षिण में [[गिनी की खाड़ी]] से मिलती है। देश में लोकतंत्र है, लेकिन राष्ट्रपति के हाथों में अत्यधिक कार्यपालन शक्तियां निहित हैं। देश की राजधानी यामोसुकरो है और आधिकारिक भाषा फ्रांसीसी है। देश 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। कोत दिव्वार की अर्थव्यवस्था बाजारवाद पर आधारित है और कृषि पर अत्यधिक निर्भर है। == इतिहास == कोत दिव्वार यूरोपियाई युग के पहले के पांच महत्वपूर्ण राज्यों का घर रहा है। === स्वतंत्रता === == क्षेत्र एवं विभाग == {{main|कोत दिव्वार के क्षेत्र|कोत दिव्वार के विभाग}} [[चित्र:Cote d'Ivoire.png|thumb|right|300px|कोत दिव्वार के प्रांत।]] कोत दिव्वार 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। <table><td><ol> <li>[[अन्येबी]] <li>[[Bafing (region)|Bafing]] <li>[[Bas-Sassandra]] <li>[[Denguélé]] <li>[[Dix-Huit Montagnes]] <li>[[Fromager]] <li>[[Haut-Sassandra]] <li>[[Lacs]] <li>[[Lagunes]] <li>[[Marahoué]] </ol></td><td><ol start=11> <li>[[Moyen-Cavally]] <li>[[Moyen-Comoé]] <li>[[N'zi-Comoé]] <li>[[Savanes (Côte d'Ivoire)|Savanes]] <li>[[Sud-Bandama]] <li>[[Sud-Comoé]] <li>[[Vallée du Bandama]] <li>[[Worodougou]] <li>[[Zanzan]] </ol></td></table> The regions are further divided into 58 [[Departments of Côte d'Ivoire|departments]]. {{clear}} === मुख्य शहरों में आबादी === {|class="wikitable" !शहर!!जनसंख्या |- |[[अबिदजान]] ||3,310,500 |- |[[ब्वाके]] ||775,300 |- |[[दालोआ]] ||489,100 |- |[[यामुसुक्रो]] ||295,500 |- |[[San-Pédro]] ||151,600 |- |[[दिवो]] ||134,200 |- |} == राजनीति == {{main|Politics of Côte d'Ivoire}}<!--Please add new information into relevant articles of the series--> == भूगोल == {{main|Geography of Côte d'Ivoire}} {{MapLibrary|Côte d'Ivoire sat.png|Côte d'Ivoire}} [[चित्र:Côte d'Ivoire Map.jpg|thumb|200px|right|Map of Côte d'Ivoire]] Côte d'Ivoire is a country of western [[sub-Saharan Africa]]. It borders [[लाइबेरिया|Liberia]] and [[Guinea]] in the west, [[Mali]] and [[Burkina Faso]] in the north, [[घाना]] in the east, and the [[Gulf of Guinea]] ([[Atlantic Ocean]]) in the south. == आर्थ व्यवस्था == {{main|Economy of Côte d'Ivoire}} == संस्कृति == [[चित्र:Maske.JPG|thumb|Mask from Côte d'Ivoire]] {{main|Culture of Côte d'Ivoire}} * [[Music of Côte d'Ivoire]]: [[Espoir 2000]], [[Les Garagistes]], [[Gyil]], [[Dunun]] * [[Roman Catholicism in Côte d'Ivoire]] * [[Islam in Côte d'Ivoire]] * [[List of African writers (by country)#Côte d'Ivoire|List of writers from Côte d'Ivoire]] * [[African art#Côte d'Ivoire|Art of Côte d'Ivoire]] == नाम == The country was originally known in [[अंग्रेज़ी भाषा|English]] as ''Ivory Coast''. In October 1985 the government requested that the country be known in every language as '''Côte d'Ivoire''', without a hyphen between the two words (thereby contravening the standard rule in French that geographical names with several words must be written with hyphens). == Miscellaneous topics == * [[Civil war in Côte d'Ivoire]] * [[Communications in Côte d'Ivoire]] * [[Côte d'Ivoire national football team]] * [[Fédération Ivoirienne du Scoutisme]] * [[Foreign relations of Côte d'Ivoire]] * [[Ivoirian diplomatic missions]] * [[List of Côte d'Ivoire-related topics]] * [[List of cities in Cote d'Ivoire]] * [[Military of Côte d'Ivoire]] * [[Music of Côte d'Ivoire]] * [[Transport in Côte d'Ivoire]] * [[Labor exploitation in the chocolate industry]] == References == {{reflist|2}} * {{factbook}} * {{StateDept}} </div> == External links == {{sisterlinks|Côte d'Ivoire}} ;Government * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20090504034308/http://www.presidence.ci/ Présidence de la République de Côte d'Ivoire ] Official Site of the Ivorian President * [https://web.archive.org/web/20060701050946/http://www.isa-africa.com/ambaci-jp/ Embassy of Côte d'Ivoire in Japan] government information and links ;News * [https://web.archive.org/web/20101129071055/http://allafrica.com/cotedivoire/ allAfrica - Côte d'Ivoire] news headline links * [https://web.archive.org/web/20110426014822/http://abidjan.net/ Abidjan.Net] news forum links ;Overviews * [https://web.archive.org/web/20090131191955/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1043014.stm BBC News - ''Country Profile: Ivory Coast''] * [https://web.archive.org/web/20080725020025/http://www.britannica.com/nations/Cote-D%27Ivoire Encyclopaedia Britannica, Country Page - ''Côte D'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20180926131156/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html CIA World Factbook - ''Côte d'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20101201081332/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/citoc.html Library of Congress Country Study - ''Ivory Coast''] data as of November 1988 ;Culture * [https://web.archive.org/web/20060831160245/http://www.arts.uwa.edu.au/AFLIT/CountryCoteDIvoireEN.html#clien Cote D'Ivoire literature at a glance] ;Directories * [https://web.archive.org/web/20081015013413/http://www.afrika.no/index/Countries/C_te_d_Ivoire/index.html The Index on Africa - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101120190321/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/C%C3%B4te_d%27Ivoire/ Open Directory Project - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101206111319/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/cote.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Côte d'Ivoire - Ivory Coast''] directory category * [https://web.archive.org/web/20050917180540/http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Cote.html University of Pennsylvania - African Studies Center: ''Cote d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20090120103134/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Cote_d_Ivoire/ Yahoo! - ''Cote d'Ivoire''] directory category {{wikivoyage|Côte d'Ivoire}} ;Tourism * [https://web.archive.org/web/20081007125821/http://www.anytravels.com/africa/cote_divore/ Travel Overview of Côte d'Ivoire] * [https://web.archive.org/web/20080719212257/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/cote-d%27ivoire Lonely Planet - Cote d'Ivoire] ;Other * {{osmrelation-inline|192779}} * [https://web.archive.org/web/20080521162331/http://www.izf.net/izf/documentation/cartes/pays/supercartes/cotedivoire.htm Map of Côte d'Ivoire] * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120123181357/http://www.pipci.org/ Parti Ivoirien du Peuple] * [https://web.archive.org/web/20110201001311/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/ivory-coast.htm Global Security - Ivory Coast Conflict] * [https://web.archive.org/web/20090115100307/http://ivorycoast.site.voila.fr/ Akwaba in Ivory Coast] * [https://web.archive.org/web/20110510015255/http://www.kepi.cncplusplus.com/Ivory_Coast/Ivory_Coast.htm French intervention in Ivory Coast 2002-2003] * [https://web.archive.org/web/20070605072834/http://www.saferaccess.org/documents/Precis%20of%20the%20Historical%20Security%20Context%20of%20Cote%20d'Ivoire..pdf Safer Access - A Precis of the Historical Security Context in Cote d'Ivoire] {{Countries of Africa}} {{OIC}} {{Member states of the African Union}} {{South Atlantic Peace and Cooperation Zone}} {{La Francophonie}} {{Latinunion}} {{Niger-Congo-speaking}} {{DEFAULTSORT:Cote dIvoire}} {{Authority control}} [[श्रेणी:देश|दईवोआर, कोत]] [[श्रेणी:पश्चिम अफ्रीका के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:कोत दिव्वार]] 3thq7uhnt3nv0yb1b9jgg0bt6p3mfkw 6598869 6598863 2026-08-14T11:00:58Z अमर तिवारी 932885 6598869 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = कोत दिव्वार गणराज्य | common_name = कोत दिव्वार | native_name = {{lang|fr|République de Côte d'Ivoire|italic=no}} | image_flag = Flag of Côte d'Ivoire.svg | image_coat = Coat of Arms of the Ivory Coast.svg | coa_size = 100 | national_motto = {{native phrase|fr|'Union – Discipline – Travail'|italics=off}}<br />'एकता – अनुशासन – कार्य' | national_anthem = {{lang|fr|[[लाबिदजानेज़|L'Abidjanaise]]|italic=no}}<br />("अबिदजान की गीत") [[File:United States Navy Band - National Anthem of Côte D'Ivoire "L'Abidjanaise".ogg]] {{parabr}}{{center|}} | image_map = {{Switcher| [[File:Côte d'Ivoire (orthographic projection).svg|frameless]] |पृथ्वी दिखाएँ| [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|frameless|upright=1.15]] |Show map of Africa|default=1}} | map_caption = | image_map2 = | capital = [[यामुसुक्रो]] | coordinates = {{Coord|6|51|N|5|18|W|type:city}} | largest_city = [[अबिदजान]] | official_languages = [[फ़्रांसीसी भाषा|फ़्रांसीसी]] | ethnic_groups = {{tree list}} * 78.0% इव्वारी * * 38.0% [[अकान लोग|अकान]] * * 22.0% [[मांदे लोग|उत्तरी मांदे]] * * 22.0% गुर * * 9.1% [[क्रू लोग|क्रू]] * * 8.6% [[मांदे लोग|दक्षिणी मांदे]] * * 0.3% अन्य * 22.0% विदेशी<sup>a</sup> {{tree list/end}} | ethnic_groups_ref = <ref name=":11" /> | ethnic_groups_year = 2021 | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap; |42.5% [[कोत दिव्वार में इस्लाम|इस्लाम]] |{{Tree list}} * 39.8% [[ईसाई धर्म]] * * 17.0% कैथोलिक * * 22.8% अन्य ईसाई {{Tree list/end}} |12.6% [[अधार्मिकता]] |2.2% पारम्पारिक अफ़्रीकी धर्म |0.7% अन्य |2.2% अनुत्तरित }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":11" /> | demonym = [[इव्वारी लोग|इव्वारी]] | government_type = एकात्मक [[अध्यक्षीय प्रणाली|अध्यक्षीय गणराज्य]] | leader_title1 = राष्ट्रपति | leader_name1 = [[अलासान वातारा]] | leader_title2 = उपराष्ट्रपति | leader_name2 = [[तियेमोको मेयलिये कोने]] | leader_title3 = प्रधानमंत्री | leader_name3 = [[रोबेर बोग्रे माम्बे]] | leader_title4 = उपप्रधानमंत्री | leader_name4 = [[तेने बिराहीमा वातारा]] | legislature = [[कोत दिव्वर की संसद]] | upper_house = [[कोत दिव्वार की सीनेट|सीनेट]] | lower_house = [[राष्ट्रीय सभा (कोत दिव्वार)|राष्ट्रीय सभा]] | sovereignty_type = [[कोत दिव्वार का इतिहास|इतिहास]] | established_event1 = गणराज्य की स्थापना | established_date1 = 4 दिसंबर 1958 | established_event2 = फ़्रांस से स्वतंत्रता | established_date2 = 7 अगस्त 1960 | area_km2 = 3,22,462 | area_rank = 68वाँ <!-- Should match [[List of countries and dependencies by area]] --> | area_sq_mi = 1,24,502 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.4<ref name="CIA">{{cite web|title=Côte d'Ivoire|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire/|website=The World Factbook|publisher=[[Central Intelligence Agency|CIA]] Directorate of Intelligence|date=30 March 2022|access-date=16 March 2022|archive-date=9 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109221218/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/cote-divoire|url-status=dead}}</ref> | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 31,500,000<ref name="2024_data_sheet">{{cite web|title=2024 World Population Data Sheet|url=https://2024-wpds.prb.org/africa/#western-africa|author=[[Population Reference Bureau]]|access-date=11 December 2024}}</ref> | population_estimate_year = जुलाई 2024 | population_estimate_rank = 49वाँ | population_census = 2,93,89,150<ref name="census_2021">{{cite web|title=RGPH 2021 Résultats globaux|url=https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|author=[[Institut National de la Statistique de Côte d'Ivoire]]|access-date=9 August 2022|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404151119/https://www.ins.ci/RGP2021/RGPH2021-RESULTATS%20GLOBAUX_VF.pdf|url-status=live}}</ref> | population_census_year = दिसंबर 2021 | population_density_km2 = 97.7 | population_density_sq_mi = 236 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 139वाँ | GDP_PPP = {{increase}} $20,264.7 करोड़<ref name="IMFWEO.CI">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (CI)|url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=10 October 2023|access-date=14 October 2023|archive-date=3 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203145913/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=662,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1|url-status=live}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 78वाँ | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $6,960<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 138वाँ | GDP_nominal = {{increase}} $79.430 अरब<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 84वाँ | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $2,728<ref name="IMFWEO.CI" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 141st | Gini = 35.3 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|title=Gini Index coefficient|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=4 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204222738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.582 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{Cite web|title=Human Development Report 2025|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=en|date=6 May 2025|access-date=6 May 2025|archive-date=6 May 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 157वाँ | currency = [[पश्चिम अफ़्रीकी CFA फ़्रांक]] | currency_code = XOF | utc_offset = ±00:00 | time_zone = [[ग्रेनिच माध्य समय|GMT]] | date_format = dd/mm/yyyy | calling_code = +225 | iso3166code = CI | cctld = [[.ci]] | footnote_a = लगभग 1,30,000 [[लेबनानी लोग|लेबनानी]] और 14,000 [[फ़्रांसीसी लोग|फ़्रांसीसियों]]। | footnotes = {{Notelist}} | today = }} '''कोत दिव्वार''' ({{langx|fr|Côte d'Ivoire|italic=no|lit=गजदंत तट}}) [[पश्चिम अफ़्रीका]] के दक्षिणी तट पर स्थित एक देश है। इसकी राजधानी [[यामुसुक्रो]] तथा सबसे बड़ा शहर और आर्थिक केन्द्र [[अबिदजान]] है। इसकी सीमाएँ पश्चिम में [[लाइबेरिया]] एवं [[गिनी]] से, उत्तर में [[माली]] एवं [[बुर्किना फासो]] से, पूर्व में [[घाना]] से एवं दक्षिण में [[गिनी की खाड़ी]] से मिलती है। देश में लोकतंत्र है, लेकिन राष्ट्रपति के हाथों में अत्यधिक कार्यपालन शक्तियां निहित हैं। देश की राजधानी यामोसुकरो है और आधिकारिक भाषा फ्रांसीसी है। देश 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। कोत दिव्वार की अर्थव्यवस्था बाजारवाद पर आधारित है और कृषि पर अत्यधिक निर्भर है। == इतिहास == कोत दिव्वार यूरोपियाई युग के पहले के पांच महत्वपूर्ण राज्यों का घर रहा है। === स्वतंत्रता === == क्षेत्र एवं विभाग == {{main|कोत दिव्वार के क्षेत्र|कोत दिव्वार के विभाग}} [[चित्र:Cote d'Ivoire.png|thumb|right|300px|कोत दिव्वार के प्रांत।]] कोत दिव्वार 19 क्षेत्रों और 58 विभागों में विभक्त है। <table><td><ol> <li>[[अन्येबी]] <li>[[Bafing (region)|Bafing]] <li>[[Bas-Sassandra]] <li>[[Denguélé]] <li>[[Dix-Huit Montagnes]] <li>[[Fromager]] <li>[[Haut-Sassandra]] <li>[[Lacs]] <li>[[Lagunes]] <li>[[Marahoué]] </ol></td><td><ol start=11> <li>[[Moyen-Cavally]] <li>[[Moyen-Comoé]] <li>[[N'zi-Comoé]] <li>[[Savanes (Côte d'Ivoire)|Savanes]] <li>[[Sud-Bandama]] <li>[[Sud-Comoé]] <li>[[Vallée du Bandama]] <li>[[Worodougou]] <li>[[Zanzan]] </ol></td></table> The regions are further divided into 58 [[Departments of Côte d'Ivoire|departments]]. {{clear}} === मुख्य शहरों में आबादी === {|class="wikitable" !शहर!!जनसंख्या |- |[[अबिदजान]] ||3,310,500 |- |[[ब्वाके]] ||775,300 |- |[[दालोआ]] ||489,100 |- |[[यामुसुक्रो]] ||295,500 |- |[[San-Pédro]] ||151,600 |- |[[दिवो]] ||134,200 |- |} == राजनीति == {{main|Politics of Côte d'Ivoire}}<!--Please add new information into relevant articles of the series--> == भूगोल == {{main|Geography of Côte d'Ivoire}} {{MapLibrary|Côte d'Ivoire sat.png|Côte d'Ivoire}} [[चित्र:Côte d'Ivoire Map.jpg|thumb|200px|right|Map of Côte d'Ivoire]] Côte d'Ivoire is a country of western [[sub-Saharan Africa]]. It borders [[लाइबेरिया|Liberia]] and [[Guinea]] in the west, [[Mali]] and [[Burkina Faso]] in the north, [[घाना]] in the east, and the [[Gulf of Guinea]] ([[Atlantic Ocean]]) in the south. == आर्थ व्यवस्था == {{main|Economy of Côte d'Ivoire}} == संस्कृति == [[चित्र:Maske.JPG|thumb|Mask from Côte d'Ivoire]] {{main|Culture of Côte d'Ivoire}} * [[Music of Côte d'Ivoire]]: [[Espoir 2000]], [[Les Garagistes]], [[Gyil]], [[Dunun]] * [[Roman Catholicism in Côte d'Ivoire]] * [[Islam in Côte d'Ivoire]] * [[List of African writers (by country)#Côte d'Ivoire|List of writers from Côte d'Ivoire]] * [[African art#Côte d'Ivoire|Art of Côte d'Ivoire]] == नाम == The country was originally known in [[अंग्रेज़ी भाषा|English]] as ''Ivory Coast''. In October 1985 the government requested that the country be known in every language as '''Côte d'Ivoire''', without a hyphen between the two words (thereby contravening the standard rule in French that geographical names with several words must be written with hyphens). == Miscellaneous topics == * [[Civil war in Côte d'Ivoire]] * [[Communications in Côte d'Ivoire]] * [[Côte d'Ivoire national football team]] * [[Fédération Ivoirienne du Scoutisme]] * [[Foreign relations of Côte d'Ivoire]] * [[Ivoirian diplomatic missions]] * [[List of Côte d'Ivoire-related topics]] * [[List of cities in Cote d'Ivoire]] * [[Military of Côte d'Ivoire]] * [[Music of Côte d'Ivoire]] * [[Transport in Côte d'Ivoire]] * [[Labor exploitation in the chocolate industry]] == References == {{reflist|2}} * {{factbook}} * {{StateDept}} </div> == External links == {{sisterlinks|Côte d'Ivoire}} ;Government * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20090504034308/http://www.presidence.ci/ Présidence de la République de Côte d'Ivoire ] Official Site of the Ivorian President * [https://web.archive.org/web/20060701050946/http://www.isa-africa.com/ambaci-jp/ Embassy of Côte d'Ivoire in Japan] government information and links ;News * [https://web.archive.org/web/20101129071055/http://allafrica.com/cotedivoire/ allAfrica - Côte d'Ivoire] news headline links * [https://web.archive.org/web/20110426014822/http://abidjan.net/ Abidjan.Net] news forum links ;Overviews * [https://web.archive.org/web/20090131191955/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1043014.stm BBC News - ''Country Profile: Ivory Coast''] * [https://web.archive.org/web/20080725020025/http://www.britannica.com/nations/Cote-D%27Ivoire Encyclopaedia Britannica, Country Page - ''Côte D'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20180926131156/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/iv.html CIA World Factbook - ''Côte d'Ivoire''] * [https://web.archive.org/web/20101201081332/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/citoc.html Library of Congress Country Study - ''Ivory Coast''] data as of November 1988 ;Culture * [https://web.archive.org/web/20060831160245/http://www.arts.uwa.edu.au/AFLIT/CountryCoteDIvoireEN.html#clien Cote D'Ivoire literature at a glance] ;Directories * [https://web.archive.org/web/20081015013413/http://www.afrika.no/index/Countries/C_te_d_Ivoire/index.html The Index on Africa - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101120190321/http://www.dmoz.org/Regional/Africa/C%C3%B4te_d%27Ivoire/ Open Directory Project - ''Côte d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20101206111319/http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/cote.html Stanford University - Africa South of the Sahara: ''Côte d'Ivoire - Ivory Coast''] directory category * [https://web.archive.org/web/20050917180540/http://www.sas.upenn.edu/African_Studies/Country_Specific/Cote.html University of Pennsylvania - African Studies Center: ''Cote d'Ivoire''] directory category * [https://web.archive.org/web/20090120103134/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Cote_d_Ivoire/ Yahoo! - ''Cote d'Ivoire''] directory category {{wikivoyage|Côte d'Ivoire}} ;Tourism * [https://web.archive.org/web/20081007125821/http://www.anytravels.com/africa/cote_divore/ Travel Overview of Côte d'Ivoire] * [https://web.archive.org/web/20080719212257/http://www.lonelyplanet.com/worldguide/destinations/africa/cote-d%27ivoire Lonely Planet - Cote d'Ivoire] ;Other * {{osmrelation-inline|192779}} * [https://web.archive.org/web/20080521162331/http://www.izf.net/izf/documentation/cartes/pays/supercartes/cotedivoire.htm Map of Côte d'Ivoire] * {{In lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20120123181357/http://www.pipci.org/ Parti Ivoirien du Peuple] * [https://web.archive.org/web/20110201001311/http://www.globalsecurity.org/military/world/war/ivory-coast.htm Global Security - Ivory Coast Conflict] * [https://web.archive.org/web/20090115100307/http://ivorycoast.site.voila.fr/ Akwaba in Ivory Coast] * [https://web.archive.org/web/20110510015255/http://www.kepi.cncplusplus.com/Ivory_Coast/Ivory_Coast.htm French intervention in Ivory Coast 2002-2003] * [https://web.archive.org/web/20070605072834/http://www.saferaccess.org/documents/Precis%20of%20the%20Historical%20Security%20Context%20of%20Cote%20d'Ivoire..pdf Safer Access - A Precis of the Historical Security Context in Cote d'Ivoire] {{Countries of Africa}} {{OIC}} {{Member states of the African Union}} {{South Atlantic Peace and Cooperation Zone}} {{La Francophonie}} {{Latinunion}} {{Niger-Congo-speaking}} {{DEFAULTSORT:Cote dIvoire}} {{Authority control}} [[श्रेणी:देश|दईवोआर, कोत]] [[श्रेणी:पश्चिम अफ्रीका के देश]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] [[श्रेणी:कोत दिव्वार]] ozj5liew7icxsr8kyo44hh2lqum7usr गंग कवि 0 246884 6598805 6563785 2026-08-14T06:26:25Z M1hipal13 942011 /* परिचय */ 6598805 wikitext text/x-wiki {{कॉपी पेस्ट|url=http://dhankedeshme.blogspot.com/2010/09/blog-post_27.html|date=अगस्त 2020}} {{स्रोतहीन|date=जुलाई 2016}} '''कविराव गंग''' या 'महाकवि गंग ' (1538 -1625 ई.) [[हिन्दी]] के [[कवि]] थे। उनका वास्तविक नाम गंगाधर था। वे [[अकबर]] के दरबारी कवि थे। जन्म, निधनतिथि तथा जन्मस्थान विवादास्पद है। वैसे ये इकनौर (जिला [[इटावा]]) के ब्रह्मराव कहे जाते हैं। [[शिवसिंह सेंगर]] के आधार पर [[मिश्र बंधु|मिश्रबंधु]] इनका जन्म सं. १५९५, [[गार्सा द तासी|तासी]] इनका रचनाकाल संवत् १६१२ और [[रामचन्द्र शुक्ल|आचार्य रामचंद्र शुक्ल]] १७वीं शताब्दी विक्रमी का अंत मानते हैं। इनका निधन संवत १६५२ और १६६५ के बीच हो सकता है। == परिचय == गंग [[रीति काल|रीतिकालीन]] काव्य परंपरा के प्रथम महत्वपूर्ण कवि थे। ये [[उत्तर प्रदेश]] के [[इटावा]] जिले के इकनौर गांव, ब्लॉक महेवा, थाना बकेवर, के निवासी थे। इनका मूल नाम गंगाधर राव था। ये जाति के भाट राव तथा अकबर के दरबारी कवि थे। इसके अतिरिक्त ये रहीम, बीरबल, मानसिंह तथा टोडरमल के भी प्रिय थे। ये बड़े स्वाभिमानी थे। कहते हैं कि अपनी स्पष्टवादिता के कारण ये [[जहाँगीर]] के कोपभाजन हुए और उसने इन्हें हाथी से कुचलवा दिया। गुलाब कवि ने इस घटना को लक्ष्य करके कहा था- 'गंग ऐसे गुनी को गयंद से चिराइये'। कवि के पुत्र ने भी 'गंग को लेन गनेस पठायो' कहकर इसी ओर इंगित किया है। अकबर तथा उनके दरबार के अन्य लोग, यथा-रहीम, बीरबल, मानसिंह, टोडरमल इनका बहुत आदर करते थे। प्रवाद है कि [[रहीम]] ने इनके एक [[छप्पय]] पर प्रसन्न होकर ३६ लाख रुपए भेंट किए थे। कहा जाता है कि [[जहाँगीर]] इनकी किसी रचना से अत्यंत रुष्ट हुआ और उन्हें हाथी से कुचलवा कर मार डालने का दंड दिया। किंतु इस प्रकार उनकी मृत्यु हुई, इसका कोई पुष्ट प्रमाण नहीं है। कवि गंग दरबार में अंतिम समय में कहते हैं - कभी न भडुआ रण चढ़े,कभी न बाजी बंब। सकल सभाहि प्रनाम करि,विदा होत कवि गंग।। कवि गंग के विषय में कहा गया हैः : ''उत्तम पद कवि गंग के कविता को बलवीर। : ''केशव अर्थ गँभीर को सूर तीन गुन धीर॥ अकबर के साथ ही [[रहीम]], [[राजा बीरबल|बीरबल]], [[राजा मान सिंह|मानसिंह]] तथा [[टोडरमल]] आदि अकबर के दरबारीगण कवि गंग के चाहने वाले थे। इनके दो छन्दों पर रीझकर रहीम ने 36 लाख रुपये दे दिए थे। रहीम की दानशीलता और विनम्रता से प्रभावित होकर गंग कवि ने एक बार उनसे यह दोहा कहा - : ''सीखे कहाँ नवाब जू, ऐसी दैनी दैन। : ''ज्यों-ज्यों कर ऊँचौं कियौं, त्यों-त्यों नीचे नैन॥ खानखाना ने बड़ी सरलता से दोहे में ही उतर दिया - : ''देनहार कोउ और है, देत रहत दिन-रैन। : ''लोग भरम हम पै करें, तासों नीचे नैन।।'' : : : : : : : : : : : : : : == रचनाएँ == गंग कवि, अकबर के दरबार में रहकर वे [[समस्या-पूर्ति|समस्याओं की पूर्ति]] किया करते थे। इनकी गंग छापधारी स्फुट रचनाएँ उपलब्ध हैं जिनमें प्रशस्तियाँ और हास्य व्यंग्य की चुभती उक्तियाँ हैं। गंग पदावली, गंगपचीसी और गंग रत्नावली नाम से इनकी रचनाएँ संगृहीत पायी जाती हैं। शृंगार, वीर आदि रसों की इनकी उक्तियाँ वाग्वैदग्ध्यपूर्ण एवं प्रभावकारी हैं। इनकी आलोचनात्मक एवं व्यंग्यपरक उक्तियाँ मार्मिक, निर्भीक और स्पष्ट हैं। '[[चंद छंद बरनन की महिमा]]' नाटक [[खड़ीबोली|खड़ी बोली]] का एक ग्रंथ भी इनका लिखा बताया जाता है पर इसमें अनेक विद्वानों को संदेह है। गंग की कविता अलंकार और शब्द वैचित्र्य से भरपूर है। साथ ही उसमें सरसता और मार्मिकता भी है। मुख्य ग्रंथ हैं -'गंग पदावली, 'गंग पचीसी' तथा 'गंग रत्नावली। [[भिखारीदास]]जी ने इनके विषय में कहा है- 'तुलसी गंग दुवौ भए, सुकविन में सरदार।' उनकी रचनाओं को शब्दों का सारल्य के साथ साथ वैचित्र्य, अलंकारों का प्रयोग और जीवन की व्याहारिकता अत्यन्त रसमय एवं अद्भुत बना देते हैं। एक बानगी देखिएः : ''तारों के तेज में चंद्र छिपै नहिं, सूर्य छिपै नहिं बादल छाये। : ''चंचल नारि के नैन छिपें नहिं, प्रीत छिपै नहिं पीठ दिखाये। : ''जंग छिड़े रजपूत छिपै नहिं, दाता छिपै नहिं याचक आये। : '' 'गंग' कहें सुन शाह अकब्बर कर्म छिपै न भभूत लगाये॥ कवि गंग द्वारा रचित एक और [[सवैया]] देखिये .. : ''माता कहे मेरो पूत सपूत बहिन कहे मेरो सुन्दर भैया। : ''बाप कहे मेरे कुल को है दीपक लोक लाज मेरी के है रखैया॥ : ''नारि कहे मेरे प्रानपती हैं उनकी मैं लेऊँ निसदिन ही बलैया। : ''कवि गंग कहे सुन शाह अकबर गाँठ में जिनकी है सफेद रुपैया॥ [[श्रेणी:हिन्दी कवि]] md0yaa1x1izwvy74ao69yy05fq7ir87 धौन, चम्पावत तहसील 0 269700 6598599 6597721 2026-08-13T13:06:28Z Rawat26 940965 ref added 6598599 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = धौन | native_name = Dhaun | type = गाँव | coordinates = {{coord|29|16|07|N|80|06|02|E|region:IN_type:city|display=inline,title}} | image_skyline = Entrance and Scenic View of Dhaun Village Uttarakhand.jpg | caption = चम्पावत में धौन गांव का प्रवेश द्वार | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = उत्तराखण्ड | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[चम्पावत ज़िला|चम्पावत]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = चम्पावत | area_total_km2 = 1.90 | population_total = 364 | population_as_of = 2011 | postal_code_type = पिन कोड | postal_code = 262523 }} '''धौन''' (Dhaun) भारत के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[चम्पावत ज़िला|चम्पावत जिले]] की चम्पावत तहसील में स्थित एक गाँव है।<ref name="Census2011">{{cite web |title=District Census Handbook: Champawat |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/1218 |publisher=Directorate of Census Operations, Uttarakhand |access-date=2026-08-09}}</ref> भारत सरकार की डिजिटल प्रणाली के अनुसार, इसका जनगणना ग्राम कोड 053869 है। यह कुमाऊँ मण्डल में [[राष्ट्रीय राजमार्ग 9 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 9]] (NH 09) के किनारे, चम्पावत के जिला मुख्यालय से लगभग 10 से 12 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है।<ref name="GovtWebsite">{{cite web |title=Official Website of Champawat District |url=https://champawat.nic.in/ |publisher=Government of Uttarakhand |access-date=2026-08-09}}</ref> == भूगोल और जलवायु == [[चित्र:Dhaun village landscape Champawat 2026.jpg|thumb|धौन, चम्पावत ज़िला]] धौन का कुल भौगोलिक क्षेत्रफल 190.21 हेक्टेयर (1.90 वर्ग किमी) है।<ref name="Census2011" /> उत्तराखण्ड के राजस्व रिकॉर्ड के अनुसार, यहाँ की भूमि मुख्य रूप से 'नाप' (निजी कृषि भूमि) और 'बेनाप' (पंचायत या राज्य के स्वामित्व वाली वन और चरागाह भूमि) में बांटी गई है। यह गाँव एक पहाड़ी ढलान पर स्थित है जहाँ सीढ़ीदार खेती की जाती है। === जलवायु === गाँव में मध्य हिमालयी (कुमाऊँ) क्षेत्र की विशेषता वाली समशीतोष्ण जलवायु पाई जाती है। गर्मियों और मानसून के मौसम में, औसत तापमान 22°C से 30°C के बीच रहता है, साथ ही पर्याप्त वर्षा होती है और घाटियों में अक्सर कोहरा रहता है। सर्दियों में, तापमान अक्सर गिरकर औसतन 4°C से 5°C तक पहुँच जाता है। यहाँ का कृषि चक्र मानसून पर अत्यधिक निर्भर है, क्योंकि यह क्षेत्र मुख्य रूप से वर्षा-आधारित है।<ref name="KVKChampawat">{{cite web |title=Champawat District Agriculture Contingency Plan |url=https://agricoop.nic.in/ |publisher=Krishi Vigyan Kendra (KVK) Champawat / Ministry of Agriculture & Farmers Welfare |access-date=2026-08-12}}</ref> == जनसांख्यिकी == 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार, धौन में 70 परिवारों में कुल 364 निवासी (184 पुरुष और 180 महिलाएँ) हैं। गाँव का औसत लिंगानुपात 978 महिलाएँ प्रति 1,000 पुरुष है, और बाल लिंगानुपात (0-6 वर्ष) 1,061 है, जो एक स्वस्थ जनसांख्यिकीय संतुलन को दर्शाता है।<ref name="Census2011" /> धौन की साक्षरता दर 81.42% है, जिसमें पुरुष साक्षरता 95.36% और महिला साक्षरता 66.90% है। कुल जनसंख्या में अनुसूचित जाति (SC) की हिस्सेदारी 23.90% है।<ref name="Census2011" /> === कार्यबल === कुल जनसंख्या में से 168 व्यक्ति (लगभग 46%) आर्थिक गतिविधियों में लगे हुए हैं। कार्यबल में 166 मुख्य कार्यशील (साल में छह महीने से अधिक कार्यरत) और 2 सीमांत कार्यशील शामिल हैं। मुख्य कार्यशीलों में, एक बड़ा बहुमत (122 व्यक्ति) काश्तकार हैं जो अपनी या साझा भूमि पर खेती करते हैं, जबकि पूरी तरह से दूसरों के खेतों में दैनिक मजदूरी पर निर्भर कोई पंजीकृत खेतिहर मजदूर नहीं है। शेष 196 व्यक्तियों को गैर-कार्यशील के रूप में वर्गीकृत किया गया है, जिसमें छात्र, बुजुर्ग और गृहिणियां शामिल हैं।<ref name="Census2011" /> == अर्थव्यवस्था और बुनियादी ढांचा == कृषि और पशुपालन धौन में प्राथमिक आर्थिक गतिविधियां हैं। राज्य सरकार की "एक जिला एक उत्पाद" (ODOP) पहल के तहत, यह गाँव और आसपास के क्षेत्र चम्पावत जिले में तेजपत्ता और मसालों की व्यावसायिक खेती के लिए एक प्रमुख केंद्र के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="GovtWebsite" /> === कृषि === धौन में खेती मुख्य रूप से पारंपरिक और सीढ़ीदार है। कृषि और बैंकिंग रिकॉर्ड के अनुसार, व्यापक नहर सिंचाई के अभाव के कारण 85% से 90% से अधिक कृषि योग्य भूमि वर्षा पर निर्भर है। पानी की कमी को दूर करने के लिए, वर्षा जल संचयन के लिए कृत्रिम तालाबों का तेजी से विकास किया जा रहा है।<ref name="SLBC">{{cite report |title=State Level Bankers' Committee (SLBC) Uttarakhand District Profile Champawat |publisher=SLBC Uttarakhand |date=2022}}</ref> स्थानीय फसल पैटर्न कुमाऊँ की पारंपरिक मिश्रित खेती प्रणाली का पालन करता है। प्राथमिक फसलों में अत्यधिक पौष्टिक, जलवायु-अनुकूल बाजरा जैसे मडुआ या रागी और झंगोरा (मदिरा) शामिल हैं। मिट्टी के नाइट्रोजन संतुलन को बनाए रखने के लिए, किसान काले सोयाबीन (भट्ट), गहत, उड़द और राजमा जैसी दालें उगाते हैं। इसके अतिरिक्त, खरीफ (मानसून) के मौसम में निचली घाटियों में चावल की खेती की जाती है, जबकि रबी (सर्दियों) में मुख्य फसलें गेहूं और जौ हैं।<ref name="KVKChampawat" /> === बुनियादी ढांचा === प्रधानमंत्री ग्राम सड़क योजना (PMGSY) के तहत क्षेत्र में सड़क के बुनियादी ढांचे का विकास किया गया है, जो धौन को दियूरी जैसी पड़ोसी बस्तियों से जोड़ता है। इसके अतिरिक्त, पंचायती राज मंत्रालय की ई-ग्रामस्वराज योजना के तहत, ग्राम पंचायत ने सौर ऊर्जा से चलने वाली स्ट्रीट लाइटें लगाई हैं और पर्यावरणीय स्वच्छता के लिए सोक पिट का निर्माण किया है। स्थानीय जल आपूर्ति पारंपरिक मीठे पानी के स्रोतों (नौला और धारा) के साथ-साथ जल जीवन मिशन के तहत स्थापित गुरुत्वाकर्षण-आधारित नल के पानी के कनेक्शन पर निर्भर करती है।<ref>{{cite web |title=eGramSwaraj Panchayat Progress & Development Portal |url=https://egramswaraj.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India |access-date=2026-08-11}}</ref> == शिक्षा और स्वास्थ्य == [[चित्र:Government_Inter_College_Dhaun_Champawat.jpg|thumb|right|राजकीय इंटर कॉलेज (जीआईसी धौन)]] गाँव में शैक्षणिक संस्थानों में एक सरकारी प्राथमिक विद्यालय (UDISE कोड: 051003053869) और राजकीय इंटर कॉलेज (GIC धौन) शामिल हैं। ग्रामीण शिक्षा को आधुनिक बनाने के लिए, सार्वजनिक क्षेत्र के उपक्रम THDC इंडिया लिमिटेड ने अपने कॉर्पोरेट सामाजिक उत्तरदायित्व (CSR) कार्यक्रम के तहत GIC धौन में स्मार्ट इंटरैक्टिव बोर्ड स्थापित किए हैं।<ref>{{cite web |title=School Directory UDISE+ |url=https://udiseplus.gov.in/ |publisher=Ministry of Education, Government of India |access-date=2026-08-11}}</ref><ref>{{cite web |title=THDC India Limited CSR Initiatives in Uttarakhand |url=https://thdc.co.in/ |publisher=THDC India Limited |access-date=2026-08-11}}</ref> उच्च शिक्षा के लिए, छात्र चम्पावत और लोहाघाट जैसे नजदीकी शहरों में जाते हैं। स्वास्थ्य सेवाएँ धौन में एक प्राथमिक एलोपैथिक औषधालय द्वारा समर्थित हैं। माध्यमिक और उन्नत चिकित्सा सुविधाओं के लिए चम्पावत के जिला अस्पताल का उपयोग किया जाता है।<ref name="GovtWebsite" /> == रुचि के स्थान == [[चित्र:Henry Waterfall Bettigaad Dhaun Champawat.jpg|thumb|right|धौन गांव के पास बेट्टीगाड़ में स्थित हेनरी वॉटरफॉल, जिसका नाम सर हेनरी रामसे के नाम पर रखा गया है।]] * '''हेनरी वॉटरफॉल:''' गाँव के पास NH 09 से लगभग 1 किमी दूर बेट्टीगाड़ में स्थित यह प्राकृतिक बारहमासी जलप्रपात लगभग 40 फीट (12 मीटर) की ऊंचाई से गिरता है। इसका नाम 19वीं सदी के कुमाऊँ के ब्रिटिश कमिश्नर सर हेनरी रामसे के नाम पर रखा गया था, और यह भूजल पुनर्भरण और इको-टूरिज्म के केंद्र के रूप में कार्य करता है।<ref name="GovtWebsite" /> * '''नौन चूल्हा मंदिर:''' धौन गाँव से लगभग 5 किमी ऊपर एक पर्वत चोटी पर स्थित एक प्राचीन मंदिर। यहाँ एक खड़ी चढ़ाई के माध्यम से पहुँचा जा सकता है, और यह मंदिर आसपास के हिमालयी परिदृश्य के मनोरम दृश्य प्रस्तुत करता है।<ref> विकास खण्ड चम्पावत, चतुर्थ राज्य वित्त आयोग (2021-22) प्रशासनिक अभिलेख: "नौन चूल्हा मेलास्थल विकास कार्य" (लागत ₹1.50 लाख), पंचायती राज विभाग, उत्तराखण्ड सरकार ।</ref><ref>{{cite web |title=eGramSwaraj Panchayat Progress & Development Portal |url=https://egramswaraj.gov.in/ |publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India |access-date=2026-08-11}}</ref> * '''तारकेश्वर मंदिर:''' पास के मुड़ियानी क्षेत्र (धौन से लगभग 6 किमी दूर) में दो नदियों के संगम पर स्थित एक प्राचीन शिव मंदिर। यह एक प्रमुख आध्यात्मिक स्थल है जहाँ आसपास के गाँवों के लोग आते हैं।<ref>{{cite news | title= महाभारतकालीन धर्म स्थलों से लेकर कत्यूर-चंद शासकों की धरोहरों से भरा है चंपावत, संरक्षण की जरूरत |url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-champawat-is-prosperousl-of-the-heritage-of-katyura-and-chand-rulers-and-also-mahabharata-religious-places-20866886.html |work=Dainik Jagran |date=12 October 2020 |language=hi}}</ref><ref name="GovtWebsite" /> == परिवहन == धौन NH 09 के किनारे स्थित है, जो चम्पावत (12 किमी), लोहाघाट (22 किमी) और टनकपुर (45 किमी) से सीधा सड़क संपर्क प्रदान करता है। इस मार्ग पर नियमित बस और साझा टैक्सी सेवाएँ संचालित होती हैं। * '''रेलवे:''' निकटतम रेलवे स्टेशन [[टनकपुर रेलवे स्टेशन]] है, जो लगभग 45 किमी दूर स्थित है। * '''हवाई अड्डा:''' निकटतम हवाई अड्डा [[पंतनगर विमानक्षेत्र|पंतनगर हवाई अड्डा]] है, जो गाँव से लगभग 170 किमी दूर स्थित है। == प्रशासन == गाँव का प्रशासन धौन रावल ग्राम पंचायत (LGD स्थानीय निकाय कोड: 22703) द्वारा किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=Local Government Directory (LGD) Details of Local Body |url=https://lgdirectory.gov.in/globalViewLocalBodyForCitizen.do |website=lgdirectory.gov.in |publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India |access-date=2026-08-11}}</ref> विशिष्ट ग्राम पहचान के लिए, धौन का ग्राम LGD कोड 53869 और 2011 की जनगणना कोड 053869 है।<ref>{{Cite web |title=Local Government Directory (LGD) Codes of Villages |url=https://lgdirectory.gov.in/globalviewvillage.do |website=lgdirectory.gov.in |publisher=Ministry of Panchayati Raj, Government of India |access-date=2026-08-11}}</ref> डाक सेवाएं पिन कोड 262523 के तहत धौन शाखा डाकघर द्वारा प्रदान की जाती हैं।<ref name="IndiaPost">{{cite web |title=Pin Code: DHAUN, CHAMPAWAT, UTTARAKHAND |url=https://www.indiapost.gov.in/ |publisher=India Post |access-date=2026-08-09}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} {{आधार}} [[श्रेणी:चम्पावत जिले के गाँव]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव]] fc6r8c0wvtghyb2y57w8foqxjtl7rxw 6598729 6598599 2026-08-14T03:10:48Z Rawat26 940965 main page return 6598729 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=सितंबर 2011}} {{ज्ञानसन्दूक भारत के क्षेत्र |type = गाँव |native_name = धौन, चम्पावत तहसील |district = [[चम्पावत]] |official_languages = [[हिन्दी]],[[संस्कृत]] |state_name = [[उत्तराखण्ड]] |website = www.uttara.gov.in |area_telephone = |postal_code = |climate = |precip = |temp_annual = |temp_winter = |temp_summer = |population_total = |population_as_of = |population_density = |leader_title_1 = |leader_name_1 = |established_date = }} '''धौन, चम्पावत तहसील''' में [[भारत]] के उत्तराखण्ड राज्य के अन्तर्गत [[कुमाऊँ मण्डल]] के [[चम्पावत]] जिले का एक गाँव है। [[चित्र:UttarakhandDistricts numbered hi.svg|thumb|200px|right|[[उत्तराखण्ड के जिले]]]] == इन्हें भी देखें == * [[उत्तराखण्ड के जिले]] * [[उत्तराखण्ड के नगर]] * [[कुमाऊँ मण्डल]] * [[गढ़वाल मण्डल]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20110426141241/http://bharat.gov.in/knowindia/st_uttaranchal.php उत्तराखण्ड - भारत सरकार के आधिकारिक पोर्टल पर] * [https://web.archive.org/web/20090427223735/http://gov.ua.nic.in/ उत्तराखण्ड सरकार का आधिकारिक जालपृष्ठ] {{अंग्रेज़ी चिह्न}} * [https://web.archive.org/web/20101021084948/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/st_ut01.htm उत्तराखण्ड] (उत्तराखण्ड के बारे में विस्तृत एवं प्रामाणिक जानकारी) * [https://web.archive.org/web/20100720084536/http://uttrakrishiprabha.com/wps/portal/!ut/p/kcxml/04_Sj9SPykssy0xPLMnMz0vM0Y_QjzKLN4h38wHJgFjGpvqRqCKOcIEgfW99X4_83FT9AP2C3NCIckdHRQBfKjl9/delta/base64xml/L3dJdyEvd0ZNQUFzQUMvNElVRS82XzBfTUI! उत्तरा कृषि प्रभा] {{उत्तराखण्ड}} [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के गाँव|धौन, चम्पावत तहसील]] [[श्रेणी:चम्पावत जिला|धौन, चम्पावत तहसील]] {{भारत के गाँव आधार}} 2lhjsdurc5259p6m2mtxaptikkyzth5 मातृवंश समूह ऍफ़ 0 381439 6598874 4946760 2026-08-14T11:19:25Z Tvpuppy 858229 Replace image 6598874 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Hosokawa family 1957.jpg|right|thumb|200px|जापान के कुछ लोग मातृवंश समूह ऍफ़ के वंशज होते हैं]] मनुष्यों की [[आनुवंशिकी]] (यानि जॅनॅटिक्स) में '''मातृवंश समूह ऍफ़''' या '''माइटोकांड्रिया-[[डी॰एन॰ए॰]] हैपलोग्रुप F''' एक [[मातृवंश समूह]] है। यह मातृवंश समूह [[जापान]], पूर्वी [[चीन]] और [[दक्षिण पूर्वी एशिया]] में मिलता है।<ref>{{Cite web |url=http://www.ianlogan.co.uk/discussion/hap_F.htm |title=Haplogroup F |access-date=23 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724103806/http://www.ianlogan.co.uk/discussion/hap_F.htm |archive-date=24 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> अनुमान है के जिस स्त्री से यह मातृवंश शुरू हुआ वह आज से लगभग ४३,००० वर्ष पहले पूर्वी एशिया की निवासी थी।<ref name="soares">{{cite journal|title=Correcting for Purifying Selection: An Improved Human Mitochondrial Molecular Clock|year=2009|url=http://www.cell.com/AJHG/abstract/S0002-9297(09)00163-3|doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001|pmid=19500773|last1=Soares|first1=P|last2=Ermini|first2=L|last3=Thomson|first3=N|last4=Mormina|first4=M|last5=Rito|first5=T|last6=Röhl|first6=A|last7=Salas|first7=A|last8=Oppenheimer|first8=S|last9=MacAulay|first9=V|volume=84|issue=6|pages=740–59|pmc=2694979|journal=American journal of human genetics|access-date=23 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110129174348/http://www.cell.com/AJHG/abstract/S0002-9297(09)00163-3|archive-date=29 जनवरी 2011|url-status=dead}}</ref> ध्यान दें के कभी-कभी मातृवंशों और पितृवंशों के नाम मिलते-जुलते होते हैं (जैसे की [[पितृवंश समूह ऍफ़]] और मातृवंश समूह ऍफ़), लेकिन यह केवल एक इत्तेफ़ाक ही है - इनका आपस में कोई सम्बन्ध नहीं है। == अन्य भाषाओँ में == [[अंग्रेज़ी]] में "वंश समूह" को "हैपलोग्रुप" (haplogroup), "पितृवंश समूह" को "वाए क्रोमोज़ोम हैपलोग्रुप" (Y-chromosome haplogroup) और "मातृवंश समूह" को "एम॰टी॰डी॰एन॰ए॰ हैपलोग्रुप" (mtDNA haplogroup) कहते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[मनुष्य मातृवंश समूह]] * [[वंश समूह]] == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:वंश समूह]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] t2yxc6ux210xxx854eohwf0x6qnlawu ग्लोनास 0 381549 6598667 6452572 2026-08-13T20:28:15Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598667 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Glonass.gif|thumb|ग्लोनास]] '''ग्लोनास (GLONASS)''' ({{lang-ru|ГЛОНАСС}}<ref>{{lang-rus|'''ГЛО'''ба́льная '''НА'''вигацио́нная '''С'''пу́тниковая '''С'''исте́ма|'''GLO'''bal'naya '''NA'''vigatsionnaya '''S'''putnikovaya '''S'''istema}}; "'''ग्लो''' बल '''ने''' विएशन '''से''' टेलाईट '''सि''' स्टम"</ref>, {{IPA-ru|ɡlɐˈnas|IPA}}), रूसी अंतरिक्ष बल द्वारा [[रूस|रूसी]] सरकार के लिए संचालित एक रेडियो-आधारित [[उपग्रह नौवहन प्रणाली|उपग्रह नौवहन]] (नेविगेशन) प्रणाली है। यह [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] की [[ग्लोबल पोजीशनिंग प्रणाली|वैश्विक स्थिति निर्धारण प्रणाली]] (जीपीएस), चीन की कम्पास नेविगेशन प्रणाली और [[यूरोपीय संघ]] (ई.यू.) की योजनाबद्ध गैलीलियो स्थिति निर्धारण प्रणाली और भारत की भारतीय क्षेत्रीय नौवहन (नेविगेशनल) उपग्रह प्रणाली की एक वैकल्पिक और पूरक प्रणाली है। ग्लोनास के विकास का आरम्भ 1976 में [[सोवियत संघ]] में हुआ था। 12 अक्टूबर 1982 से लेकर 1995 तक, कई रॉकेट प्रक्षेपणों के माध्यम से इस प्रणाली में पर्याप्त मात्रा में उपग्रहों को शामिल किया गया। लेकिन दुर्भाग्यवश इसके बाद रूसी अर्थ व्यवस्था चरमरा गयी और इस प्रणाली की स्थिति भी कमजोर हो गई। 2000 के दशक के आरम्भ में [[व्लादिमीर पुतिन]] की अध्यक्षता में इस प्रणाली की बहाली को एक शीर्ष सरकारी वरीयता प्रदान की गई और वित्तपोषण में पर्याप्त वृद्धि की गई। फ़िलहाल ग्लोनास रूसी संघीय अंतरिक्ष एजेंसी का सबसे महंगा कार्यक्रम है जिसमें 2010 के इसके बजट का एक तिहाई हिस्सा खर्च हो गया था। 2010 तक ग्लोनास ने [[रूस|रूसी]] प्रदेश के लगभग 100% हिस्सों को कवर करने की क्षमता हासिल कर लि थी। फरवरी 2011 तक उपग्रह समूह में 22 संचालनीय उपग्रह थे जो लगातार वैश्विक कवरेज प्रदान करने के लिए आवश्यक 24 उपग्रहों की दृष्टि से कम था और 2011 के दौरान इस कमी के पूरा होने की उम्मीद है। ग्लोनास उपग्रहों की डिजाइनों को कई बार नवीकृत किया गया है जिसका सबसे नवीनतम संस्करण ग्लोनास-के (GLONASS-K) है। == इतिहास == === 1970-1979: स्थापना और डिजाइन === [[सोवियत संघ]] की प्रथम उपग्रह आधारित रेडियो नेविगेशन प्रणाली त्सिक्लोन थी जिसका मकसद बैलिस्टिक मिसाइल पनडुब्बियों को सटीक स्थिति निर्धारण का तरीका प्रदान करना था। 1967 और 1978 के बीच 31 त्सिक्लोन उपग्रहों का प्रक्षेपण किया गया। इस प्रणाली की मुख्य समस्या यह थी कि स्थिर या धीमी गति से चलने वाले जहाज़ों के अत्यधिक सटीक होने के बावजूद, किसी स्थिति का निर्धारण करने के लिए प्रापक स्टेशन द्वारा कई घंटे अवलोकन करना पड़ता था जिसकी वजह से यह कई नेविगेशन प्रयोजनों के लिए और बैलिस्टिक मिसाइलों की नई पीढ़ी के मार्गदर्शन के लिए अनुपयोगी साबित हुआ।<ref name="astronautix_tsiklon">{{cite web|url=http://www.astronautix.com/craft/tsiklon.htm|title=Tsiklon|publisher=Encyclopedia Astronautica|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628182723/http://www.astronautix.com/craft/tsiklon.htm|archive-date=28 जून 2011|url-status=dead}}</ref> 1968-1969 में, नौसेना के साथ-साथ वायु, थल और अंतरिक्ष बलों की भी सहायता करने वाली एक नई नेविगेशन प्रणाली की कल्पना की गई। औपचारिक आवश्यकताओं को 1970 में पूरा किया गया; सरकार ने "एकीकृत अंतरिक्ष नेविगेशन प्रणाली" का विकास शुरू करने का फैसला किया।<ref name="astronautix_glonass">{{cite web|url=http://www.astronautix.com/craft/glonass.htm|title=Glonass|publisher=Encyclopedia Astronautica|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129132654/http://astronautix.com/craft/glonass.htm|archive-date=29 नवंबर 2010|url-status=dead}}</ref> ग्लोनास का डिजाइन तैयार करने का काम क्रास्नोयार्स्क-26 शहर में एनपीओ पीएम के युवा विशेषज्ञों के एक समूह को सौंपा गया (जिसे आज जेलेज़नोगोर्स्क के नाम से जाना जाता है). व्लादिमीर चेरेमिसिन के नेतृत्व में उन्होंने कई प्रस्ताव विकसित किए जिसमें से संस्थान के निदेशक ग्रिगोरी चेर्निवस्की ने अंतिम प्रस्ताव का चयन किया। इस काम को 1970 के दशक के अंतिम दौर में पूरा किया गया; इस प्रणाली में मध्यम वृत्ताकार कक्ष में 20,000 किमी की ऊंचाई पर संचालित होने वाले 24 उपग्रह शामिल होंगे। यह प्रणाली 4 उपग्रहों से प्राप्त संकेतों के आधार पर प्रापक स्टेशन की स्थिति का तुरंत पता लगाने में सक्षम होगी और वस्तु की गति और दिशा का भी खुलासा करने में सक्षम होगी। भारी-उत्तोलक प्रोटोन रॉकेट पर इन उपग्रहों में से एक बार में तीन उपग्रहों को छोड़ा जाएगा. कार्यक्रम के लिए अधिक संख्या में उपग्रहों की जरूरत को देखते हुए एनपीओ पीएम उपग्रहों के निर्माण का काम ओम्स्क के पीओ पोलियोट को सौंप दिया गया जिनके पास बेहतर उत्पादन क्षमता थी।<ref name="iss_glonass_history">{{cite web|url=http://www.iss-reshetnev.com/images/File/magazin/2007/m2-screen_en.pdf|title=Start of GLONASS|publisher=ISS Reshetnev|date=2007|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063606/http://www.iss-reshetnev.com/images/File/magazin/2007/m2-screen_en.pdf|archive-date=13 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="iss_magazine8">{{cite web|url=http://www.iss-reshetnev.com/images/File/magazin/2009/m8-screen_en.pdf|title=Satellite Navigation of the 21th Century|publisher=ISS Reshetnev|date=2009|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121215653/http://www.iss-reshetnev.com/images/File/magazin/2009/m8-screen_en.pdf|archive-date=21 नवंबर 2010|url-status=dead}}</ref> शुरू में ग्लोनास को 65 मी तक की सटीकता के लिए डिजाइन किया गया था लेकिन वास्तव में असैनिक संकेत में इसकी सटीकता 20 मी और सैन्य संकेत में 10 मी थी।<ref name="harvey_military">{{cite book|last=Harvey|first=Brian|title=The Rebirth of the Russian Space Program|url=https://archive.org/details/rebirthofrussian0000harv|publisher=स्प्रिंगर|location=Germany|date=2007|edition=1st|chapter=Military programs|isbn=9780387713540}}</ref> पहली पीढ़ी के ग्लोनास उपग्रहों की लम्बाई 7.8 मीटर, चौड़ाई 7.2 मी और द्रव्यमान 1260 किलो था जिनमें उनके सौर पैनलों की माप भी शामिल था।<ref name="harvey_military"/> === 1980-1995: पूर्ण कक्षीय उपग्रह समूह की प्राप्ति === 1980 के दशक के आरंभिक दौर में एनपीओ पीएम को जमीनी परीक्षण के लिए पीओ पोलियोट से पहले प्रोटोटाइप उपग्रहों की प्राप्ति हुई। अधिकांश निर्मित हिस्सों की गुणवत्ता का स्तर निम्न था जिसकी वजह से एनपीओ पीएम के इंजीनियरों को काफी हद तक उन्हें फिर से डिजाइन करना पड़ा जिसके फलस्वरूप इनके प्रदर्शन में देर हो गई।<ref name="iss_glonass_history"/> 12 अक्टूबर 1982 में कॉसमॉस-1413, कॉसमॉस-1414 और कॉसमॉस-1415 नामक तीन उपग्रहों को एक प्रोटोन रॉकेट के माध्यम से प्रक्षेपित किया गया। प्रक्षेपण के समय प्रत्याशित तीन उपग्रहों के बजाय केवल एक ग्लोनास उपग्रह तैयार होने की वजह से इसे दो नकली उपग्रहों के साथ प्रक्षेपित करने का फैसला किया गया। अमेरिकी मीडिया ने अपनी खबर में इस घटना को एक उपग्रह और "दो गुप्त वस्तुओं" का प्रक्षेपण बताया। काफी समय तक अमेरिकियों को उन "वस्तुओं" की प्रकृति का पता नहीं चल सका। सोवियत संघ टेलीग्राफ एजेंसी (टीएएसएस) ने इस प्रक्षेपण को कवर करते हुए ग्लोनास को एक ऐसी प्रणाली बताया जिसे "सोवियत संघ के असैनिक उड्डयन विमान, नौसेना परिवहन और मछली पकड़ने के लिए इस्तेमाल किए जाने वाले नावों की स्थिति का पता लगाने के लिए बनाया गया था".<ref name="iss_glonass_history"/> 1982 से अप्रैल 1991 तक [[सोवियत संघ]] ने कुल मिलाकर 43 ग्लोनास संबंधी उपग्रहों और पांच परीक्षण उपग्रहों का सफल प्रक्षेपण किया। 1991 में [[सोवियत संघ का विघटन|सोवियत संघ के विघटन]] के समय दो विमानों में बारह क्रियाशील ग्लोनास उपग्रहों का संचालन किया जा रहा था जो प्रणाली के सीमित उपयोग के लिए (देश के सम्पूर्ण प्रदेशों को कवर करने के लिए 18 उपग्रहों की जरूरत थी) काफी था। रूसी संघ ने उपग्रह समूह का नियंत्रण अपने हाथ में ले लिया और इसका विकास जारी रखा। <ref name="iss_magazine8"/> 1993 में इस प्रणाली को औपचारिक रूप से संचालनशील घोषित किया गया<ref name="rian_made_available"/> जिसमें अब 12 उपग्रह थे और दिसंबर 1995 में उपग्रह समूह को आखिरकार इसकी इष्टतम स्थिति में लाया गया जिसमें 24 संचालनशील उपग्रह शामिल थे। इसने ग्लोनास की परिशुद्धता को अमेरिकी जीपीएस प्रणाली के बराबर लाकर खड़ा कर दिया जिसने दो साल पहले सम्पूर्ण संचालन क्षमता हासिल की थी।<ref name="iss_magazine8"/> === 1996-1999: आर्थिक संकट और जीर्णावस्था में पहुंचना === पहली पीढ़ी के उपग्रहों में से प्रत्येक उपग्रह 3 साल तक संचालित होने की वजह से इस प्रणाली को सम्पूर्ण क्षमता को बरकरार रखने के लिए 24 उपग्रहों के पूरे नेटवर्क का रखरखाव करने के लिए हर साल दो प्रक्षेपणों की जरूरत थी। हालांकि, 1989-1999 की आर्थिक रूप से संकट के समय अंतरिक्ष कार्यक्रम के वित्तपोषण के 80 प्रतिशत की कटौती कर दी गई और उसके बाद रूस इस प्रक्षेपण दर का खर्च उठाने में खुद को अक्षम पाया। दिसंबर 1995 में पूरा समर्थन मिलने के बाद दिसंबर 1999 तक कोई अतिरिक्त प्रक्षेपण नहीं किया गया। नतीजतन 2001 में उपग्रह समूह में क्रियाशील उपग्रहों की संख्या घटकर 6 रह गई। विसैन्यीकरण की प्रस्तावना के रूप में कार्यक्रम की जिम्मेदारी को रक्षा मंत्रालय से लेकर रूस की असैनिक अंतरिक्ष एजेंसी रोस्कॉसमॉस को सौंप दी गई।<ref name="harvey_military"/> === 2000-2007: नवीन प्रयास और आधुनिकीकरण === [[चित्र:Putin Glonass navigator.jpg|thumb|right|ग्लोनास कार नेविगेशन डिवाइस के साथ राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन.राष्ट्रपति के रूप में पुतिन ने ग्लोनास के विकास के लिए विशेष ध्यान दिया.]] 2000 के दशक के शुरूआती दौर में [[व्लादिमीर पुतिन]] की अध्यक्षता में रूसी अर्थव्यवस्था में सुधार हुआ और राज्य के वित्त में काफी सुधार हुआ। खुद पुतिन ने ग्लोनास में खास दिलचस्पी ली<ref name="harvey_military"/> और इस प्रणाली की बहाली को सरकार की शीर्ष वरीयताओं में से एक बना दिया गया।<ref name="moskvitch">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8595704.stm|title=Glonass: Has Russia's sat-nav system come of age?|publisher=बीबीसी न्यूज़|date=2010-04-02|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://archive.today/20120913/http://news.bbc.co.uk/2/hi/8595704.stm|archive-date=13 सितंबर 2012|url-status=live}}</ref> इस प्रयोजन के लिए अगस्त 2001 को संघीय लक्ष्यित कार्यक्रम "वैश्विक नेविगेशन प्रणाली" 2002-2011 (सरकार निर्णय संख्या 587) का शुभारंभ किया गया। इस कार्यक्रम का बजट 420 मिलियन डॉलर था<ref>{{Cite web |url=http://rt.com/news/sci-tech/glonass-wants-system-gps/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110213050452/http://rt.com/news/sci-tech/glonass-wants-system-gps/ |archive-date=13 फ़रवरी 2011 |url-status=live }}</ref> और इसका उद्देश्य 2009 तक सम्पूर्ण उपग्रह समूह को बहाल करना था। 10 दिसम्बर 2003 को दूसरी पीढ़ी के उपग्रह डिजाइन ग्लोनास-एम को पहली बार प्रक्षेपित किया गया। इसका द्रव्यमान आधारभूत ग्लोनास की तुलना में थोड़ा अधिक था जिसका वजन 1415 किलो था लेकिन इसका जीवन काल मूल उपग्रह की तुलना में दुगना था जिससे आवश्यक प्रतिस्थापन दर में 50 प्रतिशत की कमी देखी गई। नए उपग्रह में भी दो अतिरिक्त असैनिक संकेतों को प्रसारित करने की क्षमता और बेहतर सटीकता थी। 2006 में रक्षा मंत्री सर्गेई इवानोव ने उन संकेतों में से एक संकेत (30 मी की सटीकता के साथ) को नागरिक उपयोगकर्ताओं के लिए उपलब्ध कराने का आदेश दिया। हालांकि पुतिन इससे संतुष्ट नहीं थे और उनकी मांग की थी कि सम्पूर्ण प्रणाली को पूरी तरह से सभी के लिए उपलब्ध कराया जाना चाहिए। नतीजतन, 18 मई 2007 को सभी प्रतिबन्ध हटा लिए गए।<ref name="rian_made_available"/><ref name="rian_2006">{{cite news|url=http://en.rian.ru/russia/20061113/55588641.html|title=Russia to lift Glonass restrictions for accurate civilian use|publisher=RIA Novosti|date=2006-11-13|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127034338/http://en.rian.ru/russia/20061113/55588641.html|archive-date=27 नवंबर 2011|url-status=dead}}</ref> 10 मी की परिशुद्धता वाली सटीक और पहली मात्र-सैन्य संकेत को उसके बाद से असैनिक उपयोगकर्ताओं के लिए मुफ्त उपलब्ध करा दिया गया है। 2000 के पहले दशक के मध्य में रूसी अर्थव्यवस्था में आने वाली तेजी के परिणामस्वरूप देश के अंतरिक्ष बजट में काफी वृद्धि हुई। 2007 में ग्लोनास कार्यक्रम के वित्तपोषण में काफी वृद्धि हुई; इसका बजट दोगुना से भी अधिक हो गया। 2006 में ग्लोनास को संघीय बजट से 181 मिलियन डॉलर मिलने के बावजूद 2007 में इस राशि को बढ़ाकर 380 मिलियन डॉलर कर दिया गया।<ref name="rian_made_available">{{cite news|url=http://en.rian.ru/science/20070518/65725503.html|title=Putin makes Glonass navigation system free for customers - 1|publisher=RIA Novosti|date=2007-05-18|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://archive.today/20120913/http://en.rian.ru/science/20070518/65725503.html|archive-date=13 सितंबर 2012|url-status=live}}</ref> अंत में 2001–2011 के दौरान इस कार्यक्रम पर 140.1 बिलियन रबल (4.7 बिलियन डॉलर) खर्च किया गया जो रोस्कॉसमॉस की सबसे बड़ी परियोजना बन गई और जिसमें इसके 2010 के बजट के 84.5 बिलियन रबल का एक तिहाई खर्च हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://rbth.ru/articles/2010/12/07/glonass_hits_a_snag05184.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110712174101/http://rbth.ru/articles/2010/12/07/glonass_hits_a_snag05184.html |archive-date=12 जुलाई 2011 |url-status=dead }}</ref> === 2008-2011: सम्पूर्ण क्षमता की बहाली === जून 2008 में इस प्रणाली में 16 उपग्रह थे जिनमें से 12 उपग्रह उस समय पूरी तरह से काम कर रहे थे। इस समय रोस्कॉसमॉस का उद्देश्य पहले योजनाबद्ध समय सीमा से एक साल बाद 2010 तक कक्षा में 24 उपग्रहों का एक सम्पूर्ण उपग्रह समूह स्थापित करना था।<ref name="rian_june2008">{{cite news|url=http://en.rian.ru/russia/20080607/109483418.html|title=Russia's Glonass satellite system to be fully operational in 2010|publisher=RIA Novosti|date=2008-06-07|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127031857/http://en.rian.ru/russia/20080607/109483418.html|archive-date=27 नवंबर 2011|url-status=dead}}</ref> एक घरेलू, स्वतंत्र उपग्रह नेविगेशन प्रणाली होने का सैन्य महत्व अगस्त 2008 में होने वाले 2008 दक्षिण ओसेशिया युद्ध के दौरान समझ में आया: शत्रुता के दौरान अमेरिकी जीपीएस प्रणाली क्षेत्र में पूरी तरह से छा गई थी।<ref name="mcdermott">{{cite web|url=http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/09spring/mcdermott.pdf|title=Russia's Conventional Armed Forces and the Georgian War|last=McDermott|first=Roger|year=2009|publisher=US Army War College|accessdate=2009-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110615154534/http://www.carlisle.army.mil/usawc/parameters/09spring/mcdermott.pdf|archivedate=15 जून 2011|url-status=live}}</ref> सितम्बर 2008 में प्रधानमंत्री [[व्लादिमीर पुतिन]] ने संघीय बजट से ग्लोनास को अतिरिक्त 67 बिलियन रबल (2.6 बिलियन अमेरिकी डॉलर) आवंटित करने के लिए एक डिक्री पर हस्ताक्षर किया।<ref name="rian_september2008">{{cite news|urlhttp://en.rian.ru/russia/20080912/116749330.html|title=Putin orders additional $2.6 bln on Glonass development|publisher=RIA Novosti|date=2008-09-12}}</ref> ==== वाणिज्यिक उपयोग को प्रोत्साहन ==== हालांकि ग्लोनास उपग्रह समूह वैश्विक कवरेज के निकट पहुँच रहा है लेकिन इसका वाणिज्यीकरण खास तौर पर उपयोगकर्ता खंड का विकास अमेरिकी जीपीएस प्रणाली की तुलना में पीछे है। उदाहरण के लिए कारों के लिए पहला वाणिज्यिक रूसी निर्मित ग्लोनास नेविगेशन उपकरण ग्लोस्पेस एसजीके-70 को 2007 में प्रस्तुत किया गया था लेकिन यह इसी के समान जीपीएस रिसीवरों की तुलना में बहुत बड़ा और काफी महंगा था।<ref name="moskvitch"/> 2010 के अंतिम दौर में बाजार में बस कुछ मुट्ठी भर ग्लोनास रिसीवर उपलब्ध थे और उनमें से बहुत कम साधारण उपभोक्ताओं के लिए बने थे। इसकी स्थिति में सुधार लाने के लिए रूसी सरकार सक्रिय रूप से नागरिक उपयोग के लिए ग्लोनास को बढ़ावा दे रही है।<ref name="rt_dec2010">{{cite news|url=http://rt.com/news/sci-tech/glonass-wants-system-gps/|title=Glonass still wants to be “the other guy in the sky”|publisher=Russia Today|date=2010-12-07|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213050452/http://rt.com/news/sci-tech/glonass-wants-system-gps/|archive-date=13 फ़रवरी 2011|url-status=live}}</ref> उपयोगकर्ता खंड के विकास में सुधार करने के लिए 11 अगस्त 2010 को सर्गेई इवानोव ने ग्लोनास के साथ संगत रहने तक [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल फोन]] सहित सभी जीपीएस क्षम्य उपकरणों पर तब तक 25% आयात शुल्क लगाने की योजना की घोषणा की। इसके साथ ही साथ सरकार रूस में सभी कार निर्माताओं को 2011 से ग्लोनास युक्त कार बनाने के लिए मजबूर करने की योजना बना रही है। इससे रूस में कार संयोजन केन्द्रों वाली फोर्ड और टोयोटा जैसी विदेशी ब्रांड वाली कंपनियों सहित सभी कार निर्माता कंपनियां प्रभावित होंगी.<ref>{{cite news |url=http://top.rbc.ru/economics/27/10/2010/488865.shtml |language=ru |title=Сотовые и навигаторы без ГЛОНАСС обложат пошлиной в 25% |trans-title=Non-GLONASS-capable mobiles and satnavs will incur 25% duty |publisher=RBC |date=2010-10-27 |accessdate=2010-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028114025/http://top.rbc.ru/economics/27/10/2010/488865.shtml |archive-date=28 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> एसटी-एरिक्सन,<ref>{{Cite web |url=http://www.stericsson.com/subclass/1338.jsp |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अप्रैल 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101223053719/http://stericsson.com/subclass/1338.jsp |archive-date=23 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> ब्रॉडकॉम<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcom.com/press/release.php?id=s548720 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 अप्रैल 2011 |archive-url=https://archive.today/20120903/http://www.broadcom.com/press/release.php?id=s548720 |archive-date=3 सितंबर 2012 |url-status=dead }}</ref> और क्वालकॉम जैसी प्रमुख विक्रेता कंपनियों के सभी वर्तमान जीपीएस और फोन बेसबैंड चिप जीपीएस के संयोजन के साथ ग्लोनास का समर्थन करते हैं। किसी भी आयात प्रतिबन्ध से बहुत कम परिवर्तन होने की सम्भावना है क्योंकि दुनिया भर में भेजे जाने वाले अधिकांश उपकरण बहुत जल्द ग्लोनास का समर्थन करेंगे। ==== उपग्रह समूह का सम्पूरण ==== 2010 में उपग्रह समूह को सम्पूर्ण आकार प्रदान करने के रूसी उद्देश्य को एक झटके का सामना करना पड़ा जब दिसंबर 2010 में तीन ग्लोनास-एम उपग्रहों का प्रक्षेपण विफल हो गया। खुद प्रोटोन-एम रॉकेट ने दोषरहित तरीके से प्रदर्शन किया था लेकिन ऊपरी स्तर ब्लोक डीएम3 (एक नया संस्करण जो अपनी पहली उड़ान भरने वाली थी) में सेंसर की विफलता की वजह से बहुत ज्यादा ईंधन भर दिया गया था। नतीजतन ऊपरी स्तर और तीन उपग्रह [[प्रशान्त महासागर|प्रशांत महासागर]] में दुर्घटनाग्रस्त हो गए। कोमेर्संट के अनुमान के मुताबिक इस प्रक्षेपण विफलता की वजह से 160 मिलियन डॉलर का नुकसान हुआ था।<ref name="rbth_glonass">{{cite news|url=http://rbth.ru/articles/2010/12/07/glonass_hits_a_snag05184.html|title=GLONASS hits a snag|publisher=Kommersant|date=2010-12-07|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712174101/http://rbth.ru/articles/2010/12/07/glonass_hits_a_snag05184.html|archive-date=12 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref> रूसी राष्ट्रपति [[दिमित्री मेदवेदेव]] ने सम्पूर्ण कार्यक्रम का सम्पूर्ण लेखापरीक्षण और इस विफलता की छानबीन करने का आदेश दिया। <ref name="Fred Weir">{{cite news | last= Weir | first= Fred | url= http://www.csmonitor.com/World/Europe/2010/1206/Russia-s-2-billion-project-to-rival-America-s-GPS-suffers-setback | title= Russia's $2 billion project to rival America's GPS suffers setback | publisher= [[Christian Science Monitor]] | date= December 6, 2010 | accessdate= | archive-url= https://web.archive.org/web/20110304051242/http://www.csmonitor.com/World/Europe/2010/1206/Russia-s-2-billion-project-to-rival-America-s-GPS-suffers-setback | archive-date= 4 मार्च 2011 | url-status= live }}</ref> इस दुर्घटना के बाद रोस्कॉसमॉस ने दो आरक्षित उपग्रहों को सक्रिय किया और खास तौर पर मूल रूप से योजनाबद्ध परीक्षण के बजाय क्रियाशील उपग्रह समूह के हिस्से के रूप में फरवरी 2011 में प्रक्षेपित करने के लिए पहला बेहतर ग्लोनास-के उपग्रह बनाने का फैसला किया। इससे उपग्रहों की कुल संख्या 23 हो जाएगा जो लगभग सारी दुनिया का कवरेज प्राप्त होगा। दूसरा ग्लोनास-के तीन से चार महीने के भीतर तैयार हो जाएगा.<ref>{{cite news | last= Perminov | first= Anatoly | url= http://www.federalspace.ru/main.php?id=2&nid=14109 | title= Interview of Anatoly Perminov to the Izvestia Newspaper (in Russian) | publisher= Roscosmos | date= December 7, 2010 | accessdate= | archive-url= https://web.archive.org/web/20120319060342/http://www.federalspace.ru/main.php?id=2&nid=14109 | archive-date= 19 मार्च 2012 | url-status= dead }}</ref> 2010 में राष्ट्रपति दिमित्री मेदवेदेव ने सरकार को 2012 से 2020 तक ग्लोनास के लिए एक नए संघीय लक्ष्यित कार्यक्रम तैयार करने का आदेश दिया। 2001 के मूल कार्यक्रम को 2011 में समाप्त करने के लिए अनुसूचित किया गया है।<ref name="rbth_glonass"/> == प्रणाली विवरण == ग्लोनास एक वैश्विक उपग्रह नेविगेशन प्रणाली है जो सैन्य और असैनिक उपयोगकर्ताओं की वास्तविक स्थित और वेग का पता लगाती है। उपग्रहों को 64.8 डिग्री झुकाव और 11 घंटे 15 मिनट की अवधि के साथ 19100 किमी ऊँचाई पर मध्य वृत्ताकार कक्षा में स्थापित किया गया है।<ref name="ato_glonass"/><ref name="federal_targeted_program_2002">{{cite web|url=http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA484380|title=The Global Navigation System GLONASS: Development and Usage in the 21th Century|publisher=34th Annual Precise Time and Time Interval (PTTI) Meeting|date=2002|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121201201715/http://www.dtic.mil/cgi-bin/GetTRDoc?Location=U2&doc=GetTRDoc.pdf&AD=ADA484380|archive-date=1 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> 'ग्लोनास की कक्षा इसे खास तौर पर उत्तरी अक्षांश में इस्तेमाल के लिए अनुकूल बनाती है जहाँ जीपीएस संकेत मिलने में तकलीफ हो सकती है।<ref name="harvey_military"/><ref name="moskvitch"/> इन उपग्रह समूहों को तीन कक्षीय तलों में संचालित किया जाता है जिनमें से प्रत्येक तल में बराबर दूरी पर स्थित 8 उपग्रह हैं।<ref name="federal_targeted_program_2002"/> वैश्विक कवरेज वाले एक सम्पूर्ण क्रियाशील उपग्रह समूह में 24 उपग्रह हैं जबकि रूसी प्रदेशों को कवर करने के लिए 18 उपग्रहों की जरूरत है। किसी स्थिति का पता लगाने के लिए रिसीवर को कम से काम चार उपग्रहों की सीमा में होना चाहिए जिनमें से तीन उपग्रहों का इस्तेमाल उपयोगकर्ता की स्थिति का पता लगाने के लिए और चौथे उपग्रह का इस्तेमाल रिसीवर और तीन अन्य [[अंतरिक्ष यान]] की घड़ियों के साथ तालमेल बैठाने के लिए किया जाएगा.<ref name="ato_glonass"/> === उपग्रह === ग्लोनास कार्यक्रम का मुख्य ठेकेदार ज्वाइंट स्टॉक कंपनी रेशेटनेव इन्फॉर्मेशन सैटेलाइट सिस्टम्स (जिसे पहले एनपीओ-पीएम कहा जाता है) है। जेलेज़नोगोर्स्क में स्थित इस कंपनी ने अंतरिक्ष उपकरण इंजीनियरिंग संस्थान ([[:ru:РНИИ КП]]) और रूसी रेडियो नेविगेशन एवं समय संस्थान के सहयोग से सभी ग्लोनास उपग्रहों को डिजाइन किया है। उपग्रहों के धारावाहिक उत्पादन का काम ओम्स्क स्थित कंपनी पीसी पोलियोट ने पूरा किया है। विकास के तीन दशकों में उपग्रह की डिजाइन में कई बार सुधार किए गए हैं और इन्हें तीन पीढ़ियों: मूल ग्लोनास (1982 से), ग्लोनास-एम (2003 से) और ग्लोनास-के (2011 से) में बांटा जा सकता है। प्रत्येक ग्लोनास उपग्रह को एक जीआरएयू पदनाम 11एफ654 मिला है और उनमें से प्रत्येक को सैन्य "कॉसमॉस-एनएनएनएन" पदनाम भी मिला है।<ref>''उरागन'', रूसी अंतरिक्ष वेब</ref> ==== पहली पीढ़ी ==== वास्तव में पहली पीढ़ी के ग्लोनास (जिसे यूरेगन भी कहा जाता है) उपग्रहों में से सभी 3 अक्षीय स्थिर वाहन थे जिनका वजन आम तौर पर 1250 किलो था और उपग्रह समूह के भीतर स्थानांतरण के लिए उनमें एक मामूली प्रणोदन प्रणाली लगी हुई थी। समय के साथ उन्हें ब्लॉक आईआईए, आईआईबी और आईआईवी वाहनों के रूप में उन्नत बनाया गया जिनमें से प्रत्येक ब्लॉक में विकासवादी सुधार किया गया था। 1985-1986 में प्रोटोटाइपों की तुलना में बेहतर समय और आवृत्ति मानकों और बढ़ी हुई आवृत्ति स्थिरता के साथ छः ब्लॉक आईआईए उपग्रहों को प्रक्षेपित किया गया। इन अंतरिक्ष यानों ने 16 महीने के एक औसत संचालन जीवन काल का भी प्रदर्शन किया। 2 वर्षीय डिजाइन जीवन काल वाला ब्लॉक आईआईबी अंतरिक्षयान 1987 में दिखाई दिया जब कुल मिलाकर 12 अंतरिक्ष यानों को प्रक्षेपित किया गया था लेकिन उनमें से आधे अंतरिक्ष यान प्रक्षेपण वाहन दुर्घटनाओं में लापता हो गए। इसे कक्षा में स्थापित करने वाले छः अंतरिक्ष यानों ने अच्छा काम किया जिन्हें औसत लगभग 22 महीनों तक संचालित किया गया। ब्लॉक आईआईवी पहली पीढ़ी का सबसे सफल अंतरिक्ष यान था। खास तौर पर 1988 से 2000 तक इस्तेमाल होने वाले और 2005 तक प्रक्षेपणों में शामिल किए जाने वाले कुल मिलाकर 25 उपग्रहों को प्रक्षेपित किया गया। इस डिजाइन का जीवन काल 3 वर्ष था हालांकि कई अंतरिक्ष यानों ने इससे लंबा जीवन जीया जिनमें से एक परवर्ती मॉडल 68 महीनों तक चलता रहा। <ref>ग्लोनास #787, 68.7 ऑपरेशनल मंथ्स; आरएसए के रिपोर्ट के रूप में "ग्लोनास कन्स्टेलेशन स्टेट्स" 6 अप्रैल 2007 पर</ref> ब्लॉक आईआई उपग्रहों को आम तौर पर प्रोटोन-के ब्लोक-डीएम-2 या प्रोटोन-के ब्रिज-एम बूस्टरों का इस्तेमाल करके बैकोनुर कोस्मोड्रोम से एक बार में तीन-तीन करके प्रक्षेपित किया जाता था। इसका एकमात्र अपवाद उस समय हुआ जब दो प्रक्षेपणों में एक ग्लोनास उपग्रह के बदले में एक इटालोन जियोडेटिक रिफ्लेक्टर उपग्रह का इस्तेमाल किया गया था। ==== दूसरी पीढ़ी ==== ग्लोनास-एम के नाम से मशहूर दूसरी पीढ़ी के उपग्रहों का विकास 1990 में शुरू हुआ और 2003 में पहली बार प्रक्षेपित किया गया। इन उपग्रहों का जीवन काल काफी अधिक सात वर्ष और वजन थोड़ा अधिक 1480 किलो था। उनका व्यास लगभग {{convert|2.4|m|0|abbr=on}} और ऊंचाई {{convert|3.7|m|0|abbr=on}} है जिनका प्रक्षेपण के समय 1600 वाट की विद्युत शक्ति उत्पादन क्षमता के लिए सौर सारणी विस्तार {{convert|7.2|m|0|abbr=on}} था। इसके पिछले भाग के ढांचे में एल-बैंड प्रेषण के लिए 12 प्राथमिक एंटेना लगे हैं। सटीक कक्षा निर्धारण और जियोडेटिक अनुसन्धान में सहायता करने के लिए लेजर कॉर्नर-क्यूब रिफ्लेक्तारों को भी ले जाया जाता है। रखी गई सिजियम घड़ियाँ स्थानीय घड़ियों का स्रोत प्रदान करती हैं। 2007 के अंत तक कुल मिलाकर दूसरी पीढ़ी के चौदह उपग्रह छोड़े गए। पिछली पीढ़ी की तरह दूसरी पीढ़ी के अंतरिक्ष यानों को भी तीन-तीन करके प्रोटोन-के ब्लोक-डीएम-2 या प्रोटोन-के ब्रिज-एम बूस्टरों का इस्तेमाल करके छोड़ा गया था। ==== तीसरी पीढ़ी ==== {{main|GLONASS-K}} ग्लोनास-के पिछली पीढ़ी से काफी बेहतर है: यह अपने आप में पहला बिना दबाव वाला ग्लोनास उपग्रह है जिसका द्रव्यमान काफी कम है (1450 किलो द्रव्यमान वाले ग्लोनास-एम की तुलना में मात्र 750 किलो). इसका संचालन जीवन काल 10 वर्ष है जो दूसरी पीढ़ी के ग्लोनास-एम के 7 वर्षीय जीवन काल की तुलना में अधिक है, यह प्रणाली की सटीकता को बेहतर बनाने के लिए 2 के बजाय 5 नेविगेशन संकेतों को संचारित करेगा। <ref name="reshetnev_glonass_history"/> एल1 और एल2 बैंडों पर 4 सैन्य संकेतों को संचारित किया जाएगा जबकि असैनिक संकेत के लिए एल3 बैंड का इस्तेमाल किया जाएगा.<ref name="rian_scheduled">{{cite news|url=http://en.rian.ru/russia/20110209/162520205.html|title=Russia to launch Glonass satellite on Feb. 24|publisher=RIA Novosti|date=2011-02-09|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110214142031/http://en.rian.ru/russia/20110209/162520205.html|archive-date=14 फ़रवरी 2011|url-status=dead}}</ref> ग्लोनास-के उपग्रहों के माध्यम से अतिरिक्त सीडीएमए संकेतों का प्रसारण किया जाएगा जिनमें से दो जीपीएस/गैलीलियो संगत नेविगेशनल संकेत होंगे। <ref>http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BPW/is_10_21/ai_n56309362/?tag=content {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127025220/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0BPW/is_10_21/ai_n56309362/?tag=content;col1 |date=27 नवंबर 2011 }}; Col1</ref> खास तौर पर रूसी घटकों से बने नए उपग्रह के उन्नत उपकरण की मदद से ग्लोनास की सटीकता को डबल करने में मदद मिलेगी.<ref name="ato_glonass">{{cite journal|url=http://www.ato.ru/content/glonass-nearing-completion|title=Glonass nearing completion|journal=Russia & CIS Observer|last=Afanasyev|first=Igor|author2=Dmitri Vorontsov|date=2010-11-26|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112214706/http://www.webcitation.org/5wgZX1j2m|archive-date=12 नवंबर 2012|url-status=dead}}</ref> पिछले उपग्रहों की तरह ये भी दोहरी सौर सारणी वाली 3 अक्षीय स्थिर नादिर संकेत हैं।{{citation needed|date=December 2010}} पहले ग्लोनास-के उपग्रह को 26 फ़रवरी 2011 को सफलतापूर्वक छोड़ा गया।<ref name="reshetnev_glonass_history">{{cite web|url=http://www.iss-reshetnev.com/images/File/magazin/2007/m2-screen_en.pdf|title=Glonass-K: a prospective satellite of the current GLONASS system|publisher=Reshetnev Information Satellite Systems|date=2007|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713063606/http://www.iss-reshetnev.com/images/File/magazin/2007/m2-screen_en.pdf|archive-date=13 जुलाई 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="bbc_russia_launches_satellite">{{cite news|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12587238|title=Russia launches satellite for global navigation system|publisher=बीबीसी न्यूज़|date=2011-02-26|access-date=25 अप्रैल 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110422091257/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-12587238|archive-date=22 अप्रैल 2011|url-status=live}}</ref> वजन कम होने की वजह से ग्लोनास-के अंतरिक्षयान को काफी कम लागत वाले सोयुज-2.1बी बूस्टरों का इस्तेमाल करके प्लेसेत्स्क कोस्मोड्रोम प्रक्षेपण स्थल से जोड़ियों में या प्रोटोन-के ब्रिज-एम प्रक्षेपण वाहनों का इस्तेमाल करके बैकोनुर कोस्मोड्रोम से एक बार में छः अंतरिक्षयानों को प्रक्षेपित किया जा सकता है।<ref name="ato_glonass"/><ref name="federal_targeted_program_2002"/> === भूमि नियंत्रण === ग्लोनास का भूमि नियंत्रण खंड पूरी तरह से पूर्व सोवियत संघ प्रदेश के भीतर स्थित है। भूमि नियंत्रण केन्द्र और समय मानक [[मास्को|मॉस्को]] में स्थित है और टेलीमेट्री और ट्रैकिंग स्टेशन [[सेंट पीटर्सबर्ग]], टेर्नोपोल, एनिसीस्क, कोमोसोमोल्स्क-ना-अमुर में हैं।<ref>ग्लोनास सारांश अंतरिक्ष और टेक</ref> === रिसीवर === सेप्तेंत्रियो, टोप्कोन, जावद, मैगेलन नेविगेशन, नोवाटेल, लीका जियोसिस्टम्स और ट्रिम्बल इंक ग्लोनास का इस्तेमाल करने के लिए जीएनएसएस रिसीवरों का निर्माण करती है। एनपीओ प्रोगेस "जीएएलएस-ए1" नामक एक रिसीवर का [http://www.mriprogress.ru/english.html वर्णन]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} करता है जो जीपीएस और ग्लोनास रिसेप्शन को जोड़ता है। स्काईवेव मोबाइल कम्युनिकेशंस एक इनमारसैट आधारित उपग्रह संचार टर्मिनल का निर्माण करती है जो ग्लोनास और जीपीएस दोनों का इस्तेमाल करता है।<ref>"GLONASS added to SkyWave terminals", Digital Ship, December 4, 2009. http://www.thedigitalship.com/conferences/2006/displaynews.asp?NewsID=902 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716231551/http://www.thedigitalship.com/conferences/2006/displaynews.asp?NewsID=902 |date=16 जुलाई 2011 }}</ref> === संकेत === {{Expand section|date=April 2007}} [[चित्र:Glonass-receiver.jpg|thumb|एक रूसी सैन्य रग्ड, संयुक्त ग्लोनास/जीपीएस रिसीवर]] ग्लोनास उपग्रह दो प्रकार का संकेत देता है: एक मानक सटीक (एसपी) संकेत और एक अस्पष्ट उच्च सटीक (एचपी) संकेत. इन संकेतों में जीपीएस संकेतों की तरह डीएसएसएस इनकोडिंग और बाइनरी फेज-शिफ्ट कुंजीयन (बीपीएसके) मॉड्यूलेशन का इस्तेमाल होता है। सभी ग्लोनास उपग्रह अपने एसपी संकेत के रूप में एक समान कोड संचारित करते हैं हालांकि प्रत्येक कोड को एल1 बैंड नामक 1602.0 मेगाहर्ट्ज के दोनों तरफ से प्रसारित होने वाली 15 चैनल वाली आवृत्ति विभाजन बहु अभिगम (एफडीएमए) तकनीक का इस्तेमाल करके एक अलग आवृत्ति पर भेजा जाता है। केन्द्रीय आवृत्ति 1602 मेगाहर्ट्ज + ''n'' x 0.5625 मेगाहर्ट्ज है जहाँ "''n'' " एक उपग्रह आवृत्ति चैनल नंबर (''n'' =−7,−6,−5,...0,...,6, पहले ''n'' ==−7,...0,...,13) है। संकेतों को 25 से 27 डीबीडब्ल्यू (316 से 500 [[वॉट|वाट]]) के बीच एक ईआईआरपी पर दाएं हाथ के वृत्ताकार ध्रुवीकरण का इस्तेमाल करके एक 38° शंकु के रूप में भेजा जाता है। ध्यान दें कि प्रतिलोम संबंधी (कक्षा में गृह के विपरीत तरफ) उपग्रह जोड़ियों को सहारा देने के लिए एक समान आवृत्ति चैनलों का इस्तेमाल करके केवल 15 चैनलों की सहायता से 24 उपग्रहों के समूह को समायोजित किया जाता है क्योंकि ये उपग्रह एक ही समय में पृथ्वी के उप्ग्योग्कर्ता की नजर में कभी नहीं आएँगे. एचपी संकेत को एसपी संकेत के समान वर्गाकार चरण में प्रसारित किया जाता है जिसके लिए प्रभावी रूप से उसी वाहक का इस्तेमाल किया जाता है जिसका इस्तेमाल एसपी संकेत के लिए किया जाता है लेकिन इसका बैंडविड्थ एसपी संकेत के बैंडविड्थ से दस गुना अधिक होता है। एल2 संकेतों के लिए उसी एफडीएमए का इस्तेमाल किया जाता है जिसका इस्तेमाल एल1 बैंड संकेतों के लिए किया जाता है लेकिन लेकिन समीकरण 1246 मेगाहर्ट्ज + ''n'' ×0.4375 मेगाहर्ट्ज द्वारा निर्धारित केन्द्र आवृत्ति के साथ 1246 मेगाहर्ट्ज पर प्रसारित किया जाता है जहाँ ''n'' का विस्तार वहीं तक है जहाँ तक एल1 का है।<ref name="glonass_xmtr">ग्लोनास ट्रांसमीटर स्पेक्स</ref> एचपी संकेत के अन्य विवरणों का खुलासा नहीं किया गया है। [[चित्र:GLONASS GPS Personal Radio Beacon.jpg|thumb|एक संयुक्त ग्लोनास/जीपीएस निजी रेडियो बीकन]] इसकी चरम कार्यकुशलता पर एसपी संकेत द्वारा 5 से 10 मीटर के भीतर क्षैतिज और 15 मीटर के भीतर ऊर्ध्वाधर स्थिति निर्धारण सटीकता प्रदान किया जाता है जिसके वेग सदिश का माप 10 सेमी/सेकंड के भीतर और समय 200 एनएस के भीतर होता है जिनमें से सभी एक साथ चार पहली पीढ़ी के उपग्रहों की माप पर आधारित होते हैं;<ref name="miller_2000">"ए रिव्यू ऑफ ग्लोनास" मिलर, 2000</ref> ग्लोनास-एम जैसे नए उपग्रह इससे बेहतर है। अधिक यथार्थ एचपी संकेत प्राधिकृत उपयोगकर्ताओं के लिए उपलब्ध हैं जैसे रूसी सेना लेकिन फिर भी यूएस पी (वाई) कोड के विपरीत जिसे एक इन्क्रिप्टिंग डब्ल्यू कोड द्वारा ठीक किया गया है, ग्लोनास पी कोडों को केवल 'अस्पष्टता के माध्यम से सुरक्षा' का इस्तेमाल करके स्पष्ट रूप में प्रसारित किया जाता है। हालांकि इस संकेत के इस्तेमाल में खतरा है क्योंकि एल2पी कोड पर डेटा बिट्स के मॉड्यूलेशन (और इसलिए ट्रैकिंग रणनीति) में हाल ही में परिवर्तन करके इसे यादृच्छिक अंतरालों पर उतार-चढ़ाव रहित मोड से 250बीपीएस बरसत में रूपांतरित कर दिया गया है। ग्लोनास एल1पी कोड को मैनचेस्टर मिएंडर कोड के बिना 50बीपीएस पर मॉड्यूलेट किया जाता है और सीए कोड की तरह एक समान कक्षीय तत्वों का वहन करने के बावजूद यह महत्वपूर्ण लुनी-सोलर त्वरण मापदंडों और घड़ी सुधार शर्तों के लिए अधिक बिट्स आवंटित करता है। फ़िलहाल एल1 बैंड संकेत के लिए एक समान एसपी कोड के साथ एल2 बैंड में एक अतिरिक्त असैनिक सन्दर्भ संकेत का प्रसारण किया जाता है। मामूली मूल ग्लोनास डिजाइन के अंतिम उपग्रह अर्थात् केवल उपग्रह संख्या 795 को छोड़कर यह वर्तमान समूह के सभी उपग्रहों और आंशिक रूप से एक असंचालनीय ग्लोनास-एम उपग्रह से प्राप्य है जिसे केवल एल1 बैंड में प्रसारित किया जा रहा है। (समूह की स्थिति पर दैनिक अद्यतन के लिए [https://web.archive.org/web/20061012161914/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/ www.glonass-ianc.rsa.ru] देखें.) ग्लोनास में "पीजेड-90" (पृथ्वी मापदंड 1990 - पैरामेट्री जेमली 1990) नामक एक समन्वय डेटम का इस्तेमाल होता है जिसमें [[उत्तरी ध्रुव]] की सटी स्थिति को 1990 से 1905 तक इसकी स्थिति के एक औसत के रूप में प्रस्तुत किया गया है। यह जीपीएस के समन्वय डेटम डब्ल्यूजीएस 84 के विपरीत है जो 1984 में उत्तरी ध्रुव की स्थिति का इस्तेमाल करता है। किसी भी निर्धारित दिशा में {{convert|40|cm|0|abbr=on}} से कम करके डब्ल्यूजीएस से अलग करने के लिए 17 सितम्बर 2007 तक पीजेड-90 डेटम को नवीकृत किया गया है। ==== सीडीएमए संकेत ==== 2008 के बाद से ग्लोनास के साथ इस्तेमाल करने के लिए नए सीडीएमए संकेतों पर शोध किया जा रहा है। 2010-2011 में प्रक्षेपित किए जाने वाले दो नवीनतम ग्लोनास-के1 उपग्रह परीक्षण प्रयोजनों के लिए 1202.025 मेगाहर्ट्ज पर एल3 बैंड में स्थित एक अतिरिक्त एसपी सीडीएमए संकेत का इस्तेमाल करेगा। 2013-2015 में प्रक्षेपित किए जाने वाले ग्लोनास-के2 उपग्रह मूल एफडीएमए आवृत्तियों के पास तीन अतिरिक्त सीडीएमए संकेतों का इस्तेमाल करेगा जिसमें से एक अस्पष्ट संकेत एल2 बैंड में 1242 मेगाहर्ट्ज पर स्थित होगा और साथ ही साथ दो संकेत एल1 बैंड में 1575.42 मेगाहर्ट्ज पर होंगे; 2015 के बाद प्रक्षेपित किए जाने वाले परवर्ती ग्लोनास-केएम उपग्रह 1176.45 मेगाहर्ट्ज पर एल5 बैंड में मुक्त संकेत का प्रदर्शन करेंगे और मौजूदा आवृत्तियों पर और अधिक सीडीएमए संकेतों का भी इस्तेमाल करेंगे। <ref name="CDMA">{{cite web |url=http://www.insidegnss.com/node/648 |title=Russia Approves CDMA Signals for GLONASS, Discussing Common Signal Design |publisher=Insidegnss.com |date= |accessdate=2010-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313062644/http://www.insidegnss.com/node/648 |archive-date=13 मार्च 2018 |url-status=dead }}</ref><ref name="CDMA_report_2007">[http://www.navcen.uscg.gov/pdf/cgsicMeetings/47/%5B21%5D%20GLONASS%20CGSIC%20September%2024%20Fort%20Worth.pdf ग्लोनास स्टेट्स एंड प्रोग्रेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614023018/http://www.navcen.uscg.gov/pdf/cgsicMeetings/47/%5B21%5D%20GLONASS%20CGSIC%20September%2024%20Fort%20Worth.pdf |date=14 जून 2011 }}, एस.जी.रेव्नीविक, 47 सीजीएसआईसी (CGSIC) मीटिंग. "एल1सीआर (L1CR) और एल5आर (L5R) सीडीएमए (CDMA) इंट्रोपेरेबल जीपीएस और गैलीलियो के साथ</ref><ref name="CDMA_report_2008">[http://www.navcen.uscg.gov/pdf/cgsicMeetings/48/Reports/International%20Subcommittee/%5B24%5D%20GLONASS%20CGSIC%2016.09.2008.pdf ग्लोनास स्टेट्स एंड प्रोग्रेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614023805/http://www.navcen.uscg.gov/pdf/cgsicMeetings/48/Reports/International%20Subcommittee/%5B24%5D%20GLONASS%20CGSIC%2016.09.2008.pdf |date=14 जून 2011 }}, एस.जी.रेव्नीविक, 48 सीजीएसआईसी (CGSIC) मीटिंग. "</ref><ref name="CDMA_report_2010">[http://www.navcen.uscg.gov/pdf/cgsicMeetings/50/%5B3%5DCGSIC_GLONASS_Revnivykh_20_09_2010.pdf ग्लोनास स्टेट्स एंड प्रोग्रेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614023923/http://www.navcen.uscg.gov/pdf/cgsicMeetings/50/%5B3%5DCGSIC_GLONASS_Revnivykh_20_09_2010.pdf |date=14 जून 2011 }}, एस.जी.रेव्नीविक, 50 सीजीएसआईसी (CGSIC) मीटिंग. "</ref> {{GLONASS satellites roadmap}} हालांकि ग्लोनास सीडीएमए के प्रारूप और मॉड्यूलेशन को अभी तक अंतिम रूप नहीं दिया गया है लेकिन फिर भी डेवलपरों के प्रारंभिक वक्तव्यों से पता चलता है कि एल1 बैंड में मुक्त संकेत के लिए 1575.42 मेगाहर्ट्ज पर केंद्रित बीओसी (2,2) मॉड्यूलेशन का इस्तेमाल किया जाएगा, एल3 बैंड में मुक्त संकेत के लिए 1202.025 मेगाहर्ट्ज पर केंद्रित क्यूपीएसके (10) मॉड्यूलेशन का इस्तेमाल किया जाएगा और एल5 बैंड में मुक्त संकेत के लिए 1176.45 मेगाहर्ट्ज पर केंद्रित बीओसी (4,4) मॉड्यूलेशन का इस्तेमाल किया जाएगा.<ref name="CDMA_report_2010"/><ref name="CDMA_2010">{{cite web |url=http://www.insidegnss.com/node/1997 |title=Russia to Put 8 CDMA Signals on 4 GLONASS Frequencies |publisher=Inside GNSS |date=2010-03-17 |accessdate=2010-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205054554/http://insidegnss.com/node/1997 |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> इनमें से दो संकेत अनिवार्य रूप से समतुल्य आधुनिकीकृत जीपीएस असैनिक संकेतों "नव असैनिक एल1" (एल1सी) और "जीवन की सुरक्षा" (एल5) के केन्द्र बिंदुओं पर स्थित जीपीएस-प्रारूप वाले संकेत हैं जो मौजूदा गैलीलियो और कम्पास संकेतों के पास स्थित हैं और एल3 बैंड का संकेत एल2 बैंड के आधुनिकीकृत जीपीएस के "एम-कोड" संकेत के ठीक नीचे स्थित है। इस तरह की व्यवस्था से बहुमानक जीएनएसएस रिसीवरों को कार्यान्वित करने में आसानी होगी और यह सस्ता भी पड़ेगा. द्विआधारी चरण-परिवर्तन कुंजीयन (बीपीएसके) का इस्तेमाल मानक जीपीएस और ग्लोनास संकेतों द्वारा किया जाता है लेकिन बीपीएसके और क्षेत्रकलन चरण-परिवर्तन कुंजीयन (क्यूपीएसके) दोनों को क्षेत्रकलन आयाम अधिमिश्रण (क्यूएएम) का भिन्नरूप माना जा सकता है। बाइनरी ऑफसेट वाहक (बीओसी) गैलीलियो, आधुनिकीकृत जीपीएस और कम्पास द्वारा इस्तेमाल किया जाने वाला मॉड्यूलेशन है। सीडीएमए संकेतों के आरम्भ के साथ इस समूह में विस्तार करके इसमें सक्रिय उपग्रहों की संख्या 30 कर दी जाएगी; भावी सुधारों के लिए अंत में एफडीएमए संकेतों का विरोध करना पड़ सकता है।<ref>{{cite web |url=http://www.gpsworld.com/gnss-system/glonass/news/glonass-update-delves-constellation-details-10499 |title=GLONASS Update Delves into Constellation Details |publisher=GPS World |date= |accessdate=2010-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120310183937/http://www.gpsworld.com/gnss-system/glonass/news/glonass-update-delves-constellation-details-10499 |archive-date=10 मार्च 2012 |url-status=dead }}</ref> == वर्तमान स्थिति == === उपलब्धता === [[चित्र:File-GLONASS instant availability PDOP values (ru).gif|thumb|right|350px|[99] 09:51:05 UTC के अर्थ सरफेस (मास्क एंगल: 5 डिग्री) पर ज्यामिति कारक PDOP की स्थिति के वर्तमान मूल्य को दर्शाता हुआ मानचित्र.]] {{As of|2011|02|26}}, ग्लोनास समूह की स्थिति इस प्रकार है:<ref name="GLONASS constellation status">[http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/f?p=202:20:1999598232433879::NO::: ग्लोनास कन्टेलेशन स्टेट्स]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} रूसी अंतरिक्ष एजेंसी. जानकारी-अनालितिकल केंद्र.</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! समूह में उपग्रहों की कुल संख्या | 27 एससी |- ! style="text-align:left"| संचालनरत | 22 एससी |- ! style="text-align:left"| चालू होने वाले चरण में | 1 एससी |- ! style="text-align:left"| रखरखाव में | 4 एससी |- ! style="text-align:left"| अतिरिक्त कलपुर्जे | - |- ! style="text-align:left"| बंद होने वाले चरण में | - |} रूसी संघ के सभी इलाकों को कवर करने वाली निरंतर नेविगेशन सेवाओं के लिए इस प्रणाली को 18 उपग्रहों और दुनिया भर में सेवा प्रदान करने के लिए 24 उपग्रहों की जरूरत है।<ref name="rianovosti_worldrecord">[http://en.rian.ru/russia/20081229/119210306.html रशिया टू सेट वर्ल्ड रिकॉर्ड विथ 39 स्पेस लॉन्चेज इन 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111127025210/http://en.rian.ru/russia/20081229/119210306.html |date=27 नवंबर 2011 }} रिया नोवोस्ती 2008-12-29</ref> ग्लोनास प्रणाली फ़िलहाल रूस के लगभग 100% क्षेत्रों को कवर कर रही है।<ref>{{cite web |url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=62659 |title=В российской навигационной системе ГЛОНАСС заработал еще... - Новости - Общество - Интерфакс |publisher=Interfax.ru |date= |accessdate=2010-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525092020/http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=62659 |archive-date=25 मई 2011 |url-status=live }}</ref> === सटीकता === [[चित्र:GLONASS integral availability.gif|thumb|right|350px|[105] पर एलेवेशन 5 डिग्री से नीचे नहीं के लिए थेडीन्यूरल रेन्ज पर ग्लोनास कस्टमर (PDOP≤6) के लिए इंटेग्रल नेविगेशन की उपलब्धता]] रूसी विभेदक सुधार एवं निगरानी प्रणाली के डेटा {{as of|2010|lc=on}} के अनुसार अक्षांश और देशांतर के लिए ग्लोनास नेविगेशन परिभाषाओं (पी=0.95 के लिए) की सुस्पष्टता 4.46—8.38 मी थी जिसके साथ एनएसवी की माध्य संख्या 7—8 (स्टेशन के आधार पर) के बराबर है। इसकी तुलना में जीपीएस नेविगेशन परिभाषाओं की एक ही समय की सुस्पष्टता 2.00—8.76 मी थी जिसके साथ एनएसवी की माध्य संख्या 6—11 (स्टेशन के आधार पर) के बराबर है।<ref name="Russian system of differentional correction and monitoring">{{cite web |url=http://www.sdcm.ru |title=Russian system of differentional correction and monitoring |publisher=Sdcm.ru |date= |accessdate=2010-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190926144909/http://www.sdcm.ru/ |archive-date=26 सितंबर 2019 |url-status=dead }}</ref> इसलिए जीपीएस की तुलना में केवल असैनिक प्रयोजनों के लिए इस्तेमाल किए जाने वाले ग्लोनास की सटीकता बहुत थोड़ी ही कम है। कुछ आधुनिक रिसीवर में ग्लोनास और जीपीएस दोनों उपग्रहों का इस्तेमाल करने की क्षमता होती है जिससे 50 से ज्यादा उपग्रहों की उपलब्धता की वजह से शहरी घाटियों में काफी बेहतर कवरेज प्राप्त होता है और स्थिति का पता लगाने में बहुत कम समय लगता है। शहरी घाटी या पर्वतीय क्षेत्रों के अंदरूनी हिस्सों में केवल जीपीएस के इस्तेमाल से काफी बेहतर सटीकता प्राप्त हो सकती है। एक साथ दोनों नेविगेशन प्रणालियों का इस्तेमाल करने के लिए ग्लोनास/जीपीएस नेविगेशन परिभाषाओं की सुस्पष्टता 2.37—4.65 मी थी जिसके साथ एनएसवी की माध्य संख्या 14—19 (स्टेशन के आधार पर) के बराबर है। रूसी संघीय अंतरिक्ष एजेंसी के निदेशक अनातोली पेर्मिनोव ने बताया<ref name="pr_rianscience">[http://www.rian.ru/science/20090512/170848130.html Роскосмос обещает повысить точность работы ГЛОНАСС с 10 до 5,5 метров] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529064042/http://www.rian.ru/science/20090512/170848130.html |date=29 मई 2010 }} РИА «Новости»</ref> कि ग्लोनास की सटीकता में वृद्धि करने के लिए कुछ कदम उठाए जा रहे हैं। 2011 तक ग्लोनास के उपग्रह समूह में विस्तार करके और भूमि खंड में सुधार करके इसकी सटीकता के 2.8 मी तक पहुँचने की उम्मीद है। खास तौर पर नवीनतम उपग्रह डिजाइन ग्लोनास-के में एक बार शुरू हो जाने के बाद इस प्रणाली की सटीकता को दुगना करने की क्षमता है। == इन्हें भी देखें == * ग्लोबल नेवीगेशन सेटेलाइट सिस्टम – ग्लोबल सेटेलाईट पोजीशनिंग सिस्टम के लिए सामान्य शब्द * मल्टीलेट्रेशन – पोजीशनिंग के लिए इस्तेमाल की जाने वाली गणितीय तकनीक == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == संदर्भग्रन्थ == * [http://rniikp.ru/en/pages/about/publ/ICD_GLONASS_eng.pdf ''ग्लोनास इंटरफ़ेस कंट्रोल डॉक्यूमेंट'' संस्करण 5.1, 2008]{{Dead link|date=मई 2022 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20110720085731/http://www.gnss.umaine.edu/PDF-files/glonass.pdf ''ग्लोनास इंटरफ़ेस कंट्रोल डॉक्यूमेंट'' संस्करण 4.0, 1998] * {{cite web | work = Russian Federal Government | title = ФЕДЕРАЛЬНАЯ ЦЕЛЕВАЯ ПРОГРАММА "ГЛОБАЛЬНАЯ НАВИГАЦИОННАЯ СИСТЕМА" {{lang-en|FEDERAL SPECIAL-PURPOSE PROGRAM "GLOBAL NAVIGATION SYSTEM"}} | date = 2001-08-20 | language = ru | url = http://www.programs-gov.ru/ext/117/content.htm | accessdate = 2007-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025005216/http://www.programs-gov.ru/ext/117/content.htm | archive-date = 25 अक्तूबर 2007 | url-status = dead }} * {{cite web | work = [[Russian Space Agency]] (RSA) | title = GLONASS constellation status for 18.01.08 under the analysis of the almanac and accepted in IANC (UTC) | url = http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/f?p=202:20:4969607893141445194::NO | accessdate = 2008-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071024172738/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/f?p=202:20:4969607893141445194::NO | archive-date = 24 अक्तूबर 2007 | url-status = dead }} * {{cite web | work = Space and Tech | title = GLONASS Summary | url = http://www.spaceandtech.com/spacedata/constellations/glonass_consum.shtml | accessdate = 2007-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070426101716/http://www.spaceandtech.com/spacedata/constellations/glonass_consum.shtml | archive-date = 26 अप्रैल 2007 | url-status = dead }} * {{cite web | title = GLONASS Transmitter Specifications | url = http://www.atnf.csiro.au/people/dmitchel/glonass.html | accessdate = 2007-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070613234101/http://www.atnf.csiro.au/people/dmitchel/glonass.html | archivedate = 13 जून 2007 | url-status = dead }} * {{cite web | last = Goebel | first = Greg | title = Navigation Satellites & GPS | pages = Section 2.2 | url = http://www.vectorsite.net/ttgps.html | accessdate = 2007-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181022114901/http://vectorsite.net/ttgps.html | archive-date = 22 अक्तूबर 2018 | url-status = dead }} * {{cite web | work = [[Russian Space Agency]] (RSA) | title = Интегральная доступность навигации наземного потребителя по системе ГЛОНАСС {{lang-en|Integral accessibility of the navigation of ground-based user along the system GLONASS}} | language = ru | url = http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/f?p=201:24:5771576984142464179::NO::: | accessdate = 2008-01-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071024172737/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/f?p=201:24:5771576984142464179::NO::: | archive-date = 24 अक्तूबर 2007 | url-status = dead }} * {{Cite news | title = India joins Russian GPS system | publisher = द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया | date = 2007-01-29 | url = http://timesofindia.indiatimes.com/India_joins_Russian_GPS_system/articleshow/1502481.cms | accessdate = 2007-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090112094611/http://timesofindia.indiatimes.com/India_joins_Russian_GPS_system/articleshow/1502481.cms | archive-date = 12 जनवरी 2009 | url-status = live }} * {{Cite news | title = India to Launch 2 Russian GLONASS Satellites | publisher = MosNews | date = 2005-06-27 | url = http://www.mosnews.com/news/2005/06/27/indialaunch.shtml | accessdate = 2007-04-12 | archive-url = https://archive.today/20051121193827/http://www.mosnews.com/news/2005/06/27/indialaunch.shtml | archive-date = 21 नवंबर 2005 | url-status = dead }} * {{cite web | work = GPS/GLONASS Interoperability and Compatibility Working Group | title = Joint announcement (in English and Russian) | url = http://pnt.gov/public/docs/2006-WG1-statement.shtml | date = 2006-12-14 | accessdate = 2007-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070919124045/http://pnt.gov/public/docs/2006-WG1-statement.shtml | archivedate = 19 सितंबर 2007 | url-status = dead }} * {{Cite news | last = Kramer | first = Andrew E. | title = Russia Challenges the U.S. Monopoly on Satellite Navigation | publisher = New York Times | date = 2007-04-07 | url = http://www.nytimes.com/2007/04/04/business/worldbusiness/04gps.html | accessdate = 2007-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110515050747/http://www.nytimes.com/2007/04/04/business/worldbusiness/04gps.html | archive-date = 15 मई 2011 | url-status = live }} * {{Cite journal | last = Miller | first = Keith M. | title = A Review of GLONASS | publisher = Hydrographic Society Journal | year = 2000 | url = http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2000/98-1.htm | accessdate = 2007-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20071012120024/http://www.hydrographicsociety.org/Articles/journal/2000/98-1.htm | archivedate = 12 अक्तूबर 2007 | journal = | url-status = dead }} * {{Cite news | title = Radical Change in the Air for GLONASS | publisher = GPS World | date = 2007-01-22 | url = http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=399504 | accessdate = 2007-04-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070210065953/http://www.gpsworld.com/gpsworld/article/articleDetail.jsp?id=399504 | archivedate = 10 फ़रवरी 2007 | url-status = dead }} * {{Cite news | title = Russia Allocates $380 Million for Global Navigation System in 2007 | publisher = MosNews | date = 2007-03-26 | url = http://mosnews.com/news/2007/03/26/glonass.shtml | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 21 अप्रैल 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220421193356/http://mosnews.com/news/2007/03/26/glonass.shtml | url-status = dead }} * {{Cite news | title = Russia Holds First Place in Spacecraft Launches | publisher = MosNews | date = 2007-03-26 | url = http://mosnews.com/news/2007/03/26/glonass.shtml | accessdate = 2007-04-12 | archive-date = 21 अप्रैल 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220421193356/http://mosnews.com/news/2007/03/26/glonass.shtml | url-status = dead }} * {{Cite news | title = Russia Launches New Navigation Satellites into Orbit | publisher = Space.com / Associated Press | date = 2007-12-25 | url = http://www.space.com/missionlaunches/ap-071225-proton-glonass.html | accessdate = 2007-12-28 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20080828015513/http://www.space.com/missionlaunches/ap-071225-proton-glonass.html | archivedate = 28 अगस्त 2008 | url-status = dead }} * {{Cite news | title = Russian Space Agency Plans Cooperation With India | publisher = MosNews | date = 2004-01-12 | url = http://www.mosnews.com/news/2004/12/01/indiaspace.shtml | accessdate = 2007-04-12 | archive-url = https://archive.today/20050207140740/http://www.mosnews.com/news/2004/12/01/indiaspace.shtml | archive-date = 7 फ़रवरी 2005 | url-status = dead }} * {{cite web | work = [[Federation of American Scientists]] | title = Space Policy Project's "World Space Guide: GLONASS" | url = http://www.fas.org/spp/guide/russia/nav/glonass.htm | accessdate = 2007-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070403015512/http://www.fas.org/spp/guide/russia/nav/glonass.htm | archive-date = 3 अप्रैल 2007 | url-status = live }} * {{Cite news | title = Услуги системы ГЛОНАСС будут предоставляться потребителям бесплатно {{lang-en|The services of system GLONASS will be given to users free of charge}} | language = ru | publisher = RIA Novosti | date = 2007-05-18 | url = http://rian.ru/technology/innovation/20070518/65722212.html | accessdate = 2007-05-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070521165137/http://www.rian.ru/technology/innovation/20070518/65722212.html | archive-date = 21 मई 2007 | url-status = dead }} * {{cite web | work = [[Russian Space Agency]] (RSA) | title = Три КА «Глонасс-М» взяты на управление {{lang-en|Three KA "GLONASS-M" have taken off}} | language = ru | date = 2006-12-26 | url = http://www.roscosmos.ru/NewsDoSele.asp?NEWSID=2021 | accessdate = 2006-12-29 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927230705/http://www.roscosmos.ru/NewsDoSele.asp?NEWSID=2021 | archivedate = 27 सितंबर 2007 | url-status = dead }} * {{cite web | work = Gunter's Space Page | title = Uragan (GLONASS, 11F654) | date = 2007-01-16 | url = http://space.skyrocket.de/doc_sdat/uragan.htm | accessdate = 2007-04-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150910031413/http://space.skyrocket.de/doc_sdat/uragan.htm | archive-date = 10 सितंबर 2015 | url-status = dead }} * {{cite web | work = Russian Space Web | title = Uragan navsat (11F654) | url = http://www.russianspaceweb.com/uragan.html | accessdate = 2007-04-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303171219/http://www.russianspaceweb.com/uragan.html | archive-date = 3 मार्च 2016 | url-status = live }} * {{cite web | title = GLONASS News | url = http://www.gpssoft.ru/glonass/ | accessdate = 2007-07-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140405044855/http://www.gpssoft.ru/glonass/ | archive-date = 5 अप्रैल 2014 | url-status = dead }} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|GLONASS}} * [https://web.archive.org/web/20100106092723/http://www.glonass-ianc.rsa.ru/pls/htmldb/f?p=202:1:16827457493506720876 ऑफिशियल ग्लोनास वेब पेज] * [https://web.archive.org/web/20110715105439/http://www.positim.com/glonass_overview.html जीएनएसएस (GNSS) वेब पेज इन्क्लूडिंग ग्लोनास] * [https://web.archive.org/web/20070708055930/http://ilrs.gsfc.nasa.gov/satellite_missions/list_of_satellites/g102_general.html डिस्क्रिप्शन ऑफ ग्लोनास ऑन दी वेब पेज ऑफ दी इंटरनेशनल लेज़र रेंजिंग सर्विस (आईएलआरएस)] * [http://147.102.106.44/ILRS_W2009/docs/PP02B_GLOTOV_GLONASS.pdf ग्लोनास: प्रजेंट, फ्यूचर एंड पास्ट]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} आईएलआरएस (ILRS) तकनीकी कार्यशाला पर प्रस्तुत, सितम्बर 14-19, 2009, मेट्सोवो, ग्रीस * [https://web.archive.org/web/20110716190646/http://lea.hamradio.si/~s53mv/navsats/theory.html ए होमपेज रिसीवर फॉर जीपीएस एंड ग्लोनास सेटेलाईट] {{Satellite navigation systems}} {{DEFAULTSORT:Glonass}} [[श्रेणी:सोवियत पृथ्वी उपग्रह]] [[श्रेणी:रशियन पृथ्वी उपग्रह]] [[श्रेणी:उपग्रह नेविगेशन प्रणाली]] [[श्रेणी:वायरलेस लोकेटिंग]] [[श्रेणी:सोवियत आविष्कार]] [[श्रेणी:रूसी आविष्कार]] [[श्रेणी:ग्लोनास]] h71lkc9t86zarnpb7jy076uqeosyioc साँचा:CIV 10 428562 6598856 1513753 2026-08-14T09:49:27Z अमर तिवारी 932885 6598856 wikitext text/x-wiki {{#invoke:flag||कोत दिव्वार}}<noinclude> {{flag template documentation|कोत दिव्वार|CIV|CIV|CIV}} </noinclude> 7lxq7f6a6x22svn66yo4us2tezyfxjq कोड द आइवोर 0 441853 6598893 3022896 2026-08-14T11:43:46Z अमर तिवारी 932885 6598893 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[कोत दिव्वार]] {{शीह|निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ, जिसका नाम गलत भी है}} om0u6d9k6364l1z0gnswh7q0gdh9nnh तमिलनाडू के नवग्रह मंदिर 0 463624 6598865 6471971 2026-08-14T10:26:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598865 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = नवग्रह मंदिर | image = <!-- Image file name --> | caption = नवग्रह मंदिरों का दृश्य | map_type = India Tamil Nadu | map_caption = तमिल नाडु में स्थिति | country = भारत | state = तमिल नाडु | district = <!-- District Name --> | location = कुम्बाकोणम | deity = सूर्य, चंद्रमा, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु, केतु | festivals = नवग्रह पूजा | architecture = हिन्दू मंदिर वास्तुकला | established = प्राचीन काल }} '''नवग्रहों का महत्व और प्रमुख मंदिर''' भारतीय ज्योतिष और हिन्दू धर्म में नवग्रहों—सूर्य, चंद्रमा, मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र, शनि, राहु और केतु—का विशेष महत्व है। इनके दोष निवारण हेतु पूजा और मंदिर बनाए गए हैं।<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Navagraha_temples Navagraha Temples]</ref> == नवग्रहों की विशेषताएँ == {| class="wikitable" |- ! ग्रह !! तत्व !! रत्न !! रंग !! स्वामी !! राशि |- | सूर्य || अग्नि || रूबी || लाल || रविवार || सिंह |- | चंद्रमा || जल || मोती || सफेद || सोमवार || कर्क |- | मंगल || अग्नि || मूंगा || लाल || मंगलवार || मेष, वृश्चिक |- | बुध || पृथ्वी || पन्ना || हरा || बुधवार || मिथुन, कन्या |- | बृहस्पति || आकाश || पुखराज || पीला || गुरुवार || धनु, मीन |- | शुक्र || जल || हीरा || सफेद || शुक्रवार || वृषभ, तुला |- | शनि || वायु || नीलम || काला/नीला || शनिवार || मकर, कुंभ |- | राहु || छाया || गोमेद || धूम्र || अज्ञात || - |- | केतु || छाया || लहसुनिया || धूम्र || अज्ञात || - |} == प्रमुख नवग्रह मंदिर == * सूर्यनारायण मंदिर – कुम्बाकोणम से 15 किमी; पूजा: रविवार; रत्न/धातु: रूबी, तांबा<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Suryanarayana_Temple,_Konarak Suryanarayan Temple]</ref> * कैलाशनाथ मंदिर – तिगलूर, 36 किमी; पूजा: सोमवार; रत्न/धातु: मोती, चांदी<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Kailasanathar_Temple,_Kanchipuram Kailasanathar Temple]</ref> * वैदीश्वरम मंदिर – शिरकाजी, 50 किमी; पूजा: मंगलवार; रत्न/धातु: मूंगा, पीतल<ref>[https://www.templesofindia.org/ Vaidhiswaram Temple]</ref> * श्वेतांयेश्वर मंदिर – थिरुवेंगाडु, 59 किमी; पूजा: बुधवार; रत्न/धातु: पन्ना, पीतल<ref>{{Cite web |url=https://www.templesoftamilnadu.co.in/ |title=Thiruvengadu Temple |access-date=2 सितंबर 2025 |archive-date=16 अगस्त 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250816184357/http://templesoftamilnadu.co.in/ |url-status=dead }}</ref> * स्वंभूतेश्वर मंदिर – अलनगुड़ी, 35 किमी; पूजा: गुरुवार; रत्न/धातु: पुखराज, स्वर्ण<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Alangudi_Temple Alangudi Temple]</ref> * अग्रिश्वर मंदिर – कंजनूर, कावेरी तट; पूजा: शुक्रवार; रत्न/धातु: हीरा, चांदी<ref>[https://templesofindia.org/ Kanthimathi Temple]</ref> * दरबारनेश्वरम मंदिर – तिरुनल्लर, 59 किमी; पूजा: शनिवार; रत्न/धातु: नीलम, लोहा<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Thirunallar Thirunallar Temple]</ref> * नागेश्वरम मंदिर – 7 किमी; पूजा: राहु काल; रत्न/धातु: गोमेद, शीशा<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/Nageshwar_Temple Nageshwar Temple]</ref> * नागनाथस्वामी मंदिर – 63 किमी; पूजा: विशेष मंत्रोच्चार; रत्न/धातु: लहसुनिया, शीशा<ref>[https://templesofindia.org/ Ketu Temple]</ref> == नवग्रह पूजा का महत्व == नवग्रहों की पूजा से कुंडली के दोष शांत होते हैं और जीवन में संतुलन आता है। मंत्र जाप से ग्रहों की ऊर्जा व्यक्ति में स्थिर होती है।<ref>[https://www.templepurohit.com/navagraha-temples/ Navagraha Temples]</ref> == कैसे पहुँचें == * रेलमार्ग: चेन्नई से वैथीसवरन रेलवे स्टेशन। * सड़क मार्ग: चेन्नई से 235 किमी; बस द्वारा 35–40 मिनट।<ref>{{Cite web |url=https://www.templesoftamilnadu.co.in/ |title=Thiruvengadu Temple |access-date=2 सितंबर 2025 |archive-date=16 अगस्त 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250816184357/http://templesoftamilnadu.co.in/ |url-status=dead }}</ref> [[श्रेणी:तमिल नाडु में हिन्दू मन्दिर]] [[श्रेणी:नवग्रह]] 5c44jnpctbp15ta4wkisriwml25vzyx क्रमगुणित 0 470153 6598604 6577511 2026-08-13T13:57:10Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598604 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" style="margin:0 0 0 1em; text-align:right; float:right;" |+क्रमगुणित :- १ से लेकर n तक की लगातार संख्याओं के गुणनफल को क्रमगुणित कहते हैं। इसे n! से दर्शाते हैं। !''n'' !''n''! |- |० |1 |- |१ |1 |- |२ |2 |- |३ |6 |- |४ |24 |- |५ |120 |- |६ |720 |- |७ |5040 |- |८ |40320 |- |९ |362880 |- |१० |3628800 |- |११ |39916800 |- |१२ |479001600 |- |१३ |6227020800 |- |१४ |87178291200 |- |१५ |1307674368000 |- |१६ |20922789888000 |- |१७ |355687428096000 |- |१८ |6402373705728000 |- |१९ |121645100408832000 |- |२० |2432902008176640000 |- |७० |{{val|1.197857167|e=100}} |- |१०० |{{val|9.332621544|e=157}} |- |१०० |{{val|1.733368733|e=1000|sortable=off}} |- |१००० |{{val|4.023872601|e=2567|sortable=off}} |- |३२९४ |{{val|6.412337688|e=10000|sortable=off}} |- |१०००० |{{val|2.846259681|e=35659|sortable=off}} |- |२५२०६ |{{val|1.205703438|e=100000|sortable=off}} |- |१००००० |{{val|2.824229408|e=456573|sortable=off}} |- |२०५०२३ |{{val|2.503898932|e=1000004|sortable=off}} |- |१०००००० |{{val|8.263931688|e=5565708|sortable=off}} |- |१७२३५०८ |{{val|5.290070307|e=10000001|sortable=off}} |- |२०००००० |{{val|3.776821058|e=11733474|sortable=off}} |- |१००००००० |{{val|1.202423401|e=65657059|sortable=off}} |- |१४८४२९०८ |{{val|2.788662975|e=100000000|sortable=off}} |- |} [[गणित]] में किसी अऋणात्मक [[पूर्णांक]] ''n'' का '''क्रमगुणित''' या 'फैक्टोरियल' वह संख्या है जो उस पूर्णांक ''n'' तथा उस से छोटे सभी धनात्मक पूर्णांकों के गुननफल के बराबर होता है। इसे ''n''!, से निरूपित किया जाता है। उदाहरणः :<math>5 ! = 5 \times 4 \times 3 \times 2 \times 1 = 120 \ </math> '''0!''' का मान '''१''' होता है। गणित के अनेकों क्षेत्रों में क्रमगुणित का उपयोग करना पड़ता है, जिनमें से [[क्रमचय-संचय]], [[बीजगणित]] तथा गणितीय विश्लेषण प्रमुख हैं। == इतिहास == क्रमगुणित की अवधारणा कई संस्कृतियों में स्वतंत्र रूप से उत्पन्न हुई है: * [[भारतीय गणित]] में, फैक्टोरियल का सबसे पहला ज्ञात विवरण अनुयोगद्वार-सूत्र से आता है,<ref name=datta-singh/> जो [[जैन साहित्य]] के प्रामाणिक कार्यों में से एक है, जिसे 300 ईसा पूर्व से 400 ईसवी तक की तिथियां दी गई हैं।<ref>{{cite journal | last = जाधव | first = दीपक | date = अगस्त 2021 | doi = 10.18732/hssa67 | journal = History of Science in South Asia | pages = 209–231 | publisher = University of Alberta Libraries | title = Jaina Thoughts on Unity Not Being a Number | volume = 9| s2cid = 238656716 | doi-access = free }}. पृष्ठ 211 पर तिथि निर्धारण की चर्चा देखें।</ref> यह वस्तुओं के एक समूह के क्रमबद्ध और उलटे क्रम को अन्य ("मिश्रित") क्रमों से अलग करता है, तथा क्रमगुणित के लिए सामान्य उत्पाद सूत्र से दो घटाकर मिश्रित ऑर्डर की संख्या का मूल्यांकन करता है। क्रमचय के लिए गुणन नियम का वर्णन 6वीं शताब्दी ई. के जैन भिक्षु जिनभद्र ने भी किया था।<ref name="datta-singh">{{cite book|title=भारतीय गणित और खगोल विज्ञान में अध्ययन: कृपाशंकर शुक्ल के चुनिंदा लेख|last1=दत्ता|first1=बिभूतिभूषण|last2=सिंह|first2=अवदेश नारायण|publisher=Springer Singapore|year=2019|editor1-last=कोलाचना|editor1-first=आदित्य|series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences|pages=356–376|contribution=Use of permutations and combinations in India|doi=10.1007/978-981-13-7326-8_18|author1-link=Bibhutibhushan Datta|editor2-last=महेश|editor2-first=के.|editor3-last=रामसुब्रमण्यम|editor3-first=के.|s2cid=191141516}}. Revised by K. S. Shukla from a paper in ''[[Indian Journal of History of Science]]'' 27 (3): 231–249, 1992, {{MR|1189487}}. पृष्ठ 363 देखें</ref> हिंदू विद्वान कम से कम ११५० के बाद से क्रमगुणित सूत्रों का उपयोग कर रहे हैं, जब [[भास्कर द्वितीय]] ने अपने काम [[लीलावती]] में क्रमगुणित का उल्लेख किया था, एक समस्या के संबंध में कि [[विष्णु]] अपने चार विशिष्ट वस्तुओं ([[शंख]], [[सुदर्शन चक्र|चक्र]], [[कौमोदकी|गदा]], और [[कमल का फूल]]) को अपने चार हाथों में कैसे पकड़ सकते हैं, और दस-हाथ वाले भगवान के लिए एक समान समस्या।<ref>{{Cite journal |last=Biggs |first=Norman L. |author-link=Norman L. Biggs |date=May 1979 |title=The roots of combinatorics |journal=[[Historia Mathematica]] |volume=6 |issue=2 |pages=109–136 |doi=10.1016/0315-0860(79)90074-0 |doi-access= | mr = 0530622 }}</ref> * मध्य पूर्व के गणित में, सृष्टि की हिब्रू रहस्यवादी पुस्तक ''सेफर यतिजिराह'', जो कि [[तालमुद|तल्मूडिक काल]] (200 से 500 ई.) की है, में 7! तक के क्रमगुणित की सूची दी गई है, जो कि [[इब्रानी लिपि|हिब्रू वर्णमाला]] से बनने वाले शब्दों की संख्या की जांच का एक हिस्सा है।<ref name=katz>{{cite journal | last = Katz | first = Victor J. | author-link = Victor J. Katz | date = जून 1994 | issue = 2 | journal = [[For the Learning of Mathematics]] | jstor = 40248112 | pages = 26–30 | title = कक्षा में नृजातीय गणित | volume = 14}}</ref><ref>[https://en.wikisource.org/wiki/Sefer_Yetzirah#CHAPTER_IV Sefer Yetzirah at Wikisource], Chapter IV, Section 4</ref> 8वीं शताब्दी के अरब व्याकरणविद अल-खलील इब्न अहमद अल-फ़राहिदी ने भी इसी तरह के कारणों से क्रमगुणित का अध्ययन किया था।<ref name=katz/> अरब गणितज्ञ [[इब्न अल-हेथम]] (जिन्हें अलहाज़ेन के नाम से भी जाना जाता है, सी. 965 - सी. 1040) क्रमगुणित को [[अभाज्य संख्या]] से जोड़ने वाले [[विल्सन प्रमेय]] को तैयार करने वाले पहले व्यक्ति थे।<ref>{{cite journal | last = Rashed | first = Roshdi | author-link = Roshdi Rashed | doi = 10.1007/BF00717654 | issue = 4 | journal = [[Archive for History of Exact Sciences]] | language = fr | mr = 595903 | pages = 305–321 | title = Ibn al-Haytham et le théorème de Wilson | url = https://archive.org/details/sim_archive-for-history-of-exact-sciences_1980_22_4/page/305 | volume = 22 | year = 1980| s2cid = 120885025 }}</ref> * यूरोप में, हालांकि [[यूनानी गणित]] में कुछ संयोजन शामिल थे, और [[प्लेटो]] ने एक आदर्श समुदाय की जनसंख्या के रूप में 5,040 (एक क्रमगुणित) का इस्तेमाल किया था, आंशिक रूप से इसकी विभाज्यता गुणों के कारण,<ref>{{cite journal | last = Acerbi | first = F. | doi = 10.1007/s00407-003-0067-0 | issue = 6 | journal = [[Archive for History of Exact Sciences]] | jstor = 41134173 | mr = 2004966 | pages = 465–502 | title = On the shoulders of Hipparchus: a reappraisal of ancient Greek combinatorics | volume = 57 | year = 2003| s2cid = 122758966 }}</ref> क्रमगुणित के प्राचीन ग्रीक अध्ययन का कोई प्रत्यक्ष प्रमाण नहीं है। इसके बजाय, यूरोप में क्रमगुणित पर पहला काम यहूदी विद्वानों जैसे कि [[शब्बेथाई डोनोलो]] द्वारा किया गया था, जिसमें सेफर यतिज़िराह मार्ग की व्याख्या की गई थी।<ref>{{cite book|editor1-last=Wilson|editor1-first=Robin|editor2-last=Watkins|editor2-first=John J.|title=Combinatorics: Ancient & Modern|url=https://archive.org/details/isbn_9780199656592|publisher=[[Oxford University Press]]|date=2013|isbn=978-0-19-965659-2|first=Victor J.|last=Katz|author-link=Victor J. Katz|contribution=Chapter 4: Jewish combinatorics|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780199656592/page/109 109]–121}} पृष्ठ 111 देखें।</ref> 1677 में, ब्रिटिश लेखक [[फेबियन स्टेडमैन]] ने [[चेंज रिंगिंग]] में क्रमगुणित के अनुप्रयोग का वर्णन किया, जो एक संगीत कला है जिसमें कई ट्यून की गई घंटियों को बजाना शामिल है।<ref>{{cite journal | last = Hunt | first = Katherine | date = May 2018 | doi = 10.1215/10829636-4403136 | issue = 2 | journal = Journal of Medieval and Early Modern Studies | pages = 387–412 | title = परिवर्तन की कला: सत्रहवीं सदी के इंग्लैंड में घंटी बजाना, अनाग्राम और संयोजन की संस्कृति | volume = 48| url = https://ueaeprints.uea.ac.uk/id/eprint/83227/1/Accepted_Mnauscript.pdf }}</ref><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/bim_early-english-books-1641-1700_campanalogia-or-the-art_stedman-fabian_1677|title=Campanalogia|last=Stedman|first=Fabian|year=1677|place=London|pages=[https://archive.org/details/bim_early-english-books-1641-1700_campanalogia-or-the-art_stedman-fabian_1677/page/6 6]–9|author-link=Fabian Stedman}} The publisher is given as "W.S." who may have been William Smith, possibly acting as agent for the [[Ancient Society of College Youths|Society of College Youths]], to which society the "Dedicatory" is addressed.</ref> 15वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से क्रमगुणित पश्चिमी गणितज्ञों के अध्ययन का विषय बन गया। 1494 के एक ग्रंथ में, इतालवी गणितज्ञ लुका पसिओली ने डाइनिंग टेबल व्यवस्था की एक समस्या के संबंध में 11! तक के क्रमगुणित की गणना की।<ref>{{cite book|editor1-last=Wilson|editor1-first=Robin|editor2-last=Watkins|editor2-first=John J.|title=Combinatorics: Ancient & Modern|url=https://archive.org/details/isbn_9780199656592|publisher=[[Oxford University Press]]|date=2013|isbn=978-0-19-965659-2|first=Eberhard|last=Knobloch|author-link=Eberhard Knobloch|contribution=Chapter 5: Renaissance combinatorics|pages=[https://archive.org/details/isbn_9780199656592/page/123 123]–145}} पृष्ठ 126 देखें।</ref> [[क्रिस्टोफर क्लैवियस]] ने [[जोहान्स डी सैक्रोबोस्को]] के काम पर 1603 की एक टिप्पणी में फैक्टोरियल पर चर्चा की, और 1640 के दशक में, फ्रांसीसी पॉलीमैथ [[मैरिन मर्सेन]] ने क्लैवियस के काम के आधार पर, 64! तक के फैक्टोरियल की बड़ी (लेकिन पूरी तरह से सही नहीं) सारणियां प्रकाशित कीं।{{sfn|Knobloch|2013|pages=130–133}} [[घातांकीय फलन]] के लिए [[घात श्रेणी]], इसके गुणांकों के लिए फैक्टोरियल के पारस्परिक के साथ, पहली बार 1676 में [[आइजैक न्यूटन]] द्वारा [[गॉटफ्रीड विल्हेम लीबनिज]] को लिखे एक पत्र में तैयार किया गया था।<ref name=exponential-series>{{cite book | last1 = Ebbinghaus | first1 = H.-D. | author1-link = Heinz-Dieter Ebbinghaus | last2 = Hermes | first2 = H. | author2-link = Hans Hermes | last3 = Hirzebruch | first3 = F. | author3-link = Friedrich Hirzebruch | last4 = Koecher | first4 = M. | author4-link = Max Koecher | last5 = Mainzer | first5 = K. | author5-link = Klaus Mainzer | last6 = Neukirch | first6 = J. | author6-link = Jürgen Neukirch | last7 = Prestel | first7 = A. | last8 = Remmert | first8 = R. | author8-link = Reinhold Remmert | doi = 10.1007/978-1-4612-1005-4 | isbn = 0-387-97202-1 | mr = 1066206 | page = 131 | publisher = Springer-Verlag | location = New York | series = Graduate Texts in Mathematics | title = Numbers | url = https://books.google.com/books?id=Z53SBwAAQBAJ&pg=PA131 | volume = 123 | year = 1990}}</ref> क्रमगुणित पर प्रारंभिक यूरोपीय गणित के अन्य महत्वपूर्ण कार्यों में [[जॉन वालिस]] द्वारा 1685 के ग्रंथ में व्यापक कवरेज, [[अब्राहम डी मोइवर]] द्वारा 1721 में <math>n</math> के बड़े मूल्यों के लिए उनके अनुमानित मूल्यों का एक अध्ययन, [[जेम्स स्टर्लिंग (गणितज्ञ)|जेम्स स्टर्लिंग]] द्वारा डी मोइवर को 1729 का एक पत्र जिसमें बताया गया था कि [[स्टर्लिंग का सन्निकटन]] के रूप में क्या जाना जाता है, और [[डैनियल बर्नौली]] और [[लियोनहार्ड यूलर]] द्वारा उसी समय क्रमगुणित फलन के [[गामा फलन]] तक निरंतर विस्तार को सूत्रबद्ध करने का कार्य शामिल है। <ref>{{cite journal | last = Dutka | first = Jacques | doi = 10.1007/BF00389433 | issue = 3 | journal = [[Archive for History of Exact Sciences]] | jstor = 41133918 | mr = 1171521 | pages = 225–249 | title = क्रमगुणित फलन का प्रारंभिक इतिहास | url = https://archive.org/details/sim_archive-for-history-of-exact-sciences_1991_43_3/page/225 | volume = 43 | year = 1991| s2cid = 122237769 }}</ref> [[एड्रियन-मैरी लीजेंड्रे]] ने [[लीजेंड्रे का सूत्र]] शामिल किया, जिसमें [[पूर्णांक कारकीकरण|अभाज्य घातों]] में क्रमगुणित के [[कारकीकरण]] में घातांकों का वर्णन किया गया था, [[संख्या सिद्धांत]] पर 1808 के एक पाठ में।<ref>{{cite book|first=Leonard E.|last=Dickson|author-link=Leonard Eugene Dickson|title=History of the Theory of Numbers|title-link=History of the Theory of Numbers|volume=1|publisher=Carnegie Institution of Washington|year=1919|contribution=Chapter IX: Divisibility of factorials and multinomial coefficients|pages=263–278|contribution-url=https://archive.org/details/historyoftheoryo01dick/page/262}} See in particular p. 263.</ref> क्रमगुणित के लिए संकेतन <math>n!</math> फ्रांसीसी गणितज्ञ [[क्रिश्चियन क्रैम्प]] द्वारा 1808 में पेश किया गया था।<ref name=cajori/> कई अन्य संकेतन भी इस्तेमाल किए गए हैं। बाद के एक और संकेतन <math>\vert\!\underline{\,n}</math>, जिसमें क्रमगुणित का तर्क एक बॉक्स के बाएं और निचले हिस्से से आधा घिरा हुआ था, ब्रिटेन और अमेरिका में कुछ समय के लिए लोकप्रिय था, लेकिन इसका इस्तेमाल बंद हो गया, शायद इसलिए क्योंकि इसे टाइप करना मुश्किल है।<ref name=cajori>{{cite book | last = Cajori | first = Florian | author-link = Florian Cajori | contribution = 448–449. Factorial "{{mvar|n}}" | contribution-url = https://archive.org/details/AHistoryOfMathematicalNotationVolII/page/n93 | pages = 71–77 | publisher = The Open Court Publishing Company | title = A History of Mathematical Notations, Volume II: Notations Mainly in Higher Mathematics | title-link = A History of Mathematical Notations | year = 1929}}</ref> "फैक्टोरियल" शब्द (मूल रूप से फ्रेंच: ''फैक्टोरियल'') का पहली बार प्रयोग 1800 में [[लुई फ्रांकोइस एंटोनी आर्बोगास्ट]] द्वारा किया गया था,<ref>{{cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Miller/mathword/f/|title=Earliest Known Uses of Some of the Words of Mathematics (F)|work=[[MacTutor History of Mathematics archive]]|publisher=University of St Andrews|first=Jeff|last=Miller}}</ref> [[फाआ डी ब्रूनो के सूत्र]] पर पहले काम में,<ref name=craik>{{cite journal | last = Craik | first = Alex D. D. | doi = 10.1080/00029890.2005.11920176 | issue = 2 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | jstor = 30037410 | mr = 2121322 | pages = 119–130 | title = Prehistory of Faà di Bruno's formula | url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_2005-02_112_2/page/119 | volume = 112 | year = 2005| s2cid = 45380805 }}</ref> लेकिन [[अंकगणितीय प्रगति]] के उत्पादों की एक अधिक सामान्य अवधारणा का उल्लेख करते हुए। यह नाम जिन "कारकों" को संदर्भित करता है, वे क्रमगुणित के लिए गुणन सूत्र के पद हैं।<ref>{{cite book|title=Du calcul des dérivations|last=Arbogast|first=Louis François Antoine|author-link=Louis François Antoine Arbogast|publisher=L'imprimerie de Levrault, frères|location=Strasbourg|year=1800|pages=364–365|url=https://archive.org/details/ducalculdesdri00arbouoft/page/364|language=fr}}</ref> == परिभाषा == एक धनात्मक पूर्णांक <math>n</math> का क्रमगुणित फलन <math>n</math> से छोटे सभी धनात्मक पूर्णांकों के गुणनफल द्वारा परिभाषित किया जाता है।<ref name=gkp/> <math display=block>n! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdots (n-2) \cdot (n-1) \cdot n.</math> इसे [[गुणन#पूंजी पाई संकेतन|उत्पाद संकेतन]] में और अधिक संक्षिप्त रूप से इस प्रकार लिखा जा सकता है<ref name=gkp/> <math display=block>n! = \prod_{i = 1}^n i.</math> यदि इस गुणन सूत्र को अंतिम पद को छोड़कर बाकी सभी पदों को रखने के लिए बदल दिया जाता है, तो यह एक छोटे क्रमगुणित के लिए समान रूप का एक गुणनफल परिभाषित करेगा। यह एक [[पुनरावृत्ति संबंध]] की ओर ले जाता है, जिसके अनुसार क्रमगुणित फलन का प्रत्येक मान पिछले मान को <math>n</math> से गुणा करके प्राप्त किया जा सकता है:<ref name=hamkins/> <math display=block> n! = n\cdot (n-1)!.</math> उदाहरण के लिए, {{nowrap|<math>5! = 5\cdot 4!=5\cdot 24=120</math>}} === शून्य का क्रमगुणित === {{nowrap|<math>0</math> का}} क्रमगुणित {{nowrap|<math>1</math> है,}} या प्रतीकों में, {{nowrap|<math>0!=1</math> है।}} इस परिभाषा के लिए कई प्रेरणाएँ हैं: * {{nowrap|<math>n=0</math>}} के लिए, <math>n!</math> की परिभाषा में गुणनफल के रूप में किसी भी संख्या का गुणनफल शामिल नहीं है, और इसलिए यह व्यापक सम्मेलन का एक उदाहरण है कि [[खाली गुणनफल]], बिना किसी कारक का गुणनफल, गुणात्मक पहचान के बराबर है।<ref>{{cite book|title=CRC Handbook of Engineering Tables|first=Richard C.|last=Dorf|publisher=CRC Press|year=2003|page=5-5|contribution=Factorials|contribution-url=https://books.google.com/books?id=TCLOBgAAQBAJ&pg=SA5-PA5|isbn=978-0-203-00922-2}}</ref> * शून्य वस्तुओं का बिल्कुल एक क्रमचय है: क्रमचय करने के लिए कुछ भी न होने पर, कुछ भी नहीं करना ही एकमात्र पुनर्व्यवस्था है।<ref name=hamkins>{{cite book |last=हैमकिंस |first=जोएल डेविड |author-link=जोएल डेविड हैमकिंस |isbn=978-0-262-53979-1 |location=कैम्ब्रिज, मैसाचुसेट्स |mr=4205951 |page=50 |publisher=एमआईटी प्रेस |title=प्रमाण और गणित की कला |url=https://books.google.com/books?id=Ns_tDwAAQBAJ&pg=PA50 |year=2020}}</ref> * यह परिपाटी [[क्रमचय-संचय]] में कई पहचानों को उनके मापदंडों के सभी वैध विकल्पों के लिए वैध बनाती है। उदाहरण के लिए, <math>n</math> के एक सेट से सभी <math>n</math> तत्वों को चुनने के तरीकों की संख्या <math display=inline>\tbinom{n}{n} = \tfrac{n!}{n!0!} = 1,</math> एक [[द्विपद गुणांक]] पहचान है जो केवल {{nowrap|with <math>0!=1</math> के साथ वैध होगी।<ref>{{cite journal | last1 = गोल्डनबर्ग | first1 = ई. पॉल | last2 = कार्टर | first2 = सिंथिया जे. | date = अक्टूबर 2017 | doi = 10.5951/mathteacher.111.2.0104 | issue = 2 | journal = [[The Mathematics Teacher]] | jstor = 10.5951/mathteacher.111.2.0104 | page = 104–110 | title = एक छात्र (&minus;5) के बारे में पूछता है! | volume = 111}}</ref>}} * {{nowrap|<math>0!=1</math>}} के साथ, क्रमगुणित के लिए पुनरावृत्ति संबंध {{nowrap|<math>n=1</math>}} पर वैध रहता है। इसलिए, इस परिपाटी के साथ, क्रमगुणित की [[प्रतिवर्तन|पुनरावर्ती]] गणना के लिए [[प्रतिवर्तन|आधार मामले]] के रूप में केवल शून्य का मान होना चाहिए, जिससे गणना सरल हो जाएगी और अतिरिक्त विशेष मामलों की आवश्यकता नहीं होगी।<ref>{{cite conference | last1 = Haberman | first1 = Bruria | last2 = Averbuch | first2 = Haim | editor1-last = Caspersen | editor1-first = Michael E. | editor2-last = Joyce | editor2-first = Daniel T. | editor3-last = Goelman | editor3-first = Don | editor4-last = Utting | editor4-first = Ian | contribution = आधार मामलों का मामला: उन्हें पहचानना इतना मुश्किल क्यों है? पुनरावृत्ति के साथ छात्रों की कठिनाइयाँ | doi = 10.1145/544414.544441 | page = 84–88 | publisher = एसोसिएशन फॉर कंप्यूटिंग मशीनरी | title = कंप्यूटर विज्ञान शिक्षा में नवाचार और प्रौद्योगिकी पर 7वें वार्षिक SIGCSE सम्मेलन की कार्यवाही, ITiCSE 2002, आरहूस, डेनमार्क, 24-28 जून, 2002 | year = 2002}}</ref> * <math>0!=1</math> सेट करने से कई सूत्रों, जैसे कि [[घातांकीय फलन]], को [[घात श्रेणी]] के रूप में संक्षिप्त रूप से व्यक्त करने की अनुमति मिलती है: {{nowrap|<math display=inline> e^x = \sum_{n = 0}^\infty \frac{x^n}{n!}.</math><ref name=exponential-series/>}} * यह विकल्प [[गामा फलन]] {{nowrap|<math>0! = \Gamma(0+1) = 1</math>,}} से मेल खाता है और गामा फलन का [[सतत फलन]] होने के लिए यह मान होना चाहिए।<ref>{{cite book|title=विश्लेषण में हल की गई समस्याएं: जैसा कि गामा, बीटा, लीजेंड्रे और बेसेल फ़ंक्शन पर लागू होता है|series=डोवर बुक्स ऑन मैथमेटिक्स|first1=ओरिन जे.|last1=फैरेल|first2=बर्ट्रम|last2=रॉस|publisher=कूरियर कॉर्पोरेशन|year=1971|isbn=978-0-486-78308-6|page=10|url=https://books.google.com/books?id=fXPDAgAAQBAJ&pg=PA10}}</ref> == अनुप्रयोग == The earliest uses of the factorial function involve counting [[permutations]]: there are <math>n!</math> different ways of arranging <math>n</math> distinct objects into a sequence.<ref name="ConwayGuy1998">{{Cite book |title=The Book of Numbers |last1=Conway |first1=John H. |last2=Guy |first2=Richard |year=1998 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-0-387-97993-9 |language=en |author-link=John Horton Conway |author-link2=Richard K. Guy |pages=55–56|contribution=Factorial numbers}}</ref> Factorials appear more broadly in many formulas in [[combinatorics]], to account for different orderings of objects. For instance the [[binomial coefficient]]s <math>\tbinom{n}{k}</math> count the {{nowrap|<math>k</math>-element}} [[combination]]s (subsets of {{nowrap|<math>k</math> elements)}} from a set with {{nowrap|<math>n</math> elements,}} and can be computed from factorials using the formula{{sfn|Graham|Knuth|Patashnik|1988|p=156}} <math display=block>\binom{n}{k}=\frac{n!}{k!(n-k)!}.</math> The [[Stirling numbers of the first kind]] sum to the factorials, and count the permutations {{nowrap|of <math>n</math>}} grouped into subsets with the same numbers of cycles.<ref>{{cite book | last = Riordan | first = John | author-link = John Riordan (mathematician) | mr = 0096594 | page = 76 | publisher = Chapman & Hall | series = Wiley Publications in Mathematical Statistics | title = An Introduction to Combinatorial Analysis | url = https://books.google.com/books?id=Sbb_AwAAQBAJ&pg=PA76 | year = 1958| isbn = 9781400854332 }}</ref> Another combinatorial application is in counting [[derangement]]s, permutations that do not leave any element in its original position; the number of derangements of <math>n</math> items is the [[Rounding|nearest integer]] {{nowrap|to <math>n!/e</math>.{{sfn|Graham|Knuth|Patashnik|1988|p=195}}}} In [[algebra]], the factorials arise through the [[binomial theorem]], which uses binomial coefficients to expand powers of sums.{{sfn|Graham|Knuth|Patashnik|1988|p=162}} They also occur in the coefficients used to relate certain families of polynomials to each other, for instance in [[Newton's identities]] for [[symmetric polynomial]]s.<ref>{{cite journal | last = Randić | first = Milan | doi = 10.1007/BF01205340 | issue = 1 | journal = Journal of Mathematical Chemistry | mr = 895533 | pages = 145–152 | title = On the evaluation of the characteristic polynomial via symmetric function theory | volume = 1 | year = 1987| s2cid = 121752631 }}</ref> Their use in counting permutations can also be restated algebraically: the factorials are the [[order of a group|orders]] of finite [[symmetric group]]s.<ref>{{cite book|title=Groups and Characters|first=Victor E.|last=Hill|publisher=Chapman & Hall|year=2000|mr=1739394|isbn=978-1-351-44381-4|page=70|contribution=8.1 Proposition: Symmetric group {{math|''S''<sub>''n''</sub>}}|contribution-url=https://books.google.com/books?id=yjL3DwAAQBAJ&pg=PA70}}</ref> In [[calculus]], factorials occur in [[Faà di Bruno's formula]] for chaining higher derivatives.<ref name=craik/> In [[mathematical analysis]], factorials frequently appear in the denominators of [[power series]], most notably in the series for the [[exponential function]],<ref name=exponential-series/> <math display=block>e^x=1+\frac{x}{1}+\frac{x^2}{2}+\frac{x^3}{6}+\cdots=\sum_{i=0}^{\infty}\frac{x^i}{i!},</math> and in the coefficients of other [[Taylor series]] (in particular those of the [[trigonometric functions|trigonometric]] and [[hyperbolic functions]]), where they cancel factors of <math>n!</math> coming from the {{nowrap|<math>n</math>th derivative}} {{nowrap|of <math>x^n</math>.<ref>{{cite book|title=Complexity and Criticality|series=Advanced physics texts|volume=1|first1=Kim|last1=Christensen|first2=Nicholas R.|last2=Moloney|publisher=Imperial College Press|year=2005|isbn=978-1-86094-504-5|contribution=Appendix A: Taylor expansion|page=341|contribution-url=https://books.google.com/books?id=bAIM1_EoQu0C&pg=PA341}}</ref>}} This usage of factorials in power series connects back to [[analytic combinatorics]] through the [[exponential generating function]], which for a [[combinatorial class]] with <math>n_i</math> elements of {{nowrap|size <math>i</math>}} is defined as the power series<ref>{{cite book | last = Wilf | first = Herbert S. | author-link = Herbert Wilf | edition = 3rd | isbn = 978-1-56881-279-3 | mr = 2172781 | page = 22 | publisher = A K Peters | location = Wellesley, Massachusetts | title = generatingfunctionology | url = https://books.google.com/books?id=XOPMBQAAQBAJ&pg=PA22 | year = 2006}}</ref> <math display=block>\sum_{i=0}^{\infty} \frac{x^i n_i}{i!}.</math> In [[number theory]], the most salient property of factorials is the [[divisibility]] of <math>n!</math> by all positive integers up {{nowrap|to <math>n</math>,}} described more precisely for prime factors by [[Legendre's formula]]. It follows that arbitrarily large [[prime number]]s can be found as the prime factors of the numbers <math>n!\pm 1</math>, leading to a proof of [[Euclid's theorem]] that the number of primes is infinite.<ref>{{cite book | last = Ore | first = Øystein | author-link = Øystein Ore | location = New York | mr = 0026059 | page = 66 | publisher = McGraw-Hill | title = Number Theory and Its History | url = https://books.google.com/books?id=Sl_6BPp7S0AC&pg=PA66 | year = 1948| isbn = 9780486656205 }}</ref> When <math>n!\pm 1</math> is itself prime it is called a [[factorial prime]];<ref name=caldwell-gallot>{{cite journal | last1 = Caldwell | first1 = Chris K. | last2 = Gallot | first2 = Yves | doi = 10.1090/S0025-5718-01-01315-1 | issue = 237 | journal = [[Mathematics of Computation]] | mr = 1863013 | pages = 441–448 | title = On the primality of <math>n!\pm1</math> and <math>2\times3\times5\times\dots\times p\pm1</math> | url = https://archive.org/details/sim_mathematics-of-computation_2002-01_71_237/page/441 | volume = 71 | year = 2002| doi-access = free }}</ref> relatedly, [[Brocard's problem]], also posed by [[Srinivasa Ramanujan]], concerns the existence of [[square number]]s of the form {{nowrap|<math>n!+1</math>.<ref>{{cite book | last = Guy | first = Richard K. | author-link = Richard K. Guy | contribution = D25: Equations involving factorial <math>n</math> | doi = 10.1007/978-0-387-26677-0 | edition = 3rd | isbn = 0-387-20860-7 | mr = 2076335 | pages = 301–302 | publisher = Springer-Verlag | location = New York | series = Problem Books in Mathematics | title = Unsolved Problems in Number Theory | year = 2004| volume = 1 }}</ref>}} In contrast, the numbers <math>n!+2,n!+3,\dots n!+n</math> must all be composite, proving the existence of arbitrarily large [[prime gap]]s.<ref>{{cite book|title=Closing the Gap: The Quest to Understand Prime Numbers|first=Vicky|last=Neale|author-link=Vicky Neale|publisher=Oxford University Press|year=2017|isbn=978-0-19-878828-7|pages=146–147|url=https://books.google.com/books?id=T7Q1DwAAQBAJ&pg=PA146}}</ref> An elementary [[proof of Bertrand's postulate]] on the existence of a prime in any interval of the {{nowrap|form <math>[n,2n]</math>,}} one of the first results of [[Paul Erdős]], was based on the divisibility properties of factorials.<ref>{{cite journal | last = Erdős | first = Pál | author-link = Paul Erdős | journal = Acta Litt. Sci. Szeged | language = de | pages = 194–198 | title = Beweis eines Satzes von Tschebyschef | trans-title = Proof of a theorem of Chebyshev | url = https://users.renyi.hu/~p_erdos/1932-01.pdf | volume = 5 | year = 1932 | zbl = 0004.10103}}</ref><ref>{{cite book | last = Chvátal | first = Vašek | author-link = Václav Chvátal | contribution = 1.5: Erdős's proof of Bertrand's postulate | contribution-url = https://books.google.com/books?id=_gVDEAAAQBAJ&pg=PA7 | doi = 10.1017/9781108912181 | isbn = 978-1-108-83183-3 | mr = 4282416 | pages = 7–10 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge, England | title = The Discrete Mathematical Charms of Paul Erdős: A Simple Introduction | year = 2021| s2cid = 242637862 }}</ref> The [[factorial number system]] is a [[mixed radix]] notation for numbers in which the place values of each digit are factorials.<ref>{{cite journal | last = Fraenkel | first = Aviezri S. | author-link = Aviezri Fraenkel | doi = 10.1080/00029890.1985.11971550 | issue = 2 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | jstor = 2322638 | mr = 777556 | pages = 105–114 | title = Systems of numeration | url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1985-02_92_2/page/105 | volume = 92 | year = 1985}}</ref> Factorials are used extensively in [[probability theory]], for instance in the [[Poisson distribution]]<ref>{{cite book | last = Pitman | first = Jim | contribution = 3.5: The Poisson distribution | doi = 10.1007/978-1-4612-4374-8 | pages = [https://archive.org/details/probability0000pitm/page/222 222]–236 | publisher = Springer | location = New York | title = Probability | url = https://archive.org/details/probability0000pitm | year = 1993| isbn = 978-0-387-94594-1 }}</ref> and in the probabilities of [[random permutation]]s.{{sfn|Pitman|1993|p=153}} In [[computer science]], beyond appearing in the analysis of [[brute-force search]]es over permutations,<ref>{{cite book|title=Algorithm Design|first1=Jon|last1=Kleinberg|author1-link=Jon Kleinberg|first2=Éva|last2=Tardos|author2-link=Éva Tardos|publisher=Addison-Wesley|year=2006|page=55}}</ref> factorials arise in the [[lower bound]] of <math>\log_2 n!=n\log_2n-O(n)</math> on the number of comparisons needed to [[comparison sort]] a set of <math>n</math> items,<ref name=knuth-sorting/> and in the analysis of chained [[hash table]]s, where the distribution of keys per cell can be accurately approximated by a Poisson distribution.<ref>{{cite book|title=Algorithms|edition=4th|publisher=Addison-Wesley|first1=Robert|last1=Sedgewick|author1-link=Robert Sedgewick (computer scientist)|first2=Kevin|last2=Wayne|year=2011|isbn=978-0-13-276256-4|page=466|url=https://books.google.com/books?id=idUdqdDXqnAC&pg=PA466}}</ref> Moreover, factorials naturally appear in formulae from [[quantum mechanics|quantum]] and [[statistical physics]], where one often considers all the possible permutations of a set of particles. In [[statistical mechanics]], calculations of [[entropy]] such as [[Boltzmann's entropy formula]] or the [[Sackur–Tetrode equation]] must correct the count of [[Microstate (statistical mechanics)|microstates]] by dividing by the factorials of the numbers of each type of [[identical particles|indistinguishable particle]] to avoid the [[Gibbs paradox]]. Quantum physics provides the underlying reason for why these corrections are necessary.<ref>{{cite book|first=Mehran |last=Kardar |author-link=Mehran Kardar |title=Statistical Physics of Particles |title-link=Statistical Physics of Particles |year=2007 |publisher=[[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]] |isbn=978-0-521-87342-0 |oclc=860391091 |pages=107–110, 181–184}}</ref> == गुण == === विकास और सन्निकटन === [[File:Mplwp factorial stirling loglog2.svg|thumb|फैक्टोरियल, स्टर्लिंग सन्निकटन और सरल सन्निकटन <math>(n/e)^n</math> की दोहरे लघुगणकीय पैमाने पर तुलना]] [[File:Stirling series relative error.svg|thumb|upright=1.6|[[सापेक्ष त्रुटि]] एक संक्षिप्त स्टर्लिंग श्रृंखला बनाम पदों की संख्या में]] {{main|स्टर्लिंग का सन्निकटन}} <math>n</math> के एक फलन के रूप में, क्रमगुणित [[चरघातांकीय वृद्धि]] की तुलना में तेज़ है, लेकिन [[दोहरा चरघातांकीय फलन|दोहरे चरघातांकीय फलन]] की तुलना में अधिक धीरे-धीरे बढ़ता है।<ref>{{cite book | last = Cameron | first = Peter J. | author-link = Peter Cameron (mathematician) | contribution = 2.4: Orders of magnitude | isbn = 978-0-521-45133-8 | pages = 12–14 | publisher = Cambridge University Press | title = Combinatorics: Topics, Techniques, Algorithms | year = 1994}}</ref> इसकी वृद्धि दर <math>n^n</math> के समान है, लेकिन एक घातांकीय कारक द्वारा धीमी है। इस परिणाम तक पहुँचने का एक तरीका क्रमगुणित का [[प्राकृतिक लघुगणक]] लेना है, जो इसके उत्पाद सूत्र को योग में बदल देता है, और फिर एक समाकल द्वारा योग का अनुमान लगाता है: <math display="block">\ln n! = \sum_{x=1}^n \ln x \approx \int_1^n\ln x\, dx=n\ln n-n+1</math> परिणाम को घातांकित करना (और नगण्य <math>+1</math> पद को अनदेखा करना) <math>n!</math> को <math>(n/e)^n</math> के रूप में सन्निकट करता है।<ref>{{cite book | last = Magnus | first = Robert | contribution = 11.10: Stirling's approximation | contribution-url = https://books.google.com/books?id=5hvxDwAAQBAJ&pg=PA391 | doi = 10.1007/978-3-030-46321-2 | isbn = 978-3-030-46321-2 | location = Cham | mr = 4178171 | page = 391 | publisher = Springer | series = Springer Undergraduate Mathematics Series | title = मौलिक गणितीय विश्लेषण | year = 2020| s2cid = 226465639 }}</ref>}} [[ट्रेपेज़ॉइड नियम]] का उपयोग करके, ऊपर और नीचे दोनों योग को एक समाकल द्वारा अधिक सावधानी से बांधने से पता चलता है कि इस अनुमान को एक सुधार कारक की आवश्यकता है जो <math>\sqrt n</math> के समानुपाती हो। इस सुधार के लिए आनुपातिकता का स्थिरांक [[वालिस उत्पाद]] से पाया जा सकता है, जो <math>\pi</math> को क्रमगुणित और दो की घातों के सीमित अनुपात के रूप में व्यक्त करता है। इन सुधारों का परिणाम [[स्टर्लिंग का सन्निकटन]] है:<ref>{{cite book | last = Palmer | first = Edgar M. | contribution = Appendix II: Stirling's formula | isbn = 0-471-81577-2 | location = Chichester | mr = 795795 | pages = [https://archive.org/details/graphicalevoluti0000palm/page/126 127]–128 | publisher = John Wiley & Sons | series = Wiley-Interscience Series in Discrete Mathematics | title = Graphical Evolution: An introduction to the theory of random graphs | url = https://archive.org/details/graphicalevoluti0000palm | year = 1985}}</ref> <math display="block">n!\sim\sqrt{2\pi n}\left(\frac{n}{e}\right)^n\,</math> यहाँ, <math>\sim</math> प्रतीक का अर्थ है कि, जैसे-जैसे <math>n</math> अनंत की ओर जाता है, बाएँ और दाएँ पक्षों के बीच का अनुपात [[सीमा (गणित)|सीमा]] में एक के करीब पहुँचता है। स्टर्लिंग का सूत्र [[असममितीय श्रृंखला]] में पहला पद प्रदान करता है जो अधिक संख्या में पदों के लिए ले जाने पर और भी अधिक सटीक हो जाता है:<ref name="asymptotic">{{cite journal | last1 = Chen | first1 = Chao-Ping | last2 = Lin | first2 = Long | doi = 10.1016/j.aml.2012.06.025 | issue = 12 | journal = Applied Mathematics Letters | mr = 2967837 | pages = 2322–2326 | title = Remarks on asymptotic expansions for the gamma function | volume = 25 | year = 2012| doi-access = free }}</ref> <math display="block"> n! \sim \sqrt{2\pi n}\left(\frac{n}{e}\right)^n \left(1 +\frac{1}{12n}+\frac{1}{288n^2} - \frac{139}{51840n^3} -\frac{571}{2488320n^4}+ \cdots \right)</math> एक वैकल्पिक संस्करण सुधार पदों में केवल विषम घातांक का उपयोग करता है:<ref name=asymptotic/> <math display="block"> n! \sim \sqrt{2\pi n}\left(\frac{n}{e}\right)^n \exp\left(\frac{1}{12n} - \frac{1}{360n^3} + \frac{1}{1260n^5} -\frac{1}{1680n^7}+ \cdots \right)</math> इन सूत्रों के कई अन्य रूप भी [[श्रीनिवास रामानुजन]], [[बिल गोस्पर]], और अन्य द्वारा विकसित किए गए हैं।<ref name=asymptotic/> [[तुलना सॉर्टिंग]] का विश्लेषण करने के लिए उपयोग किए जाने वाले क्रमगुणित के [[बाइनरी लघुगणक]] को स्टर्लिंग के सन्निकटन का उपयोग करके बहुत सटीक रूप से अनुमानित किया जा सकता है। नीचे दिए गए सूत्र में, <math>O(1)</math> पद [[बड़ा ओ संकेतन|बड़ा O संकेतन]] को आमंत्रित करता है।<ref name=knuth-sorting>{{cite book|title=द आर्ट ऑफ कंप्यूटर प्रोग्रामिंग, खंड 3: सॉर्टिंग एंड सर्चिंग|first=Donald E.|last=Knuth|author-link=Donald Knuth|edition=2nd|publisher=Addison-Wesley|year=1998|isbn=978-0-321-63578-5|page=182|url=https://books.google.com/books?id=cYULBAAAQBAJ&pg=PA182}}</ref> <math display="block">\log_2 n! = n\log_2 n-(\log_2 e)n + \frac12\log_2 n + O(1)</math> === विभाज्यता और अंक === {{main|लेजेंड्रे का सूत्र}} The product formula for the factorial implies that <math>n!</math> is [[divisible]] by all [[prime number]]s that are at {{nowrap|most <math>n</math>,}} and by no larger prime numbers.<ref name=beiler>{{cite book|title=Recreations in the Theory of Numbers: The Queen of Mathematics Entertains|series=Dover Recreational Math Series|first=Albert H.|last=Beiler|publisher=Courier Corporation|year=1966|edition=2nd|isbn=978-0-486-21096-4|page=49|url=https://books.google.com/books?id=NbbbL9gMJ88C&pg=PA49}}</ref> More precise information about its divisibility is given by [[Legendre's formula]], which gives the exponent of each prime <math>p</math> in the prime factorization of <math>n!</math> as<ref>{{harvnb|Chvátal|2021}}. "1.4: Legendre's formula". pp. 6–7.</ref><ref name=padic>{{cite book | last = Robert | first = Alain M. | author-link = Alain M. Robert | contribution = 3.1: The {{nowrap|<math>p</math>-adic}} valuation of a factorial | doi = 10.1007/978-1-4757-3254-2 | isbn = 0-387-98669-3 | mr = 1760253 | pages = 241–242 | publisher = Springer-Verlag | location = New York | series = [[Graduate Texts in Mathematics]] | title = A Course in {{nowrap|<math>p</math>-adic}} Analysis | volume = 198 | year = 2000}}</ref> <math display=block>\sum_{i=1}^\infty \left \lfloor \frac n {p^i} \right \rfloor=\frac{n - s_p(n)}{p - 1}.</math> Here <math>s_p(n)</math> denotes the sum of the {{nowrap|[[radix|base]]-<math>p</math>}} digits {{nowrap|of <math>n</math>,}} and the exponent given by this formula can also be interpreted in advanced mathematics as the [[p-adic valuation|{{mvar|p}}-adic valuation]] of the factorial.<ref name=padic/> Applying Legendre's formula to the product formula for [[binomial coefficient]]s produces [[Kummer's theorem]], a similar result on the exponent of each prime in the factorization of a binomial coefficient.<ref>{{cite book | last1 = Peitgen | author1-link=Heinz-Otto Peitgen | first1 = Heinz-Otto | last2 = Jürgens | first2 = Hartmut | author2-link = Hartmut Jürgens | last3 = Saupe | first3 = Dietmar | author3-link = Dietmar Saupe | contribution = Kummer's result and Legendre's identity | doi = 10.1007/b97624 | location = New York | pages = 399–400 | publisher = Springer | title = Chaos and Fractals: New Frontiers of Science | year = 2004| isbn=978-1-4684-9396-2 }}</ref> Grouping the prime factors of the factorial into [[prime power]]s in different ways produces the [[multiplicative partitions of factorials]].<ref>{{Cite journal|last1=Alladi|first1=Krishnaswami|last2=Grinstead|first2=Charles|authorlink1=Krishnaswami Alladi |title=On the decomposition of n! into prime powers|journal=[[Journal of Number Theory]]|year=1977 |language=en|volume=9|issue=4|pages=452–458|doi=10.1016/0022-314x(77)90006-3|doi-access=free}}</ref> The special case of Legendre's formula for <math>p=5</math> gives the number of [[trailing zero#Factorial|trailing zeros]] in the decimal representation of the factorials.<ref name=koshy/> According to this formula, the number of zeros can be obtained by subtracting the base-5 digits of <math>n</math> from <math>n</math>, and dividing the result by four.<ref>{{cite OEIS|A027868|Number of trailing zeros in n!; highest power of 5 dividing n!}}</ref> Legendre's formula implies that the exponent of the prime <math>p=2</math> is always larger than the exponent for {{nowrap|<math>p=5</math>,}} so each factor of five can be paired with a factor of two to produce one of these trailing zeros.<ref name=koshy>{{cite book|title=Elementary Number Theory with Applications|first=Thomas|last=Koshy|edition=2nd|publisher=Elsevier|year=2007|isbn=978-0-08-054709-1|contribution=Example 3.12|page=178|contribution-url=https://books.google.com/books?id=d5Z5I3gnFh0C&pg=PA178}}</ref> The leading digits of the factorials are distributed according to [[Benford's law]].<ref>{{cite journal | last = Diaconis | first = Persi | author-link = Persi Diaconis | doi = 10.1214/aop/1176995891 | issue = 1 | journal = [[Annals of Probability]] | mr = 422186 | pages = 72–81 | title = The distribution of leading digits and uniform distribution mod 1 | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-probability_1977-02_5_1/page/72 | volume = 5 | year = 1977| doi-access = free }}</ref> Every sequence of digits, in any base, is the sequence of initial digits of some factorial number in that base.<ref>{{cite journal|last=Bird|first=R. S.|author-link=Richard Bird (computer scientist)|doi=10.1080/00029890.1972.11993051|journal=[[The American Mathematical Monthly]]|jstor=2978087|mr=302553|pages=367–370|title=Integers with given initial digits|url=https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1972-04_79_4/page/367|volume=79|year=1972|issue=4}}</ref> Another result on divisibility of factorials, [[Wilson's theorem]], states that <math>(n-1)!+1</math> is divisible by <math>n</math> if and only if <math>n</math> is a [[prime number]].<ref name=beiler/> For any given {{nowrap|integer <math>x</math>,}} the [[Kempner function]] of <math>x</math> is given by the smallest <math>n</math> for which <math>x</math> divides {{nowrap|<math>n!</math>.<ref>{{cite journal | jstor = 2972639 | first = A. J. | last = Kempner | title = Miscellanea | url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1918-05_25_5/page/201 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | volume = 25 | pages = 201–210 | year = 1918 | doi = 10.2307/2972639 | issue = 5}}</ref>}} For almost all numbers (all but a subset of exceptions with [[asymptotic density]] zero), it coincides with the largest prime factor {{nowrap|of <math>x</math>.<ref>{{cite journal|title=The smallest factorial that is a multiple of {{mvar|n}} (solution to problem 6674)|journal=[[The American Mathematical Monthly]]|volume=101|year=1994|page=179|url=http://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~marin/une_autre_crypto/articles_et_extraits_livres/irationalite/Erdos_P._Kastanas_I.The_smallest_factorial...-.pdf|first1=Paul|last1=Erdős|author1-link=Paul Erdős|first2=Ilias|last2=Kastanas|doi=10.2307/2324376|jstor=2324376}}.</ref>}} The product of two factorials, {{nowrap|<math>m!\cdot n!</math>,}} always evenly divides {{nowrap|<math>(m+n)!</math>.<ref name=bhargava/>}} There are infinitely many factorials that equal the product of other factorials: if <math>n</math> is itself any product of factorials, then <math>n!</math> equals that same product multiplied by one more factorial, {{nowrap|<math>(n-1)!</math>.}} The only known examples of factorials that are products of other factorials but are not of this "trivial" form are {{nowrap|<math>9!=7!\cdot 3!\cdot 3!\cdot 2!</math>,}} {{nowrap|<math>10!=7!\cdot 6!=7!\cdot 5!\cdot 3!</math>,}} and {{nowrap|<math>16!=14!\cdot 5!\cdot 2!</math>.<ref>{{harvnb|Guy|2004}}. "B23: Equal products of factorials". p. 123.</ref>}} It would follow from the [[abc conjecture|{{mvar|abc}} conjecture]] that there are only finitely many nontrivial examples.<ref>{{cite journal | last = Luca | first = Florian | author-link = Florian Luca | doi = 10.1017/S0305004107000308 | issue = 3 | journal = [[Mathematical Proceedings of the Cambridge Philosophical Society]] | mr = 2373957 | pages = 533–542 | title = On factorials which are products of factorials | volume = 143 | year = 2007| bibcode = 2007MPCPS.143..533L | s2cid = 120875316 }}</ref> The [[greatest common divisor]] of the values of a [[Primitive part and content|primitive polynomial]] of degree <math>d</math> over the integers evenly divides {{nowrap|<math>d!</math>.<ref name=bhargava>{{cite journal | last = Bhargava | first = Manjul | author-link = Manjul Bhargava | url = https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-factorial-function-and-generalizations | title = The factorial function and generalizations | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | volume = 107 | year = 2000 | pages = 783–799 | doi = 10.2307/2695734 | issue = 9 | jstor = 2695734 | citeseerx = 10.1.1.585.2265 | access-date = 9 जून 2024 | archive-date = 29 मई 2024 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240529022314/https://maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/the-factorial-function-and-generalizations | url-status = dead }}</ref>}} === निरंतर प्रक्षेप और गैर-पूर्णांक सामान्यीकरण === [[File:Generalized factorial function more infos.svg|thumb|upright=1.6|गामा फलन (क्रमगुणित से मिलान करने के लिए एक इकाई बाईं ओर स्थानांतरित) क्रमगुणित को गैर-पूर्णांक मानों में लगातार प्रक्षेपित करता है]] [[File:Gamma abs 3D.png|thumb|जटिल गामा फलन के निरपेक्ष मान, गैर-धनात्मक पूर्णांकों पर ध्रुवों को दर्शाते हुए]] {{Main|गामा फलन}} There are infinitely many ways to extend the factorials to a [[continuous function]].<ref name=davis/> The most widely used of these<ref name=borwein-corless/> uses the [[gamma function]], which can be defined for positive real numbers as the [[integral]] <math display=block> \Gamma(z) = \int_0^\infty x^{z-1} e^{-x}\,dx.</math> The resulting function is related to the factorial of a non-negative integer <math>n</math> by the equation <math display=block> n!=\Gamma(n+1),</math> which can be used as a definition of the factorial for non-integer arguments. At all values <math>x</math> for which both <math>\Gamma(x)</math> and <math>\Gamma(x-1)</math> are defined, the gamma function obeys the [[functional equation]] <math display=block> \Gamma(n)=(n-1)\Gamma(n-1),</math> generalizing the [[recurrence relation]] for the factorials.<ref name=davis>{{cite journal | last = Davis | first = Philip J. | author-link = Philip J. Davis | doi = 10.1080/00029890.1959.11989422 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | jstor = 2309786 | mr = 106810 | pages = 849–869 | title = Leonhard Euler's integral: A historical profile of the gamma function | url = https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/leonhard-eulers-integral-an-historical-profile-of-the-gamma-function | volume = 66 | year = 1959 | issue = 10 | access-date = 9 जून 2024 | archive-date = 1 जनवरी 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230101190952/https://www.maa.org/programs/maa-awards/writing-awards/leonhard-eulers-integral-an-historical-profile-of-the-gamma-function | url-status = dead }}</ref> The same integral converges more generally for any [[complex number]] <math>z</math> whose real part is positive. It can be extended to the non-integer points in the rest of the [[complex plane]] by solving for Euler's [[reflection formula]] <math display=block>\Gamma(z)\Gamma(1-z)=\frac{\pi}{\sin\pi z}.</math> However, this formula cannot be used at integers because, for them, the <math>\sin\pi z</math> term would produce a [[division by zero]]. The result of this extension process is an [[analytic function]], the [[analytic continuation]] of the integral formula for the gamma function. It has a nonzero value at all complex numbers, except for the non-positive integers where it has [[Zeros and poles|simple poles]]. Correspondingly, this provides a definition for the factorial at all complex numbers other than the negative integers.<ref name=borwein-corless>{{cite journal | last1 = Borwein | first1 = Jonathan M. | author1-link = Jonathan Borwein | last2 = Corless | first2 = Robert M. | doi = 10.1080/00029890.2018.1420983 | issue = 5 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | mr = 3785875 | pages = 400–424 | title = Gamma and factorial in the ''Monthly'' | volume = 125 | year = 2018| arxiv = 1703.05349 | s2cid = 119324101 }}</ref> One property of the gamma function, distinguishing it from other continuous interpolations of the factorials, is given by the [[Bohr–Mollerup theorem]], which states that the gamma function (offset by one) is the only [[log-convex]] function on the positive real numbers that interpolates the factorials and obeys the same functional equation. A related uniqueness theorem of [[Helmut Wielandt]] states that the complex gamma function and its scalar multiples are the only [[holomorphic function]]s on the positive complex half-plane that obey the functional equation and remain bounded for complex numbers with real part between 1 and 2.<ref>{{cite journal | last = Remmert | first = Reinhold | author-link = Reinhold Remmert | doi = 10.1080/00029890.1996.12004726 | issue = 3 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | jstor = 2975370 | mr = 1376175 | pages = 214–220 | title = Wielandt's theorem about the {{nowrap|<math>\Gamma</math>-function}} | url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_1996-03_103_3/page/214 | volume = 103 | year = 1996}}</ref> Other complex functions that interpolate the factorial values include [[Hadamard's gamma function]], which is an [[entire function]] over all the complex numbers, including the non-positive integers.<ref>{{cite book|first=J.|last=Hadamard|author-link=Jacques Hadamard|chapter=Sur l'expression du produit {{math|1·2·3· · · · ·(''n''−1)}} par une fonction entière|title=Œuvres de Jacques Hadamard|publisher=Centre National de la Recherche Scientifiques|location=Paris|date=1968|chapter-url=http://www.luschny.de/math/factorial/hadamard/HadamardFactorial.pdf|orig-date=1894|language=fr}} </ref><ref>{{cite journal | last = Alzer | first = Horst | doi = 10.1007/s12188-008-0009-5 | issue = 1 | journal = Abhandlungen aus dem Mathematischen Seminar der Universität Hamburg | mr = 2541340 | pages = 11–23 | title = A superadditive property of Hadamard's gamma function | volume = 79 | year = 2009| s2cid = 123691692 }}</ref> In the [[p-adic number|{{mvar|p}}-adic number]]s, it is not possible to continuously interpolate the factorial function directly, because the factorials of large integers (a dense subset of the {{mvar|p}}-adics) converge to zero according to Legendre's formula, forcing any continuous function that is close to their values to be zero everywhere. Instead, the [[p-adic gamma function|{{mvar|p}}-adic gamma function]] provides a continuous interpolation of a modified form of the factorial, omitting the factors in the factorial that are divisible by {{mvar|p}}.<ref>{{harvnb|Robert|2000}}. "7.1: The gamma function {{nowrap|<math>\Gamma_p</math>".}} pp. 366–385.</ref> The [[digamma function]] is the [[logarithmic derivative]] of the gamma function. Just as the gamma function provides a continuous interpolation of the factorials, offset by one, the digamma function provides a continuous interpolation of the [[harmonic number]]s, offset by the [[Euler–Mascheroni constant]].<ref>{{cite journal | last = Ross | first = Bertram | doi = 10.1080/0025570X.1978.11976704 | issue = 3 | journal = [[Mathematics Magazine]] | jstor = 2689999 | mr = 1572267 | pages = 176–179 | title = The psi function | url = https://archive.org/details/sim_mathematics-magazine_1978-05_51_3/page/176 | volume = 51 | year = 1978}}</ref> === गणना === [[File:Vintage Texas Instruments Model SR-50A Handheld LED Electronic Calculator, Made in the USA, Price Was $109.50 in 1975 (8715012843).jpg|thumb|[[TI SR-50|TI SR-50A]], एक 1975 कैलकुलेटर जिसमें क्रमगुणित कुंजी है (तीसरी पंक्ति, बीच में दाईं ओर)]] क्रमगुणित फलन [[वैज्ञानिक कैलकुलेटर]] में एक सामान्य विशेषता है।<ref>{{cite book|title=Understandable Statistics: Concepts and Methods|first1=Charles Henry|last1=Brase|first2=Corrinne Pellillo|last2=Brase|edition=11th|publisher=Cengage Learning|year=2014|isbn=978-1-305-14290-9|page=182|url=https://books.google.com/books?id=a8OiAgAAQBAJ&pg=PA182}}</ref> इसे वैज्ञानिक प्रोग्रामिंग लाइब्रेरीज़ जैसे कि [[पायथन (प्रोग्रामिंग भाषा)|पायथन]] गणितीय फलन मॉड्यूल में भी शामिल किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://docs.python.org/3/library/math.html|title=math — Mathematical functions|work=Python 3 Documentation: The Python Standard Library|access-date=2021-12-21}}</ref> and the [[Boost (C++ libraries)|Boost C++ library]].<ref>{{cite web|url=https://www.boost.org/doc/libs/1_78_0/libs/math/doc/html/math_toolkit/factorials/sf_factorial.html| title=Factorial|work=Boost 1.78.0 Documentation: Math Special Functions|access-date=2021-12-21}}</ref> If efficiency is not a concern, computing factorials is trivial: just successively multiply a variable initialized {{nowrap|to <math>1</math>}} by the integers up {{nowrap|to <math>n</math>.}} The simplicity of this computation makes it a common example in the use of different computer programming styles and methods.<ref>{{cite book|title=Drawing Programs: The Theory and Practice of Schematic Functional Programming|first1=Tom|last1=Addis|first2=Jan|last2=Addis|publisher=Springer| year=2009| isbn=978-1-84882-618-2| pages=149–150|url=https://books.google.com/books?id=cWM7ZBfEl_0C&pg=PA149}}</ref> The computation of <math>n!</math> can be expressed in [[pseudocode]] using [[iteration]]<ref>{{cite book|title=MATLAB Programming for Engineers|first=Stephen J.|last=Chapman|edition=6th|publisher=Cengage Learning|year=2019| isbn=978-0-357-03052-3| page=215|contribution=Example 5.2: The factorial function|contribution-url=https://books.google.com/books?id=jVEzEAAAQBAJ&pg=PA215}}</ref> as define factorial(''n''): ''f'' := 1 for ''i'' := 1, 2, 3, ..., ''n'': ''f'' := ''f'' * ''i'' return ''f'' or using [[Recursion (computer science)|recursion]]<ref>{{cite book|title=The Computing Universe: A Journey through a Revolution|first1=Tony|last1=Hey|first2=Gyuri|last2=Pápay|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781316123225|page=64|url=https://books.google.com/books?id=q4FIBQAAQBAJ&pg=PA64}}</ref> based on its recurrence relation as define factorial(''n''): if (''n'' = 0) return 1 return ''n'' * factorial(''n'' − 1) Other methods suitable for its computation include [[memoization]],<ref>{{cite book|title=Hands-On Functional Programming with C++: An effective guide to writing accelerated functional code using C++17 and C++20| first=Alexandru|last=Bolboaca | publisher=Packt Publishing|year=2019|isbn=978-1-78980-921-3|page=188|url=https://books.google.com/books?id=GwSgDwAAQBAJ&pg=PA188}}</ref> [[dynamic programming]],<ref>{{cite book|title=Mastering Mathematica: Programming Methods and Applications| first=John W.|last=Gray|publisher=Academic Press|year=2014|isbn=978-1-4832-1403-0|pages=233–234| url=https://books.google.com/books?id=a4riBQAAQBAJ&pg=PA233}}</ref> and [[functional programming]].<ref>{{cite book|title=Scala From a Functional Programming Perspective: An Introduction to the Programming Language|volume=9980|series=Lecture Notes in Computer Science| first=Vicenç| last=Torra| publisher=Springer|year=2016|isbn=978-3-319-46481-7|page=96|url=https://books.google.com/books?id=eMwcDQAAQBAJ&pg=PA96}}</ref> The [[computational complexity]] of these algorithms may be analyzed using the unit-cost [[random-access machine]] model of computation, in which each arithmetic operation takes constant time and each number uses a constant amount of storage space. In this model, these methods can compute <math>n!</math> in time {{nowrap|<math>O(n)</math>,}} and the iterative version uses space {{nowrap|<math>O(1)</math>.}} Unless optimized for [[tail recursion]], the recursive version takes linear space to store its [[call stack]].<ref>{{cite book|title=Functional Programming and Its Applications: An Advanced Course| publisher=Cambridge University Press|series=CREST Advanced Courses|contribution=LISP, programming, and implementation| first=Gerald Jay|last=Sussman|author-link=Gerald Jay Sussman|year=1982|pages=29–72|isbn=978-0-521-24503-6}} See in particular [https://books.google.com/books?id=O_M8AAAAIAAJ&pg=PA34 p. 34].</ref> However, this model of computation is only suitable when <math>n</math> is small enough to allow <math>n!</math> to fit into a [[machine word]].<ref>{{cite journal | last = Chaudhuri | first = Ranjan | date = June 2003 | doi = 10.1145/782941.782977 | issue = 2 | journal = ACM SIGCSE Bulletin | pages = 43–44 | publisher = Association for Computing Machinery | title = Do the arithmetic operations really execute in constant time? | volume = 35| s2cid = 13629142 }}</ref> The values 12! and 20! are the largest factorials that can be stored in, respectively, the [[32-bit computing|32-bit]]<ref name=fateman/> and [[64-bit computing|64-bit]] [[Integer (computer science)|integers]].<ref name=sigplan>{{cite journal | last1 = Winkler | first1 = Jürgen F. H. | last2 = Kauer | first2 = Stefan | date = March 1997 | doi = 10.1145/251634.251638 | issue = 3 | journal = ACM SIGPLAN Notices | pages = 38–41 | publisher = Association for Computing Machinery | title = Proving assertions is also useful | volume = 32| s2cid = 17347501 | doi-access = free }}</ref> [[Floating point]] can represent larger factorials, but approximately rather than exactly, and will still overflow for factorials larger than {{nowrap|<math>170!</math>.<ref name=fateman>{{cite web| url=http://people.eecs.berkeley.edu/~fateman/papers/factorial.pdf|title=Comments on Factorial Programs|date=April 11, 2006| publisher=University of California, Berkeley|first=Richard J.|last=Fateman|author-link=Richard Fateman}}</ref>}} The exact computation of larger factorials involves [[arbitrary-precision arithmetic]], because of [[Factorial#Growth_and_approximation|fast growth]] and [[integer overflow]]. Time of computation can be analyzed as a function of the number of digits or bits in the result.<ref name=sigplan/> By Stirling's formula, <math>n!</math> has <math>b = O(n\log n)</math> bits.<ref name=borwein/> The [[Schönhage–Strassen algorithm]] can produce a {{nowrap|<math>b</math>-bit}} product in time {{nowrap|<math>O(b\log b\log\log b)</math>,}} and faster [[multiplication algorithm]]s taking time <math>O(b\log b)</math> are known.<ref>{{cite journal | last1 = Harvey | first1 = David | last2 = van der Hoeven | first2 = Joris | author2-link = Joris van der Hoeven | doi = 10.4007/annals.2021.193.2.4 | issue = 2 | journal = [[Annals of Mathematics]] | mr = 4224716 | pages = 563–617 | series = Second Series | title = Integer multiplication in time <math>O(n \log n)</math>| volume = 193 | year = 2021| s2cid = 109934776 | url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02070778/file/nlogn.pdf }}</ref> However, computing the factorial involves repeated products, rather than a single multiplication, so these time bounds do not apply directly. In this setting, computing <math>n!</math> by multiplying the numbers from 1 {{nowrap|to <math>n</math>}} in sequence is inefficient, because it involves <math>n</math> multiplications, a constant fraction of which take time <math>O(n\log^2 n)</math> each, giving total time {{nowrap|<math>O(n^2\log^2 n)</math>.}} A better approach is to perform the multiplications as a [[divide-and-conquer algorithm]] that multiplies a sequence of <math>i</math> numbers by splitting it into two subsequences of <math>i/2</math> numbers, multiplies each subsequence, and combines the results with one last multiplication. This approach to the factorial takes total time {{nowrap|<math>O(n\log^3 n)</math>:}} one logarithm comes from the number of bits in the factorial, a second comes from the multiplication algorithm, and a third comes from the divide and conquer.<ref>{{cite book|last=Arndt|first=Jörg| title=Matters Computational: Ideas, Algorithms, Source Code|publisher=Springer|year=2011|url=http://jjj.de/fxt/fxtbook.pdf| contribution=34.1.1.1: Computation of the factorial|pages=651–652}} See also "34.1.5: Performance", pp. 655–656.</ref> Even better efficiency is obtained by computing {{math|''n''!}} from its prime factorization, based on the principle that [[exponentiation by squaring]] is faster than expanding an exponent into a product.<ref name=borwein>{{cite journal | last = Borwein | first = Peter B. | author-link = Peter Borwein | doi = 10.1016/0196-6774(85)90006-9 | issue = 3 | journal = [[Journal of Algorithms]] | mr = 800727 | pages = 376–380 | title = On the complexity of calculating factorials | url = https://archive.org/details/journal-of-algorithms_1985-09_6_3/page/376 | volume = 6 | year = 1985}}</ref><ref name=schonhage>{{cite book|first=Arnold|last=Schönhage|year=1994|title=Fast algorithms: a multitape Turing machine implementation|publisher=B.I. Wissenschaftsverlag|page=226}}</ref> An algorithm for this by [[Arnold Schönhage]] begins by finding the list of the primes up {{nowrap|to <math>n</math>,}} for instance using the [[sieve of Eratosthenes]], and uses Legendre's formula to compute the exponent for each prime. Then it computes the product of the prime powers with these exponents, using a recursive algorithm, as follows: * Use divide and conquer to compute the product of the primes whose exponents are odd * Divide all of the exponents by two (rounding down to an integer), recursively compute the product of the prime powers with these smaller exponents, and square the result * Multiply together the results of the two previous steps The product of all primes up to <math>n</math> is an <math>O(n)</math>-bit number, by the [[prime number theorem]], so the time for the first step is <math>O(n\log^2 n)</math>, with one logarithm coming from the divide and conquer and another coming from the multiplication algorithm. In the recursive calls to the algorithm, the prime number theorem can again be invoked to prove that the numbers of bits in the corresponding products decrease by a constant factor at each level of recursion, so the total time for these steps at all levels of recursion adds in a [[geometric series]] {{nowrap|to <math>O(n\log^2 n)</math>.}} The time for the squaring in the second step and the multiplication in the third step are again {{nowrap|<math>O(n\log^2 n)</math>,}} because each is a single multiplication of a number with <math>O(n\log n)</math> bits. Again, at each level of recursion the numbers involved have a constant fraction as many bits (because otherwise repeatedly squaring them would produce too large a final result) so again the amounts of time for these steps in the recursive calls add in a geometric series {{nowrap|to <math>O(n\log^2 n)</math>.}} Consequentially, the whole algorithm takes {{nowrap|time <math>O(n\log^2 n)</math>,}} proportional to a single multiplication with the same number of bits in its result.<ref name=schonhage/> == संबंधित अनुक्रम एवं फलन == {{main|फैक्टोरियल और द्विपद विषयों की सूची}} कई अन्य पूर्णांक अनुक्रम क्रमगुणित के समान या उससे संबंधित हैं: ;प्रत्यावर्ती क्रमगुणित :[[प्रत्यावर्ती क्रमगुणित]] पहले <math>n</math> क्रमगुणित के [[प्रत्यावर्ती श्रेणी|प्रत्यावर्ती योग]] का निरपेक्ष मान है, {{nowrap|<math display=inline>\sum_{i = 1}^n (-1)^{n - i}i!</math>}} इनका अध्ययन मुख्यतः उनकी प्रधानता के संबंध में किया गया है; इनमें से केवल सीमित संख्या में ही अभाज्य संख्याएं हो सकती हैं, लेकिन इस रूप के अभाज्य संख्याओं की पूरी सूची ज्ञात नहीं है।<ref>{{harvnb|Guy|2004}}. "B43: Alternating sums of factorials". pp. 152–153.</ref> ;भार्गव क्रमगुणित :[[भार्गव क्रमगुणित]], [[मंजुल भार्गव]] द्वारा परिभाषित पूर्णांक अनुक्रमों का एक परिवार है, जिसमें क्रमगुणित के समान संख्या-सैद्धांतिक गुण होते हैं, जिसमें एक विशेष मामले के रूप में क्रमगुणित स्वयं भी शामिल होते हैं।<ref name=bhargava/> ;दोहरा क्रमगुणित :किसी विषम धनात्मक पूर्णांक <math>n</math> तक के सभी विषम पूर्णांकों के गुणनफल को <math>n</math> का [[दोहरा क्रमगुणित]] कहा जाता है, तथा इसे <math>n!!</math> द्वारा दर्शाया जाता है।<ref name="callan">{{cite arXiv|title=A combinatorial survey of identities for the double factorial|first=David|last=Callan|eprint=0906.1317|year=2009|class=math.CO}}</ref>}} That is, <math display=block>(2k-1)!! = \prod_{i=1}^k (2i-1) = \frac{(2k)!}{2^k k!}.</math> For example, {{nowrap|1=9!! = 1 × 3 × 5 × 7 × 9 = 945}}. दोहरे क्रमगुणित का उपयोग [[त्रिकोणमितीय कार्यों के इंटीग्रल की सूची|त्रिकोणमितीय इंटीग्रल]] में,<ref>{{cite journal | last = Meserve | first = B. E. | doi = 10.2307/2306136 | issue = 7 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | mr = 1527019 | pages = 425–426 | title = Classroom Notes: Double Factorials | url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_august-september-1948_55_7/page/425 | volume = 55 | year = 1948| jstor = 2306136 }}</ref> [[अर्ध-पूर्णांक]] पर [[गामा फलन]] और [[एन-बॉल का आयतन|हाइपरस्फेयर के आयतन]] के लिए अभिव्यक्तियों में,<ref>{{cite journal|title=Some dimension problems in molecular databases|first=Paul G.|last=Mezey|year=2009|journal=Journal of Mathematical Chemistry|volume=45|issue=1|pages=1–6|doi=10.1007/s10910-008-9365-8|s2cid=120103389}}.</ref> और [[रूटेड बाइनरी ट्री|बाइनरी ट्री]] और [[परफेक्ट मैचिंग]] की गिनती में किया जाता है।<ref name="callan"/><ref>{{cite journal | last1 = Dale | first1 = M. R. T. | last2 = Moon | first2 = J. W. | doi = 10.1016/0378-3758(93)90035-5 | issue = 1 | journal = [[Journal of Statistical Planning and Inference]] | mr = 1209991 | pages = 75–87 | title = The permuted analogues of three Catalan sets | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-statistical-planning-and-inference_1993-01_34_1/page/75 | volume = 34 | year = 1993}}.</ref> ;घातांकीय क्रमगुणित :जैसे कि [[त्रिकोणीय संख्याएँ]] <math>1</math> {{nowrap|से <math>n</math>}} तक की संख्याओं का योग करती हैं और फैक्टोरियल उनका गुणनफल लेते हैं, वैसे ही [[घातांकीय फैक्टोरियल]] घातांकित होता है। घातांकीय फैक्टोरियल को पुनरावर्ती रूप से <math>a_0 = 1,\ a_n = n^{a_{n - 1}}</math> के रूप में परिभाषित किया गया है। उदाहरण के लिए, 4 का घातांकीय भाज्य <math display=block>4^{3^{2^{1}}}=262144</math> है। ये संख्याएं नियमित भाज्य की तुलना में बहुत तेजी से बढ़ती हैं।<ref>{{cite journal | last1 = Luca | first1 = Florian | author1-link = Florian Luca | last2 = Marques | first2 = Diego | issue = 3 | journal = [[Journal de Théorie des Nombres de Bordeaux]] | mr = 2769339 | pages = 703–718 | title = Perfect powers in the summatory function of the power tower | url = http://jtnb.cedram.org/item?id=JTNB_2010__22_3_703_0 | volume = 22 | year = 2010 | doi = 10.5802/jtnb.740 | doi-access = free | access-date = 21 जून 2024 | archive-date = 3 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180603114906/http://jtnb.cedram.org/item?id=JTNB_2010__22_3_703_0 | url-status = dead }}</ref> ;Falling factorial :The notations <math>(x)_{n}</math> or <math>x^{\underline n}</math> are sometimes used to represent the product of the <math>n</math> integers counting up to and {{nowrap|including <math>x</math>,}} equal to {{nowrap|<math>x!/(x-n)!</math>.}} This is also known as a [[Falling and rising factorials|falling factorial]] or backward factorial, and the <math>(x)_{n}</math> notation is a Pochhammer symbol.{{sfn|Graham|Knuth|Patashnik|1988|pp=x, 47–48}} Falling factorials count the number of different sequences of <math>n</math> distinct items that can be drawn from a universe of <math>x</math> items.<ref>{{cite book | last = Sagan | first = Bruce E. | author-link = Bruce Sagan | contribution = Theorem 1.2.1 | contribution-url = https://books.google.com/books?id=DYgEEAAAQBAJ&pg=PA5 | isbn = 978-1-4704-6032-7 | location = Providence, Rhode Island | mr = 4249619 | page = 5 | publisher = American Mathematical Society | series = Graduate Studies in Mathematics | title = Combinatorics: the Art of Counting | volume = 210 | year = 2020}}</ref> They occur as coefficients in the [[higher derivative]]s of polynomials,<ref>{{cite book|first=G. H.|last=Hardy|author-link=G. H. Hardy|title=A Course of Pure Mathematics|title-link=A Course of Pure Mathematics|edition=3rd|publisher=Cambridge University Press|year=1921|contribution=Examples XLV|page=215|contribution-url=https://archive.org/details/coursepuremath00hardrich/page/n229}}</ref> and in the [[factorial moment]]s of [[random variable]]s.<ref>{{cite book | last1 = Daley | first1 = D. J. | last2 = Vere-Jones | first2 = D. | contribution = 5.2: Factorial moments, cumulants, and generating function relations for discrete distributions | contribution-url = https://books.google.com/books?id=Af7lBwAAQBAJ&pg=PA112 | isbn = 0-387-96666-8 | location = New York | mr = 950166 | page = 112 | publisher = Springer-Verlag | series = Springer Series in Statistics | title = An Introduction to the Theory of Point Processes | year = 1988}}</ref> ;Hyperfactorials :The [[hyperfactorial]] of <math>n</math> is the product <math>1^1\cdot 2^2\cdots n^n</math>. These numbers form the [[discriminant]]s of [[Hermite polynomials]].<ref>{{cite OEIS | 1=A002109 | 2=Hyperfactorials: Product_{k = 1..n} k^k}}</ref> They can be continuously interpolated by the [[K-function]],<ref>{{cite journal | last = Kinkelin | first = H. | author-link = Hermann Kinkelin | doi = 10.1515/crll.1860.57.122 | journal = [[Crelle's Journal | Journal für die reine und angewandte Mathematik]] | language = de | pages = 122–138 | title = Ueber eine mit der Gammafunction verwandte Transcendente und deren Anwendung auf die Integralrechung | trans-title = On a transcendental variation of the gamma function and its application to the integral calculus | volume = 1860 | year = 1860| issue = 57 | s2cid = 120627417 }}</ref> and obey analogues to Stirling's formula<ref>{{cite journal | last = Glaisher | first = J. W. L. | author-link = James Whitbread Lee Glaisher | journal = [[Messenger of Mathematics]] | pages = 43–47 | title = On the product {{math|1<sup>1</sup>.2<sup>2</sup>.3<sup>3</sup>...''n''<sup>''n''</sup>}} | url = https://archive.org/details/messengermathem01glaigoog/page/n56 | volume = 7 | year = 1877}}</ref> and Wilson's theorem.<ref>{{cite journal | last1 = Aebi | first1 = Christian | last2 = Cairns | first2 = Grant | doi = 10.4169/amer.math.monthly.122.5.433 | issue = 5 | journal = [[The American Mathematical Monthly]] | jstor = 10.4169/amer.math.monthly.122.5.433 | mr = 3352802 | pages = 433–443 | title = Generalizations of Wilson's theorem for double-, hyper-, sub- and superfactorials | url = https://archive.org/details/sim_american-mathematical-monthly_2015-05_122_5/page/433 | volume = 122 | year = 2015| s2cid = 207521192 }}</ref> ;Jordan–Pólya numbers :The [[Jordan–Pólya number]]s are the products of factorials, allowing repetitions. Every [[Tree (graph theory)|tree]] has a [[symmetry group]] whose number of symmetries is a Jordan–Pólya number, and every Jordan–Pólya number counts the symmetries of some tree.<ref>{{cite OEIS|A001013|Jordan-Polya numbers: products of factorial numbers}}</ref> ;Primorial :The [[primorial]] <math>n\#</math> is the product of [[prime number]]s less than or equal {{nowrap|to <math>n</math>;}} this construction gives them some similar divisibility properties to factorials,<ref name=caldwell-gallot/> but unlike factorials they are [[squarefree]].<ref>{{cite book | last = Nelson | first = Randolph | doi = 10.1007/978-3-030-37861-5 | isbn = 978-3-030-37861-5 | location = Cham | mr = 4297795 | page = 127 | publisher = Springer | title = A Brief Journey in Discrete Mathematics | url = https://books.google.com/books?id=m8PPDwAAQBAJ&pg=PA127 | year = 2020| s2cid = 213895324 }}</ref> As with the [[factorial prime]]s {{nowrap|<math>n!\pm 1</math>,}} researchers have studied [[primorial prime]]s {{nowrap|<math>n\#\pm 1</math>.<ref name=caldwell-gallot/>}} ;Subfactorial :The [[subfactorial]] yields the number of [[derangement]]s of a set of <math>n</math> objects. It is sometimes denoted <math>!n</math>, and equals the closest integer {{nowrap|to <math>n!/e</math>.{{sfn|Graham|Knuth|Patashnik|1988|p=195}}}} ;Superfactorial :The [[superfactorial]] of <math>n</math> is the product of the first <math>n</math> factorials. The superfactorials are continuously interpolated by the [[Barnes G-function]].<ref>{{cite journal|last=Barnes|first=E. W.|author-link=Ernest Barnes|jfm=30.0389.02|journal=[[The Quarterly Journal of Pure and Applied Mathematics]]|pages=264–314|title=The theory of the {{mvar|G}}-function|url=https://gdz.sub.uni-goettingen.de/id/PPN600494829_0031?tify={%22pages%22:[268],%22view%22:%22toc%22}|volume=31|year=1900}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[गामा फलन]] * [[क्रमचय-संचय]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणी सूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120207104419/http://www.luschny.de/math/factorial/approx/SimpleCases.html सन्निकटन सूत्र] * [https://web.archive.org/web/20120119094723/http://factorielle.free.fr/index_en.html क्रमगुणित नोटेशन n! के बारे में सब कुछ] * [https://web.archive.org/web/20120304125400/http://www.docstoc.com/docs/5606124/Double-Factorials-Selected-Proofs-and-Notes "डबल क्रमगुणित व्युत्पन्न"] ;क्रमगुणित कैलकुलेटर और एल्गोरिदम * [https://web.archive.org/web/20120210213942/http://web.ics.purdue.edu/~chen165/Math.htm क्रमगुणित कैलकुलेटर]: तुरन्त 10^14! तक के क्रमगुणित ढूंढता है * [https://web.archive.org/web/20100515123226/http://www.gfredericks.com/main/sandbox/arith/factorial एनिमेटेड क्रमगुणित कैलकुलेटर]: सामान्य प्राथमिक विद्यालय के एग्लॉरिथम का उपयोग करके हाथ से गणना किए गए क्रमगुणित को दर्शाता है * [https://web.archive.org/web/20120121122034/http://demonstrations.wolfram.com/Factorial/ "क्रमगुणित"] [[एड पेग, जूनियर]] और रॉब मॉरिस द्वारा, [[वोल्फ्राम डेमोंस्ट्रेशन प्रोजेक्ट]], 2007. * [https://web.archive.org/web/20050305083634/http://www.luschny.de/math/factorial/FastFactorialFunctions.htm तेज़ क्रमगुणित फलन (जावा, सी#, सी++, स्काला और गो में स्रोत कोड के साथ)] {{श्रेणी (गणित)}} [[श्रेणी:क्रमचय-संचय]] nkwc4zq8h2clqdtx2nsxckjnvl0a4ri निज़ाम-उल-मुल्क आसफजाह 0 487491 6598775 6197172 2026-08-14T04:37:38Z Mundhalia746 934684 6598775 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मीर क़मर-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी | title = चिंक़िलिच ख़ान, निज़ाम-उल-मुल्क, आसफ जाह | image= [[चित्र:Asaf Jah I, Nizam of Hyderabad.jpg|thumb|आसफ जाह I]] | caption = आसफ जाह प्रथम, यामिन-उस-सल्तनत, रुख्न-उस-सल्तनत, जुमलत-उल-मुल्क, मदर-उल-महम, निज़ाम-उल-मुल्क, ख़ान-ए-दौरां, नवाब मीर ग़ाज़ी-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी बहादुर, फ़तह जंग, सिपह सालार, नवाब सुबेदा-ए-दक्कन<ref>{{Cite web |url=http://www.hyderabadplanet.com/mir-qamaruddin-chin-qilij-khan-asaf-jah-nizam.html |title=मिर् क़ामारुद्दीन चीन किल्जी खान असफ़ जह I - निज़ाम I |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120505081816/http://www.hyderabadplanet.com/mir-qamaruddin-chin-qilij-khan-asaf-jah-nizam.html |archive-date=5 मई 2012 |url-status=dead }}</ref> | reign =३१ जुलाई १७२४ – १ जून १७४८ | coronation =३१ जुलाई १७२४ | predecessor = कोई नहीं | successor =[[नासिर जंग मीर अहमद]] | consort =उम्दा बेग़म, सैदुन्निसा बेग़म | issue = ६ पुत्र, ७ पुत्रियाँ | house =[[आसफ़ जाही राजवंश]] | father = नवाब [[ग़ाज़ी उद-दिन ख़ान फ़िरोज़ जंग]] सिद्दिक़ी बहादुर (फ़र्ज़ंद-ए-अर्ज़ुमंद) ग़ाज़ी उद्दीन सिद्दिक़ी | mother = [[वज़ीर उन-निसा बेग़म]] | birth_date = 20 अगस्त 1671 | birth_place = [[आगरा]] | death_date = 1 जून 1748 (Age 76) | death_place = [[बुरहानपुर]] | burial_place=[[ख़ुल्दाबाद]], समीप [[औरंगाबाद, महाराष्ट्र|औरंगाबाद]] }} '''मीर क़मर-उद-दीन ख़ान सिद्दिक़ी''' उर्फ़ ''' निजाम-उल-मुल्क आसफजाह I''' (२0 अगस्त १६७१- १ जून १७४८) [[मुग़ल]] शासक [[औरंगजेब]] के बाद के [[हैदराबाद]] का प्रसिद्ध [[निज़ाम]] था, जिसने [[आसफ़ जाही राजवंश]] की नींव रखी। उसने [[१७२४]] में हैदराबाद राज्य की स्थापना की तथा ३१ जुलाई १७२0 से लेकर १ जून १७४८ (मृत्युपर्यंत) तक शासन किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_modern.html |title=Asaf Jahis |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926211417/http://www.aponline.gov.in/quick%20links/hist-cult/history_modern.html |archive-date=26 सितंबर 2011 |url-status=dead }}</ref> औरंगज़ेब ने उसे ''चिंकिलिच ख़ान'' (१६९0-९१)<ref name="विलयाम_इरविन_१९२२">{{cite book | title = (अंग्रेज़ी) लेटर मुघल्स. वोल्यूम २, १७१९-१७३९ | year = १९२२ | author = विलयाम इरविन | oclc = 452940071 | page = 271 }}</ref>), [[फ़र्रूख़सियर]] ने ''निज़ाम-उल-मुल्क'' (१७१३)<ref>{{cite book| title = (अंग्रेज़ी) एडवेनसड स्ट्डी इन थ हिस्ट्री ऑफ़ मोंडन इंडिया १७०७-१८१३ | author = जसवंत लाल मेहता | publisher = Sterling|year = २००५|isbn = 9781932705546|page = 143 }}</ref> तथा [[मुहम्मद शाह]] ने ''आसफ़जाह'' (१७२५)<ref>{{cite book | title = (अंग्रेज़ी) हिस्ट्री | author = रघुनाथ राइ | publisher = एफ़-के पबलिफ़ीकेश्न्स् | isbn = 978818१7139690 }}</ref>आदि उपाधियाँ प्रदान की। [[चित्र:Asaf Jah I.jpg|250px|right]] == आरंभिक जीवन == निज़ाम उल मुल्क आसफ़जाह, ग़ाज़ी उद्दीन ख़ान सिद्दिक़ी फ़िरोज़ जंग प्रथम और उसकी पहली बीवी वज़ीरुन्निसा बेग़म की संतान के तौर पर २0 अगस्त १६७१ को आगरा में पैदा हुआ। आसफ़जाह प्रथम के बचपन का नाम '''मीर क़मरुद्दीन ख़ान सिद्दिक़'''ी था।<ref name="royalark_hyder3">{{cite web | title = (अंग्रेज़ी) थ असफ़ जाही डाइनिसटी : जेनारालऑलिजी | url = http://www.4dw.net/royalark/India/hyder3.htm | accessdate = | archive-url = https://web.archive.org/web/20071220030641/http://www.4dw.net/royalark/India/hyder3.htm | archive-date = 20 दिसंबर 2007 | url-status = dead }}</ref> उसका नामकरण मुग़ल बादशाह औरंगज़ेब ने किया था।<ref name="hyd_on_the_net_nizams">{{cite web |title = (अंग्रेज़ी) हैदराबाद ऑन थ नेट : थ निज़ाम'स् |url = http://www.hyderabad.co.uk/nizam.htm |access-date = 21 जुलाई 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120204205748/http://www.hyderabad.co.uk/nizam.htm |archive-date = 4 फ़रवरी 2012 |url-status = dead }}</ref> == राजनीतिक जीवन == १७२0 से २२ तक निज़ामुल मुल्क आसफजाह I ने दक्कन में अपनी स्थिति सुदृढ़ कर ली थी। वह १७२२ से १७२४ तक साम्राज्य का वजीर रहा। [[सैयद बन्धु|सैय्यद बंधुओं]] को गद्दी से हटाने में भी उन्होंने महत्वपूर्ण भूमिका निभायी थी। उन्हें [[दक्कन]] का [[वायसराय]] भी कहा गया। बादशाह मुहम्मद शाह के शासन में [[वज़ीर]] के काम से तंग आकर दक्कन वापस लौट गया और हैदराबाद राज्य की नींव रखी। उनके मरणोपरांत १७४८ में हैदराबाद दिल्ली शासक के अधीन हो गया।<ref>{{Cite web |url=http://books.google.co.in/books?id=7iOsNUZ2MXgC&pg=PA179&lpg=PA179&dq=nizam+ul+mulk+asafjah&source=bl&ots=Zi3ahxndv-&sig=ifBPtcmWkF0qPodtI8svEHQAqhM&hl=en&sa=X&ei=gjgKUNPJMsTqrQeXma3JCA&ved=0CFkQ6AEwBTgK#v=onepage&q=nizam%20ul%20mulk%20asafjah&f= |title=(अंग्रेज़ी) फ़ालस् थ गोल्डन बुक् ऑफ इंडिया: अ जेनराल एंड बिब्लीओग्रफ़ील दिक्षनेरी ऑफ थ निज़ाम उल मुल्क असफ्जः -बै सर रूपेर लेथब्रिज् |access-date=21 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093819/https://books.google.co.in/books?id=7iOsNUZ2MXgC#v=onepage&q=nizam%20ul%20mulk%20asafjah&f= |archive-date=4 मार्च 2016 |url-status=live }}</ref> == युद्ध हाथियों का उपयोग== 1730 में मराठा के खिलाफ अभियान के दौरान, निजाम-उल-मुल्क के पास कम से कम 1026 युद्ध हाथी थे, जिनमें से 225 बख्तरबंद थे। इसके बावजूद भी वह बाजीराव प्रथम पेशवा के नेतृत्व में मराठों से बुरी तरह पराजित हुआ।<ref>Oxford Progressive English by Rachel Redford</ref> == यह भी देखें == * [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद राज्य]] * [[हैदराबाद के निज़ाम|हैदराबाद के निजाम]] * [[आसफ़ जाही राजवंश]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120607004606/http://andhrahistory.hubpages.com/hub/Nizams-or-Asaf-Jahis Nizams or Asaf Jahis] * [https://web.archive.org/web/20140312043103/http://www.preservearticles.com/2011090412927/the-state-of-hyderabad-was-founded-by-nizam-ul-mulk-asaf-jah-in-1724.html The state of Hyderabad was founded by Nizam-ul-Mulk Asaf Jah in 1724] * [https://www.youtube.com/watch?v=2-61RthQVn0 VOYAGE OF HYDERABAD PART 2] [[श्रेणी:दक्षिण भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:मध्यकालीन भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:हैदराबाद के निज़ाम]] [[श्रेणी:आसफ़_जाही_सल्तनत]] [[श्रेणी:1671_में_जन्मे_लोग]] {{इतिहास-आधार}} rxlj8gnzf778rpq7ijlh0xf2j63ru6t वार्ता:ब्रिटिश अंग्रेज़ी 1 487600 6598842 1880317 2026-08-14T09:05:26Z ~2026-44424-45 942048 /* Hindi */ नया अनुभाग 6598842 wikitext text/x-wiki {{वार्ता_शीर्षक}} == Hindi == grammar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44424-45|&#126;2026-44424-45]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44424-45|वार्ता]]) 09:05, 14 अगस्त 2026 (UTC) 0og5ehdl1znk9xh9275tj80bnohlv87 6598896 6598842 2026-08-14T11:53:02Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44424-45|~2026-44424-45]] ([[User talk:~2026-44424-45|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Bill william compton|Bill william compton]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 1880317 wikitext text/x-wiki {{वार्ता_शीर्षक}} 8x0wfd2qdxylcvto5g0t29nf8qntg05 राजभवन (राजस्थान) 0 493332 6598789 4790253 2026-08-14T05:29:28Z ~2026-44637-12 942001 हरिभाऊ बागड़े 6598789 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date= अगस्त 2014}} '''राजभवन जयपुर''' [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[राज्यपाल (भारत)|राज्यपाल]] का आधिकारिक आवास है। यह राज्य की राजधानी [[जयपुर]] में स्थित है। [[हरिभाऊ बागड़े|कलराज मिश्र]] राज्य के वर्तमान राज्यपाल हैं।<ref name="राजभवन_राजस्थान">[http://rajassembly.nic.in/pregovernor.htm Governor of Rajasthan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070806161253/http://rajassembly.nic.in/pregovernor.htm |date=6 अगस्त 2007 }} {{अंग्रेज़ी}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[राजस्थान के राज्यपालों की सूची]] * [[राजस्थान के मुख्यमन्त्रियों की सूची]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20120911021837/http://rajasthan.gov.in/rajgovt/hindi/index.html आधिकारिक जालस्थल (राजस्थान सरकार)] <br /> {{राजभवन}} [[श्रेणी:भारत में आधिकारिक आवास]] [[श्रेणी:जयपुर की इमारतें]] ml33gk9htjhhx0d1u34hgkh7own3xtz फ़ेलिडाए 0 500491 6598808 4596373 2026-08-14T06:43:14Z ~2026-44473-14 942012 /* */ 6598808 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = फ़ेलिडाए<br /><small>Felids</small><ref name=MSW3>{{MSW3 Wozencraft|pages=532–548|id=14000003}}</ref> | image = Tiger-zoologie.de0001 22.JPG | image_caption = [[बाघ]] (<small>''Panthera tigris''</small>) |regnum = [[प्राणी|जंतु]] |phylum = [[रज्जुकी|कौरडेटा]] (<small>Chordata</small>) |classis = [[स्तनधारी]] (<small>Mammalia</small>) |ordo = [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] (<small>Carnivora</small>) |subordo = फ़ेलिफ़ोर्मिया (<small>Feliformia</small>) |familia = फ़ेलिडाए (<small>Felidae</small>) | familia_authority = [[:en:Johann Fischer von Waldheim|वाल्डहाइम​]], 1817 | subdivision_ranks = उपकुल | subdivision = फ़ेलिनाए (<small>[[:en:Felinae|Felinae]]</small>)<br /> पैन्थेरिनाए‎ (<small>[[:en:Pantherinae|Pantherinae]]</small>)<br /> †मकाइरोडोंटिनाए (<small>[[:en:Machairodontinae|Machairodontinae]]</small>)<br /> †प्रोआयलूरिनाए (<small>[[:en:Proailurinae|Proailurinae]]</small>)<ref name="McKenna & Bell">Classification of Mammals, Susan K. Bell, Malcolm C. McKenna, Columbia University Press, Page 631, ISBN 978-0-231-11013-6</ref> }} '''फ़ेलिडाए(悪魔の実(動物系ゾオン)能力者→芸人悦次郎中谷はかせ)''' (<small>Felidae</small>) [[बिल्ली|बिल्लियों]] और बिल्ली-नुमा [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] जानवरों का [[कुल (जीवविज्ञान)|जीववैज्ञानिक कुल]] है जिसमें [[बिल्ली]], [[सिंह (पशु)|सिंह]], [[शेर]], [[चीता]] और [[लिंक्स]] जैसे प्राणी शामिल हैं। वर्तमान युग में इस कुल की दो शाखाएँ अस्तित्व में हैं: पैन्थेरिनाए‎ (<small>Pantherinae</small>) और फ़ेलिनाए‎ (<small>Felinae</small>)। पैन्थेरिनाए‎ में [[बाघ]], [[सिंह (पशु)|सिंह]], [[तेन्दुआ]] और [[जैगुआर]] शामिल हैं। फ़ेलिनाए‎ में [[कूगर]], [[चीता]], [[लिंक्स]], [[ऑसेलॉट]]​ और साधारण घरेलू [[बिल्ली]] आते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[बिल्ली]] * [[कूगर]] * [[चीता]] * [[बाघ]] * [[सिंह (पशु)]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:फ़ेलिडाए|*]] 4jygk9wuj3qrz5355octzazl8a4q0xa 6598827 6598808 2026-08-14T07:33:32Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44473-14|~2026-44473-14]] ([[User talk:~2026-44473-14|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:EatchaBot|EatchaBot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 4596373 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = फ़ेलिडाए<br /><small>Felids</small><ref name=MSW3>{{MSW3 Wozencraft|pages=532–548|id=14000003}}</ref> | image = Tiger-zoologie.de0001 22.JPG | image_caption = [[बाघ]] (<small>''Panthera tigris''</small>) |regnum = [[प्राणी|जंतु]] |phylum = [[रज्जुकी|कौरडेटा]] (<small>Chordata</small>) |classis = [[स्तनधारी]] (<small>Mammalia</small>) |ordo = [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] (<small>Carnivora</small>) |subordo = फ़ेलिफ़ोर्मिया (<small>Feliformia</small>) |familia = फ़ेलिडाए (<small>Felidae</small>) | familia_authority = [[:en:Johann Fischer von Waldheim|वाल्डहाइम​]], 1817 | subdivision_ranks = उपकुल | subdivision = फ़ेलिनाए (<small>[[:en:Felinae|Felinae]]</small>)<br /> पैन्थेरिनाए‎ (<small>[[:en:Pantherinae|Pantherinae]]</small>)<br /> †मकाइरोडोंटिनाए (<small>[[:en:Machairodontinae|Machairodontinae]]</small>)<br /> †प्रोआयलूरिनाए (<small>[[:en:Proailurinae|Proailurinae]]</small>)<ref name="McKenna & Bell">Classification of Mammals, Susan K. Bell, Malcolm C. McKenna, Columbia University Press, Page 631, ISBN 978-0-231-11013-6</ref> }} '''फ़ेलिडाए''' (<small>Felidae</small>) [[बिल्ली|बिल्लियों]] और बिल्ली-नुमा [[मांसाहारी गण|मांसाहारी]] जानवरों का [[कुल (जीवविज्ञान)|जीववैज्ञानिक कुल]] है जिसमें [[बिल्ली]], [[सिंह (पशु)|सिंह]], [[शेर]], [[चीता]] और [[लिंक्स]] जैसे प्राणी शामिल हैं। वर्तमान युग में इस कुल की दो शाखाएँ अस्तित्व में हैं: पैन्थेरिनाए‎ (<small>Pantherinae</small>) और फ़ेलिनाए‎ (<small>Felinae</small>)। पैन्थेरिनाए‎ में [[बाघ]], [[सिंह (पशु)|सिंह]], [[तेन्दुआ]] और [[जैगुआर]] शामिल हैं। फ़ेलिनाए‎ में [[कूगर]], [[चीता]], [[लिंक्स]], [[ऑसेलॉट]]​ और साधारण घरेलू [[बिल्ली]] आते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[बिल्ली]] * [[कूगर]] * [[चीता]] * [[बाघ]] * [[सिंह (पशु)]] == सन्दर्भ == <small>{{reflist|2}}</small> [[श्रेणी:फ़ेलिडाए|*]] j9ocyp7qespidz8vod8u4rn7wcmbq46 सत्यशोधक समाज 0 508493 6598574 6024300 2026-08-13T12:28:00Z Mundhalia746 934684 6598574 wikitext text/x-wiki [[Image:Mphule.jpg|right|thumb|300px|सत्यशोधक समाज के संस्थापक '''ज्योतिबा फुले''']] '''सत्यशोधक समाज''' (अर्थ : ''सत्य अर्थात'' ''सच की खोज करने वाला समाज'') 24 सितम्बर सन् 1873 में [[ज्योतिबा फुले]] द्वारा स्थापित एक पन्थ है। यह एक छोटे से समूह के रूप में शुरू हुआ और इसका उद्देश्य [[शूद्र]] एवं [[अस्पृश्यता|अस्पृश्य]] जाति के लोगों को विमुक्त करना था। इनकी विचार "गुलामगिरी, सार्वजनिक सत्यधर्म " में निहित है । [[भीमराव आम्बेडकर|बोधिसत्व डॉ. भीमराव अंबेडकर]] जी इनके विचारो से बहुत प्रभावित थे । '''सत्य शोधक समाज के प्रमुख उद्देश्य :''' शूद्रों-अतिशूद्रों को पुजारी, पुरोहित, सूदखोर आदि की सामाजिक-सांस्कृतिक दासता से मुक्ति दिलाना, धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यों में पुरोहितों की अनिवार्यता को खत्म करना, शूद्रों-अतिशूद्रों को शिक्षा के लिए प्रोत्साहित करना, ताकि वे उन धर्मग्रंथों को स्वयं पढ़-समझ सकें, जिन्हें उनके शोषण के लिए ही रचा गया है, सामूहिक हितों की प्राप्ति के लिए उनमें एकजुटता का भाव पैदा करना, धार्मिक एवं जाति-आधारित उत्पीड़न से मुक्ति दिलाना, पढ़े-लिखे शूद्रातिशूद्र युवाओं के लिए प्रशासनिक क्षेत्र में रोजगार के अवसर उपलब्ध कराना आदि. कुल मिलाकर ये सामाजिक परिवर्तन के घोषणापत्र को लागू करने का कार्यक्रम था। एक प्रसंग है जिसने ज्योतिबा फूले जी को इसके लिये प्रेरित किया । अपने एक [[ब्राह्मण]] मित्र कि शादी में जातिगत भेदभाव एवम वैमनस्यता के कारण वे बुरी तरह अपमानित हुए और उन्हे धक्के देकर शादी के मंडप से निकाल दिया गया । घर आ कर उन्होंने अपने पिताजी से इसका कारण पूछा । पिताजी ने बताया कि सदियों से यही सामाजिक वयवस्था है और हमे उनकी बराबरी नहीं करनी चाहिए। ब्रहमण भूदेव (धरती के देवता) है; ऊॅची जाति के लोग हैं और हम लोग नीची जाति के लोग हैं अतः हम उनकी बराबरी नहीं कर सकते । फूले जी ने अपने पिताजी से बहस की और कहा, "मै उन ब्राहमणो से ज्यादा साफ़-सुथरा था, मेरे कपड़े अच्छे थे, ज्यादा पढ़ा-लिखा व होशियार हूँ । हम उनसे ज्यादा अमीर भी है फिर मैं उनसे नीच कैसे हो गया?" पिताजी नाराज़ होकर बोले,"यें मुझे नहीं पता परन्तु यह सदियों से होता आ रहा है' हमारे सभी धर्मग्रंथों एवम शास्त्रो मे यही लिखा है और हमें भी यही मानना पड़ेगा क्योकि यही परम्परा व परम सत्य है।" फूलेजी सोचने लगे। धर्म तो जीवन का आधार है फिर भी धर्म को बताने वाली पुस्तको' धर्मग्रंथों' शास्त्रो में ऐसा क्यों लिखा है? अगर सभी जीवों को भगवान ने बनाई है तो मनुष्य-मनुष्य मे विभेद क्यों हैं? कोई ऊँची जाति, कोई नीची जाति का कैसे है? अगर ये हमारे धर्मग्रंथों में लिखा है और जिसके कारण समाज में इतनी विषमता व छूआछूत हैं तो यह परम् सत्य कैसे हुआ?? यह असत्य हैं । यदि यह असत्य हैं तो मुझे सत्य की खोज करनी पड़ेगी और समाज को बताना भी पड़ेगा । अतः उन्होंने इस काम के लिए एक संगठन बनाया और उसका नाम रखा ""सत्यशोधक समाज""। [[श्रेणी:सामाजिक आंदोलन]] 83d2mlt0gcca2416l2w2zahpogbegjj कोत दिवुआर 0 517186 6598891 3022897 2026-08-14T11:40:58Z अमर तिवारी 932885 6598891 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[कोत दिव्वार]] {{शीह|निष्क्रिय अनुप्रेषण पृष्ठ}} reaerx0fsvqgzhjq5ww50vjdy3sjmap खदान 0 594333 6598621 6596161 2026-08-13T15:10:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598621 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = खदान | image = | alt = | caption = | director = सुजीत रिनो दत्ता | screenplay = बिस्वरूप बिस्वास<br />सुजीत रिनो दत्ता<br />'''अतिरिक्त पटकथा:'''<br />रोहित-सौम्यो {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= संवाद | data1 = सुजीत रिनो दत्ता<br />बिस्वरूप बिस्वास }} | story = सुजीत रिनो दत्ता | producer = निसपाल सिंह<br />देव | starring = देव<br />जिशु सेनगुप्ता<br />बरखा बिष्ट<br />इधिका पॉल<br />अनिर्बान चक्रवर्ती | narrator = सब्यसाची चक्रवर्ती | cinematography = शैलेश अवस्थी | editing = एम.डी. कलाम | music = '''गाने:'''<br />रथिजीत भट्टाचार्जी<br />निलयन चटर्जी<br />सेवी<br />'''बैकग्राउंड स्कोर:'''<br />रथिजीत भट्टाचार्जी | studio = सुरिंदर फिल्म्स<br />देव एंटरटेनमेंट वेंचर्स | distributor = सुरिंदर फिल्म्स | released = {{Film date|df=yes|2024|12|20}} | runtime = १३८ मिनट<ref>{{cite news |title=Dev says Khadaan not getting enough shows in Bengal to open advance bookings |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/dev-attributes-delay-in-opening-khadaan-advance-bookings-to-unavailability-of-shows/cid/2071638 |access-date=18 December 2024 |work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]] |date=18 December 2024}}</ref> | country = भारत | language = [[बंगाली भाषा|बंगाली]] | budget = {{INR|६ करोड़}}<ref>{{cite news |title=ঐতিহাসিক! রিলিজের আগেই নজির গড়ল দেবের 'খাদান'... |url=https://zeenews.india.com/bengali/photos/dev-khadaan-makes-history-as-first-bengali-film-get-2am-show-556178 |access-date=21 December 2024 |work=[[Zee News]] |date=19 December 2024|lang=bn}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mukherjee|first1=Priyanka|title=৬ কোটির বাজেট, প্রথম দিন ফাটিয়ে ব্যবসা, কত আয় করল খাদান? তবু কীসের আফসোস দেবের! |url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-day-1-box-office-collection-dev-jisshu-starrer-earns-almost-77-lakh-31734770556523.html |access-date=21 December 2024 |work=[[Hindustan Times]] |date=21 December 2024|lang=bn}}</ref><!--Must cite a reliable published source with a reputation for fact-checking. No blogs, no IMDb. no fan-sites.--> | gross = {{INR|२४ crore}}<ref>{{cite news |last1=Mondal |first1=Biman |title=Khadaan: ২০ কোটি পেরোতেই দুবাইয়ে প্রিমিয়ার খাদানের |url=https://bangla.asianetnews.com/entertainment/bengali-cinema/khadaan-premier-in-dubai-see-what-dev-and-jisshu-are-saying-anbbm/videoshow-bweobn1 |access-date=1 February 2025 |work=[[Asianet News]] |date=26 January 2025 |lang=bn}}</ref> }} '''''खदान''''' ( {{Translation|''Coal Mine''}} ) 2024 की भारतीय [[बंगाली भाषा|बंगाली]] -भाषा की [[एक्शन फिल्म|एक्शन थ्रिलर फिल्म]] है, जिसे सोजीत रिनो दत्ता द्वारा लिखित और निर्देशित किया गया है। <ref>{{Cite news|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/khadaan-teaser-dev-and-jisshu-sengupta-form-an-unexpected-friendship-68127.html|title=Khadaan teaser: Dev and Jisshu Sengupta form an unexpected friendship|date=29 August 2024|work=[[Filmfare]]|access-date=16 November 2024}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/bengali-actor-dev-launched-the-teaser-of-his-upcoming-film-khadaan-dgtl/cid/1541885|title='কী ভেবেছিস, অ্যাকশনটা ভুলে গিয়েছি', 'খাদান'-এর ঝলকে কোন ইঙ্গিত দিলেন দেব?|date=29 August 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> सुरिंदर फिल्म्स और देव एंटरटेनमेंट वेंचर्स के बैनर तले क्रमशः निसपाल सिंह और [[देव (अभिनेता)|देव]] द्वारा निर्मित, <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/bengali-actor-dev-completed-18-years-in-tollywood-and-shares-his-gratitude-dgtl/cid/1492003|title=টলিউডে ১৮টি বসন্ত পার, 'প্রাপ্তবয়স্ক' হলেন অভিনেতা, দর্শকের জন্য বিশেষ উপহার দেবের|work=Anandabazar Online|access-date=2024-01-28}}</ref> फिल्म में देव दोहरी भूमिकाओं में हैं, <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/sources-revealed-that-dev-will-play-dual-role-in-khadaan-jisshu-sengupta-and-bony-sengupta-to-cast-dgtl/cid/1487789|title='খাদান'-এ দ্বৈত চরিত্রে দেব! ছবিতে যোগ দিচ্ছেন যিশু ও বনি? টলিপাড়ায় নতুন জল্পনা|work=Anandabazar Online|access-date=2024-01-10}}</ref> उनके साथ मुख्य भूमिका में जिशु सेनगुप्ता हैं, और अनिरबन चक्रवर्ती, [[बरखा बिश्त सेनगुप्ता|बरखा बिष्ट]], इधिका पॉल, जॉन भट्टाचार्य, पार्थ सारथी चक्रवर्ती, स्नेहा बोस, सुजान नील मुखर्जी, सुमित गांगुली और राजा दत्ता जैसे कलाकारों की टुकड़ी है । <ref name="cast">{{Cite news|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-jisshu-u-sengupta-and-others-shoot-in-kolkata/0202745ec810|title=Khadaan: Dev, Jisshu U Sengupta and others shoot in Kolkata|last=Chakraborty|first=Shamayita|date=13 July 2024|work=[[HT Media|OTTplay]]|access-date=16 November 2024|quote=The film features Dev, Jisshu U Sengupta, Idhika Paul, Barkha Bisht, John Bhattacharya, Sneha Bose, and others.}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/khadaan-teaser-out-dev-shares-his-upcoming-movie-teaser-which-release-on-christmas-west-bengal-news-wbs24082902223|title=এ যেন 'কেজিএফ' 3! যশকে পিছনে ফেলতে পারে দেবের 'খাদান' - Khadaan Teaser Out|date=29 August 2024|work=[[ETV Network|ETV Bharat]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> फिल्म में, [[दामोदर नदी|दामोदर घाटी]] के पास एक कोयला खदान से एक साधारण मेला आयोजक को उसके मृत पिता के समान विचारधारा वाले दोस्त द्वारा अपने कोयला सिंडिकेट में भागीदार बनने के लिए भर्ती किया जाता है, और वहाँ पूर्व में कुछ सामने आई घटनाओं पर सच्चाई का पता चलता है। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-starrer-khadaan-shooting-starts-from-16-february-31708060511252.html|title=কয়লাখনিতে বেড়ে ওঠা শ্যাম-মোহনের গল্প বলবেন দেব-যিশু, ভ্যালেন্টাইন্স ডের পরই শুরু শুটিং, মুক্তি পাচ্ছে কবে?|last=Kanji|first=Subhasmita|date=16 February 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=17 November 2024|language=bn}}</ref> फिल्म की आधिकारिक घोषणा जनवरी 2024 में एक कैरेक्टर मोशन पोस्टर के साथ की गई थी। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/actor-dev-adhikari-shares-motion-poster-of-his-new-movie-khadaan-1035933|title=১ জানুয়ারি, বছরের প্রথম দিনে নিজের সমাজমাধ্যমে 'খাদান' ছবির একটি মোশন পোস্টার পোস্ট করেন অভিনেতা দেব।|date=1 January 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/first-look-of-khadaan-and-bhootpori-dev-in-action-mode-jaya-ahsan-as-a-restless-spirit/cid/1991018|title=First look of ''Khadaan'' and ''Bhootpori'': Roaring Star Dev in action mode; Jaya Ahsan as a restless spirit|last=Das|first=Soujannya|work=The Telegraph Online|access-date=2024-01-02}}</ref> [[प्रिंसिपल फोटोग्राफी|मुख्य फोटोग्राफी]] फरवरी 2024 में [[कोलकाता]] में शुरू हुई, <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-jisshu-u-sengupta-and-others-shoot-in-kolkata/0202745ec810|title=Khadaan: Dev, Jisshu U Sengupta and others shoot in Kolkata|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/videos/dev-starts-shooting-of-khadaan-31708106078843.html|title=কুড়ুল হাতে দেব, বন্ধু যিশুর সঙ্গে শুরু করলেন খাদানের শুট|date=2024-02-16|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-19}}</ref> और बाद के शेड्यूल में प्रमुख फिल्मांकन [[आसनसोल]], [[दुर्गापुर]] और [[रानीगंज, पश्चिम बर्धमान|रानीगंज]] में हुआ। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.aajtak.in/cinema-and-tv-serial-news/tollywood-bengali-cinema/story/dev-shares-retro-look-from-new-movie-khadaan-set-asansol-coal-mine-dev-latest-news-tollywood-news-today-bangla-binodon-khobor-soc-920118-2024-03-05|title=Dev- Khadaan: রেট্রো লুকে দেব, কয়লা খনিতে 'খাদান'-র সেট থেকে শেয়ার করলেন ছবি|date=5 March 2024|work=[[Aaj Tak]]|access-date=16 November 2024}}</ref> फिल्म का साउंडट्रैक रथीजीत भट्टाचार्य, सैवी और निलयन चटर्जी द्वारा रचित है, जबकि भट्टाचार्य स्वयं इसका स्कोर प्रदान करते हैं। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/news/dev-drops-action-packed-teaser-of-his-upcoming-film/articleshow/112898894.cms|title=Dev drops action-packed teaser of his upcoming film|date=29 August 2024|work=[[Times of India]]|access-date=16 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-and-jisshu-starrer-khadaan-official-trailer-is-out-now-31734497660069.html|title=Khadaan Trailer: 'আইনের চোখে মাফিয়া, আর মানুষের মনে মাসিহা', 'খাদান'ট্রেলারে মার কাটারি অবতারে দেব, আর যিশু?|last=Goswami|first=Ranita|date=18 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> फिल्म की पटकथा और संवाद क्रमशः बिस्वरूप बिस्वास और दत्ता द्वारा लिखे गए हैं। <ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/bengali/entertainment/dev-announces-his-two-movie-khadan-and-another-with-avijit-sen-after-success-of-pradhan_501826.html|title=Dev: 'অ্যাকশনটা আমারই কাজ...' বছরের প্রথমদিনেই ব্যাক টু ব্যাক ছবির ঘোষণা দেবের…|last=মুখার্জি|first=সৌমিতা|date=1 January 2024|work=[[Zee News]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/dev-jisshu-sengupta-idhika-paul-and-sneha-basu-starrer-khadaan-triler-out-8449190|title=মারকাটারি অ্যাকশন টু দেব-ইধিকার রোম্যান্স, যিশুর 'জয় গুরু' ধ্বনিতে ছক্কা হাঁকাল খাদানের ট্রেলার|date=18 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> शैलेश अवस्थी ने इसकी छायांकन और प्रबंध निदेशक का कार्यभार संभाला। कलाम ने संपादन किया. <ref>{{Cite news|url=https://t2online.in/screen/bengali/dev-to-rule-the-screen-in-december-with-khadaan/1104522?ref=recommendation|title=Dev to rule the screen in December with Khadaan|last=Roy|first=Piya|date=29 August 2024|work=[[The Telegraph (India)|t2 Online]]|access-date=16 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-upcoming-movie-khadaan-teaser-out/112888063.cms|title=খাদানের ঝলকে মারকাটারি দেব, ধুতি পাঞ্জাবিতে কে এই অভিনেতা?|last=দে|first=সুস্মিতা|date=29 August 2024|work=[[Ei Samay]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> यह फिल्म देव की क्रिएटिव डायरेक्टर के तौर पर पहली फिल्म है <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/dev-new-movie-khadaan-teaser-out-creative-director-first-time-masala-action-avatar-entertainment-news-1092118|title='Khadaan': প্রথমবার ক্রিয়েটিভ ডিরেক্টরের ভূমিকায়, 'খাদান' ছবির হাত ধরে মূলধারার অ্যাকশন অবতারে ফিরছেন দেব, যোগ্য সঙ্গতে যীশু|date=29 August 2024|work=[[ABP News]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> और कुछ सालों के बाद एक्शन जॉनर में वापसी है। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/news/dev-brings-back-his-action-hero-avatar-in-the-teaser-of-khadaan-reminds-audience-of-yash-from-kgf-pic-inside/articleshow/112893212.cms|title=Dev brings back his 'action hero' avatar in the teaser of 'Khadaan'; reminds audience of Yash from 'KGF': pic inside|date=29 August 2024|work=[[Times of India]]|access-date=15 November 2024|quote=Khadaan will mark Dev's return to the action genre after a series of artistic films}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.asianetnews.com/entertainment/bengali-cinema/what-did-you-think-did-i-forget-the-action-the-thrilling-teaser-of-the-movie-khadaan-has-been-released-anbak/articleshow-mrc0fwk|title='কী ভেবেছিস! অ্যাকশনটা ভুলে গিয়েছি' মুক্তি পেল 'খাদান' ছবির রোমহর্ষক টিজার, কবে মুক্তি পাচ্ছে এই সিনেমা?|last=Kar|first=Anulekha|date=29 August 2024|work=[[Asianet News]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> ''खदान'' [[क्रिसमस]] की पूर्व संध्या पर 20 दिसंबर 2024 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई, जिसे आलोचकों और दर्शकों से सकारात्मक समीक्षा मिली, जिसमें इसके कलाकारों के प्रदर्शन, निर्देशन, पटकथा, एक्शन दृश्यों और संगीत स्कोर की विशेष प्रशंसा की गई। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-and-jisshu-sengupta-starrer-khadaan-teaser-is-out-now-31724910898703.html|title='যে একা সব সয়, ওহিই সর্দার হয়',খাদান-এর টিজারে কুড়ুল হাতে মার কাটারি অবতারে দেব|last=Goswami|first=Ranita|date=2024-08-29|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-19}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/khadaan-teaser-dev-goes-rogue-with-an-axe-in-actioner-set-in-coal-mines-watch-here/cid/2044326|title=Khadaan teaser: Roaring Star Dev goes rogue with an axe in actioner set in coal mines|last=Niyogi|first=Agnivo|work=The Telegraph Online|quote=The one-minute-18-second long teaser opens with a blast at a coal mine, followed by a heroic entry by Roaring Star Dev's character, who wreaks havoc with an axe in his hand, and a cigarette held between his lips.}}</ref> इस फिल्म ने बंगाली फिल्म के लिए कई बॉक्स-ऑफिस रिकॉर्ड स्थापित किए, जो देव अभिनीत ''चंदर पहाड़'' (2013) द्वारा स्थापित रिकॉर्ड से आगे निकल गए। {{INR|24}} करोड़ से अधिक की कमाई के साथ, यह 2024 की सबसे अधिक कमाई करने वाली बंगाली फिल्म और दूसरी सबसे अधिक कमाई करने वाली बंगाली फिल्म बन गई। <ref>{{Cite news|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/box-office/khadaan-final-box-office-verdict-dev-delivers-a-big-blockbuster-1367880|title=Khadaan Final Box Office Verdict: Dev delivers a big BLOCKBUSTER|last=Dixit|first=Mohit|date=16 January 2025|work=[[Pinkvilla]]|access-date=16 January 2025}}</ref> == सार == '''1997''' : [[बांग्लादेश|बांग्लादेश में]] सब कुछ खोने के बाद, श्याम एक अवैध अप्रवासी के रूप में सीमा पार करके [[भारत]] आ गया। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/try-this/watch/dev-adhikari-drops-teaser-of-action-film-khadaan-with-jisshu-sengupta/cid/2044451|title=Dev and Jisshu are two men on a mission in the 'Khadaan' teaser|last=Karia|first=Vedant|date=30 August 2024|work=[[The Telegraph (India)|t2 Online]]|access-date=16 November 2024}}</ref> यहाँ वे [[दामोदर घाटी निगम|दामोदर घाटी]] की कोयला खदानों में मजदूर के रूप में काम करने चले गए और वहाँ उनकी मुलाकात वैष्णव मोहन से हुई। <ref>{{Cite news|url=https://t2online.in/goodlife/sports/decoding-the-pre-trailer-of-khadaan/1254695|title=Decoding the pre-trailer of Khadaan|last=Roy|first=Piya|date=13 December 2024|work=[[The Telegraph (India)|t2 Online]]|access-date=14 December 2024}}</ref> समय के साथ उनके बीच दोस्ती का मजबूत रिश्ता विकसित हो गया। श्याम की ताकत और मोहन की सूझबूझ के साथ मिलकर उन्होंने पूरी कोयला खदान पर एकाधिकार प्राप्त कर लिया। उन्होंने कोयला सिंडिकेट पर अपना पूरा प्रभाव विकसित कर लिया था। <ref name="sp">{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/film-review/dev-jisshu-sengupta-starrer-khadaan-film-review/|title=অ্যাকশনে ফিরেই 'অ্যাংরি ইয়ং ম্যান' দেব, যোগ্যসঙ্গত যিশুর, কেমন হল 'খাদান'?|last=Bhanja|first=Sandipta|date=20 December 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=20 December 2024|language=bn}}</ref> सत्ता में इस वृद्धि ने उन्हें स्थानीय विधायक शहजाद सिद्दीकी के खिलाफ खड़ा कर दिया। इस बीच, श्याम गरीब मजदूरों के लिए मसीहा बन गए थे, जिनमें से ज्यादातर स्थानीय आदिवासी समुदाय से थे। उन्होंने उनकी कृषि भूमि हड़पने के विचार का समर्थन नहीं किया और सबसे बढ़कर, उन्हें कोयला ''खदान'' का 20 प्रतिशत हिस्सा दिया। इससे उनका संपर्क आदिवासी नेता मंडी से हुआ। एक गरमागरम झड़प और बहस में श्याम ने एक पुलिस अधिकारी की हत्या कर दी। इसके परिणामस्वरूप उन्हें जेल जाना पड़ा, जबकि उस समय उनके पास एक नवजात बच्चा और पत्नी जमुना थी। लेकिन जेल के अंदर रहस्यमय तरीके से उसकी मौत हो जाती है। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-shares-an-update-about-khadan-movie-31720430582304.html|last=Kanji|first=Subhasmita|date=8 July 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn|script-title=bn:রবিবার দিনও কাজে বিরাম নেই! কোন ছবির শ্যুটিং পুনরায় শুরু করলেন দেব?}}</ref> '''2024''' : अब मोहन अवैध कोयला सिंडिकेट के माध्यम से उस क्षेत्र में एक अमीर उद्योगपति बन गया है और खदानों पर भी एकाधिकार प्राप्त कर लिया है। वह श्याम के बेटे मधु को अपनी टीम में शामिल होने का प्रस्ताव देता है, जो अभी सिर्फ कोयला ट्रांसपोर्टर है। यह बात मोहन के बेटे माखन को अच्छी नहीं लगती, जो अपने पिता का कारोबार विरासत में पाने की उम्मीद कर रहा था। समय बीतने के साथ, मधु मोहन के सबसे भरोसेमंद लोगों में से एक बन जाती है और उसे अपने पिता की मौत के पीछे का कारण पता चल जाता है। मधु अब अपने पिता पर हुए अत्याचारों का बदला लेना चाहता है। <ref>{{Cite news|url=https://zeenews.india.com/bengali/entertainment/khadan-movie-shooting-starts-from-today_508346.html|title=Dev: শ্যাম-মোহনের বন্ধুত্বের গল্প নিয়ে আসছে 'খাদান', শুরু ছবির শ্যুটিং|date=16 February 2024|work=[[Zee News]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-shares-an-update-about-khadan-movie-31720430582304.html|last=Kanji|first=Subhasmita|date=8 July 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn|script-title=bn:রবিবার দিনও কাজে বিরাম নেই! কোন ছবির শ্যুটিং পুনরায় শুরু করলেন দেব?}}</ref> == ढालना == {{Cast listing|* देव, दोहरी भूमिकाओं में **श्याम महतो<ref>{{cite news |last1=Kasturi |first1=Kundu |title=পুলিশ অফিসার দীপক প্রধান থেকে কয়লা মাফিয়া, প্রকাশ্যে খাদানের ফার্স্ট লুক |url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-starrer-next-bengali-movie-khadaan-first-look-reveal-on-new-year-2024/106469834.cms |access-date=16 November 2024 |work=[[Ei Samay]] |date=2 January 2024 |language=bn}}</ref> ** मधु, श्याम और जमुना का बेटा<ref>{{cite news |last1=Majumder |first1=Suparna |title=প্রি-ট্রেলারে জমজমাট 'খাদান' &#124; দ্বৈত চরিত্রে অভিনয় করছেন দেব। বাবা ও ছেলের ভূমিকায় দেখা যাবে টলিউড সুপারস্টারকে। |url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-jisshu-barkha-idhika-in-khadaan-movie-pre-trailer/ |access-date=4 December 2024 |work=[[Sangbad Pratidin]] |date=2 December 2024 |language=bn}}</ref> * जिशु सेनगुप्ता, श्याम के दोस्त मोहन दास के रूप में<ref>{{cite news |last1=Kundu |first1=Kasturi |title='রাধে রাধে'! জল্পনার অবসান ঘটিয়ে খাদানে দেবের সঙ্গী কীর্তনিয়া যিশু, ফার্স্ট লুকেই তুলকালাম |url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/jisshu-sengupta-tollywood-actor-looks-reveal-from-dev-next-movie-khadaan/107225059.cms |access-date=16 November 2024 |work=[[Ei Samay]] |date=29 January 2024 |language=bn}}</ref> * [[बरखा बिष्ट]] श्याम की पत्नी जमुना के रूप में<ref>{{cite news |title=Khadaan: Barkha Sengupta Bisht to play a special character in Dev's film |url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-barkha-sengupta-bisht-to-play-a-special-character-in-devs-film/50482b6fc953 |access-date=16 November 2024 |work=[[HT Media|OTTplay]] |date=25 January 2024}}</ref> * इधिका पॉल, मधु की पत्नी लतिका के रूप में<ref>{{cite news |last1=Chakraborty |first1=Anurupa |title=Idhika Paul: 'প্রিয়তমা' এবার দেবের নায়িকা, 'খাদানে' সুযোগ পেয়েই ২০০% দাবি ইধিকার |url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/idhika-paul-dev-new-film-khadaan-movie-tollywood-exclusive-interview-737977/ |access-date=16 November 2024 |work=[[Indian Express]] |date=10 March 2024 |language=bn}}</ref> * अनिर्बान चक्रवर्ती, बलाई मंडी के रूप में<ref>{{cite news |last1=Das Banerjee |first1=Swati |title=এ কোন 'একেন'! কমেডির মোড়ক ছেড়ে এবার 'খাদানে' যুদ্ধে নামলেন 'আদিবাসী নেতা' অনির্বাণ |url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/anirban-chakraborty-first-look-released-on-social-media-as-mandi-31731919984552.html |access-date=18 November 2024 |work=[[Hindustan Times]] |date=18 November 2024 |language=bn}}</ref> * पार्थ सारथी चक्रवर्ती, गोकुल दास के रूप में * स्नेहा बोस, मोहन की दूसरी पत्नी रेखा के रूप में<ref>{{Cite web |date=2024-11-21 |title=হাতে কাটারি, চোখে-মুখে যন্ত্রণার ছাপ, প্রকাশ্যে স্নেহার খাদানের লুক! |url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-shares-first-look-of-sneha-bose-from-khadan-movie-31732181551869.html |access-date=2024-11-21 |website=Hindustantimes Bangla |language=bn}}</ref> * जॉन भट्टाचार्य, मोहन के बेटे माखन दास के रूप में<ref>{{cite news |title=John Bhattacharya: দেবের ছবি রিজেক্ট করেছেন বনি, 'খাদান'-এ নেগেটিভ চরিত্রে এবার জন |url=https://bangla.aajtak.in/cinema-and-tv-serial-news/story/television-john-bhattacha-replaces-bonny-sengupta-in-khadan-movie-dev-and-jisshu-sengupta-movie-makes-a-late-entry-to-the-team-khadan-movie-update-entertainment-sum-936751-2024-03-20 |access-date=16 November 2024 |work=[[Aaj Tak]] |date=20 March 2024 |language=bn}}</ref> * सुमित गांगुली, बिल्लू पासवान के रूप में, एक कोयला व्यवसायी और बाद में लौह व्यवसायी * सुजान नील मुखर्जी, शहजादा सिद्दीकी के रूप में, स्थानीय विधायक, बाद में मंत्री * राजा दत्ता, मोहन के अंगरक्षक भोजोन के रूप में<ref>{{cite news |last1=সাহা |first1=শ্যামশ্রী |title=প্রকাশ্যে আসা ছবিতে দেখা যাচ্ছে অভিনেতা রাজা দত্ত এবং জন ভট্টাচার্যকে। |url=https://aajkaal.in/story/19347/Jisshu |access-date=16 November 2024 |work=[[Aajkal]] |date=13 July 2024 |language=bn |archive-date=13 दिसंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241213145452/https://aajkaal.in/story/19347/Jisshu |url-status=dead }}</ref> * जॉयदीप डे, साहनी के रूप में * अयान सोहन, एक कोयला व्यापारी के रूप में * बिस्वजीत घोष, मधु के सहायक और बिल्लू पासवान के पूर्व दाहिने हाथ के रूप में * माखन की प्रेमिका के रूप में जीना तरफदार * राइमा पाल एक उत्पीड़ित कार्यकर्ता के रूप में * लतिका के पिता के रूप में देबाशीष नाथ * प्रदीप भट्टाचार्य दादू, एक कार्यकर्ता के रूप में * जयश्री बोस दीदा, एक अंधी महिला के रूप में}} == उत्पादन == === विकास === अगस्त 2023 में, अफवाहें थीं कि राज चक्रवर्ती [[देव (अभिनेता)|देव]] के साथ एक एक्शन फिल्म के लिए सहयोग कर रहे हैं, जो श्री वेंकटेश फिल्म्स के निर्माण के तहत [[कोयला खनन|कोयला तस्करी]] पर आधारित होगी। लेकिन बाद में सितंबर के मध्य में यह खुलासा हुआ कि तारीखों की समस्या के कारण देव चक्रवर्ती की परियोजना से बाहर हो गए और [[मिथुन चक्रवर्ती|मिथुन चक्रवर्ती ने]] फिल्म साइन कर ली। दिसंबर 2023 में, यह पुष्टि की गई कि कोयला तस्करी आधारित फिल्म मूल रूप से सोजीत रिनो दत्ता द्वारा पेश की गई थी, <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/devs-new-film-based-on-coal-mining-areas/939bf92b9850#:~:text=According%20to%20reports,%20the%20film's,Dev%20will%20play%20the%20protagonist.|title=Roaring Star Dev's new film based on coal-mining areas?|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-20|quote=According to reports, the film's name is ''Khadaan'' and it will deal with the socio-political aspects of coal-mining areas.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jiyobangla.com/news/superstar-dev-and-idhika-pal-to-share-screen-in-director-sanjoy-rino-duttas-khadan|title=Superstar Dev And Idhika Pal To Share Screen In Director Sanjoy Rino Dutta's 'Khadan'! - Jiyo Bangla|last=Bangla|first=Jiyo|date=January 1970|website=JiyoBangla|language=English|access-date=2024-11-21}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/soumitrisha-kundu-will-act-along-with-idhika-paul-and-dev-in-new-bengali-movie-khadan-31703728440843.html|title=পুলিশ অফিসারের পর সোজা কয়লা মাফিয়া!'খাদান'-এ দেব-ইধিকার সঙ্গী হচ্ছেন সৌমিতৃষা?|date=2023-12-28|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-21}}</ref> जबकि राज चक्रवर्ती की फिल्म अलग थी, जिसे देव ने पहले ठुकरा दिया था। सुरिंदर फिल्म्स ने देव एंटरटेनमेंट वेंचर्स के साथ मिलकर फिल्म का सह-निर्माण करने का फैसला किया। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-reached-malda-by-vande-bharat-to-promote-khadaan-his-next-destination-will-be-siliguri-31733825661480.html|title=দেব এন্টারটেইনমেন্ট ভেঞ্চার্স এবং সুরিন্দর ফিল্মস খাদান ছবিটির প্রযোজনার দায়িত্ব সামলিয়েছে।|last=Kanji|first=Subhasmita|date=10 December 2024|language=bn|access-date=14 December 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://aajkaal.in/story/30705/idhika-paul-talks-about-dev-and-her-upcoming-movie-khadaan-ent|title='সেরা প্রযোজক নয়, দেবদা আমার জন্য সেরা পরিচালক!' কেন একথা বললেন 'খাদান'-এর অভিনেত্রী ইধিকা পাল|last=Majumder|first=Rahul|date=4 December 2024|work=[[Aajkal]]|access-date=4 December 2024|language=bn}}</ref> === पूर्व-निर्माण और घोषणा === प्रारंभ में 2015-2016 के समय के दौरान, सूजीत रिनो दत्ता ने कोयला खनन क्षेत्रों पर शोध करना शुरू किया और कोयला तस्करी और उन क्षेत्रों के निवासियों से संबंधित सामाजिक-राजनीतिक घटनाओं के विषय का पता लगाया। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/exclusive-interview-of-director-sujit-rino-dutta-about-khadaan-magic-and-superstar-dev-31735299713112.html|title=Exclusive Khadaan Director: দেবকে ছেড়ে 'খাদান' হিট হওয়ার ক্রেডিট 'জওয়ান-পাঠান'কে কেন দিলেন পরিচালক সুজিত! ব্য়াপার কী?|last=Goswami|first=Ranita|date=27 December 2024|website=[[Hindustan Times]]|language=bn|access-date=27 December 2024}}</ref> शोध पूरा होने के बाद, नाटककार बिस्वरूप बिस्वास ने पटकथा पूरी की, जबकि दत्ता ने स्वयं संवाद लिखे। चूँकि फ़िल्म का अधिकांश भाग ग्रामीण पृष्ठभूमि पर आधारित है, इसलिए देव ने फ़िल्म के लिए [[संथाली भाषा|संथाली लहजा]] सीखा था। <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/goodlife/fashion-beauty/after-delivering-a-string-of-successful-family-dramas-superstar-dev-returns-to-the-massy-action-genre-with-khadaan/708368|title=After delivering a string of successful artistic films, Roaring Star Dev returns to the massy action genre with Khadaan|website=T2Online|access-date=2024-01-02}}</ref> कहानी [[आसनसोल]] क्षेत्र में स्थित [[रानीगंज, पश्चिम बर्धमान|रानीगंज]] की पृष्ठभूमि पर आधारित है। शुरुआत में निलयन चटर्जी को फिल्म का संगीत निर्देशक बताया गया था, जबकि उनके साथ रतिजीत भट्टाचार्य और सैवी भी शामिल हो गए। [[छायाकार|सिनेमैटोग्राफर]] शैलेश अवस्थी, जिन्होंने पहले देव के साथ ''चैलेंज 2'' (2012) और ''रंगबाज़'' (2013) में काम किया था, को एमडी के साथ फिल्म के लिए साइन किया गया था। कलाम को संपादक नियुक्त किया गया। ऐजाज गुलाब शेख, सुनील रोड्रिग्स और राजेश कन्नन को एक्शन दृश्यों की डिजाइनिंग के लिए चुना गया, जबकि बबलू सिंघा ने प्रोडक्शन डिजाइनिंग का काम संभाला। [[नृत्यरचना|डांस कोरियोग्राफी]] के लिए डी. शंकरैया उर्फ शंकर मास्टर और देबराज घोषाल को चुना गया। <ref>{{Cite web|url=https://bengali.news18.com/news/entertainment/devs-new-film-2024-dev-gave-good-news-in-the-new-film-khadaan-to-come-in-this-year-2024-sal-1438690.html|title=Dev's New Film 2024: নতুন বছরেই সুখবর দিলেন দেব! চমকে দেওয়া পদক্ষেপ, কী করলেন অভিনেতা|date=2 January 2024|website=bengali.news18.com|language=bn|access-date=2024-11-20}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> फिल्म की घोषणा निर्माताओं ने 1 जनवरी 2024 को एक मोशन पोस्टर के साथ की थी, जिसमें फिल्म का शीर्षक ''खदान'' बताया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/actor-dev-adhikari-shares-motion-poster-of-his-new-movie-khadaan-1035933|title=১ জানুয়ারি, বছরের প্রথম দিনে নিজের সমাজমাধ্যমে 'খাদান' ছবির একটি মোশন পোস্টার পোস্ট করেন অভিনেতা দেব।|date=1 January 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/first-look-of-khadaan-and-bhootpori-dev-in-action-mode-jaya-ahsan-as-a-restless-spirit/cid/1991018|title=First look of Khadaan and Bhootpori: Dev in action mode, Jaya Ahsan as a restless spirit|last=Das|first=Soujannya|date=2 January 2024|work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|access-date=15 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-shares-upcoming-movie-khadaan-new-look-ahead-seven-years-journey-as-producer/111231462.cms|title='প্রত্যেকের সাহায্য ছাড়া এটা অসম্ভব', প্রযোজক হিসেবে ৭ বছরের সফল জার্নিতে আবেগপ্রবণ দেব|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=2024-06-24|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> इसने फिल्म में देव के किरदार श्याम महतो का पहला लुक भी सामने लाया। <ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/bengali/entertainment/dev-announces-his-two-movie-khadan-and-another-with-avijit-sen-after-success-of-pradhan_501826.html|title=Dev: 'অ্যাকশনটা আমারই কাজ...' বছরের প্রথমদিনেই ব্যাক টু ব্যাক ছবির ঘোষণা দেবের…|date=2024-01-01|website=Zee24Ghanta.com|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-starrer-next-bengali-movie-khadaan-first-look-reveal-on-new-year-2024/106469834.cms|title=পুলিশ অফিসার দীপক প্রধান থেকে কয়লা মাফিয়া, প্রকাশ্যে খাদানের ফার্স্ট লুক|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=2024-01-02|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> 16 जनवरी 2024 को देव, सूजीत दत्ता सहित अपनी टीम के साथ, [[पांडवेश्वर]] में [[ईस्टर्न कोलफील्ड्स लिमिटेड|ईसीएल]] की [[सोनपुर बाज़ारी|सोनपुर बाजारी कोयला खदानों की]] टोह लेने गए, <ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/bengal/actor-mp-dev-visits-west-burdwan-to-select-shooting-locations-1503260379.html|title=Actor-MP Dev visits West Burdwan to select shooting locations|last=SNS|date=2024-01-17|website=The Statesman|language=en|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/try-this/travel/dev-visits-coal-mines-in-pandaveswar-area-of-paschim-bardhaman-for-recce-of-khadaan/cid/1995126|title=Film recce takes Dev to Pandaveswar|last=Karia|first=Vedant|website=The Telegraph Online|access-date=2024-01-24|quote=Roaring Star Dev recently posted pictures from his scouting to one of Asia's largest coal mines on Instagram. He has been in Pandaveswar, Paschim Bardhaman, for the recce of his next film, ''Khadaan''.}}</ref> ईसीएल अधिकारियों के साथ, इस जगह को शूटिंग स्थलों में से एक के रूप में विचार करने के लिए। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/dev-in-asansol-with-entire-team-before-starting-film-khadaan-shooting-1039634|title=আগামী ছবি খাদানের শ্যুটিং শুরুর আগে, পুরো টিমের পাণ্ডবেশ্বরে রেকি করতে গেলেন দেব...|date=16 January 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-and-his-team-visit-asansol-for-recce/aadc7ff296243|title=Khadaan: Dev and his team visit Asansol for recce|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19|quote=Roaring Star Dev announced his new film, Khadaan, on January 1. Now he did the location recce for his film wearing a yellow jacket, cargo trousers, and sunglasses. Amidst his busy schedule, he went to Asansol with his team and roamed in the Khadaan areas and the rail areas.}}</ref> उस अवसर पर देव ने मूर्तिकार सुशांत रॉय द्वारा आयोजित आसनसोल वैक्स म्यूजियम में अपनी मोम की प्रतिमा का भी उद्घाटन किया। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-inaugurate-his-wax-statue-at-asansol-also-takes-selfie-with-it-31705459927132.html|title=মমতার পর দেব…! উন্মোচন হল অভিনেতা-সাংসদের মোমের মূর্তি, কোথায় গেলে দেখা যাবে?|last=Samadder|first=Tulika|date=2024-01-17|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-21}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/bardhaman/actor-and-mp-dev-unveiled-of-his-wax-statue-in-asansol-dgtld/cid/1489289|title=আসানসোলে নিজের মোমের মূর্তি উন্মোচনে দেব, নিজস্বী নিয়ে বললেন, 'আমি বাক্যহারা'|work=Anandabazar Online|access-date=2024-01-16}}</ref> चंचल चौधरी ने फिल्म में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाने के लिए बातचीत शुरू की, <ref>{{Cite web|url=https://www.aajkaal.in/story/14325/will_bollywood_actor_and_actress_join_in_dev%E2%80%99s_next_movie_khadan_%22|title=EXCLUSIVE: 'খাদান'-এ বলিউড যোগ! শেষ পর্বের শুটে আসছেন জনপ্রিয় অভিনেতা?|last=Saha|first=Shyamashree|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-11-21|archive-date=6 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206083151/https://www.aajkaal.in/story/14325/will_bollywood_actor_and_actress_join_in_dev%E2%80%99s_next_movie_khadan_%22|url-status=dead}}</ref> उन्हें प्रतिपक्षी माना जाता था। समय की कमी के कारण उन्होंने इनकार कर दिया। चौधरी के बाहर निकलने के बाद, मुशर्रफ करीम, जीतू कमाल <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/4963/_will_jeetu_kamal_act_with_dev_adhikari_in_new_film_khadan_|title=Tollywood: জিতের পরে দেব! 'খাদান'-এ প্রযোজক-অভিনেতার সঙ্গে পর্দাভাগ করছেন জীতু?|last=Dey|first=Shyanashree|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-11-21|archive-date=21 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121195016/https://aajkaal.in/story/4963/_will_jeetu_kamal_act_with_dev_adhikari_in_new_film_khadan_|url-status=dead}}</ref> और अनिर्बान भट्टाचार्य को फिल्म में उस भूमिका के लिए प्रस्तावित किया गया था, लेकिन अंततः जीशु सेनगुप्ता बोर्ड पर आए और जनवरी 2024 में फिल्म में देव के दोस्त का [[वैष्णव सम्प्रदाय|वैष्णव]] चरित्र निभाने की घोषणा की गई। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/jisshu-sengupta-going-to-join-dev-film-khadaan-know-more-tollywood-news-1042622|title=Jisshu Sengupta: 'খাদান' -এ নতুন তারকা যোগ, দেবের সঙ্গে হাত মেলাচ্ছেন যীশু|last=Bhattacharya|first=Torsha|date=28 January 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/bengali-actor-jisshu-sengupta-talks-about-his-new-film-khadaan-starring-dev-dgtl/cid/1495663|title=দুই নৌকায় পা যিশুর! 'খাদান'-এ রাজি হতে দেবকে বিশেষ শর্ত অভিনেতার, নেপথ্যে কী কারণ?|date=13 February 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/jisshu-sengupta-tollywood-actor-looks-reveal-from-dev-next-movie-khadaan/107225059.cms|title='রাধে রাধে'! জল্পনার অবসান ঘটিয়ে খাদানে দেবের সঙ্গী কীর্তনিয়া যিশু, ফার্স্ট লুকেই তুলকালাম|last=Kundu|first=Kasturi|date=2024-01-29|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> 2016 में ''जुल्फिकार के'' 8 साल बाद देव और जीशु एक साथ एक फिल्म में नजर आए। <ref>{{Cite web|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-shared-jisshu-senguptas-khadaan-look/|title=রাধে রাধে! দেবের 'খাদান'-এ ধৈর্য আর বীর্যের জ্ঞান দিলেন যিশু, প্রথম ঝলকেই দুরন্ত চমক|last=Majumder|first=Suparna|website=sangbadpratidin|language=en-US|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-upcoming-movie-khadaan-teaser-out/112888063.cms|title=খাদানের ঝলকে মারকাটারি দেব, ধুতি পাঞ্জাবিতে কে এই অভিনেতা?|last=দে|first=সুস্মিতা|date=2024-08-29|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/19347/the_special_look_of_actor_jisshu_u_sengupta_in_khadaan|title=Jisshu Sengupta: কাঁচা-পাকা চুল,দাড়িতে এ কোন লুকে যীশু সেনগুপ্ত? প্রকাশ্যে 'খাদান'-এর প্রথম ঝলক|last=Saha|first=Shyamashree|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-11-21|archive-date=13 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213110129/https://aajkaal.in/story/19347/the_special_look_of_actor_jisshu_u_sengupta_in_khadaan|url-status=dead}}</ref> [[सेलिब्रिटी क्रिकेट लीग]] में बंगाल टाइगर्स टीम के कप्तान जीशु ने शर्त रखी कि अगर उन्हें खेलने की छुट्टी मिलेगी तो ही वह शूटिंग करेंगे, जिस पर निर्माताओं ने सहमति जताई। <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/jisshu-u-sengupta-divides-time-between-khadaan-and-celebrity-cricket-league/6151758055928|title=Jisshu U Sengupta divides time between Khadaan and Celebrity Cricket League|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/jisshu-sengupta-on-devs-khadan/|title='খাদান' ছবিতে অভিনয়ের জন্য বিশেষ শর্ত যিশুর, দেব কি রাজি হলেন?|last=Misra|first=Akash|website=sangbadpratidin|language=en-US|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/jisshu-sengupta-talks-about-bengali-film-khadan-and-dev-31707819732164.html|title=Jisshu on Khadan: 'খাদান'-এ অভিনয়ের জন্য দেবকে শর্ত দিয়েছিলেন যিশু, কিন্তু সেটা কী?|last=Goswami|first=Ranita|date=13 February 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> बाद में, इधिका पॉल को फिल्म की मुख्य अभिनेत्री के रूप में घोषित किया गया, <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-idhika-paul-is-devs-new-actress/f17cf4f0b1577|title=Khadaan: Idhika Paul is Dev's new actress|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/bengali-actress-idhika-paul-shares-her-views-after-casting-in-devs-new-film-khadan-dgtl/cid/1485847|title='খাদান'-এ ইধিকা, বাংলাদেশের ছবিতে অভিনয় করার পর এ বার এ পার বাংলায় দেবের ছবিতে ইধিকা পাল।|date=2 January 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 November 2024|location=Kolkata|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.asianetnews.com/entertainment/bengali-cinema/teaser-of-new-movie-of-actor-dev-is-out-and-tv-actress-ranja-will-act-in-khadan-absc/articleshow-zq5h1z3|title=Dev: অ্যাকশন লুকে দেখা দিলেন দেব, 'খাদান'-এ দেবের নায়িকা টেলিভিশনের রঞ্জা|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=bn|access-date=2024-11-21}}</ref> और सौमित्रशा कुंडू को फिल्म की एक और मुख्य अभिनेत्री होने की सूचना दी गई, <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/soumitrisha-kundu-opens-up-about-her-next-movie-with-dev-and-it-is-it-khadan-31703856197298.html|title=এবার দেবের 'খাদান'-এও সুপারস্টারের সঙ্গী সৌমিতৃষা? মুখ খুললেন 'মিঠাই'|date=2023-12-29|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-21}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/soumitrisha-kundu-will-act-along-with-idhika-paul-and-dev-in-new-bengali-movie-khadan-31703728440843.html|title=পুলিশ অফিসারের পর সোজা কয়লা মাফিয়া!'খাদান'-এ দেব-ইধিকার সঙ্গী হচ্ছেন সৌমিতৃষা?|date=2023-12-28|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> लेकिन यह एक अफवाह साबित हुई जब [[बरखा बिश्त सेनगुप्ता|बरखा बिष्ट]] उस भूमिका के लिए कलाकारों में शामिल हुईं। <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/reports-suggest-that-bollywood-actress-barkha-bisht-would-join-the-cast-of-devs-film-khadaan-dgtl/cid/1491131|title=বিরতির পর বাংলা ছবিতে বরখা, 'খাদান'-এ কোন চরিত্রে থাকছেন অভিনেত্রী?|date=24 January 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-barkha-sengupta-bisht-to-play-a-special-character-in-devs-film/50482b6fc953|title=Khadaan: Barkha Sengupta Bisht to play a special character in Dev's film|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> यह 2010 में ''दुई पृथिबी के'' 14 साल बाद देव और बरखा के बीच जोड़ी बनाने का प्रतीक था। <ref>{{Cite news|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-next-movie-khadaan-barkha-bisht-bollywood-actress-might-be-join-in-this-movie-after-14-yeras/107116120.cms|title=১৪ বছর পর দেব-বরখার যুগলবন্দি! দুই পৃথিবীর নস্ট্যালজিয়া উসকে খাদানে ফিরছেন বলি অভিনেত্রী|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=24 January 2024|work=[[Ei Samay]]|access-date=16 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/goodlife/tech/dev-and-barkha-bisht-talk-about-reuniting-on-screen-after-14-years-at-the-song-launch-of-khadaan/1227790|title=Dev and Barkha Bisht talk about reuniting on screen after 14 years at the song launch of ''Khadaan''|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2024-11-23}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/dev-and-barkha-bisht-chemistry-in-the-tollywood-film-khadan/200323060.cms|title=১৪ বছর পর দেব-বরখা একসঙ্গে, অভিনেত্রী বলেন, 'আমাদের এনার্জি ম্যাচ করে'|last=Ghosh|first=Deblina|date=2024-11-22|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-23}}</ref> अनिर्बान चक्रवर्ती को फिल्म में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाने की पुष्टि की गई थी। <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/22834/anirban_chakraborty_shared_his_birthday_special_plan_and_his_upcoming_work_ent|title=Exclusive: 'জন্মদিন মানেই মনে পড়ে মায়ের হাতে পায়েস', শুটিংয়ের ব্যস্ততায় বার্থডে স্পেশাল প্ল্যান নিয়ে কী বললেন 'একেন বাবু' অনির্বাণ চক্রবর্তী?|last=Dey|first=Snigdha|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-11-21|archive-date=10 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241210061003/https://aajkaal.in/story/22834/anirban_chakraborty_shared_his_birthday_special_plan_and_his_upcoming_work_ent|url-status=dead}}</ref> फरवरी 2024 में, सुमित गांगुली, <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-starrer-next-movie-khadaan-sumit-ganguly-gives-surprise-to-share-photo-with-actor/107685942.cms|title=ভ্যালেন্টাইন উইকে বিরাট চমক, কয়লা মাফিয়া দেবের সঙ্গে খাদানে ভিলেন সুমিত গঙ্গোপাধ্যায়|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=2024-02-14|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-21}}</ref> राजा दत्ता और पार्थसारथी चक्रवर्ती कलाकारों में शामिल हुए, उनमें से प्रत्येक कुछ वर्षों के बाद देव के साथ फिर से जुड़े। फिल्म में एक महत्वपूर्ण भूमिका के लिए [[बोनी सेनगुप्ता|बोनी सेनगुप्ता से]] संपर्क किया गया था, <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-jisshu-u-sengupta-and-bonny-sengupta-to-join-dev-exclusive/1b499ff298824|title=Khadaan: Jisshu U Sengupta and Bonny Sengupta to join Dev? {{!}} Exclusive|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> लेकिन उन्होंने इसे अस्वीकार कर दिया, <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/bengali-actor-bony-sengupta-is-not-a-part-of-khadaan-anymore-starring-dev-dgtl/cid/1504263|title='খাদান'-এ থাকছেন না বনি! শেষ মুহূর্তে সিদ্ধান্ত বদল, নেপথ্যে কী কারণ?|date=20 March 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> क्योंकि वह किसी भी डार्क या नकारात्मक किरदार में काम नहीं करना चाहते थे, <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/bonny-sengupta-out-from-devs-khadan/|title=দেবের 'খাদান' থেকে সরে দাঁড়ালেন বনি! হঠাৎ কেন এমন সিদ্ধান্ত?|last=Misra|first=Akash|date=20 March 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/bonny-sengupta-reacts-on-his-presence-in-dev-and-idhika-paul-starrer-khadaan/106892018.cms|title=Khadaan Movie: দেব-ইধিকার খাদানে থাকছেন বনি সেনগুপ্ত? চর্চার মাঝে মুখ খুললেন অভিনেতা|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=2024-01-16|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/dev-might-be-doing-cameo-in-mirza-and-ankush-hazra-in-khadaan-report-says/106978734.cms|title=ছোট্ট চরিত্র বড় ধামাকা! শাহরুখ-সলমানের পথেই দেব-অঙ্কুশ, মির্জা আর খাদানে ক্যামিও দুই সুপারস্টারের?|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=2024-01-19|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> साथ ही दर्शकों के बीच अपनी रोमांटिक हीरो की छवि को बनाए रखना पसंद करते थे। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/john-bhattacharya-to-play-jisshu-senguptas-son-in-khadaan-after-bonny-sengupta-opted-out-31710963633855.html|title=Khadaan Update: খলনায়ক হতে আপত্তি! দেবকে 'না' বনির, খাদানে যিশুর ছেলে হচ্ছেন মিঠাই খ্যাত তারকা|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=21 March 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn|archive-date=13 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241213150612/https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/john-bhattacharya-to-play-jisshu-senguptas-son-in-khadaan-after-bonny-sengupta-opted-out-31710963633855.html|url-status=dead}}</ref> फिर इस भूमिका के लिए विक्रम चटर्जी पर विचार किया गया, जिन्हें अन्य प्रतिबद्धताओं के कारण इस भूमिका को ठुकराना पड़ा। बाद में, अमर्त्य रे को भूमिका की पेशकश की गई, <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-amartya-ray-plays-a-character-in-devs-ambitious-project/3d1aea07e4854|title=Khadaan: Amartya Ray plays a character in Dev's ambitious project?|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> लेकिन उनके अस्वीकार करने के बाद, जॉन भट्टाचार्य मार्च 2024 में इस भूमिका के लिए कलाकारों में शामिल हो गए। <ref>{{Cite news|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-john-bhattacharya-replaces-bonny-sengupta-makes-a-late-entry-to-the-team/15c47d4dca546|title=Khadaan: John Bhattacharya replaces Bonny Sengupta, makes a late entry to the team|last=Chakraborty|first=Shamayita|date=19 March 2024|work=[[HT Media|OTTplay]]|access-date=16 November 2024}}</ref> ''[[आजकाल|आजकल]]'' को दिए एक साक्षात्कार में, भट्टाचार्य ने कहा, "दो अभिनय दिग्गजों, देव दा और जीशु दा के साथ स्क्रीन साझा करने का अवसर छोड़ना बिल्कुल मुश्किल है"। <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/10648/john_bhattacharya_replaces_bonny_sengupta_makes_a_late_entry_to_the_team|title=EXCLUSIVE: হোক ধূসর চরিত্র, যিশু-দেবদার সঙ্গে অভিনয়ের সুযোগ ছাড়ি? 'খাদান' নিয়ে অনর্গল জন|last=Saha|first=Shyamashree|website=www.Aajkalin.com|access-date=13 फ़रवरी 2025|archive-date=21 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241121185018/https://aajkaal.in/story/10648/john_bhattacharya_replaces_bonny_sengupta_makes_a_late_entry_to_the_team|url-status=dead}}</ref> 14 फरवरी 2024 को [[वसन्त पञ्चमी|सरस्वती पूजा]] की पूर्व संध्या पर, <ref>{{Cite news|url=https://bangla.aajtak.in/cinema-and-tv-serial-news/tollywood-bengali-cinema/photo/dev-new-khadaan-movie-subho-muhurat-on-saraswati-puja-panchami-tithi-dev-idhika-paul-jisshu-sengupta-movie-on-coal-mine-tollywood-movies-photos-soc-887069-2024-02-15|title=Dev's Khadaan Movie: কালো পাঞ্জাবিতে ক্ল্যাপবোর্ড হাতে দেব, সরস্বতী পুজোয় সুসম্পন্ন হল 'খাদান'-র শুভ মহরৎ|date=15 February 2024|work=[[Aaj Tak]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> सुरिंदर फिल्म्स के कार्यालय में फिल्म का मुहूर्त किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/khadaan-alaap-oti-uttam-eta-amader-golpo-mahurats-new-song-first-look-posters-from-tollywood-on-valentines-day/cid/2000714|title=Khadaan, Alaap, Oti Uttam, Eta Amader Golpo: Mahurats, new song, first-look posters from Tollywood on Valentine's Day|last=Niyogi|first=Agnivo|date=15 February 2024|work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|access-date=15 November 2024|quote=The mahurat for Dev's upcoming coal-mining actioner Khadaan was held in the presence of cast and crew on Wednesday.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-entertainment-ventures-completes-7-years-take-a-bow-comment-by-rukmini-maitra/|title=প্রযোজনায় ৭ বছর, 'খাদান' লুক ফাঁস করে আবেগঘন বার্তা দেবের, রুক্মিণী কী লিখলেন?|last=Majumder|first=Suparna|website=sangbadpratidin|language=en-US|access-date=2024-11-20}}</ref> निर्माताओं ने फिल्म का पहला शेड्यूल फरवरी 2024 में [[कोलकाता]] में शूट करने की योजना बनाई थी, जब देव ''टेक्का'' (2024) के साथ अपनी प्रतिबद्धताओं को पूरा कर लेंगे। फिल्मांकन 16 फरवरी 2024 को कोलकाता में एक छोटे से शेड्यूल के साथ शुरू हुआ, <ref>{{Cite news|url=https://kolkatatvonline.in/entertainment/dev-started-shooting-for-khadaan-kolkatatv-online-entertainment-news/|title='খাদান'-এর শুটিং শুরু করলেন দেব|last=চট্টোপাধ্যায়|first=অর্ক্য|date=16 February 2024|work=[[Kolkata TV]]|access-date=16 November 2024|language=bn|archive-date=27 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127131333/https://kolkatatvonline.in/entertainment/dev-started-shooting-for-khadaan-kolkatatv-online-entertainment-news/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.aajtak.in/cinema-and-tv-serial-news/tollywood-bengali-cinema/story/dev-shares-retro-look-from-new-movie-khadaan-set-asansol-coal-mine-dev-latest-news-tollywood-news-today-bangla-binodon-khobor-soc-920118-2024-03-05|title=Dev- Khadaan: রেট্রো লুকে দেব, কয়লা খনিতে 'খাদান'-র সেট থেকে শেয়ার করলেন ছবি|date=5 March 2024|work=[[Aaj Tak]]|access-date=16 November 2024}}</ref> और देव और जीशु के फर्स्ट लुक पोस्टर का भी खुलासा हुआ। <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-shared-important-news-about-khadaan-movie/|title=দুই হাতে কুঠার নিয়ে কয়লাখনিতে দেব, ছবি পোস্ট করে দিলেন বড় খবর|last=Majumder|first=Suparna|date=16 February 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadans-first-look-poster-out-dev-says-the-film-likely-to-hit-theaters-in-2025-31708078558069.html|title=Dev-Jisshu in Khadaan: কুঠার হাতে খাদান-এর দেব! টেক্কায় জমাদারের চরিত্রে, বলছেন- 'নিজেকে ভাঙতে হবে'|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=16 February 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/dev-and-jisshu-sengupta-starts-khadaan-movie-shooting-directed-by-soojit-dutta-wbs24030404450|title=গালভরা দাড়ি, উস্কো-খুশকো চুল; 'খাদান'-এ কয়লা মাফিয়া দেব ?|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2024-03-04|website=ETV Bharat News|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> ''[[आनंद बाजार पत्रिका|आनंदबाजार पत्रिका]]'' को दिए एक साक्षात्कार में निर्देशक ने कोलकाता में उपयुक्त शूटिंग स्थल खोजने में आने वाली कठिनाइयों के बारे में बताया। <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/dev-jisshu-sengupta-idhika-paul-starr-khadaan-movie-shooting-has-been-started-in-kolkata-dgtl/cid/1530483|title=দিন কয়েকের রেকি। সুজিত রিনো দত্ত তাঁর বহুচর্চিত ছবি 'খাদান'-এর শুটিং শুরু করেছেন জোরকদমে। কলকাতার পরে শুটিং হবে আসানসোলে।|date=12 July 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.millenniumpost.in/features/dev-kicks-off-khadaan-shoot-in-kolkata-552209|title=Dev kicks off 'Khadaan' shoot in Kolkata|last=MPost|date=2024-02-15|website=www.millenniumpost.in|language=en|access-date=2024-11-20|quote=Superstar Dev is all set to dive into the shooting of his new film, 'Khadaan', starting February 16. The first schedule of the shooting will be in Kolkata and the next schedule will be shot in one of Asia's biggest coal mines, Asansol, where the actor had gone for recce.}}</ref> 25 फरवरी 2024 को नोनपुकुर के ट्राम डिपो में फाइट मास्टर राजेश कन्नन की देखरेख में एक एक्शन सीक्वेंस की शूटिंग की गई। 27 फरवरी को टीम को [[शोभाबाजार]] में देखा गया, जहां छाया सिनेमा हॉल में एक विशेष दृश्य फिल्माया गया था। फिल्म का पहला शेड्यूल 1 मार्च 2024 को पूरा हुआ। 4 मार्च 2024 से, दूसरा शेड्यूल [[आसनसोल]] की कोयला खदानों में शुरू हुआ, जहाँ फिल्म के प्रमुख हिस्सों की शूटिंग की गई, जहाँ जीशु सेनगुप्ता कलाकारों में शामिल हुए। <ref>{{Cite news|url=https://eisamay.com/entertainment/cinema/url-dev-bengali-actor-starrer-upcoming-movie-khadaan-shaooting-start-in-asansol/108208980.cms|title=আসানসোলে শুরু 'কয়লা মাফিয়া' দেবের খাদানের জার্নি, কবে মুক্তি পাবে ছবিটি? জেনে নিন দিনক্ষণ|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|date=4 March 2024|work=[[Ei Samay]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/try-this/social/tollywood-actor-dev-shoots-in-asansol-for-his-film-khadaan/cid/2005409|title=Dev dives deep into 'Khadaan', shoots for his latest film in Asansol mines|last=Mitra|first=Pooja|website=The Telegraph Online|access-date=2024-03-08}}</ref> इस कार्यक्रम में, " ''किशोरी'' " गीत को 4 दिनों तक फिल्माया गया, जिसमें 20 नर्तक शामिल थे। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaans-first-song-rajar-raja-released-fans-go-gaga-as-dev-dances-his-heart-out-31731399857938.html|title=Dev-Rajar Raja: টলিপাড়ায় তিনিই 'রাজার রাজা', চেনা অবতারে দেব! খাদানের প্রথম গানে জমিয়ে দোলালেন কোমর|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=12 November 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> यह गीत देव और इधिका पॉल <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/30705/idhika_paul_talks_about_dev_and_her_upcoming_movie_khadaan_ent|title='সেরা প্রযোজক নয়, দেবদা আমার জন্য সেরা পরিচালক!' কেন একথা বললেন 'খাদান'-এর অভিনেত্রী ইধিকা পাল|last=Majumder|first=Rahul|date=2024-12-02|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-12-02|archive-date=6 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206082935/https://aajkaal.in/story/30705/idhika_paul_talks_about_dev_and_her_upcoming_movie_khadaan_ent|url-status=dead}}</ref> पर फिल्माया गया था और डी. शंकरैया द्वारा कोरियोग्राफ किया गया था। 10 और 12 मार्च 2024 के समय में [[दुर्गापुर]] में देव और जॉन भट्टाचार्य के साथ कीचड़ में एक एक्शन सीक्वेंस शूट किया गया था, जिसे राजेश कन्नन ने डिजाइन किया था। इस शेड्यूल के बाकी हिस्सों को आसनसोल और [[रानीगंज, पश्चिम बर्धमान|रानीगंज]] <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-posts-about-khadaan-31709545565193.html|title=Dev-Khadaan: খাদানে রেট্রো লুকে দেব! কোথায় চলছে শ্যুটিং?|last=Kanji|first=Subhasmita|date=4 March 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> कोयला क्षेत्रों में फिल्माया गया था, जहाँ देव पहले टोही के लिए गए थे, फिल्म के कुछ हिस्सों को [[बाँकुड़ा|बांकुरा में]] फिल्माया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-and-his-team-visit-asansol-for-recce/aadc7ff296243|title=Khadaan: Dev and his team visit Asansol for recce|date=17 January 2024|work=[[HT Media|OTTplay]]|access-date=16 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/swastikas-ethnic-fashion-srijits-new-film-dev-in-asansol-for-khadaan-shoot-tollywood-update/cid/2004885|title=Swastika Mukherjee's ethnic fashion, Srijit Mukherji's new film, Dev in Asansol for ''Khadaan'' shoot: Tollywood update|last=Mitra|first=Pooja|work=The Telegraph Online|access-date=2024-03-05}}</ref> एक दृश्य जिसमें देव अपने मुंह के अंदर एक जलता हुआ सिगार डालता है, उसे अंततः तब शूट किया गया जब रीटेक के दौरान सिगार से निकलने वाली गर्म चमक से उसके होंठ 55 बार घायल हो गए थे, साथ ही उसकी जीभ और दाढ़ी भी जल गई थी। <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/video/khadaan-is-compared-with-film-kgf-dev-and-jisshu-reacts-on-anandabazar-online-dgtl/cid/1566575|title=খাদানে বিড়ি ধরানোর দৃশ্যে ৫৫ বার ঠোঁট পোড়ে দেবের! জ্বলেছে জিভ, এমনকি দাড়িও|date=10 December 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=16 December 2024|language=bn}}</ref> [[पानागढ़]] में [[दामोदर नदी]] के किनारे रंडीहा बैराज पर एक विशेष दृश्य फिल्माया गया, जहाँ देव और जीशु ने शूटिंग देखने आए प्रशंसकों से मुलाकात की। <ref>{{Cite news|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-devs-fans-travel-across-the-river-to-meet-their-star-while-shooting/c28a5d76cb894|title=Khadaan: Dev's fans travel across the river to meet their star while shooting|date=14 March 2024|work=[[HT Media|OTTplay]]|access-date=15 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/videos/dev-shoot-for-khadaan-at-panagarh-west-bengal-31710419967681.html|title=পানাগড়ের ব্যারেজে দেব, নদী পার করে দেখতে এলেন লোকজন|last=Goswami|first=Ranita|date=2024-03-14|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bengali.news18.com/news/entertainment/bengali-actor-dev-shooting-for-his-film-khadaan-at-panagarh-l18-sank-1552847.html|title=Dev: দামোদরের চরে দেবের খাদানের শ্যুটিং! নদী টপকে সুপারস্টারের দর্শন সারলেন ভক্তরা|last=Ghosh|first=Nayan|date=12 March 2024|website=bengali.news18.com|language=bn|access-date=2024-11-20}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 13 मार्च 2024 को निर्माताओं ने फिल्म का दूसरा पोस्टर अपलोड किया, जिसमें बताया गया कि फिल्म का दूसरा शेड्यूल पूरा हो गया है। <ref name="Hindustan Times">{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/devs-film-khadaan-2nd-schedule-wrapped-actor-shares-news-poster-31710335260574.html|title=Khadaan New Poster: শেষ হল দ্বিতীয় শ্যুটিং শিডিউল, 'খাদান'-এর নতুন পোস্টার প্রকাশ্যে এনে কী বললেন দেব|last=Bose|first=Priyanka|date=13 March 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn|archive-date=13 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240313170556/https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/devs-film-khadaan-2nd-schedule-wrapped-actor-shares-news-poster-31710335260574.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://eisamay.com/ampstories/web-stories/entertainment/dev-bengali-actor-gives-a-message-to-start-khadaan-shooting-from-today/107759763.cms|title=ইডির ডাকের মাঝেই শুরু দেবের খাদানের শ্যুটিং|last=কুন্ডু|first=কস্তুরী|website=Eisamay Online|language=bn|access-date=2024-11-20}}</ref> [[लोक सभा|2024 के लोकसभा चुनाव]] के साथ देव की प्रतिबद्धताओं के पूरा होने के बाद, जुलाई 2024 में फिर से आसनसोल में शूटिंग शुरू हुई। 3 दिनों तक टीम ने [[बिधाननगर]] के नलबन में ग्रामीण परिवेश में शूटिंग की, लेकिन चौथे दिन भारी बारिश के कारण इनडोर शूटिंग करनी पड़ी। <ref>{{Cite news|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-jisshu-u-sengupta-and-others-shoot-in-kolkata/0202745ec810|title=Khadaan: Dev, Jisshu U Sengupta and others shoot in Kolkata|last=Chakraborty|first=Shamayita|date=13 July 2024|work=[[HT Media|OTTplay]]|access-date=16 November 2024}}</ref> 19 जुलाई से 22 जुलाई तक [[जन्माष्टमी|जन्माष्टमी उत्सव पर]] एक नृत्य दृश्य फिल्माया गया। इस शेड्यूल में " ''हाये रे बिया'' " गाना शूट किया गया था। उसी महीने, एक एक्शन दृश्य को एक सप्ताह तक [[जामुरिया|जमुरिया]] की कोयला खदानों में कम से कम 400 फीट गहराई पर फिल्माया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/jisshu-sengupta-on-khadaan-dev-idhika-paul-entertainment-news-tollywood-1108909|title=অন্য ভাষার ছবি দেখে আমরা প্রভাবিত হয়ে সেই ধরণের ছবি তৈরির চেষ্টা করি, 'খাদান' বাঙালির গল্প: যীশু|last=Bhattacharya|first=Torsha|date=4 December 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=4 December 2024|language=bn}}</ref> अगस्त 2024 में दामोदर नदी में एक विशाल अंडरवॉटर सीक्वेंस की शूटिंग की गई। शेड्यूल के बाकी हिस्सों को दुर्गापुर, आसनसोल और बांकुरा में फिल्माया गया। <ref name="Hindustan Times"/> <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-and-jisshu-u-senguptas-leak-video-from-raniganj-reveals-their-camaraderie/71fad97bb1158|title=Khadaan: Dev and Jisshu U Sengupta's leak video from Raniganj reveals their camaraderie|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> इस शेड्यूल के दौरान, 28 सितंबर 2024 को, " ''राजर राजा'' " गीत को [[बरानगर|बारानगर]] में शूट किया गया, जिसमें एक उच्च ऑक्टेन एक्शन सीक्वेंस भी था। इस गीत को उपरोक्त स्थान पर एक गांव के मेले का विशेष सेट बनाकर फिल्माया गया था। देव ने शंकरैया की देखरेख में 200 नर्तकों के साथ 42 डिग्री की चिलचिलाती गर्मी में रेत पर इस गीत पर नृत्य किया। 1 अक्टूबर 2024 को, निर्माताओं ने एक नए पोस्टर के साथ सूचित किया कि फिल्मांकन पूरा हो गया है और समाप्त हो गया है। <ref>{{Cite news|url=https://aajkaal.in/story/25326/dev_announces_the_wrap_up_of_upcoming_movie_khadaan_ent|title=হাতে ধারালো অস্ত্র, চোখেমুখে ফুটে উঠেছে রাগ! পিতৃপক্ষের‌ অবসানের আগেই কোন ইঙ্গিত দিলেন দেব?|last=Dey|first=Snigdha|date=1 October 2024|work=[[Aajkal]]|access-date=16 November 2024|language=bn|archive-date=27 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127082011/https://aajkaal.in/story/25326/dev_announces_the_wrap_up_of_upcoming_movie_khadaan_ent|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-dev-drops-the-poster-and-his-fans-cant-keep-calm/d5e1d61cb1374|title=Khadaan: Dev drops the poster and his fans can't keep calm|last=Chakraborty|first=Shamayita|date=3 October 2024|work=[[HT Media|OTTplay]]|access-date=16 November 2024|quote=Dev posted the photo and wrote in the caption, "Finally it's wrap….See u in theatres".}}</ref> === डाक उत्पादन === फिल्म का पोस्ट-प्रोडक्शन जुलाई 2024 में शुरू हुआ और चार महीने तक चला क्योंकि फिल्म में व्यापक [[कंप्यूटर ग्राफिक्स]] और वीएफएक्स शामिल हैं। फिल्म का वीएफएक्स कार्य सुरिंदर फिल्म्स वीएफएक्स द्वारा प्रदान किया गया था, जहां तमाल रॉय ने दृश्य प्रभाव पर्यवेक्षक के रूप में काम किया था। दिब्यो और सौम्यो रॉय ध्वनि डिजाइनर थे। फिल्म का पहला भाग अक्टूबर 2024 तक संपादित किया जाएगा। बताया गया है कि बरखा बिष्ट और इधिका पॉल सितंबर 2024 के अंत में अपने हिस्से की डबिंग करेंगी, जबकि देव और जीशु सेनगुप्ता अक्टूबर 2024 में अपने हिस्से की डबिंग शुरू करेंगे। == साउंडट्रैक == {{Infobox album| name =खदान| type =साउंडट्रैक| artist =सेवी, रतिजीत भट्टाचार्य और निलायन चटर्जी| cover =|Alt=| released =२०२४| recorded =२०२३–२४| genre =फ़ीचर फ़िल्म साउंडट्रैक| length =२७:३१|Language=बंगाली| label =सुरिंदर फिल्म्स| producer =| misc ={{external media | audio1 = {{YouTube|GGkRo4oEL7E|Khadaan Official Audio Jukebox}}}}}} फिल्म का संगीत रतिजीत भट्टाचार्य, सैवी और निलयन चटर्जी ने तैयार किया है। गीत निलयन चटर्जी ने स्वयं लिखे हैं जबकि रीतम सेन ने रथीजीत भट्टाचार्य और सैवी के लिए गीत लिखे हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-rathijit-bhattacharya-records-song-of-dev-and-jusshu-u-senguptas-film-in-mumbai/54887f046f70|title=''Khadaan'': Rathijit Bhattacharya records song of Dev and Jisshu U Sengupta's film in Mumbai|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/topic/rathijit-bhattacharjee|title='খাদান'-এর গান রেকর্ডিং চলছে মুম্বইয়ে, প্রথম জানল আনন্দবাজার অনলাইন|work=Anandabazar Online|access-date=2024-08-10}}</ref> पहला एकल " ''राजर राजा'' " 12 नवंबर 2024 को रिलीज़ किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/actor-dev-movie-khadan-new-song-rajar-raja-out/|title=ফ্যামিলি নিয়ে ব্যস্ত বলে কি নাচ ভুলেছেন? 'খাদান' ছবির গানে প্রমাণ দিলেন 'রাজার রাজা' দেব|last=Misra|first=Akash|date=12 November 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/makers-of-khadaan-released-the-teaser-of-the-song-rajar-raja-starring-bengali-actor-dev-dgtl/cid/1559397|title=মুক্তির অপেক্ষায় নতুন ছবি, '১০ বছর পর আবার', প্রত্যাবর্তন প্রসঙ্গে কোন ইঙ্গিত দিলেন দেব?|website=Anandabazar Online|access-date=2024-10-10}}</ref> यह देव को एक दशक तक फिल्मों में बिना डांस नंबर के काम करने के बाद एक डांस गीत में चिह्नित करता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/khadaan-song-rajar-raja-dev-puts-on-his-dancing-shoes-after-a-decade/cid/2062559|title=''Khadaan'' song ''Rajar Raja'': Roaring Star Dev puts on his dancing shoes after a decade|last=Niyogi|first=Agnivo|website=The Telegraph Online|access-date=2024-11-12|quote=In Rajar Raja, Dev's grand entry and the scene of him performing an aarti in front of a Mahadev idol have already created a buzz among fans. In the song, Dev dances with a bell in one hand and a lamp in the other, adding to the celebratory feel. His dance in front of a statue of Nataraja brings out a nostalgic vibe, reminding fans of the spirited Dev they know and love.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaans-first-song-rajar-raja-released-fans-go-gaga-as-dev-dances-his-heart-out-31731399857938.html|title=টলিপাড়ায় তিনিই 'রাজার রাজা', চেনা অবতারে দেব! খাদানের প্রথম গানেই বাজিমাত|date=2024-11-12|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-19}}</ref> दूसरा एकल " ''हाये रे बये'' " 22 नवंबर 2024 को रिलीज़ किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/screen/bengali/khadaan-s-song-haye-re-biye-a-celebratory-ode-to-marriage/1228049|title=Khadaan's song Haye re biye: A celebratory ode to marriage|last=Chatterjee|first=Arindam|date=2024-11-23|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2024-12-02|quote=With its playful energy and funky lyrics, the song captures the essence of joy, love, and partnership, illustrating how even the strongest journeys are enriched by meaningful connections. Rooted in its celebratory spirit, Haye re biye embodies the vibrance of completeness and togetherness.}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-jisshu-starrer-khadan-movies-second-song-haye-re-biye-is-out-now-31732269433028.html|title=বিয়ে করে পস্তাচ্ছেন দেব-যিশু!টুইস্ট নেচে প্রশ্ন তুললেন 'হায় রে বিয়ে হল কেনে?'|last=Kanji|first=Subhasmita|date=2024-11-22|work=[[Hindustan Times]]|access-date=2024-11-23|language=bn-IN}}</ref> तीसरा एकल " ''किशोरी'' " 5 दिसंबर 2024 को रिलीज़ किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-starrer-khadaan-new-song-kishori-is-out-now-actor-will-romance-with-idhika-paul-31733386997354.html|title=কয়লাখনিতে 'কিশোরী' ইধিকার সঙ্গে রোম্যান্স দেবের! অন্তরা-রথিজিতের গান শীতেই আনল বসন্তের আমেজ|last=Kanji|first=Subhasmita|date=5 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=5 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-movie-khadaan-new-song-kishori-is-out/|title='কিশোরী' ইধিকার প্রেমে মত্ত দেব, 'খাদান'-এর নতুন গানে মন জিতলেন টলিপাড়ার নয়া জুটি।|last=Misra|first=Akash|date=5 December 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=5 December 2024|language=bn}}</ref> चौथा एकल " ''बाप एसेचे'' " 12 दिसंबर 2024 को रिलीज़ किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/videos/devs-video-during-khadaan-promotion-goes-viral-watch-video-31734108317355.html|title='তোর বাপ এসেছে...', খাদান টিমের সঙ্গে গলা মেললেন দেব!|last=Samadder|first=Tulika|date=13 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=14 December 2024|language=bn}}</ref> यह फिल्म के लिए एक प्रमोशनल ट्रैक के रूप में काम किया। <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-treated-fan-with-lovely-gesture-in-khadaan-promotion-see-video/|title=ভিড় ঠেলে দেবদর্শন, কান্না তরুণীর, ফ্যানকে কাছে টেনে জল খাওয়ালেন সুপারস্টার|last=Majumder|first=Suparna|date=13 December 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=14 December 2024|language=bn}}</ref> टीज़र को शुरू में 14 अगस्त 2024 को रिलीज़ करने की योजना थी। <ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/bengali/photos/dev-share-a-bog-update-of-khadaan-on-his-vacation-in-saudi-arabia-with-rukmini-maitra-534298|title=Dev: ওয়র্কোহলিক দেব! ঘুরতে গিয়েও সিনেমার আপডেট সুপারস্টারের...|website=Zee24Ghanta.com|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/tmc-mp-actor-dev-s-khadan-teaser-release-postpone-on-rg-kar-doctor-s-death-protest-1088920|title=Dev On RG Kar Case: 'RG Kar কাণ্ডে বিচার চাই..', 'খাদান'-র টিজার রিলিজ পিছিয়ে দিলেন দেব|date=13 August 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> लेकिन [[आर. जी. कर मेडिकल कॉलेज एवं अस्पताल में बलात्कार और हत्या 2024|आरजी कर बलात्कार और हत्या की घटना के]] खिलाफ चल रहे विरोध प्रदर्शनों के साथ एकजुटता के संकेत के रूप में इसे स्थगित कर दिया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/dev-seeks-justice-for-kolkata-rape-victim-postpones-khadaan-teaser-launch/cid/2040900|title=Dev seeks justice for Kolkata rape victim, postpones Khadaan teaser launch|last=Niyogi|first=Agnivo|date=14 August 2024|work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|access-date=16 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/actor-dev-adhikari-seeks-justice-for-kolkata-rape-victim-deeply-saddened-outraged-2581754-2024-08-13|title=Actor Dev Adhikari seeks justice for Kolkata rape victim: Deeply saddened, outraged|last=Mukhopadhyay|first=Anindita|date=13 August 2024|work=[[India Today]]|access-date=16 November 2024}}</ref> टीज़र अंततः निर्धारित तिथि के 2 सप्ताह बाद 29 अगस्त 2024 को जारी किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://aajkaal.in/story/22681/khadaan_teaser_released_which_starring_jisshu_sengupta_and_dev_ent|title=Khadaan Teaser: 'আজ এই জমি খাদান হবে, নয়তো শ্মশান'; যিশুর শান্ত চোখের তীক্ষ্ণ দৃষ্টি আর দেবের চাঁচাছোলা ডায়লগেই বাজিমাত 'খাদান'-এর টিজার|last=Dey|first=Snigdha|date=29 August 2024|work=[[Aajkal]]|access-date=16 November 2024|language=bn|archive-date=27 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127083707/https://aajkaal.in/story/22681/khadaan_teaser_released_which_starring_jisshu_sengupta_and_dev_ent|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/dev-new-movie-release-khadaan-teaser-out/|title='ফ্যামিলি নিয়ে আছি বলে অ্যাকশন ভুলেছি ভাবছিস?' 'খাদান' টিজারে হুঙ্কার দেবের|last=Misra|first=Akash|website=sangbadpratidin|language=en-US|access-date=2024-11-20}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bengali/movies/news/dev-drops-action-packed-teaser-of-his-upcoming-film/articleshow/112898894.cms|title=Roaring Star Dev drops action-packed teaser of his upcoming film|date=2024-08-29|work=The Times of India|access-date=2024-11-20|issn=0971-8257|quote=Dev shared the teaser on X, writing, "The biggest Bengali film is arriving in cinemas this Christmas. An epic journey of friendship begins. Get ready to dive deep into the world of Khadaan, where power, greed, and vengeance collide."}}</ref> श्रीजीत मुखर्जी जैसी प्रख्यात हस्तियों ने इसकी प्रशंसा की। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/srijit-mukherji-shares-his-reaction-on-devs-khadaan-teaser-31724897576845.html|title=Khadaan-Srijit: খাদানের টিজার আগেভাগেই দেখলেন সৃজিত! তারপর দেবকে এসব কী বলে ফেললেন পরিচালক|last=Samadder|first=Tulika|date=29 August 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/srijit-mukherjee-praised-dev-on-khadaan-teaser-entertainment-news-bollywood-1092065|title=Dev On Khadaan: ছবির প্রথম ঝলক মুক্তির আগের রাতেই দরাজ সার্টিফিকেট পেলেন দেব! কার থেকে?|last=Bhattacharya|first=Torsha|date=28 August 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> 30 अक्टूबर 2024 को, देव को [[कल्याणी, पश्चिम बंगाल|कल्याणी]] में [[काली पूजा]] के उद्घाटन समारोह में आमंत्रित किया गया, जहाँ एक छोटा सा प्रचार किया गया। नवंबर 2024 में [[मेदिनीपुर]] में एक कार्यक्रम में जमीनी स्तर के प्रचार के एक हिस्से के रूप में, जिशु सेनगुप्ता ने देव को फोन किया और फिल्म से उनके प्रमुख संवादों में से एक बोला। <ref>{{Cite web|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/jisshu-u-sengupta-called-dev-from-midnapore-show-know-the-real-reason-entertainment-news-tollywood-1104877|title=মেদিনীপুরে শো করতে গিয়ে, ভরা মঞ্চে যীশু হঠাৎ ফোন করে বসলেন দেবকে! তারপর?|last=Ananda|first=A. B. P.|date=2024-11-11|website=bengali.abplive.com|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/jisshu-sengupta-says-dialogs-from-his-upcoming-film-khadaan-and-makes-phone-call-to-dev-during-the-event-dgtl/cid/1560779|title='শাস্ত্রে কয়েছে পুরুষ মানুষের প্রধান অস্ত্র ধৈর্য আর বীর্য' বিচ্ছেদের মাঝে কেন বললেন যীশু|date=16 November 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=17 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/jisshu-sengupta-calls-mp-actor-dev-from-medinipur-promotion-what-happened-31731340445565.html|title=ব্যক্তিগত জীবনের কারণে জোর চর্চায়, হঠাৎ মেদিনীপুর থেকে দেবকে কেন ফোন করলেন যিশু?|date=2024-11-11|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-19}}</ref> उसी महीने, जब " ''राजार राजा'' " गीत का अनावरण किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/28509/teaser_out_of_first_song_of_bengali_movie_khadaan_dev_will_dancing_there_after_10_years_ent|title=১০ বছর পর 'খাদান'-এর জন্য এই কাজ করলেন দেব! ইঙ্গিত পেয়েই অবাক নেটপাড়া|last=Dey|first=Snigdha|date=2024-11-10|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-12-02|archive-date=27 नवंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127082550/https://aajkaal.in/story/28509/teaser_out_of_first_song_of_bengali_movie_khadaan_dev_will_dancing_there_after_10_years_ent|url-status=dead}}</ref> निर्माताओं ने लोगों से गाने पर अपने स्वयं के नृत्य प्रदर्शन रिकॉर्ड करके और इन वीडियो को सोशल मीडिया प्लेटफार्मों पर साझा करके हस्ताक्षर कदम को फिर से बनाने की घोषणा की। <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/screen/bengali/rajar-raja-celebrating-bengali-spirit-in-khadaan-s-dance-number/1214670|title=Rajar Raja: Celebrating bengali spirit in Khadaan's dance number|last=Chatterjee|first=Arindam|date=2024-11-13|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2024-12-02|quote=''Khadaan'', starring Dev and Jisshu Sengupta in lead roles, tells a powerful story of fearless souls who, with courage and intelligence, change their own destinies and alter the fate of a coalfield in Damodar Valley.}}</ref> फिल्म में अनिरबन चक्रवर्ती के किरदार का खुलासा 18 नवंबर 2024 को उनके फर्स्ट लुक पोस्टर के साथ किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://sangbadpratidin.in/cinema/dev-shares-khadan-look-of-anirban-chakraborty|title=একমাথা চুল, চোখে মুখে আক্রোশ! 'খাদান' লুকে চমক অনির্বাণ চক্রবর্তীর|last=Misra|first=Akash|date=18 March 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=18 November 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/khadaan-anirban-chakrabartis-tribal-look-stuns-his-fans-on-social-media/aa0cdddd02660|title=Khadaan: Anirban Chakrabarti's tribal look stuns his fans on social media|website=OTTPlay|language=en|access-date=2024-11-19}}</ref> फिल्म से बरखा बिष्ट के किरदार का खुलासा 19 नवंबर 2024 को एक मोशन पोस्टर के साथ किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/barkha-bist-dev-khadan-kolkata-shooting-visit-to-raj-shubhasree-729371/|title=Barkha Bist: বহুদিন পর এলেন কলকাতায়, দেবের স্ত্রীর ভূমিকা পেয়েই ছুটলেন রাজ-শুভশ্রীর বাড়িতে!|date=16 February 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> मार्केटिंग अभियान के एक भाग के रूप में, निर्माताओं ने फिल्म का आधिकारिक सामान लॉन्च किया। इनमें प्रमुख संवाद, आकर्षक उद्धरण, गीतों के नाम और फिल्म का शीर्षक टी-शर्ट पर छपा हुआ था। <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/dev-anirban-chakraborty-barkha-bisht-sneha-bose-attend-khadan-movie-song-haye-re-biye-release-programme-dgtl/cid/1562256|title='আগে রোম্যান্স করেছি, এ বার আমাদের বিয়ে!' বরখার কথা শুনে অভিনেত্রীকে সতর্ক করলেন দেব|date=22 November 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=23 November 2024|language=bn}}</ref> कई वर्षों में यह पहली बार था कि किसी बंगाली फिल्म के लिए प्रमोशन के हिस्से के रूप में आधिकारिक मर्चेंडाइज लॉन्च किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://bongmade.com/collections/khadaan-t-shirts?srsltid=AfmBOorado5mqMvofVr0BAZPN11ptf2I1I2OTW9bfQ42fTPgQjBAbk9A|title=Khadaan Official Merchandise|access-date=23 November 2024|publisher=Bong Made}}</ref> 21 नवंबर 2024 को फिल्म से स्नेहा बोस के किरदार का खुलासा मोशन पोस्टर के साथ किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-shares-first-look-of-sneha-bose-from-khadan-movie-31732181551869.html|title=হাতে কাটারি, চোখে-মুখে যন্ত্রণার ছাপ, প্রকাশ্যে স্নেহার খাদানের লুক!|last=Kanji|first=Subhasmita|date=2024-11-21|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> निर्माताओं द्वारा [[पार्क स्ट्रीट, कोलकाता|पार्क स्ट्रीट]] स्थित फ्लैम्बोयंट में एक गीत लॉन्च कार्यक्रम आयोजित किया गया था, <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/screen/bengali/glimpses-from-the-launch-of-khadaan-s-song-haye-re-biye/1237025|title=Latest in entertainment, lifestyle, fashion {{!}} t2ONLINE - Vibe With The tRIBE|last=Brahma|first=Sanjali|date=2024-12-02|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> जहाँ " ''हाय रे बये'' " गीत लॉन्च किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/29799/khadan_039_s_new_song__039_hayre_biya_hall_kaane_039_was_released_dev_is_once_again_returning_to_his_old_avatar|title=মুক্তি পেল খাদানের নতুন গান 'হায়রে বিয়া হল ক্যানে'। আবারও পুরনো অবতারে ফিরছেন দেব|date=2024-11-23|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-12-02|archive-date=6 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241206083229/https://aajkaal.in/story/29799/khadan_039_s_new_song__039_hayre_biya_hall_kaane_039_was_released_dev_is_once_again_returning_to_his_old_avatar|url-status=dead}}</ref> इस कार्यक्रम में देव, बरखा बिष्ट और स्नेहा बोस को गीत की धुन पर नाचते हुए देखा गया। देव ने जीशु सेनगुप्ता को फोन किया और उनसे पूछा कि क्या वह [[शाहरुख़ ख़ान|शाहरुख खान]] की आगामी फिल्म ''किंग'' (2025) का हिस्सा होंगे। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-reacts-on-barkha-bists-comment-at-haye-re-biye-song-launch-and-gave-hints-on-jisshu-senguptas-new-work-with-srk-31732326817525.html|title='কিং'য়ে শাহরুখের সঙ্গে থাকছেন যিশুও? জল্পনা উসকে দেব বললেন, 'শুনলাম তুমি নাকি…'|last=Kanji|first=Subhasmita|date=2024-11-23|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-11-23}}</ref> 27 नवंबर 2024 को, निर्माताओं ने फिल्म से इधिका पॉल के चरित्र को संबोधित करते हुए एक मोशन पोस्टर जारी किया। उसी दिन, निर्माताओं ने लोगों को " ''हाय रे बये'' " के हुक स्टेप पर थिरकते हुए रील बनाने की घोषणा की और खदान टी-शर्ट जीतने का भी विशेष ऐलान किया। निर्माताओं ने "खदान टूर" की घोषणा की, <ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/dev-jisshu-sengupta-start-bengal-tour-with-team-khadaan-from-5-december-west-bengal-news-wbs24113002206|title=বেঙ্গল ট্যুরে দেব ও 'খাদান' টিম, তৈরি থাকুন আপনার এলাকায়|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2024-11-30|website=ETV Bharat News|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> [[पश्चिम बंगाल|पश्चिम बंगाल के]] कई शहरों में प्रचार की एक बड़ी रणनीति जिसमें [[दुर्गापुर]] (जंक्शन मॉल में), [[बर्धमान]] (बर्दवान टाउन हॉल में), [[हावड़ा]] (बरगाछिया पुस्तक मेले में), [[मध्यमग्राम]] (स्टार मॉल में), [[मालदा टाउन|मालदा]] (मालदा कॉलेज में), [[रायगंज]] (रायगंज विश्वविद्यालय में), [[कल्याणी, पश्चिम बंगाल|कल्याणी]] (पीआरएम सिटी मॉल में), [[सिलीगुड़ी]] (वेगा सर्किल मॉल), [[हावड़ा]] (अमता बख्शी ग्राउंड), [[बैरकपुर]] (स्वामी विवेकानंद विश्वविद्यालय) और [[हुगली जिला|हुगली]] (रिश्र लेनिन ग्राउंड) एक ''खदान'' थीम वाली बस पर, बस पर एक विशाल पोस्टर में पात्रों की विशेषता है। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/amid-khadaan-release-dev-visits-tarapith-temple-during-bengal-tour-7779730|title=Dev Visits Tarapith: 'বেঙ্গল ট্যুর'-এ টিম 'খাদান', সিনেমার সাফল্য কামনায় তারাপীঠে দেব|last=Kundu|first=Kasturi|date=6 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=7 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/dev-shares-a-video-of-upcoming-movie-khadaan-promotion-at-malda-8425691|title=শহরের বিভিন্নপ্রান্তে চলছে খাদানের প্রচার। মালদায় ছবির প্রচারে দেব ভক্তদের ভিড় ছিল একেবারে চোখে পড়ার মতো।|last=Kundu|first=Kasturi|date=10 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=13 December 2024|language=bn}}</ref> 1 दिसंबर 2024 को एक और मोशन पोस्टर जारी किया गया, जिसमें फिल्म से राजा दत्ता के चरित्र का खुलासा हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/screen/bengali/khadaan-character-posters-heighten-curiosity-among-fans/1231319|title=Khadaan character posters heighten curiosity among fans|last=Roy|first=Piya|date=2024-11-24|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> "प्री-ट्रेलर" शीर्षक वाला दूसरा टीज़र <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-pretrailer-dev-plays-both-father-and-son-film-also-stars-jisshu-sengupta-idhika-paul-and-barkha-bist-31733142397397.html|title='তুই সত্যি বাপের ব্যাটা…', ডবল রোলে দেব, যিশুর ধামাকা! রইল খাদানের প্রি-ট্রেলার|date=2024-12-02|website=[[Hindustan Times]]|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/dev-jisshu-sengupta-starrer-khadaan-pre-trailer-release-on-social-media-west-bengal-news-wbs24120205604|title='সত্যি বাপের ব্যাটা'- 'খাদান' প্রি-ট্রেলারে ডবল ধামাকা দেব-যীশুর|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2024-12-02|website=ETV Bharat News|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> 2 दिसंबर 2024 को, <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/jisshu-sengupta-gets-ignored-as-fans-mob-dev-at-khadaan-pre-trailer-launch-event-31733131943280.html|title=দেবকে নিয়েই মত্ত অনুরাগীরা, পাত্তা পেলেন না যিশু! খাদানের প্রচারে সঙ্গী ইধিকাও|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=2024-12-02|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2024-12-02}}</ref> [[सॉल्ट लेक सिटी, यूटा|साल्ट लेक]] में मिराज सिनेमा में एक लॉन्चिंग इवेंट आयोजित करके जारी किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://aajkaal.in/story/30713/team--039-khadan-039-on-pre-trailer-launch|title=প্রি-ট্রেলার লঞ্চে মুখোমুখি টিম 'খাদান'|date=2024-12-02|website=aajkaal.in|language=en|access-date=2024-12-02|archive-date=3 दिसंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203050338/https://aajkaal.in/story/30713/team--039-khadan-039-on-pre-trailer-launch|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/goodlife/food-beverage/dev-attends-the-pre-trailer-launch-of-khadaan-at-miraj-cinemas-on-monday/1237920|title=Dev attends the pre-trailer launch of Khadaan at Miraj Cinemas on Monday|date=2024-12-02|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2024-12-02}}</ref> [[दुर्गापुर]] में प्रमोशन के बाद, देव ने फिल्म की सफलता के लिए आशीर्वाद लेने के लिए [[बीरभूम जिला|बीरभूम]] में तारापीठ मंदिर का दौरा किया। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/dev-worshiped-at-tarapith-tample-during-khadaan-release-entertainment-news-tollywood-1109250|title='খাদান'-এর প্রচারে ঘুরছেন দুর্গাপুর, বর্ধমানে, তার ফাঁকেই তারাপীঠ মন্দিরে পুজো দিলেন দেব|last=Bhattacharyya|first=Torsha|date=6 December 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=7 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://eisamay.com/entertainment/dev-at-tarapith-temple-during-khadaan-promotion/200326674.cms|title="খাদান" মুক্তির আগে তারাপীঠে দেব, ইধিকাকে সঙ্গে নিয়ে পুজো দিলেন অভিনেতা|last=দে|first=সুস্মিতা|date=6 December 2024|work=[[Ei Samay]]|access-date=7 December 2024|language=bn}}</ref> [[बर्धमान]] में आयोजित कार्यक्रम में काफी अफरा-तफरी मच गई क्योंकि उत्साहित प्रशंसकों के समूह बैरिकेड तोड़कर अभिनेताओं से मिलने के लिए मंच पर चढ़ गए। <ref>{{Cite news|url=https://aajkaal.in/story/31162/dev-went-to-the-khadaan-premiere-at-bardhaman_gnr|title=প্রিয় অভিনেতা দেবকে দেখে বাঁধভাঙা উচ্ছ্বাস, 'খাদান' -এর প্রিমিয়ারে ধুন্ধুমার বর্ধমানে|last=দে|first=দেবস্মিতা|date=6 December 2024|work=[[Aajkal]]|access-date=7 December 2024|language=bn|archive-date=14 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214150105/https://aajkaal.in/story/31162/dev-went-to-the-khadaan-premiere-at-bardhaman_gnr|url-status=dead}}</ref> [[मध्यमग्राम]] प्रमोशन के दौरान भी इसी तरह की अभूतपूर्व घटनाएँ हुईं, जिसका कारण आयोजकों की विफलता थी क्योंकि कार्यक्रम में अप्रत्याशित संख्या में लोग आ गए। <ref>{{Cite news|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/devs-film-khadaan-promotion-at-madhyamgram-extreme-chaos-surrounds-event-west-bengal-news-wbs24120804811|title='খাদান' ছবির প্রোমোশনে চরম বিশৃঙ্খলা-ধাক্কাধাক্কি, লাঠিচার্জের অভিযোগ|date=8 December 2024|work=[[ETV Network|ETV Bharat]]|access-date=9 December 2024|language=bn}}</ref> पुलिस को किसी भी भगदड़ की संभावना से बचने के लिए उत्साही भीड़ को तितर-बितर करने के लिए "लाठीचार्ज" करना पड़ा और साथ ही राष्ट्रीय राजमार्ग 12 को सामान्य करना पड़ा, जो पूरी तरह से अवरुद्ध हो गया था, जिससे वाहनों और यात्रियों के लिए मुश्किलें पैदा हो रही थीं। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.news18.com/news/entertainment/chaotic-situation-in-kolkata-mall-for-actor-dev-movie-khadaan-promotion-ank-1978416.html|title=দেবকে দেখতে জনসমুদ্র! 'খাদান'-এর প্রোমোশনে চরম বিশৃঙ্খলা, লাঠিচার্জ পুলিশের|last=Tripathi|first=Ankita|date=8 December 2024|work=[[News18]]|access-date=9 December 2024|language=bn}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> देव ने कलाकारों और क्रू के साथ फिल्म की सफलता के लिए आशीर्वाद लेने के लिए [[नैहाटी]] में नैहाटी बोरो माँ काली मंदिर का दौरा किया। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/dev-went-to-naihati-boroma-for-seeking-blessing-before-khadaan-movie-release-8445262|title=নৈহাটির বড়মার মন্দিরে অঞ্জলি, মুক্তির আগে মায়ের আশীর্বাদ নিল টিম খাদান|date=16 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=17 December 2024|language=bn}}</ref> 17 दिसंबर 2024 को, [[सौरव गांगुली]] और [[झूलन गोस्वामी|झूलन गोस्वामी ने]] अन्य क्रिकेटरों के साथ प्रचार के एक हिस्से के रूप में ''खदान'' के कलाकारों और चालक दल के साथ एक दोस्ताना क्रिकेट मैच खेला। <ref>{{Cite news|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/sourav-ganguly-jhulan-goswami-jisshu-sengupta-with-dev-in-khadaan-movie-promotion-west-bengal-news-wbs24121705142|title='খাদান একাদশ' বনাম 'দাদা একাদশ'- ক্রিকেট ম্যাচে মুখোমুখি দেব-সৌরভ|date=17 December 2024|work=[[ETV Network|ETV Bharat]]|access-date=17 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/try-this/move/sourav-ganguly-dev-jhulan-goswami-jisshu-senguptaa-on-the-turf-and-khadaan-official-teaser-release/cid/2071750|title=Dada vs Dev — a tough day on the turf ahead of 'Khadaan' release|date=19 December 2024|work=Telegraph India|access-date=19 December 2024}}</ref> शुरुआत में 15 दिसंबर 2024 को रिलीज़ होने वाली थी, <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/khadaan-trailer-release-postponed-for-this-reason-here-is-what-dev-wrote/|title=পিছোল 'খাদান' ট্রেলারের মুক্তি, কারণ কী? জানালেন দেব|last=Majumder|first=Suparna|date=15 December 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=17 December 2024|language=bn}}</ref> तकनीकी समस्याओं के कारण ट्रेलर रिलीज़ में देरी हुई। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/due-to-technical-glitch-khadaans-trailer-release-got-delayed-dev-shares-an-update-31734243754045.html|title='সেরাটা দেখাতে আরও সময় চাই', হাতে মাত্র ৫ দিন, এখনও অধরা দেবের খাদানের ট্রেলার, কেন?|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=15 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=17 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadan-trailer-update-devs-film-trailer-to-release-on-wednesday-but-fans-are-worried-31734335198146.html|title=এত দেরিতে?' খাদান মুক্তিতে বাকি আর ৪ দিন, কবে আসবে ট্রেলার? উত্তর দিলেন দেব|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=16 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 December 2024|language=bn}}</ref> ट्रेलर 18 दिसंबर 2024 को रिलीज़ किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.sangbadpratidin.in/entertainment/cinema/khadaan-trailer-dev-and-jisshu-sengupta-starrer-movie-set-the-stage-ablaze/|title=দুই দেব, এক যিশু আর কয়লা খনি, অ্যাকশনেই হিট 'খাদান' ট্রেলার|last=Majumder|first=Suparna|date=18 December 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/dev-scorches-the-screen-in-dual-avatar-as-father-and-son/cid/2071569|title=Khadaan trailer: Dev plays dual role in an actioner set in coal belt|last=Niyogi|first=Agnivo|date=18 December 2024|work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|access-date=18 December 2024}}</ref> अग्रिम बुकिंग रिलीज़ से सिर्फ़ 2 दिन पहले 18 दिसंबर 2024 से शुरू की गई थी। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.aajtak.in/cinema-and-tv-serial-news/story/tollywood-movie-khadaan-did-not-get-any-show-and-advance-opening-is-still-not-open-claim-dev-on-his-post-khadaan-movie-trailer-launch-khadaan-movie-update-sum-1139729-2024-12-18|title=এখনও শো পাইনি 'খাদান', মুক্তির মুখে গুরুতর দাবি দেবের|date=18 December 2024|work=[[Aaj Tak]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/photo-gallery/entertainment/dev-reacts-as-khadaan-is-not-getting-cinema-hall-shows-entertainment-news-tollywood-1111068|title=Dev on Khadaan: অন্য ভাষার ছবির জন্য হল পাচ্ছে না 'খাদান', বন্ধ অগ্রিম বুকিং ও! বিস্ফোরক দেব|date=18 December 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> देव ने बताया कि वे अग्रिम बुकिंग नहीं खोल सके क्योंकि वितरक ''[[पुष्पा 2: द रूल|पुष्पा 2]]'' को दी गई बड़ी संख्या में स्क्रीन के कारण पर्याप्त शो पाने के लिए संघर्ष कर रहे थे। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-opens-up-about-why-khadaan-has-not-started-advance-booking-due-to-pushpa-2-31734512661112.html|title=Dev on Khadaan-Pushpa 2: 'অন্য ভাষার ছবির জন্য অ্যাডভান্স বুকিং...' খাদান নিয়ে দেবের সাফাই!|last=Kanji|first=Subhasmita|date=18 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://aajkaal.in/story/32251/dev-write-a-note-for-khadaan-pre-booking-which-not-open-due-to-others-language-film-distribution-in-bengal-ent#google_vignette|title='পুষ্পা ২' ঝড়ে বাংলায় জায়গা পাচ্ছে না 'খাদান'! আক্ষেপ প্রকাশ করে কী বললেন দেব?|last=Dey|first=Snigdha|date=18 December 2024|work=[[Aajkal]]|access-date=18 December 2024|language=bn}}</ref> देव ने अपने एक्स हैंडल पर उल्लेख किया कि, अगर कोई ऐसी जगह है जहाँ कोई थिएटर नहीं है लेकिन लोग फिल्म देखना चाहते हैं, तो निर्माता अस्थायी स्क्रीनिंग के लिए आवश्यक व्यवस्था करेंगे। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-asked-to-inform-his-fan-if-khadaan-is-not-released-in-any-hall-31734587346718.html|title='যথাযথ ব্যবস্থা নেব', খাদান মুক্তির আগে ফের কেন এমন কথা বললেন দেব?|last=Rana|first=Sayani|date=19 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bengali.abplive.com/entertainment/dev-posted-morning-for-not-getting-show-for-khadaan-situation-changed-at-evening-entertainment-news-tollywood-1111176|title=দুপুরে শো না পাওয়া নিয়ে চূড়ান্ত ক্ষোভ দেবের, রাত হতেই বদলাল 'খাদান'-এর ব্যবসার ছবিটা!|last=Bhattacharya|first=Torsha|date=19 December 2024|work=[[ABP Ananda]]|access-date=20 December 2024|language=bn}}</ref> रिलीज के पहले सप्ताहांत के बाद, देव ने [[काली|माँ काली]] का आशीर्वाद लेने के लिए [[कोलकाता]] के [[कालीघाट शक्तिपीठ|कालीघाट मंदिर का]] दौरा किया। <ref>{{Cite news|url=https://sangbadpratidin.in/cinema/khadaan-box-office-bags-3-5-crore-dev-at-kalighat-temple|title=৩ দিনে ৩ কোটি পার, 'খাদান'-এর ব্লকবাস্টার রেজাল্টে কালীঘাটে পুজো দেবের|last=Bhanja|first=Sandipta|date=23 December 2024|work=[[Sangbad Pratidin]]|access-date=25 December 2024|language=bn}}</ref> 4 जनवरी 2025 को "किशोरी" गाने के 53 मिलियन व्यूज पूरे होने पर देव और इधिका के चरित्र चित्रण को [[अमूल]] द्वारा अपने विशेष कार्टूनी अंदाज में सम्मानित किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/amul-bangla-celebrates-khadaan-song-kishori-as-dev-starrer-movie-song-crossed-53-million-views-31735966388735.html|title=৪ সপ্তাহেই ৫.৩ কোটি ভিউজ! রেকর্ড গড়তেই খাদানের কিশোরী এখন 'আমূল' গার্ল|last=Kanji|first=Subhasmita|date=2025-01-04|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2025-01-14}}</ref> बाद में 9 जनवरी 2025 को, निर्माताओं ने [[बागनान|बगनान]] (चित्रबानी सिनेमा), दक्षिण बारासात (महामाया टॉकीज), [[टॉलीगंज]] (नवीना सिनेमा), [[बैरकपुर]] (अतींद्र सिनेमा), डनलप (सोनाली सिनेमा) और [[पाँसकुड़ा|पंसकुरा]] (चारुलता सिनेमा) सहित कई शहरों में "सिंगल स्क्रीन के खदान टूर" की घोषणा की। फिल्म की सफलता के बावजूद, रिलीज के बाद के प्रमोशन के बारे में देव ने कहा, "ग्रामीण क्षेत्रों में सिंगल स्क्रीन पर इस टूर को आयोजित करना और लोगों को अधिक हॉल-उन्मुख बनाना आवश्यक है। साथ ही, हॉल मालिकों को हॉल का नवीनीकरण करने के लिए राजी किया जाना चाहिए क्योंकि लोग अभी भी मल्टीप्लेक्स में नहीं, बल्कि सिंगल स्क्रीन पर बड़े पैमाने पर फिल्मों का उत्साह मनाते हैं"। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-shares-date-of-his-singe-sreen-visit-for-khadaan-phase-2-promotion-from-dunlop-sonali-to-barrackpore-rathindra-31736409096379-4.html|title=১৫ কোটি ছুঁইছুঁই খাদান!দেব আসছে ব্যারাকপুর-বেলঘরিয়া-ডানলপ-বারাসতে, জানাল দিনক্ষণ|date=2025-01-09|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2025-01-14}}</ref> == मुक्त करना == === थियेट्रिकल === यह फिल्म [[क्रिसमस]] सप्ताहांत की पूर्व संध्या पर 20 दिसंबर 2024 को 282 शो के साथ सिनेमाघरों में रिलीज़ की गई थी। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/raj-chakraborty-subhashree-gangulys-next-shontaan-to-clash-with-devs-khadaan-this-christmas-poster-out-on-kalipuja-31730351792853.html|title=Subhashree-Dev: বড়দিনে বক্স অফিসে মুখোমুখি দেব-শুভশ্রী? আসছে রাজের 'সন্তান'! থাকছেন মিঠুন-ঋত্বিক|last=Mukherjee|first=Priyanka|date=31 October 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=16 November 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/dev-to-rule-the-screen-in-december-with-khadaan/cid/2044753|title=Roaring Star Dev to rule the screen in December with his action packed film ''Khadaan''|last=Roy|first=Piya|website=The Telegraph Online|access-date=2024-08-31|quote=Already trending on social media, the teaser is a mix of fast cuts of action sequences and dramatic moments, with the rough, rustic voice of its hero (Dev) offering clues about the story's intriguing plotline.}}</ref> [[रायगंज]] के एस.वी.एफ. सिनेमा में सुबह 2 बजे से शुरू होने वाले फिल्म के पहले शो के साथ, <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/dev-starrer-witnesses-houseful-2am-show-a-first-in-bengali-film-industry/cid/2072089|title=Dev-starrer Khadaan witnesses houseful 2am show, a first in Bengali film industry|last=Niyogi|first=Agnivo|date=20 December 2024|work=Telegraph India|access-date=20 December 2024}}</ref> ''खदान'' दर्शकों के लिए आधी रात का शो रखने वाली पहली बंगाली फिल्म बन गई <ref>{{Cite news|url=https://bengali.timesnownews.com/entertainment/dev-movie-khadaan-will-release-on-mid-night-at-raiganj-announced-by-actor-dev-article-116257184|title="Khadaan" will release on mid-night|last=Dutta|first=Priyanka|date=12 December 2024|work=[[Times Now]]|access-date=13 December 2024|language=bn}}</ref> और आधी रात को हाउसफुल शो रखने वाली पहली बंगाली फिल्म भी बन गई। <ref>{{Cite news|url=https://www.anandabazar.com/entertainment/dev-says-bengali-film-khadaans-midnight-show-is-houseful-dgtl/cid/1568608|title=রাত ২টোয় 'খাদান'-এর প্রথম শো হাউসফুল! নতুন নজির দেবের, কী বললেন অভিনেতা?|date=19 December 2024|work=[[Anandabazar Patrika]]|access-date=19 December 2024|language=bn}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-1st-show-housefull-dev-shares-video-31734660388444.html|title=খাদান-জ্বরে বাঙালি, দেবের হুঙ্কার বক্স অফিসে! রাত ২টোয় ১ম শো হাউজফুল, বাজল ঢাকঢোল, হল জমিয়ে নাচ|last=Samadder|first=Tulika|date=20 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=20 December 2024|language=bn}}</ref> दूसरे सप्ताह से पूरे बंगाल में इसके कम से कम 392 शो हुए, जो बाद में बढ़ गए। <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/screen/tv/fans-give-a-huge-thumbs-up-to-khadaan-on-its-opening-day/1260507|title=Fans give a huge thumbs up to Khadaan on its opening day|last=Roy|first=Piya|date=2025-01-14|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2025-01-14|quote=Screenings of Khadaan in well-known theatres across Calcutta like Navina, Priya, INOX South City, Ajanta, Arti, Star Theatre, Star Mall, Asoka and Atindra (Barrackpore) and others have also run to houseful capacity today.}}</ref> फिल्म को 3 जनवरी 2025 को [[दिल्ली]], [[मुम्बई|मुंबई]], [[हैदराबाद]], [[पुणे]], [[जमशेदपुर]], [[बेंगलुरु]] और [[अहमदाबाद]] सहित प्रमुख शहरों में 36 शो के साथ देश भर में रिलीज़ किया गया, जिसमें [[असम]] में अधिकतम शो थे। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-will-now-release-in-9-city-other-than-bengal-with-nearly-45-show-know-total-box-office-collection-31735893353868.html|title=বাংলায় ধামাল খাদানের! এবার দেবের ছবি মুম্বই, পুণে-সহ ৯ শহরে, ১৪ দিনে মোট আয় কত|last=Samadder|first=Tulika|date=2025-01-03|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2025-01-14}}</ref> बाद में, अधिकांश शहरों में हाउसफुल शो दर्ज होने के बाद फिल्म के शो बढ़ा दिए गए। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-will-now-release-in-9-state-other-than-bengal-with-nearly-45-show-know-total-box-office-collection-31735893353868.html|title=Khadaan Box Office: বাংলায় ধামাল খাদানের! এবার দেবের ছবি মুম্বই, পুণে-সহ ৯ রাজ্যে, ১৪ দিনে মোট আয় কত|last=Samadder|first=Tulika|date=3 January 2025|work=[[Hindustan Times]]|access-date=3 January 2025|language=bn}}</ref> फिल्म का पहला ग्रैंड इंटरनेशनल प्रीमियर 25 जनवरी 2025 को [[दुबई]] के स्टार सिनेमा, अल घुरैर सेंटर में हुआ। <ref>{{Cite web|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-jisshu-sengupta-starrer-khadaan-going-to-release-on-dubai-31736877755178-3.html|title=১৫ কোটির গণ্ডি পেরোতেই আন্তর্জাতিক সফরে খাদান! কোন দেশে মুক্তি পাচ্ছে দেবের ছবি?|last=Kanji|first=Subhasmita|date=2025-01-14|website=Hindustantimes Bangla|language=bn|access-date=2025-01-14}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://t2online.in/screen/bengali/birthday-boy-dev-talks-about-the-success-of-khadaan/1265274|title=Birthday boy Dev talks about the success of Khadaan|last=Chatterjee|first=Arindam|date=2024-12-25|website=www.t2online.in|language=en|access-date=2025-01-14}}</ref> इसकी विशेष स्क्रीनिंग 9 फरवरी 2025 को [[बैंकॉक]] के एमक्वार्टियर में तथा उसके बाद 9 फरवरी 2025 को [[मेलबॉर्न|मेलबर्न]] के होयट्स मेलबर्न सेंट्रल में भी की जाएगी। ''खदान ने'' बंगाली सिनेमा में सबसे बड़ी बुकिंग का रिकॉर्ड बनाया, जिसने 2017 में रिलीज़ हुई देव की फिल्म ''अमेज़न ओबिजान'' के रिकॉर्ड को पीछे छोड़ दिया। यह रिकॉर्ड सिंगल स्क्रीन थिएटर और मल्टीप्लेक्स चेन दोनों में हासिल किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/bollywood/box-office/2025/khadaan-collection-day-22-dev-bengali-blockbuster-film-new-milestone-beats-bohurupi-chander-pahar-437691.html|title=Khadaan (Bengali) Collection Day 22: Dev's Massy Blockbuster Sets New Milestone; Beats Bohurupi, Chander Pahar|first=|date=2025-01-11|website=www.filmibeat.com|language=en|access-date=2025-01-14}}</ref> == स्वागत == === बॉक्स ऑफ़िस === फिल्म ने लगभग est. पहले दिन {{INR|1}} करोड़. <ref>{{Cite news|url=https://t2online.in/tech/tech-news/fans-give-a-huge-thumbs-up-to-khadaan-on-its-opening-day-with-the-film-registering-a-massive-box-office-collection/1260507|title=Fans give a huge thumbs up to Khadaan on its opening day with the film registering a massive box office collection|last=Roy|first=Piya|date=20 December 2024|work=[[The Telegraph (India)|t2 Online]]|access-date=21 December 2024}}</ref> यह ''अमेज़ॅन ओबिजान'' (2017) के बाद किसी भारतीय बंगाली फिल्म के लिए अब तक की दूसरी सबसे बड़ी ओपनिंग डे ग्रॉस थी। <ref>{{Cite news|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/box-office/khadaan-day-1-box-office-dev-starrer-takes-a-huge-start-in-west-bengal-big-surge-expected-over-the-weekend-1363762|title=Khadaan Day 1 Box Office: Dev starrer takes a huge start in West Bengal; Big surge expected over the weekend|date=21 December 2024|work=[[Pinkvilla]]|access-date=21 December 2024}}</ref> प्रतिदिन औसतन {{INR|1}} करोड़ की कमाई करते हुए, यह केवल 5 दिनों में {{INR|5}} करोड़ का आंकड़ा पार करने वाली सबसे तेज़ भारतीय बंगाली फिल्म बन गई। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/devs-khadaan-box-office-collection-last-5-days-tollywood-news-8566590|title=বড়দিনে লং জাম্প 'খাদানে'র! কত কোটির ব্যবসা করল দেবের ছবি?|date=26 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=27 December 2024}}</ref> पहले सप्ताह के अंत में, फिल्म ने {{INR|7.26}} करोड़ से अधिक की कमाई की और किसी भारतीय बंगाली फिल्म के लिए पहले सप्ताह में सबसे अधिक कमाई करने वाली फिल्म बन गई। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/dev-starrer-khadaan-box-office-collection-day-7-26-crore-shontaan-chaalchitro-collected-what-amount-of-money-31735442523485.html|title=৭ দিনে ৩.৫ লাখ দর্শক দেখল খাদান! ৭.২৬ কোটির ব্যবসা দেবের ছবির, কী হাল সন্তান-চালচিত্র-৫ নং স্বপ্নময় লেনের?|last=Kanji|first=Subhasmita|date=29 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=29 December 2024|language=bn}}</ref> 11 दिनों में, यह बॉक्स ऑफिस पर {{INR|10}} करोड़ से अधिक की कमाई करने वाली सबसे तेज़ भारतीय बंगाली फिल्म बन गई। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-collects-10-crore-in-just-11-days-dev-breaks-all-box-office-records-of-bengali-cinema-31735633936092.html|title=Box Office Khadaan: ১১ দিনে ১০ কোটি! খাদান জ্বরে বাংলা, সোমবারে বক্স অফিসে কত আয় করল শুভশ্রীর সন্তান|last=Samadder|first=Tulika|date=31 December 2024|work=[[Hindustan Times]]|access-date=31 December 2024|language=bn}}</ref> 1 जनवरी 2025 को, फिल्म ने {{INR|1.6}} करोड़ से अधिक की कमाई की, जो किसी भारतीय बंगाली फिल्म के लिए एक दिन का सबसे अधिक संग्रह है। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/superstar-dev-film-khadaan-see-the-15-days-box-office-report-31736007794978.html|title=Khadaan Box Office: বক্স অফিসে দেবের হুঙ্কার, 'খাদান'কে ব্লকবাস্টার ঘোষণা প্রযোজনা সংস্থার, ১৫ দিনে ঘরে কত টাকা এল?|last=Goswami|first=Ranita|date=4 January 2025|work=[[Hindustan Times]]|access-date=7 January 2025|language=bn}}</ref> 15 दिनों के बाद इसने {{INR|12.3}} करोड़ से अधिक की कमाई की। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/dev-starer-khadaan-box-office-collection-after-15-days-tollywood-8596652|title=Khadaan Box Office Collection: ১৫ দিনে বাংলা ছবির ভাগ্য পাল্টে দিলেন দেব, বক্স অফিসে রেকর্ড ব্রেক 'খাদানে'র!|date=6 January 2025|work=[[Indian Express]]|access-date=7 January 2025|language=bn}}</ref> 3 सप्ताह बाद इसने {{INR|15}} करोड़ से अधिक की कमाई की। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.hindustantimes.com/entertainment/khadaan-box-office-collection-in-4th-week-devs-heartfelt-gratitude-to-audience-31736515123431.html|title=Khadaan Box Office: ফের গর্জন! 'যা বলে দে, তোর বাপ এসেছে…', ২২দিন পার করে 'খাদান'-এ কত টাকা এল?|last=Goswami|first=Ranita|date=10 January 2025|work=[[Hindustan Times]]|access-date=10 January 2025|language=bn}}</ref> जनवरी 2025 के अंत तक इसने {{INR|20}} करोड़ से अधिक की कमाई कर ली। <ref>{{Cite news|url=https://bangla.asianetnews.com/entertainment/bengali-cinema/khadaan-premier-in-dubai-see-what-dev-and-jisshu-are-saying-anbbm/videoshow-bweobn1|title=Khadaan: ২০ কোটি পেরোতেই দুবাইয়ে প্রিমিয়ার খাদানের|last=Mondal|first=Biman|date=26 January 2025|work=[[Asianet News]]|access-date=3 February 2025}}</ref> === आलोचनात्मक स्वीकार्यता === ''[[हिन्दुस्तान टाईम्स|हिंदुस्तान टाइम्स]]'' की सुभास्मिता कांजी ने फिल्म को 5 में से 4.3 स्टार दिए और कहा कि " ''खदान'' एक पैसा वसूल मसाला एंटरटेनर है। हर फ्रेम फिल्म के विशाल प्रोडक्शन वैल्यू को बयां करता है, जिसमें देव के किरदार ने उनकी शुरुआती फिल्मों की यादें और नॉस्टैल्जिया वापस जगा दिए।" उन्होंने इधिका के जीवंत अभिनय, अनिरबन के किरदार, रथीजीत और निलयन के संगीत और कहानी कहने की शैली की प्रशंसा की, लेकिन कुछ बिंदुओं पर स्क्रिप्ट के पूर्वानुमानित होने की आलोचना की। ''संगबाद प्रतिदिन'' की संदीप्ता भांजा ने सकारात्मक टिप्पणी करते हुए फिल्म की समीक्षा की और लिखा "देव फिल्म का दिल है। उनका बहिष्कृत एक्शन हीरो अवतार एक दृश्य उपचार है जबकि उनका रोमांटिक अवतार उनके शुरुआती दिनों की यादों को ताज़ा करता है।" उन्होंने जीशु और इधिका के अभिनय, जॉन के डेब्यू प्रदर्शन, अनिरबन के आदिवासी लहजे और एक दशक के बाद देव की व्यावसायिक शैली में वापसी की प्रशंसा की, लेकिन कुछ हद तक पूर्वानुमानित होने के कारण ट्विस्ट की आलोचना की। <ref name="sp"/> देव को फिल्म का " ''[[डायनेमो]]'' " बताते हुए, IWM बज़ की आलोचक शताक्षी गांगुली ने कहा, "जब ''खदान'' जैसी महत्वाकांक्षी फिल्म स्क्रीन पर आती है, तो हवा में एक खास तरह की बिजली होती है। अपने पहले धमाकेदार दृश्यों से ही, फिल्म खुद को एक बड़ी महत्वाकांक्षा वाली फिल्म के रूप में स्थापित करती है। श्याम महतो के रूप में, देव एक साथ उग्र और जमीनी हैं, जो सरासर क्रोध और दिल की कमजोरी के क्षणों के बीच झूलते रहते हैं। शांत, संयमित और गहरी सहानुभूति रखने वाले, मोहन के रूप में जीशु की उपस्थिति कहानी के नैतिक कम्पास के रूप में काम करती है।" <ref>{{Cite web|url=https://www.iwmbuzz.com/movies/editorial-movies/khadaan-review-dev-powers-this-larger-than-life-storytelling/2024/12/20|title=Khadaan Review: Dev Powers This Larger-Than-Life Storytelling|last=Ganguly|first=Shatakshi|date=2024-12-20|website=IWM Buzz|access-date=2024-12-26|quote=Bengali cinema has long been celebrated for its layered narratives, deeply human characters, and penchant for social commentary and ''Khadaan'' crafts a striking amalgamation of all.}}</ref> ''[[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]]'' की अनुरूपा चक्रवर्ती ने फिल्म को 3.5/5 स्टार दिए और हाइलाइट किया कि " ''खदान'' एक व्यावसायिक मनोरंजन है जिसमें हाई ऑक्टेन एक्शन, रोमांस और गाने हैं। देव और जीशु के बीच की केमिस्ट्री फिल्म को आगे बढ़ाती है।" उन्होंने फिल्म में जीशु के अभिनय, बीजीएम, जॉन के छोटे कैमियो और कई सालों के बाद देव की सामूहिक अवतार में वापसी की विशेष रूप से प्रशंसा की, लेकिन उल्लेख किया कि कहानी को बेहतर तरीके से लिखा जा सकता था। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/review/superstar-dev-khadaan-bengali-movie-review-tollywood-entertainment-news-8544561|title=Khadaan Review: 'তোমারে বধিবে যে, গোকুলে বাড়িছে সে..' কেমন হল দেবের 'খাদান'? পড়ুন রিভিউ|last=Chakraborty|first=Anurupa|date=21 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=21 December 2024|language=bn}}</ref> ''आजकल बांग्ला'' की संगीता चौधरी ने फिल्म को 5 में से 4.5 स्टार दिए और कहा "पूरी कास्ट के अभिनय के अलावा, शैलेश अवस्थी की सिनेमैटोग्राफी फिल्म का मुख्य आकर्षण है, जो दर्शकों को एक नई दुनिया में ले जाती है।" ''[[द टेलीग्राफ]]'' के अग्निवो नियोगी ने फिल्म की समीक्षा की और कहा "श्याम और मोहन के बीच तालमेल फिल्म को मजबूती देता है और इस सीधी-सादी कहानी को आगे बढ़ाने में मदद करता है।" उन्होंने इधिका और बरखा के लिए कमजोर रूप से लिखे गए किरदारों की आलोचना की, लेकिन विशेष रूप से [[कीर्तन]] ट्रैक " ''राधारानी'' " के साउंडट्रैक और चित्रांकन की प्रशंसा की। <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/dev-and-jisshus-chemistry-is-the-highlight-of-this-south-style-actioner/cid/2072389|title=Khadaan: Dev-Jisshu Sengupta's chemistry is the highlight of this South-style actioner|last=Niyogi|first=Agnivo|date=21 December 2024|work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|access-date=21 December 2024}}</ref> ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' की पूर्णा बनर्जी ने फिल्म को 5 में से 3 स्टार दिए और कहा " ''खदान'' देव की प्रभावशाली उपस्थिति और बहुत सारे एक्शन दृश्यों पर आधारित है जिन्हें अच्छी तरह से फिल्माया गया है। एक्शन ड्रामा और बड़े-से-बड़े नायक के प्रशंसकों के लिए, यह शायद सही हो।" उन्होंने सिनेमैटोग्राफी, संपादन, संगीत और उच्च ऑक्टेन एक्शन दृश्यों की प्रशंसा की, लेकिन इधिका की भूमिका को अप्रभावी बताया। ''[[ईटीवी नेटवर्क|ईटीवी भारत]]'' के एक समीक्षक ने कहा, "खदान एक पूर्ण मसाला मनोरंजन है जो देव को उनके पुराने अवतार में वापस ले आया, जिसमें भारी एक्शन दृश्य और रोमांटिक दृश्य शामिल हैं।" हालाँकि जीशु के अनुभवी अभिनय, अनिरबन के चरित्र, जॉन की पहली फिल्म, इधिका के प्रदर्शन और देव के साथ केमिस्ट्री की प्रशंसा की गई, लेकिन यह कहा गया कि पटकथा बेहतर हो सकती थी। <ref>{{Cite news|url=https://www.etvbharat.com/bn/!entertainment/dev-movie-khadaan-starts-remarkable-journey-at-box-office-west-bengal-news-wbs24122301372|title=দেখবেন, কিন্তু কেন দেখবেন দেবের 'খাদান'?|date=23 December 2024|work=[[ETV Network|ETV Bharat]]|access-date=23 December 2024}}</ref> == भविष्य == फिल्म का अंत सीक्वल की ओर इशारा करता है। <ref>{{Cite news|url=https://bengali.indianexpress.com/entertainment/after-khadaan-release-superstar-dev-and-jisshu-updates-about-second-half-tollywood-news-8546653|title='সকাল থেকে মাথা খারাপ করছে এই লোকটা..', দেবের সামনে টেবিল চাপড়ে কী দাবি জানালেন যীশু?|date=21 December 2024|work=[[Indian Express]]|access-date=21 December 2024|language=bn}}</ref> लेकिन, एक साक्षात्कार में, देव ने उल्लेख किया कि ''खदान 2'' ''खदान'' के स्वागत के आधार पर बनाया जाएगा और केवल तभी जब पहला भाग व्यावसायिक रूप से सफल हो। <ref>{{Cite news|url=https://www.millenniumpost.in/entertainment/theres-a-possibility-of-khadaan-2-dev-591489|title=There's a possibility of 'Khadaan 2': Dev|last=Acharya|first=Anindita|date=20 December 2024|work=Millennium Post|access-date=21 December 2024}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी संबंध == * {{आईएमडीबी शीर्षक|tt30701950}} [[श्रेणी:भारतीय पौराणिक टेलीविजन श्रृंखला]] [[श्रेणी:बीरभूम ज़िला]] [[श्रेणी:पुरुलिया ज़िला]] [[श्रेणी:बाँकुड़ा ज़िला]] [[श्रेणी:भारतीय म्यूजिकल फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन थ्रिलर फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय एक्शन ड्रामा फ़िल्में]] [[श्रेणी:2024 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:सीएस1 बंगाली-भाषा स्रोत (bn)]] 6ciaeslfyer6fsaxk78gsnsa0cnxmlg शाहरुख़ ख़ान की फिल्में 0 608968 6598601 6355185 2026-08-13T13:21:52Z ~2026-44378-44 941889 6598601 wikitext text/x-wiki [[File:Shahrukh Khan in 2008.jpg|thumb|मशहूर अभिनेत्री🤣🤣]] [[शाहरुख़ ख़ान]] की फ़िल्में == प्रमुख फ़िल्में == : ''विस्तारित सूची के लिए [https://web.archive.org/web/20141219181049/http://www.imdb.com/name/nm0451321/ आइएमडीबी]'' देखें {| class="wikitable" style="width:95%; font-size:95%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]] || राजा सहाय || |- |[[चमत्कार (1992 फ़िल्म)|चमत्कार]] || सुंदर श्रीवास्तव || |- |[[दिल आशना है]] || करण सिंह || |- |[[राजू बन गया जेंटलमैन]] || राजू (राज माथुर) || |- |rowspan="5"|[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || माया मेमसाब || ललित कुमार|| |- |[[पहला नशा (1993 फ़िल्म)|पहला नशा]]|| || |- |[[किंग अंकल]]|| अनिल बंसल|| |- |[[बाज़ीगर]] || अजय शर्मा/विकी मल्होत्रा || |- |[[डर (फ़िल्म)|डर]]||राहुल मेहरा|| |- |rowspan="2"| [[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]]|| [[कभी हाँ कभी ना]] || सुनील|| |- |[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]|| विजय अग्निहोत्री|| |- |rowspan="7"|[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] ||[[करन अर्जुन]] || अर्जुन सिंह/विजय|| |- |[[जमाना दीवाना]] || राहुल सिंह || |- |[[गुड्डू]]|| गुड्डू बहादुर || |- |[[ओ डार्लिंग यह है इण्डिया (1995 फ़िल्म)|ओह डार्लिंग ! ये है इंडिया]] || हीरो || |- |[[दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे]] || राज मल्होत्रा || |- |[[राम जाने|रामजाने]]|| रामजाने || |- |[[त्रिमूर्ति (1995 फ़िल्म)|त्रिमूर्ति]] || रोमी सिंह|| |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फिल्म|1996]]|| [[इंग्लिश बाबू देसी मेम]] ||गोपाल मयुर/हरि मयुर/विक्रम मयुर|| |- |[[चाहत (1996 फ़िल्म)|चाहत]] ||रुप राठोड़|| |- |[[आर्मी (1996 फ़िल्म)|आर्मी]] ||मेजर अर्जुन सिंह|| |- |[[दुश्मन दुनिया का (1996 फ़िल्म)|दुश्मन दुनिया का]] ||बद्रु|| |- |rowspan="5"|[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || गुदगुदी || || |- |[[कोयला (फ़िल्म)|कोयला]] ||शंकर|| |- ||[[येस बॉस]]|| राहुल जोशी|| |- ||[[परदेस]] ||अर्जुन सागर|| |- ||[[दिल तो पागल है]] || राहुल || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[डुप्लीकेट]]||बबलु चौधरी/मन्नू दादा || |- |[[अचानक (1998 फ़िल्म)|अचानक]] || || |- |[[दिल से]] || अमरकांत वर्मा || |- |[[कुछ कुछ होता है]] || राहुल खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फिल्म|1999]]|| [[बादशाह (1999 फ़िल्म)|बादशाह]] || राज/बादशाह || |- |rowspan="6"|[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || |[[फिर भी दिल है हिन्दुस्तानी]] || अजय बक्षी || |- |[[हे राम (2000 फ़िल्म)|हे राम]] || अमजद खान|| |- |[[जोश (2000 फ़िल्म)|जोश]] || मैक्स"मैक्सि" दियास|| |- |[[हर दिल जो प्यार करेगा|हर दिल जो प्यार करेगा (2000 फ़िल्म)]] || राहुल|| |- |[[मोहब्बतें]] || राज आर्यन मल्होत्रा || |- |[[गज गामिनी]] || || |- |rowspan="3"|[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || |[[वन टू का फोर (2001 फ़िल्म)|वन टू का फोर]] || अरुण वर्मा|| |- |[[अशोका (2001 फ़िल्म)|अशोका]] || अशोक मौर्य/पवन || |- |[[कभी खुशी कभी ग़म]] || राहुल रायचंद || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हम तुम्हारे हैं सनम]] || गोपाल|| |- |[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] || देवदास मुखर्जी || |- |[[शक्ति (2002 फ़िल्म)|शक्ति:द पावर]] || जय सिंह|| |- |[[साथिया (2002 फ़िल्म)|साथिया]] || यशवंत राव|| |- |rowspan="2"|[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || |[[चलते चलते (2003 फ़िल्म)|चलते चलते]] || राज माथुर || |- |[[कल हो ना हो]] || अमन माथुर || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[ये लम्हे जुदाई के|ये लम्हें जुदाई के]]||दुशांत|| |- |[[मैं हूँ ना]] || राम प्रसाद शर्मा || |- |[[वीर-ज़ारा]] || वीर प्रताप सिंह || |- |[[स्वदेस|स्वदेश]] || मोहन भार्गव || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[कुछ मीठा हो जाये (2005 फ़िल्म)|कुछ मीठा हो जाए]] || || |- |[[काल (फ़िल्म)|काल]]|| || |- |सिलसिलें || सुत्रधार|| |- |[[पहेली (2005 फ़िल्म)|पहेली]] || किशनलाल/भूत || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]] || || |- |[[कभी अलविदा ना कहना]] || देव सरन || |- |[[डॉन (2006 फ़िल्म)|डॉन]] || विजय/डॉन || |- |[[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आई सी यू]] || || |- |rowspan="3"|[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[चक दे! इंडिया]] || कबीर खान || |- |[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]] ||राज मल्होत्रा|| |- |[[ओम शांति ओम|ओम शान्ति ओम]] || ओम प्रकाश माखीजा/ओम कपूर || |- |rowspan="5"|[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] || [[शौर्य]]|| सुत्रधार|| |- |[[क्रेज़ी फ़ोर|क्रेज़ी 4]]|| || |- |[[भूतनाथ (फिल्म)|भूतनाथ]] ||आदित्य शर्मा|| |- |किस्मत कनेक्शन ||सुत्रधार|| |- |[[रब ने बना दी जोड़ी|रब ने बना दी जोडी]]|| सुरिन्दर"सुरी"साहनी/राज कपूर|| |- |rowspan="2"|[[:श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2009]] || [[लक बाय चांस]] || || |- |[[बिल्लू (फ़िल्म)|बिल्लू]] ||साहिर खान|| |- |rowspan="3"|2010 || [[दूल्हा मिल गया]] ||पवन राज गाँधी || |- |[[माइ नेम इज़ ख़ान]] ||रिज़वान ख़ान || |- |[[शाहरुख बोला "खूबसूरत है तू"]]||स्वयं|| |- |rowspan="4"|2011 || आलवेज़ कभी कभी || || |- |लव ब्रेकअप्स ज़िंदगी || || |- |[[रा.वन]] ||जी.वन/शेखर सुब्रह्ममन्यम || |- | [[डॉन २]]|| डॉन || |- |rowspan="1"|2012 || [[जब तक है जान]] ||समर आनंद || |- |rowspan="2"|2013 || [[बॉम्बे टॉकीज़ (फ़िल्म)|बॉम्बे टॉकीज़]] || || |- |[[चेन्नई एक्सप्रेस]] || राहुल मिठाईवाला || |- |rowspan="2"|2014 || [[भूतनाथ रिटर्न्स]] ||आदित्य शर्मा|| |- |[[हैप्पी न्यू ईयर (२०१४ फ़िल्म)|हैप्पी न्यू ईयर]] ||चंद्रमोहन"चार्ली" मनोहर शर्मा || |- |rowspan="1"|2015 || [[दिलवाले (2015 फ़िल्म)|दिलवाले]] ||राज"काली" रणधीर बक्षी|| |- |rowspan="4"|2016 || [[फ़ैन (फ़िल्म)|फैन]] ||आर्यन खन्ना/गौरव चाढना|| |- |[[तुतक तुतक तुतिया|तूतक तूतक तूतिया]]|| || |- |[[ऐ दिल है मुश्किल]] ||ताहिर तलियार खान|| |- |[[डियर ज़िन्दगी]] ||जहाँगीर"जग" खान|| |- |rowspan="3"|2017 || [[रईस (फ़िल्म)|रईस]] || रईस|| |- |[[ट्यूबलाइट]] ||गोगो पाशा|| |- |[[जब हैरी मेट सेजल]]||हरिन्दर"हैरी"सिंह नेहरा|| |- |2023 || [[पठान (फ़िल्म)|पठान]] || पठान|| |- |2023 |[[जवान (फ़िल्म)|जवान]] |विक्रम राठौर आजाद | |- |2023 |[[टाइगर 3]] |पठान | |- |2023 |[[डंकी (फ़िल्म)|डंकी]] | हरदयाल सिंह ढिल्लों उर्फ "हार्डी" |अरे भाई साहब यह अभी भी एडिट हो रहा है इसको लॉक किया जा |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== 1vc7ca5lq2m0efjtasaimqi92cgnqjz 6598602 6598601 2026-08-13T13:22:25Z ~2026-44378-44 941889 /* */ 6598602 wikitext text/x-wiki [[File:Shahrukh Khan in 2008.jpg|thumb| [[शाहरुख़ ख़ान]] की फ़िल्में == प्रमुख फ़िल्में == : ''विस्तारित सूची के लिए [https://web.archive.org/web/20141219181049/http://www.imdb.com/name/nm0451321/ आइएमडीबी]'' देखें {| class="wikitable" style="width:95%; font-size:95%;" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! वर्ष !! फ़िल्म !! चरित्र !! टिप्पणी |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:1992 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1992]] || [[दीवाना (1992 फ़िल्म)|दीवाना]] || राजा सहाय || |- |[[चमत्कार (1992 फ़िल्म)|चमत्कार]] || सुंदर श्रीवास्तव || |- |[[दिल आशना है]] || करण सिंह || |- |[[राजू बन गया जेंटलमैन]] || राजू (राज माथुर) || |- |rowspan="5"|[[:श्रेणी:1993 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1993]] || माया मेमसाब || ललित कुमार|| |- |[[पहला नशा (1993 फ़िल्म)|पहला नशा]]|| || |- |[[किंग अंकल]]|| अनिल बंसल|| |- |[[बाज़ीगर]] || अजय शर्मा/विकी मल्होत्रा || |- |[[डर (फ़िल्म)|डर]]||राहुल मेहरा|| |- |rowspan="2"| [[:श्रेणी:1994 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1994]]|| [[कभी हाँ कभी ना]] || सुनील|| |- |[[अंजाम (1994 फ़िल्म)|अंजाम]]|| विजय अग्निहोत्री|| |- |rowspan="7"|[[:श्रेणी:1995 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1995]] ||[[करन अर्जुन]] || अर्जुन सिंह/विजय|| |- |[[जमाना दीवाना]] || राहुल सिंह || |- |[[गुड्डू]]|| गुड्डू बहादुर || |- |[[ओ डार्लिंग यह है इण्डिया (1995 फ़िल्म)|ओह डार्लिंग ! ये है इंडिया]] || हीरो || |- |[[दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे]] || राज मल्होत्रा || |- |[[राम जाने|रामजाने]]|| रामजाने || |- |[[त्रिमूर्ति (1995 फ़िल्म)|त्रिमूर्ति]] || रोमी सिंह|| |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:1996 में बनी हिन्दी फिल्म|1996]]|| [[इंग्लिश बाबू देसी मेम]] ||गोपाल मयुर/हरि मयुर/विक्रम मयुर|| |- |[[चाहत (1996 फ़िल्म)|चाहत]] ||रुप राठोड़|| |- |[[आर्मी (1996 फ़िल्म)|आर्मी]] ||मेजर अर्जुन सिंह|| |- |[[दुश्मन दुनिया का (1996 फ़िल्म)|दुश्मन दुनिया का]] ||बद्रु|| |- |rowspan="5"|[[:श्रेणी:1997 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1997]] || गुदगुदी || || |- |[[कोयला (फ़िल्म)|कोयला]] ||शंकर|| |- ||[[येस बॉस]]|| राहुल जोशी|| |- ||[[परदेस]] ||अर्जुन सागर|| |- ||[[दिल तो पागल है]] || राहुल || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:1998 में बनी हिन्दी फ़िल्म|1998]] || [[डुप्लीकेट]]||बबलु चौधरी/मन्नू दादा || |- |[[अचानक (1998 फ़िल्म)|अचानक]] || || |- |[[दिल से]] || अमरकांत वर्मा || |- |[[कुछ कुछ होता है]] || राहुल खन्ना || |- |[[:श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फिल्म|1999]]|| [[बादशाह (1999 फ़िल्म)|बादशाह]] || राज/बादशाह || |- |rowspan="6"|[[:श्रेणी:2000 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2000]] || |[[फिर भी दिल है हिन्दुस्तानी]] || अजय बक्षी || |- |[[हे राम (2000 फ़िल्म)|हे राम]] || अमजद खान|| |- |[[जोश (2000 फ़िल्म)|जोश]] || मैक्स"मैक्सि" दियास|| |- |[[हर दिल जो प्यार करेगा|हर दिल जो प्यार करेगा (2000 फ़िल्म)]] || राहुल|| |- |[[मोहब्बतें]] || राज आर्यन मल्होत्रा || |- |[[गज गामिनी]] || || |- |rowspan="3"|[[:श्रेणी:2001 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2001]] || |[[वन टू का फोर (2001 फ़िल्म)|वन टू का फोर]] || अरुण वर्मा|| |- |[[अशोका (2001 फ़िल्म)|अशोका]] || अशोक मौर्य/पवन || |- |[[कभी खुशी कभी ग़म]] || राहुल रायचंद || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2002]] || [[हम तुम्हारे हैं सनम]] || गोपाल|| |- |[[देवदास (2002 फ़िल्म)|देवदास]] || देवदास मुखर्जी || |- |[[शक्ति (2002 फ़िल्म)|शक्ति:द पावर]] || जय सिंह|| |- |[[साथिया (2002 फ़िल्म)|साथिया]] || यशवंत राव|| |- |rowspan="2"|[[:श्रेणी:2003 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2003]] || |[[चलते चलते (2003 फ़िल्म)|चलते चलते]] || राज माथुर || |- |[[कल हो ना हो]] || अमन माथुर || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2004 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2004]] || [[ये लम्हे जुदाई के|ये लम्हें जुदाई के]]||दुशांत|| |- |[[मैं हूँ ना]] || राम प्रसाद शर्मा || |- |[[वीर-ज़ारा]] || वीर प्रताप सिंह || |- |[[स्वदेस|स्वदेश]] || मोहन भार्गव || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2005 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2005]] || [[कुछ मीठा हो जाये (2005 फ़िल्म)|कुछ मीठा हो जाए]] || || |- |[[काल (फ़िल्म)|काल]]|| || |- |सिलसिलें || सुत्रधार|| |- |[[पहेली (2005 फ़िल्म)|पहेली]] || किशनलाल/भूत || |- |rowspan="4"|[[:श्रेणी:2006 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2006]] || [[अलग (2006 फ़िल्म)|अलग]] || || |- |[[कभी अलविदा ना कहना]] || देव सरन || |- |[[डॉन (2006 फ़िल्म)|डॉन]] || विजय/डॉन || |- |[[आई सी यू (2006 फ़िल्म)|आई सी यू]] || || |- |rowspan="3"|[[:श्रेणी:2007 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2007]] || [[चक दे! इंडिया]] || कबीर खान || |- |[[हे बेबी (2007 फ़िल्म)|हे बेबी]] ||राज मल्होत्रा|| |- |[[ओम शांति ओम|ओम शान्ति ओम]] || ओम प्रकाश माखीजा/ओम कपूर || |- |rowspan="5"|[[:श्रेणी:2008 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2008]] || [[शौर्य]]|| सुत्रधार|| |- |[[क्रेज़ी फ़ोर|क्रेज़ी 4]]|| || |- |[[भूतनाथ (फिल्म)|भूतनाथ]] ||आदित्य शर्मा|| |- |किस्मत कनेक्शन ||सुत्रधार|| |- |[[रब ने बना दी जोड़ी|रब ने बना दी जोडी]]|| सुरिन्दर"सुरी"साहनी/राज कपूर|| |- |rowspan="2"|[[:श्रेणी:2009 में बनी हिन्दी फ़िल्म|2009]] || [[लक बाय चांस]] || || |- |[[बिल्लू (फ़िल्म)|बिल्लू]] ||साहिर खान|| |- |rowspan="3"|2010 || [[दूल्हा मिल गया]] ||पवन राज गाँधी || |- |[[माइ नेम इज़ ख़ान]] ||रिज़वान ख़ान || |- |[[शाहरुख बोला "खूबसूरत है तू"]]||स्वयं|| |- |rowspan="4"|2011 || आलवेज़ कभी कभी || || |- |लव ब्रेकअप्स ज़िंदगी || || |- |[[रा.वन]] ||जी.वन/शेखर सुब्रह्ममन्यम || |- | [[डॉन २]]|| डॉन || |- |rowspan="1"|2012 || [[जब तक है जान]] ||समर आनंद || |- |rowspan="2"|2013 || [[बॉम्बे टॉकीज़ (फ़िल्म)|बॉम्बे टॉकीज़]] || || |- |[[चेन्नई एक्सप्रेस]] || राहुल मिठाईवाला || |- |rowspan="2"|2014 || [[भूतनाथ रिटर्न्स]] ||आदित्य शर्मा|| |- |[[हैप्पी न्यू ईयर (२०१४ फ़िल्म)|हैप्पी न्यू ईयर]] ||चंद्रमोहन"चार्ली" मनोहर शर्मा || |- |rowspan="1"|2015 || [[दिलवाले (2015 फ़िल्म)|दिलवाले]] ||राज"काली" रणधीर बक्षी|| |- |rowspan="4"|2016 || [[फ़ैन (फ़िल्म)|फैन]] ||आर्यन खन्ना/गौरव चाढना|| |- |[[तुतक तुतक तुतिया|तूतक तूतक तूतिया]]|| || |- |[[ऐ दिल है मुश्किल]] ||ताहिर तलियार खान|| |- |[[डियर ज़िन्दगी]] ||जहाँगीर"जग" खान|| |- |rowspan="3"|2017 || [[रईस (फ़िल्म)|रईस]] || रईस|| |- |[[ट्यूबलाइट]] ||गोगो पाशा|| |- |[[जब हैरी मेट सेजल]]||हरिन्दर"हैरी"सिंह नेहरा|| |- |2023 || [[पठान (फ़िल्म)|पठान]] || पठान|| |- |2023 |[[जवान (फ़िल्म)|जवान]] |विक्रम राठौर आजाद | |- |2023 |[[टाइगर 3]] |पठान | |- |2023 |[[डंकी (फ़िल्म)|डंकी]] | हरदयाल सिंह ढिल्लों उर्फ "हार्डी" |अरे भाई साहब यह अभी भी एडिट हो रहा है इसको लॉक किया जा |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== 68ohcmcyg4cf9gma04l5ljigduif8q5 साँचा वार्ता:क्या आप जानते हैं 11 618190 6598829 6591035 2026-08-14T07:40:50Z Drx Alok Kumar 942023 /* 21 नवम्बर 2025 */ उत्तर 6598829 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} {{क्यासन्दूक}} {| ok | style="background:#d0f0c0; border:1px solid #93b1bf; padding:1em; vertical-align:top; "| [[Image:Copper question mark 3d.png|right|100px| ]] * यहाँ नामांकन से पूर्व कृपया [[विकिपीडिया:क्या आप जानते हैं|नियमावली]] को ध्यानपूर्वक पढ़ लें। तथ्य नियमावली के अनुरूप होने पर ही उसे नामांकित करें। * यह कार्य नियमावली के अनुरूप होता है। इसमें समीक्षा के दौरान कृपया कुतर्क करके बहस को लम्बा न करें। * किसी भी नये नामांकन के लिए शीर्षक का चयन तिथि के अनुसार करें। शीर्षक में वो तिथि लिखें जिसको नामांकन किया गया है। उदाहरण के लिए यदि आप आज कोई नामांकन कर रहे हैं तो शीर्षक में आज की तिथि ({{अंक परिवर्तन|{{CURRENTDAY}}|प्रकार=अरबी}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTYEAR}}|प्रकार=अरबी}} अथवा {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTDAY}}|प्रकार=नागरी}} {{CURRENTMONTHNAME}} {{अंक परिवर्तन|{{CURRENTYEAR}}|प्रकार=नागरी}}) लिखें। * यदि एक ही तिथि को एक से अधिक नामांकन किये जाते हैं तो सम्बंधित सुझाव के लिए उप-अनुभाग बनायें। उप-अनुभाग का शीर्षक सम्बंधित लेख के अनुसार होना चाहिए। * किसी भी नामांकन की समीक्षा कोई भी प्रबन्धक अथवा पुनरीक्षक कर सकता है। नवीन सदस्य भी समीक्षा में भाग ले सकते हैं लेकिन मुखपृष्ठ पर अद्यतन करने से पूर्व प्रबन्धक सभी समीक्षाओं को मध्यनज़र रखेगा। * कोई भी कॉपी-राइट उल्लंघन करने वाला चित्र यहाँ सुझाव में समाहित न करें। सुझाव में समाहित चित्र मुक्त लाइसेंस के अन्तर्गत [[:commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर होना चाहिए। |} {{Archives}} ---- == 8 फरवरी 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} [[File:Ranjit Sitaram Pandit.jpg|right|100x100px|रणजीत सीताराम पण्डित]] *...कि '''[[गुलाब बाई]]''' को [[नौटंकी]] का प्रमुख प्रतिपादक माना जाता है? *...कि '''[[रणजीत सीताराम पण्डित]]''' ने जेल में रहते हुए कल्हण की ''[[राजतरंगिणी]]'' का अनुवाद किया था? ::दोनों को डायरेक्ट पोस्ट किया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:00, 8 फ़रवरी 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 25 मार्च 2020 == ... कि [[गुजराती भाषा|गुजराती]] हास्य लेखक '''[[रतिलाल बोरीसागर]]''' को वर्ष 2019 में [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] प्राप्त हुआ?<br/> अंग्रेज़ी विकि पर यह [[:en:Wikipedia:Recent_additions/2020/February#13_February_2020|13 फ़रवरी 2020]] को दोपहर को प्रकाशित हुआ था।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:22, 25 मार्च 2020 (UTC) *लगाया गया। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:13, 25 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 26 मार्च 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} * ...कि '''[[सरोजा वैद्यनाथन]]''' की बहु भी उन्हीं की तरह [[भरतनाट्यम]] की प्रसिद्ध कलाकार हैं? :डायरेक्ट लगा दिया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 12:19, 26 मार्च 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 14 अप्रैल 2020 == {{चर्चा शीर्ष}} * ...कि गायक '''[[हरिहरन]]''' की तीस से अधिक [[ग़ज़ल]] एल्बम जारी हुई हैं? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 10:59, 14 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 15 अप्रैल 2020 == * ...कि '''[[टाइगर हिल, दार्जिलिंग|टाइगर हिल]]''' पश्चिम बंगाल में [[दार्जिलिंग]] के पास स्थित है जहाँ से [[कंचनजंघा]] और [[माउंट एवरेस्ट]] पर्वत चोटियाँ देखी जा सकतीं हैं और यहाँ से कुछ ही दूरी पर स्थित [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] भारत का सबसे ऊँचा रेलवे स्टेशन है? :लेख दूसरे सदस्य द्वारा बनाया गया है किन्तु मेरे विचार में पर्याप्त आकार का है और इसमें कुछ यथोचित सुधार कर दिए गए हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:58, 15 अप्रैल 2020 (UTC) * पोस्ट किया। [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] से अलग हुक बनाया जा सकता है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 06:59, 25 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 24 अप्रैल 2020 == *...कि '''[[बिठूर]]''' में [[झांसी की रानी लक्ष्मीबाई]] का बचपन बीता था और सृष्टि रचना से पूर्व [[ब्रह्मा]] ने यहां तपस्या की थी।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :* लेख में दोनों ही तथ्यों के लिए सन्दर्भ नहीं दिया गया है। कृपया सन्दर्भ लगाएं जाएँ तभी आगे की समीक्षा हो पाएगी।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:14, 30 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == 25 अप्रैल 2020 == *...कि [[महाकाल मंदिर]] जो [[दार्जिलिंग]] में स्थित है, उसके परिसर से विश्व की तीसरी सबसे ऊँची चोटी [[कंचनजंघा]] को देखा जा सकता है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :*केवल एक लेख [[कंचनजंघा]] में विस्तार किया गया है। कृपया तथ्य उसी लेख से लें और उसपर सन्दर्भ अवश्य होना चाहिए।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:23, 30 अप्रैल 2020 (UTC) *...कि सबसे पुराने [[वलित पर्वत|वलित पर्वतों]] की श्रृंखला में दुनिया की सबसे बड़ी पर्वत श्रृंखला [[हिमालय]] भी है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 12:27, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :* {{पूर्ण हुआ}}, चुना गया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:23, 30 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 27 अप्रैल 2020 == *...कि [[घूम रेलवे स्टेशन]] [[भारत]] का सबसे ऊँचा रेलवे स्टेशन है।---[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 11:46, 27 अप्रैल 2020 (UTC) :पूर्ण हुआ।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:45, 9 जून 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} == 6 मई 2020 == *...कि [[भालचंद्र नेमाडे]] का उपन्यास '''''[[कोसला]]''''' मराठी भाषा का पहला [[अस्तित्ववाद|अस्तित्ववादी]] उपन्यास माना जाता है? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:45, 6 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रकाशित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:40, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 8 मई 2020 == *...कि निशानेबाज [[अभिनव बिंद्रा]] ने १८ वर्ष की आयु में '''[[राजीव गांधी खेल रत्न|भारत का सर्वोच्च खेल पुरस्कार]]''' प्राप्त किया था? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 07:02, 8 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:43, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 12 मई 2020 == [[चित्र:ShikaraIV2.jpg|thumb|right|200px]] *...कि [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] के [[डल झील]] के '''[[शिकारा|शिकारे]]''' ''(चित्रित)'' जम्मू और कश्मीर के सांस्कृतिक प्रतीक माने जाते हैं? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 08:50, 12 मई 2020 (UTC) हुक में बदलाव के साथ प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:48, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 14 मई 2020 == *...कि निर्देशक [[विधु विनोद चोपड़ा]] ने कश्मीर पर आधारित फ़िल्म '''''[[शिकारा (२०२० फ़िल्म)|शिकारा]]''''' अपनी मां को समर्पित की है जो १९८९ के बाद वापस कश्मीर में अपने घर नहीं लौट सकी? ---[[सदस्य:Dharmadhyaksha|Dharmadhyaksha]] ([[सदस्य वार्ता:Dharmadhyaksha|वार्ता]]) 12:52, 14 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:50, 10 जुलाई 2020 (UTC) == ३१ मई २०२० == * "अपने नाम के विपरीत, '''[[किलर व्हेल|किलर व्हेलें]]''' मनुष्यों पर हमला नही करती हैं, और मनुष्य इनके आहार में शामिल नही हैं।" यह हुक [[विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव]] के अंतर्गत बनाये गये एक लेख के लिये है, मूल वाक्य थोड़ा भिन्न है और सन्दर्भ के लिये मुख्य रूप से [https://www.whalefacts.org/are-killer-whales-dangerous/ इस] लिंक का उपयोग करता है। निर्णायक से निवेदन है कि जरुरत अनुसार लेख या हुक में सुधार कर लें।--[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 15:09, 31 मई 2020 (UTC) {{done}} प्रदर्शित किया गया।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:53, 10 जुलाई 2020 (UTC) == 10 जुलाई 2020 == *...कि [[लाहान]] शहर [[भारत]] के थाड़ी को [[नेपाल]] के बाकी हिस्सों से जोड़ता है।-[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]][[सदस्य_वार्ता: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''(💌)'''</span>]] 19:12, 9 जुलाई 2020 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} == 26 जुलाई 2020 == *...कि '''[[हैब्सबर्ग राजवंश]]''' अन्य राजघरानों के उत्तराधिकारों से विवाह के कारण कई क्षेत्रों का स्वामी बन गया? *...कि [[मोहम्मद ग़ोरी]] ने '''[[पृथ्वीराज चौहान]]''' को हारने के उपरान्त उन्हें अपने अधीन राजा बनाने का प्रयास किया था? *...कि फ्रांस के शाही घराने के '''[[स्पेन के फ़िलिप पंचम|फ़िलिप]]''' को स्पेन के पूर्व राजा ने अपना वारिस नामित किया था? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 09:32, 26 जुलाई 2020 (UTC) * पोस्ट किये।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 02:55, 8 नवम्बर 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 31 जुलाई 2020 == *...कि '''[[बैटमैन]]''' के प्रकाशन का इतिहास मई 1939 से प्रारंभ होता है? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 14:36, 31 जुलाई 2020 (UTC) * पोस्ट किया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 02:58, 8 नवम्बर 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 3 अप्रैल 2021 == * कि '''[[चौदहवाँ लुई|चौदहवें लुई]]''' की माँ ने उन्हें विश्वास दिलाया कि उनका राज ईश्वर की इच्छा है? * कि '''[[ऑलिवर क्रॉमवेल]]''' को बीबीसी पोल में दस महानतम ब्रिटिश लोगों में से एक के रूप में चुना गया था? * कि मृत राजा [[इंग्लैंड के चार्ल्स प्रथम|चार्ल्स प्रथम]] के पुत्र '''[[इंग्लैंड के चार्ल्स द्वितीय|चार्ल्स द्वितीय]]''' को स्कॉटलैंड की संसद ने राजा घोषित किया था? * कि '''[[बारहवाँ चार्ल्स|स्वीडन के बारहवें चार्ल्स]]''' ने 15 वर्ष की आयु में शासन का कार्यभार अपने हाथ ले लिया था? * कि '''[[स्पेन के चार्ल्स द्वितीय|स्पेन के अंतिम हैब्सबर्ग राजा]]''' आंतरिक प्रजनन से जुड़ी समस्याओं से ग्रस्त थे? सभी लगाए। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 06:33, 3 अप्रैल 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 8 अप्रैल 2021 == [[File:Varanasi Munshi Ghat3.jpg|right|100x100px]] *...कि अभिनेता और सहायक निर्देशक [[सिद्धान्त कपूर]] अभिनेता [[शक्ति कपूर]] के बेटे और [[श्रद्धा कपूर]] के भाई हैं? *...कि [[मुंशी घाट]] का नाम श्रीधर नारायण मुंशी के नाम पर रखा गया है, जो नागपुर के वित्त मंत्री थें? --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 22:58, 7 अप्रैल 2021 (UTC) :*{{comment}}, अभी कुछ दिन पहले ही तथ्य अद्यतन हुए हैं। बाद में (दो सप्ताह) इनकी समीक्षा का याद दिलाएं। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:05, 27 अप्रैल 2021 (UTC) *जी ठीक है। धन्यवाद--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 07:24, 28 अप्रैल 2021 (UTC) ::{{सुनो|हिंदुस्थान वासी}} जी निवेदन है कि कृपया मुखपृष्ठ अद्यतन करें। धन्यवाद--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 13:01, 10 मई 2021 (UTC) * दोनों लगाए। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:43, 14 मई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} == 14 मई 2021 == [[File:Titian - Portrait of Charles V Seated - WGA22964.jpg|right|100x100px]] * कि '''[[चार्ल्स पंचम]]''' का राज्य पहला ऐसा संघ था जिसे वह "साम्राज्य जिसपर कभी सूरज नहीं डूबता" का नाम दिया गया था? * कि 1580 से 1640 स्पेन के राजा '''[[स्पेन के फ़िलिप द्वितीय|फ़िलिप द्वितीय]]''', उनके पुत्र '''[[स्पेन के फ़िलिप तृतीय|फ़िलिप तृतीय]]''' एवं उनके पोते '''[[स्पेन के फ़िलिप चतुर्थ|फ़िलिप चतुर्थ]]''' पुर्तगाल के भी राजा थे? * कि फ़्रांस की रानी '''[[मैरी एंटोइंटे]]''' पर उनके मूल देश ऑस्ट्रिया से सहानुभूति रखने का आरोप लगाया जाता था? डायरेक्ट लगाएं।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:46, 14 मई 2021 (UTC) {{चर्चा तल}} == ३१ अक्टूबर २०२१ == ...कि [[गोआ|गोवा]] का एकमात्र अंतरराष्ट्रीय हवाईअड्डा, [[डैबोलिम विमानक्षेत्र|डैबोलिम हवाईअड्डा]] भारतीय नौसेना के पोत [[आईएनएस हंसा]] के परिसर में संचालित होता है? [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 12:46, 25 अक्टूबर 2021 (UTC) : {{ping|संजीव कुमार}} जी, कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने में सहयोग करें। कृप्या अपनी राय भी दें अगर कहीं कुछ गलत हो --[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 06:45, 29 अक्टूबर 2021 (UTC)तो। ::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: मैं लेख में कुछ भी पढ़ूँ, उससे पहले कुछ प्रचलित वर्तनियाँ तो सुधार ही दीजियेगा: यथा गोआ को गोवा कर दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:20, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::: {{ping|संजीव कुमार}} जी मुझे तो दोनों ही वर्तनियाँ सही लगती हैं बल्कि गोवा अपभ्रंश ज्यादा लगता है। GOA तो गोआ ही हुआ, GOVA होता तो गोवा कहते। जैसे कि यह देंखें [https://www.makemytrip.com/flights/hi/new_delhi-goa-cheap-airtickets.html नई दिल्ली से गोआ की उडानें] और [https://spicyonion.com/title/bombay-to-goa-hindi-movie/ बॉम्बे टू गोआ फिल्म]। वैसे मुझे गोवा शब्द से भी कोई आपत्ति नहीं है, यह भी बहुतायत में प्रयोग होता है। लेख में दोनोँ ही वर्तनियाँ उपयोग में हैं।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 14:37, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: यदि कोई भारत को भी भरत लिखने में आनन्द लेने लग जाये तो सम्भव है आप उसके भी समर्थन में आ जायें और मुझे फ़िल्मों के उदाहरण देने लग जावो। आप गोवा का आधिकारिक रूप से स्वीकृत नाम देखेंगे तो उचित रहेगा। आपने जिस हवाईअड्डे से सम्बंधित कड़ी दी है, उसका एक चित्र मुझे मिला: [[:File:Dabolim Airport.png|इस चित्र में]] भी कोंकणी में "गोंय विमानतळ" और हिन्दी में "गोवा विमानपत्तन" लिखा है अतः मैं आपके इस प्रस्ताव को वर्तमान स्थिति में अस्वीकृत कर रहा हूँ। आपके द्वारा दिया गया शीर्षक 31 अक्टूबर 2021 का है, मुझे यह भी नहीं समझ में आया कि आपने इस अनुभाग का यह शीर्षक क्यों दिया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:05, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) :::::वर्तनी को लेकर मैं आपकी बात समझ गया, मुझे गोवा से कोई आपत्ति नहीं है, जैसा की आपने आधिकारिक संदर्भ भी दे दिया है तो, मैं हर स्थान पर गोआ को गोवा कर देता हूँ। विकीपीडिया में भी गोआ नाम से बहुतेरे लेख हैं और इसलिये मैंने भी गोआ ही सही समझा और यहाँ इस्तेमाल किया। भारत और भरत में तो वैसे अंतर है। गोवा और गोआ में मुझे सिर्फ़ बोली का अंतर लगा। खैर, आगे बढते हुए, नियमावली में दिनांक को शीर्षक बनाने को कहा था, वह दिनांक जिस दिन यह वाक्य मुखपृष्ठ पर डाला जाये इसी लिये इस अनुभाग का शीर्षक ३१ अक्टूबर २०२१ दिया हूँ, इसके पीछे कोई खास कारण नहीं है। जब भी आप स्वीकृत करें उस दिन इसे मुख्पृष्ठ पर स्थान दे दें। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 16:12, 29 अक्टूबर 2021 (UTC) ::::::@[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर]] जी: नामांकन की तिथि को शीर्षक में डालनी होती है। मैंने इसलिए पूछा था क्योंकि मुझे लगा कि इस तिथि से कुछ विशेष जुड़ाव है। मैं समीक्षा कर रहा हूँ लेकिन आपके द्वारा निर्धारित तिथि से पहले यह पूर्ण हो पायेगा, यह सम्भव नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:00, 30 अक्टूबर 2021 (UTC) :::::::[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव]] जी, इसपर भी कुछ निर्णय लीजिये। कुछ और पृष्ठ भी तैयार हैं नई जानकारी के साथ, उन्हें भी मुख पृष्ठ पर भेजने के लिए आवेदन कर रहा हूँ।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 06:48, 18 नवम्बर 2021 (UTC) == 07 नवम्बर 2021 == [[File:Mark Waugh (Pic 2).jpg|right|100x100px|मार्क वॉ]] * ...कि दिलीप कुमार को '''[[राम और श्याम (1967 फ़िल्म)|राम और श्याम]]''' के लिये फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार मिला था? * ...कि 1968 की '''[[इज़्ज़त (1968 फ़िल्म)|इज़्ज़त]]''' जयललिता की एकमात्र हिन्दी फ़िल्म रही? * ...कि कश्मीर की पृष्ठभूमि पे तैयार सफल फ़िल्म '''[[कश्मीर की कली]]''' शर्मिला टैगोर की पहली हिन्दी फ़िल्म है? * ...कि '''[[मार्क वॉ]]''' ''(चित्रित)'' टेस्ट क्रिकेट में किसी गैर-विकेटकीपर द्वारा सबसे ज्यादा कैच लेने का रिकॉर्ड स्थापित किये थे? --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:58, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी: बेहतर होता कि आप सभी नामांकन अलग-अलग करते क्योंकि सबकी समस्या अलग-अलग हैं। हालांकि सन्दर्भ बहुत कम होना सबमें एक जैसी समस्या है। "राम और श्याम" वाले लेख में तथ्य ही सन्दर्भित नहीं है अतः उसका सन्दर्भ जोड़ना आवश्यक है। "मार्क वॉ" वाले में तथ्य मुझे ठीक से पढ़ने को मिला नहीं, शायद लेख में कहीं इसका उल्लेख नहीं है कि उन्होंने सेवानिवृत्ति आरम्भ कर दी है। "इज़्ज़त" और "कश्मीर की कली" वाले में तथ्य भी मिला और सन्दर्भित भी लेकिन दोनों में ही पर्याप्त मात्रा में स्रोत नहीं मिले। "मार्क वॉ" वाले लेख में सन्दर्भों का ढ़ंग से अनुवाद का उपयोग भी नहीं मिला। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:28, 7 नवम्बर 2021 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: मैंने मार्क वॉ वाले हुक में बदलाव कर दिया है। "राम और श्याम" वाले लेख में तथ्य का सन्दर्भ पहले से था। बाकी मैंने चारों लेखों में सन्दर्भ बढ़ा दिये हैं, जो अब पर्याप्त होने चाहिये। सभी लेखों में सन्दर्भ अच्छे से जोड़े गए हैं एवं केवल अंग्रेजी शीर्षक का अनुवाद ही नहीं किया गया है। इतना सख्त नियम केवल निर्वाचित लेख में रखा जाता है। आपकी बताई सारी कमियों को दुरुस्त कर दी हैं। धन्यवाद। --[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:27, 7 नवम्बर 2021 (UTC) == 8 नवम्बर 2021 == *...दुनिया में सबसे ज्यादा [[बोर्ड गेम ]] यानी [[लूडो]], [[शतरंज]] , आदि [[जर्मनी]] में बिकते हैं। *...[[प्राचीन मिस्र]] में [[बिल्ली]] की [[हत्या]] करने वाले को [[मौत|सजा-ए-मौत]] दी जाती थी। *..[[समुद्री डाकुओं]] के जहाज का झंडा [[काला]] नहीं [[लाल]] हुआ करता था। *...एक ऐसी [[यंत्र|डिवाइस]] भी है, जो [[आवाज]] से [[आग]] [[जन्म|पैदा]] कर देती है। सादर.'''[[User:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:Orange">Latic </span>]][[User talk:LaticAacid|<span style="font-family:Georgia; color:blue">Aacid</span>]]''' 10:10, 7 नवम्बर 2021 (UTC) :{{ping|LaticAacid}} जी कृपया एक बार में एक हुक हीं सुझावित करें। और अगर लंबे समय तक समीक्षा न हो रही हो तो चौपाल पर लिखें। धन्यवाद।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:25, 27 नवम्बर 2021 (UTC) : SM7 जी , ठीक है मैं इसका ध्यान रखूंगा . --<small><span style="border:1px solid;background:#00008B">[[User:LaticAacid|'''<span style="background:#00008B;color:white"> LATICAACID </span>''']][[User talk:LaticAacid|<span style="color:#00008B;background-color:PINK;">🌀@PPM!🌀</span>]]</span></small> 07:36, 27 नवम्बर 2021 (UTC) == 18 नवम्बर 2021 == ...कि उत्तर प्रदेश में नवनिर्मित '''[[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]]''' भारत का सबसें लंबा द्रुतगामी मार्ग है। [[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 07:19, 18 नवम्बर 2021 (UTC) :{{ping|SM7|अजीत कुमार तिवारी}} जी, कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने का कष्ट करें। अगर इसमें कोई कमी हो तो बताएँ, पूरा करने की कोशिश करूंगा।--[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 15:19, 26 नवम्बर 2021 (UTC) * {{ping|चंद्र शेखर}} जी, कृपया नामांकन करते समय हुक में उस लेख का नाम मोटे अक्षरों में लिखा करें जो इस नामांकन के कारण और जानकारी से मुख्य रूप से जुड़ा है। फिलहाल मैं अनुमान लगा रहा हूँ कि आप [[पूर्वांचल एक्सप्रेसवे]] लेख की सामग्री इस अनुभाग हेतु प्रस्तावित कर रहे हैं। साथ ही हुक में उत्तर प्रदेश और भारत जैसे आम शब्दों की विकिकड़ी निर्मित करना भी ज़रूरी नहीं है। कुछ सुझाव लेख के वार्ता पन्ने पर लिखे हैं। ::पुनश्च: मुझे समझ में नहीं आया आप ने केवल मुझे और अजीत जी को क्यों पिंग किया। इस तरह के नामांकन की समीक्षा में भागीदार होना '''सभी''' विकिपीडियन सदस्यों की ज़िम्मेदारी है। अगर समीक्षा नहीं हो रही तो ध्यानाकर्षण ख़ातिर चौपाल पे लिखना बेहतर हो सकता है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:22, 27 नवम्बर 2021 (UTC) :: धन्यवाद {{ping|SM7}} सत्यम जी मैंने इसीलिये आप लोगों को ध्यान दिलाया क्योंकि मुखपृष्ठ अद्यतन के लिए कभी कोई चर्चा नहीं होती ना ही ये काम तेजी से होता है। पुरानी खबरें और पुरानी जानकारियाँ अभी भी मुखपृष्ठ पर पडी हुई हैं। इस ''क्या आप जान्ते हैं'' पृष्ठ पर भी ना जाने कितने ही नई जानकारियाँ सदस्यों द्वारा सुझाई गई हैं लेकिन ना ही इनपर कोई चर्चा हुई, ना कोई विश्लेषण और ना ही इन्हें मुखपृष्ठ पर डाला जाता है। प्रबंधकों के पास तमाम अन्य कार्य हो सकते हैं इसलिए अगर यह काम प्रबंधक गण कुछ अन्य सदस्यों को दे दें तो भी यह जल्दी जल्दी हो सकता है। चार साल पहले मैंने यह चर्चा शुरु करवाई थी लेकिन कुछ निजी कारणों से मैं ही लंबे समय के लिए ऑफलाइन हो गया और अब तो काफी कुछ बदल गया। उस समय के कई वरिष्ठ सदस्य अब कहीं नज़र ही नहीं आते। --[[सदस्य:चंद्र शेखर|चंद्र शेखर/Shekhar]] 15:09, 27 नवम्बर 2021 (UTC) :::{{ping|चंद्र शेखर}} जी, मैंने आपको बताया तो की ऐसे नामांकन पर चर्चा/समीक्षा में भाग लेना, समीक्षा करना और सुधार सुझाना कोई भी कर सकता है। इसमें प्रबंधकों द्वारा इसे किसी अन्य सदस्य को देने जैसा कुछ नहीं है, पहले ही यह सभी को मिला हुआ है। प्रबंधक का कार्य केवल इतना है कि चर्चा/समीक्षा के बाद उसका मूल्यांकन करे, निर्णय करे, और निर्णय अनुसार, अगर जानकारी मुखपृष्ठ पर अद्यतन की जाने योग्य हो तो उसे अद्यतन कर दे; अगर नामांकन उचित न हो तो न अद्यतन करे। चूँकि, चर्चा का परिणाम घोषित करना और स्वीकृत होने पर मुखपृष्ठ का अनुभाग अद्यतन करना प्रबंधक का काम है, यह भ्रमवश मान लिया गया है की समीक्षा भी प्रबंधक ही करेगा। कृपया इसी पृष्ठ पर सबसे ऊपर के अनुभाग में पढ़ें - ''"किसी भी नामांकन की समीक्षा कोई भी प्रबन्धक अथवा पुनरीक्षक कर सकता है। '''नवीन सदस्य भी समीक्षा में भाग ले सकते हैं''' लेकिन मुखपृष्ठ पर अद्यतन करने से पूर्व प्रबन्धक सभी समीक्षाओं को मध्यनज़र रखेगा।"''--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 27 नवम्बर 2021 (UTC) ==28 जून 2022== * ..कि गायक [[पात्सी टोरेस]] को "तेजनो संगीत की राजकुमारी" कहा जाता था? * ... कि जब उसके बॉस ने उसे अपनी अवैतनिक टेलीविजन टिप्पणी भूमिका छोड़ने के लिए कहा, तो [[केटी फांग]] ने इसके बजाय अपनी सशुल्क नौकरी छोड़ दी? कृप्या इस जानकारी को मुखपृष्ठ पर डालने में सहयोग करें।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:31, 28 जून 2022 (UTC) :@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी: पहले क्या संवाद के लिए यदि एक लेख (छोटा ही सही) "तेजनो संगीत" पर भी निर्मित कर दिया जायेगा तो उचित रहेगा। :दूसरे नामांकन में हुक को मैं समझ नहीं पा रहा हूँ। मतलब हुक को थोड़ा सा सरल भाषा में करने की आवश्यकता है। इसके अतिरिक्त सम्बंधित लेख में भी "NBCUniversal" एवं "WFOR" जैसे शब्दों को देवनागरी लिपि में नहीं रखने का कोई विशेष प्रयोजन समझ नहीं पा रहा हूँ। कृपया अपने उत्तर में मुझे पिंग करें जिससे समीक्षा करने में तेजी आ सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:20, 11 जुलाई 2022 (UTC) ::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी: ::* ..कि गायक [[पात्सी टोरेस]] को "[[तेजनो संगीत]] की राजकुमारी" कहा जाता था? ::::दूसरे नामांकन में हुक "राज्य के वकील की मुख्य सहायक, कैथरीन फर्नांडीज रंडले ने उन्हें सूचित किया कि उन्हें भूमिका छोड़ने की जरूरत है, क्योंकि रुंडल नहीं चाहती कि उनके सहायक आपराधिक परीक्षणों के बारे में सार्वजनिक कानूनी विश्लेषण या टिप्पणी प्रदान करें"। ::* ..कि जब उसके बॉस ने उसे अपनी अवैतनिक टेलीविजन टिप्पणी भूमिका छोड़ने के लिए कहा, तो [[केटी फांग]] ने इसके बजाय अपनी सशुल्क नौकरी छोड़ दी? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:06, 12 जुलाई 2022 (UTC) :यह नामांकन काफी समय से लंबित पड़ा हुआ है। @[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, पहले हुक से संबंधित लेखों में मुख्य बात तेजनो संगीत की वर्तनी में एकरूपता नहीं है, कहीं "तेजनो" लिखा हुआ है कहीं "तेजानो" लिखा हुआ है। शेष सब ठीकठाक ही लग रहा। दूसरा हुक मुझे लंबा भी लगा और कोई ख़ास रुचिकर भी नहीं लगा। :@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी पहले हुक के लिए मेरी सहमति है। दूसरा आप देख लें और इन्हें अद्यतन कर सकते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:05, 30 अक्टूबर 2022 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी: मुझे तो दूसरा हुक मशीनी अनुवाद जैसा लग रहा है। अभी मुझे अधिक समय नहीं मिल रहा अन्यथा विषय को पढ़कर समझने का प्रयास करता अतः अभी के लिए क्षमा चाहता हूँ। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:40, 30 अक्टूबर 2022 (UTC) {{चर्चा शीर्ष}} ==23 जुलाई 2023== ===[[आई हैव ए ड्रीम]]=== *...कि '''[[आई हैव ए ड्रीम]]''' अमेरिकी इतिहास में सबसे प्रतिष्ठित भाषणों में से एक है?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[टाइटैनिक का मलबा]]=== *...कि '''[[टाइटैनिक का मलबा]]''' समुद्र में तेज़ी से गल रहा है और ऐसे ही होते रहने पर यह मलबा 20-30 साल में समुद्र में पूरा घुल जायेगा?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[मिमी (2021 फ़िल्म)]]=== *...कि फ़िल्म '''[[मिमी (2021 फ़िल्म)|मिमी]]''' के लिये [[कृति सेनन]] को सर्वश्रेष्ठ अभिनय का फ़िल्मफेयर पुरस्कार मिला था?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[फीफा विश्व कप ट्रॉफी]]=== *...कि [[फीफा विश्व कप]] के विजेता को 2005 के बाद से कभी भी असल '''[[फीफा विश्व कप ट्रॉफी]]''' नहीं दी जाती है?--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) ===[[नाज़िया हसन]]=== *...कि '''[[नाज़िया हसन]]''' का केवल 35 वर्ष की आयु में देहांत हो गया था? {{टिप्पणी}}, यह सभी लेख हाल की प्रतियोगिता में बने हैं। इनमें मेरे खुद की समीक्षा के अनुसार सारे नियम पूर्ण लेख हैं। बाकी किसी और को इनकी समीक्षा करनी हो तो एक सप्ताह का समय है। कोई वाजिब आपत्ति ना आने पर मैं नियम अनुसार इन सबको मुखपृष्ठ पे लगा दूंगा।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 17:59, 23 जुलाई 2023 (UTC) *सबको मुखपृष्ठ पे प्रदर्शित किया गया।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:25, 12 दिसम्बर 2023 (UTC) {{चर्चा तल}} ==21 नवम्बर 2025== * ...कि "[[शौचालय नहीं तो दुल्हन नहीं| शौचालय नहीं, दुल्हन नहीं]]" अभियान ने महिलाओं के परिवारों को विवाह की पूर्व शर्त के रूप में शौचालय की मांग करने के लिए प्रोत्साहित किया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>16:23, 21 नवम्बर 2025 (UTC) *:yes [[सदस्य:Drx Alok Kumar|Drx Alok Kumar]] ([[सदस्य वार्ता:Drx Alok Kumar|वार्ता]]) 07:40, 14 अगस्त 2026 (UTC) ==24 नवम्बर 2025== * ...कि शोधकर्ताओं ने गलती से मिट्टी के बैक्टीरिया में [[प्रीमेथिलेनोमाइसिन सी लैक्टोन |एक नया एंटीबायोटिक]] खोज लिया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>07:51, 24 नवम्बर 2025 (UTC) ==28 नवम्बर 2025== * ... कि [[स्प्लैश (ऊदबिलाव)|एक खोज और बचाव दल ने]] अपने पहले मिशन पर, 25 साल पुराने हत्या के मामले में एक हथियार बरामद किया?<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<font color="#FF00FF">चा</font><font color="#FF7E00">ह</font><font color="#00A300">र</font> <font color="#0A20F0">धर्मेंद्र</font>]]</span><sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup>07:23, 28 नवम्बर 2025 (UTC) 8w6m4ennrr5dtwvfwjexxw02k3ewl1j द्रौपदी मुर्मू 0 642669 6598791 6561686 2026-08-14T05:36:06Z Bhartiyanaagrik 929055 6598791 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] c8bkzdpq7ia0evhiewtz8mal2ioebgf 6598793 6598791 2026-08-14T05:41:35Z Bhartiyanaagrik 929055 /* इन्हें भी देखें */ 6598793 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] qixbchhnv473j3j2b3n5440yi6olkvh 6598797 6598793 2026-08-14T05:54:42Z Bhartiyanaagrik 929055 /* इन्हें भी देखें */ 6598797 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] o418bvsdxaj6a1o388eulee11g3c1ef 6598798 6598797 2026-08-14T06:00:30Z Bhartiyanaagrik 929055 /* ऑपरेशन सिंदूर */ 6598798 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून (उत्तराखंड) में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|भारत के प्रथम एवं एकमात्र भारतीय गवर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_president_of_Timor-Leste,_Mr_Jose_Ramos-Horta_conferred_the_Grand-Collar_of_the_Order_of_Timor-Leste,_the_country%27s_highest_civilian_award,_upon_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu.jpg|तिमोर-लेस्ते के राष्ट्रपति जोस रामोस-होर्ता द्वारा भारत की राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू को “ग्रैंड-कॉलर ऑफ द ऑर्डर ऑफ तिमोर-लेस्ते”, देश का सर्वोच्च नागरिक सम्मान, प्रदान किया गया। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_PM_attend_Constitution_Day_2024_celebrations_at_Central_Hall,_in_Parliament_House,_New_Delhi_on_November_26,_2024_(1).jpg|संसद भवन के सेंट्रल हॉल में संविधान दिवस 2024 समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति जगदीप धनखड़ एवं प्रधानमंत्री की उपस्थिति। File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन अवसर पर राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|चक्रवर्ती राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_participates_in_the_annual_Rath_Yatra_festival_in_Puri,_Odisha_on_July_07,_2024_(2).jpg|पुरी (ओडिशा) में वार्षिक रथ यात्रा में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_and_Prime_Minister_Narendra_Modi_welcoming_the_President_of_Egypt_Abdel_Fatteh_el-Sisi_for_gala_dinner_at_Bharat_Mandapam,_in_Pragati_Maidan,_New_Delhi_on_September_09,_2023.jpg|भारत मंडपम में G20 गाला डिनर के अवसर पर विदेशी राष्ट्राध्यक्षों का स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। </gallery> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] bqiefy4favc2vv3f22g8zmnqndcjjyd 6598802 6598798 2026-08-14T06:09:49Z Bhartiyanaagrik 929055 /* राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ */ 6598802 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} <gallery mode="packed" heights="260px"> File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu visited the historic remains of Nalanda Mahavihara, UNESCO World Heritage Site at Nalanda, in Bihar on March 3.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा बिहार स्थित नालंदा महाविहार (यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल) का दौरा File:The President of India, Smt Droupadi Murmu graced the opening of Rashtrapati Tapovan and Rashtrapati Niketan at Dehradun, in Uttarakhand June 20, 2025.jpg|उत्तराखंड के देहरादून में राष्ट्रपति तपोवन और राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Draupadi Murmu at State Banquet in New Zealand.jpg|न्यूज़ीलैंड में आयोजित राजकीय भोज के दौरान राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Alia Bhatt National Award for Gangubai Kathiyawadi.jpg|फिल्म ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार समारोह में अभिनेत्री आलिया भट्ट File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with President Of Bharat Smt. Droupadi Murmu At The Vijaya Dashami Celebration At The Red Fort.jpg|लाल किले पर विजयदशमी समारोह में रावण दहन करते हुए राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू और प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी File:21.02.2026 - Cerimônia oficial de boas-vindas (55107732000).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू चश्मा पहने हुए ब्राज़ील के राष्ट्रपति का औपचारिक स्वागत करते हुए File:The President, Smt. Droupadi Murmu inspecting the Guard of Honour after the swearing-in ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on July 25, 2022.jpg|शपथ ग्रहण के बाद राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में गार्ड ऑफ ऑनर का निरीक्षण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Draupadi Murmu arrives at INS Dega to attend the Navy Day 2022 celebrations.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू INS डेका पहुँचकर नौसेना दिवस 2022 समारोह में भाग लेने के लिए आगमन करती हुई File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on January 29, 2023 (4).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में अमृत उद्यान के उद्घाटन का शुभारंभ File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, accorded a ceremonial welcome to the President of the Russian Federation, Mr. Vladimir Putin, at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on December 05, 2025.jpg|राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में रूस के राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन का औपचारिक स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Droupadi Murmu giving customary Curd and Sugar to Finance Minister Nirmala Sitharaman before presenting the Union budget 2025.jpg|केंद्रीय बजट 2025 प्रस्तुत करने से पहले वित्त मंत्री निर्मला सीतारमण को पारंपरिक दही-चीनी प्रदान करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President of India, Smt Droupadi Murmu performed Darshan and Pooja at Shri Hanuman Garhi Temple, Ayodhya on May 01, 2024.jpg|अयोध्या के श्री हनुमानगढ़ी मंदिर में दर्शन एवं पूजा-अर्चना करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh.jpg|अयोध्या में श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में श्रीराम यंत्र स्थापना के अवसर पर दर्शन और आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh on March 19, 2026.jpg|अयोध्या स्थित श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में दर्शन एवं आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू </gallery> == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून (उत्तराखंड) में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|भारत के प्रथम एवं एकमात्र भारतीय गवर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_president_of_Timor-Leste,_Mr_Jose_Ramos-Horta_conferred_the_Grand-Collar_of_the_Order_of_Timor-Leste,_the_country%27s_highest_civilian_award,_upon_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu.jpg|तिमोर-लेस्ते के राष्ट्रपति जोस रामोस-होर्ता द्वारा भारत की राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू को “ग्रैंड-कॉलर ऑफ द ऑर्डर ऑफ तिमोर-लेस्ते”, देश का सर्वोच्च नागरिक सम्मान, प्रदान किया गया। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_PM_attend_Constitution_Day_2024_celebrations_at_Central_Hall,_in_Parliament_House,_New_Delhi_on_November_26,_2024_(1).jpg|संसद भवन के सेंट्रल हॉल में संविधान दिवस 2024 समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति जगदीप धनखड़ एवं प्रधानमंत्री की उपस्थिति। File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन अवसर पर राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|चक्रवर्ती राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_participates_in_the_annual_Rath_Yatra_festival_in_Puri,_Odisha_on_July_07,_2024_(2).jpg|पुरी (ओडिशा) में वार्षिक रथ यात्रा में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_and_Prime_Minister_Narendra_Modi_welcoming_the_President_of_Egypt_Abdel_Fatteh_el-Sisi_for_gala_dinner_at_Bharat_Mandapam,_in_Pragati_Maidan,_New_Delhi_on_September_09,_2023.jpg|भारत मंडपम में G20 गाला डिनर के अवसर पर विदेशी राष्ट्राध्यक्षों का स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। </gallery> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] o5tiqbp5xpvjiun2vlkwni5pwfkkiw7 6598815 6598802 2026-08-14T07:03:43Z Bhartiyanaagrik 929055 /* राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ */ 6598815 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति पद (2022–वर्तमान) == {{Main|द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति कार्यकाल}} [[File:Chief Justice N.V. Ramana administering the oath of the office of the President of India to Droupadi Murmu.jpg|thumb|[[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] राष्ट्रपति-निर्वाचित द्रौपदी मुर्मू को पद की शपथ दिलाते हुए]] 25 जुलाई 2022 को द्रौपदी मुर्मू ने भारत की 15वीं राष्ट्रपति के रूप में पद की शपथ ली। उन्हें भारत के 48वें [[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] ने संसद के केंद्रीय कक्ष में पद एवं गोपनीयता की शपथ दिलाई। इस अवसर पर पूर्व राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमंत्री तथा अन्य गणमान्य व्यक्ति उपस्थित थे।<ref>{{cite news |title=Droupadi Murmu takes oath as 15th President of India |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/droupadi-murmu-takes-oath-as-15th-president-of-india/articleshow/93101569.cms |work=The Economic Times |access-date=14 August 2026}}</ref> द्रौपदी मुर्मू भारत की [[अनुसूचित जनजाति|अनुसूचित जनजातियों]] से आने वाली पहली राष्ट्रपति हैं। वे स्वतंत्रता के बाद जन्म लेने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति और पद संभालने के समय सबसे कम आयु की राष्ट्रपति भी थीं। वे [[प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की दूसरी महिला राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite news |title=In Droupadi Murmu, India gets its youngest and first president to be born after Independence |url=https://www.newindianexpress.com/india/2022/Jul/21/in-droupadi-murmu-india-gets-its-youngest-and-first-president-to-be-born-after-independence-2479151.html |work=The New Indian Express |date=21 July 2022 |access-date=14 August 2026}}</ref> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu addressing the Nation on the eve of 76th Independence Day, in New Delhi on August 14, 2022.jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू स्वतंत्रता दिवस की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित करते हुए]] 14 अगस्त 2022 को उन्होंने राष्ट्रपति के रूप में स्वतंत्रता दिवस की पूर्व संध्या पर पहली बार राष्ट्र को संबोधित किया।<ref>{{cite web |title=President Draupadi Murmu delivers her maiden I-Day eve speech |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-draupadi-murmu-delivers-her-maiden-i-day-eve-speech-full-text-101660485967110.html |website=Hindustan Times |date=14 August 2022 |access-date=14 August 2026}}</ref> 9 सितंबर 2022 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान]] का वर्चुअल रूप से शुभारंभ किया। इस अभियान का उद्देश्य टीबी के उपचाराधीन लोगों को सामुदायिक सहयोग उपलब्ध कराना और देश में टीबी उन्मूलन की दिशा में प्रगति को तेज करना था। राष्ट्रपति ने इसे जन आंदोलन बनाने तथा टीबी के प्रति जागरूकता और इससे जुड़े कलंक को दूर करने पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India launches Pradhan Mantri TB Mukt Bharat Abhiyaan |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1858024 |website=Press Information Bureau |date=9 September 2022 |access-date=14 August 2026}}</ref> उसी वर्ष उन्होंने [[मैसूर दशहरा]] के दस दिवसीय राज्य उत्सव का उद्घाटन किया। वे इस उत्सव का उद्घाटन करने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति बनीं।<ref>{{cite web |title=President Draupadi Murmu to open Mysuru Dasara this year: CM Bommai |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/president-draupadi-murmu-to-open-mysuru-dasara-this-year-cm-bommai-122091001005_1.html |website=Business Standard |date=10 September 2022 |access-date=14 August 2026}}</ref> अपने राष्ट्रपति कार्यकाल के प्रारंभिक महीनों में उन्होंने [[असम]], [[मिज़ोरम]], [[नागालैंड]] और [[सिक्किम]] सहित पूर्वोत्तर राज्यों का दौरा किया तथा विभिन्न विकास परियोजनाओं और कार्यक्रमों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President Droupadi Murmu to visit three NE states from November 2 to 5; here is her itinerary |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-to-visit-three-ne-states-from-november-2-to-5-here-is-her-itinerary-15073741.htm |website=CNBC TV18 |date=2 November 2022 |access-date=14 August 2026}}</ref> नवंबर 2022 में उन्होंने राष्ट्रपति के रूप में अपने गृह राज्य [[ओडिशा]] की पहली यात्रा की। इस दौरान उन्होंने अपने पूर्व महाविद्यालय का दौरा किया और [[जगन्नाथ मंदिर, पुरी|पुरी जगन्नाथ मंदिर]] में दर्शन करने के लिए लगभग दो किलोमीटर पैदल यात्रा की।<ref>{{cite news |last=Barik |first=Satyasundar |title=In maiden visit to Odisha as President, Droupadi Murmu walks 2 km to Puri Jagannath temple |url=https://www.thehindu.com/news/national/in-maiden-visit-to-odisha-as-president-droupadi-murmu-walks-2-km-to-puri-jagannath-temple/article66119933.ece |work=The Hindu |date=10 November 2022 |access-date=14 August 2026}}</ref> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan.jpg|thumb|राष्ट्रपति भवन में अमृत उद्यान के उद्घाटन के अवसर पर राष्ट्रपति मुर्मू]] अप्रैल 2023 में राष्ट्रपति मुर्मू ने [[तेजपुर वायुसेना स्टेशन]] से [[सुखोई एसयू-30 एमकेआई]] लड़ाकू विमान में उड़ान भरी। इसके साथ वे लड़ाकू विमान में उड़ान भरने वाली भारत की तीसरी राष्ट्रपति बनीं। उन्होंने लगभग 30 मिनट तक उड़ान भरी और [[ब्रह्मपुत्र]] तथा तेजपुर घाटी के ऊपर से उड़ान के साथ हिमालय की पर्वतमालाओं का भी अवलोकन किया।<ref>{{cite news |title=Murmu becomes third President to fly a sortie on a Sukhoi fighter jet |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-murmu-takes-sortie-in-su-30mki-at-tezpur/article66713258.ece |work=The Hindu |date=8 April 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President Droupadi Murmu takes maiden sortie in Sukhoi 30 MKI fighter jet |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-takes-maiden-sortie-in-sukhoi-30-mki-tezpur-air-force-station-16359541.htm |website=CNBC TV18 |date=8 April 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref> [[File:The President of India, Droupadi Murmu takes a historic sortie in a Sukhoi 30 MKI fighter aircraft at the Tezpur Air Force Station.jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू तेजपुर वायुसेना स्टेशन पर सुखोई-30 एमकेआई लड़ाकू विमान में उड़ान भरते हुए]] मई 2023 में [[नया संसद भवन, नई दिल्ली|नए संसद भवन]] के उद्घाटन को लेकर राजनीतिक विवाद उत्पन्न हुआ। विपक्षी दलों ने राष्ट्रपति को उद्घाटन समारोह में आमंत्रित नहीं किए जाने पर आपत्ति जताई और समारोह का बहिष्कार किया। बाद में राष्ट्रपति मुर्मू ने कहा कि प्रधानमंत्री संसद के विश्वास का प्रतीक हैं और उन्होंने नए संसद भवन के उद्घाटन पर प्रसन्नता व्यक्त की।<ref>{{cite web |title='Matter of pride': President Murmu welcomes inauguration of new Parliament building by PM Modi |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-murmu-on-inauguration-of-new-parliament-building-101685264026622.html |website=Hindustan Times |date=28 May 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PM symbol of House trust, deeply satisfied he inaugurated it: President |url=https://indianexpress.com/article/india/pm-symbol-of-house-trust-deeply-satisfied-he-inaugurated-it-president-8634007/ |website=The Indian Express |date=29 May 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref> 13 सितंबर 2023 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गुजरात विधानसभा]] में [[राष्ट्रीय ई-विधान एप्लिकेशन]] (NeVA) का शुभारंभ किया। यह परियोजना विधानसभाओं को डिजिटल और कागजरहित बनाने तथा विधायी कार्यों में पारदर्शिता और दक्षता बढ़ाने के उद्देश्य से शुरू की गई थी।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu launches Gujarat Assembly’s digital project |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/president-droupadi-murmu-launches-gujarat-assemblys-digital-project/article67304011.ece |work=The Hindu |date=13 September 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Gujarat Legislative Assembly; Inaugurates the National e-Vidhan Application (NeVA) |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1956865 |website=Press Information Bureau |date=13 September 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref> 26 नवंबर 2023 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] समारोह के उद्घाटन अवसर पर संबोधन दिया। उन्होंने संविधान में निहित न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुत्व के मूल्यों को रेखांकित किया। उन्होंने न्यायपालिका में अधिक विविध प्रतिनिधित्व की आवश्यकता पर बल दिया और प्रतिभाशाली युवाओं को न्यायिक सेवा में लाने के लिए [[अखिल भारतीय न्यायिक सेवा]] के गठन का सुझाव दिया। उन्होंने न्याय तक सभी नागरिकों की पहुँच, निःशुल्क कानूनी सहायता और भारतीय भाषाओं में न्यायिक निर्णयों की उपलब्धता के महत्व पर भी जोर दिया।<ref>{{cite web |title=Address by the Hon’ble President of India, Smt Droupadi Murmu on the occasion of inauguration of Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/speeches/address-honble-president-india-smt-droupadi-murmu-occasion-inauguration-constitution-day |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=14 August 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_performed_Darshan_and_Aarti_at_Shri_Ram_Temple,_Ayodhya,_in_Uttar_Pradesh_on_May_01,_2024.jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू अयोध्या में श्री राम मंदिर में दर्शन एवं आरती करते हुए]] जनवरी 2024 में [[राम मंदिर, अयोध्या|अयोध्या में राम मंदिर]] के [[प्राण प्रतिष्ठा]] समारोह की पूर्व संध्या पर राष्ट्रपति मुर्मू ने प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] को पत्र लिखकर समारोह को भारत की आध्यात्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं की अभिव्यक्ति बताया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu writes to PM Modi on eve of Ram Temple consecration |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-writes-to-pm-modi-on-eve-of-ram-temple-consecration-says-it-is-an-uninhibited-expression-of-the-eternal-soul-of-india/article67762888.ece |work=The Hindu |date=21 January 2024 |access-date=14 August 2026}}</ref> 1 मई 2024 को राष्ट्रपति मुर्मू ने अयोध्या की अपनी पहली आधिकारिक यात्रा की। उन्होंने [[सरयू]] घाट पर आरती की तथा [[हनुमान गढ़ी]] और श्री राम जन्मभूमि मंदिर में दर्शन किए।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Ayodhya; has darshan at Shri Hanuman Garhi Temple and Prabhu Shri Ram Mandir |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visits-ayodhya-has-darshan-shri-hanuman-garhi-temple-and-prabhu-shri |publisher=President's Secretariat |date=1 May 2024 |access-date=14 August 2026}}</ref> 29 फरवरी 2024 को राष्ट्रपति मुर्मू ने राष्ट्रीय पर्यावरण सम्मेलन के उद्घाटन सत्र को संबोधित किया। उन्होंने पर्यावरण संरक्षण, टिकाऊ पारिस्थितिकी तंत्र और जलवायु परिवर्तन से निपटने के लिए वैश्विक सहयोग की आवश्यकता पर बल दिया तथा [[LiFE]] (पर्यावरण के लिए जीवनशैली) मिशन के महत्व को रेखांकित किया।<ref>{{cite web |title=President of India Inaugurates National Conference on Environment |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-inaugurates-national-conference-environment-2025 |website=President of India |date=29 February 2024 |access-date=14 August 2026}}</ref> [[अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस]] 2024 के अवसर पर राष्ट्रपति मुर्मू ने महिलाओं के लिए समान अवसरों की आवश्यकता पर बल दिया। उन्होंने प्रौद्योगिकी, उद्यमिता और समाज के अन्य क्षेत्रों में महिलाओं की भागीदारी बढ़ाने तथा लैंगिक समानता को सुनिश्चित करने का आह्वान किया।<ref>{{cite web |title=President of India's message on the eve of International Women's Day |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-indias-message-eve-international-womens-day-0 |website=President of India |date=7 March 2024 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India graces International Women's Day celebrations in New Delhi |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-international-womens-day-celebrations-new-delhi |website=President of India |date=8 March 2024 |access-date=14 August 2026}}</ref> [[File:The_President,_Smt_Droupadi_Murmu_with_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_the_Prime_Minister_of_India,_Shri_Narendra_Modi_during_Joint_Session_of_Parliament,_in_New_Delhi_on_June_27,2024(1).jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति [[जगदीप धनखड़]] और प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] के साथ संसद के संयुक्त सत्र के दौरान]] अगस्त 2024 में [[2024 कोलकाता बलात्कार और हत्या मामला|कोलकाता बलात्कार एवं हत्या मामले]] पर प्रतिक्रिया व्यक्त करते हुए राष्ट्रपति मुर्मू ने महिलाओं के विरुद्ध लगातार हो रहे अपराधों पर चिंता व्यक्त की और कहा कि “अब बहुत हो चुका है”। उन्होंने महिलाओं के विरुद्ध हिंसा और अपराध की निंदा की तथा समाज से इसके विरुद्ध आवाज उठाने का आह्वान किया।<ref>{{cite web |title='Enough is Enough': President Droupadi Murmu says Kolkata rape-murder has left the nation shocked |url=https://www.businesstoday.in/india/story/enough-is-enough-president-droupadi-murmu-says-kolkata-rape-murder-has-left-the-nation-shocked-443388-2024-08-28 |website=Business Today |date=28 August 2024 |access-date=14 August 2026}}</ref> == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} <gallery mode="packed" heights="260px"> File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu visited the historic remains of Nalanda Mahavihara, UNESCO World Heritage Site at Nalanda, in Bihar on March 3.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा बिहार स्थित नालंदा महाविहार (यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल) का दौरा File:The President of India, Smt Droupadi Murmu graced the opening of Rashtrapati Tapovan and Rashtrapati Niketan at Dehradun, in Uttarakhand June 20, 2025.jpg|उत्तराखंड के देहरादून में राष्ट्रपति तपोवन और राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Draupadi Murmu at State Banquet in New Zealand.jpg|न्यूज़ीलैंड में आयोजित राजकीय भोज के दौरान राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Alia Bhatt National Award for Gangubai Kathiyawadi.jpg|फिल्म ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार समारोह में अभिनेत्री आलिया भट्ट File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with President Of Bharat Smt. Droupadi Murmu At The Vijaya Dashami Celebration At The Red Fort.jpg|लाल किले पर विजयदशमी समारोह में रावण दहन करते हुए राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू और प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी File:21.02.2026 - Cerimônia oficial de boas-vindas (55107732000).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू चश्मा पहने हुए ब्राज़ील के राष्ट्रपति का औपचारिक स्वागत करते हुए File:The President, Smt. Droupadi Murmu inspecting the Guard of Honour after the swearing-in ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on July 25, 2022.jpg|शपथ ग्रहण के बाद राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में गार्ड ऑफ ऑनर का निरीक्षण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Draupadi Murmu arrives at INS Dega to attend the Navy Day 2022 celebrations.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू INS डेका पहुँचकर नौसेना दिवस 2022 समारोह में भाग लेने के लिए आगमन करती हुई File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on January 29, 2023 (4).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में अमृत उद्यान के उद्घाटन का शुभारंभ File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, accorded a ceremonial welcome to the President of the Russian Federation, Mr. Vladimir Putin, at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on December 05, 2025.jpg|राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में रूस के राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन का औपचारिक स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Droupadi Murmu giving customary Curd and Sugar to Finance Minister Nirmala Sitharaman before presenting the Union budget 2025.jpg|केंद्रीय बजट 2025 प्रस्तुत करने से पहले वित्त मंत्री निर्मला सीतारमण को पारंपरिक दही-चीनी प्रदान करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President of India, Smt Droupadi Murmu performed Darshan and Pooja at Shri Hanuman Garhi Temple, Ayodhya on May 01, 2024.jpg|अयोध्या के श्री हनुमानगढ़ी मंदिर में दर्शन एवं पूजा-अर्चना करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh.jpg|अयोध्या में श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में श्रीराम यंत्र स्थापना के अवसर पर दर्शन और आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh on March 19, 2026.jpg|अयोध्या स्थित श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में दर्शन एवं आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू </gallery> == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून (उत्तराखंड) में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|भारत के प्रथम एवं एकमात्र भारतीय गवर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_president_of_Timor-Leste,_Mr_Jose_Ramos-Horta_conferred_the_Grand-Collar_of_the_Order_of_Timor-Leste,_the_country%27s_highest_civilian_award,_upon_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu.jpg|तिमोर-लेस्ते के राष्ट्रपति जोस रामोस-होर्ता द्वारा भारत की राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू को “ग्रैंड-कॉलर ऑफ द ऑर्डर ऑफ तिमोर-लेस्ते”, देश का सर्वोच्च नागरिक सम्मान, प्रदान किया गया। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_PM_attend_Constitution_Day_2024_celebrations_at_Central_Hall,_in_Parliament_House,_New_Delhi_on_November_26,_2024_(1).jpg|संसद भवन के सेंट्रल हॉल में संविधान दिवस 2024 समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति जगदीप धनखड़ एवं प्रधानमंत्री की उपस्थिति। File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन अवसर पर राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|चक्रवर्ती राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_participates_in_the_annual_Rath_Yatra_festival_in_Puri,_Odisha_on_July_07,_2024_(2).jpg|पुरी (ओडिशा) में वार्षिक रथ यात्रा में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_and_Prime_Minister_Narendra_Modi_welcoming_the_President_of_Egypt_Abdel_Fatteh_el-Sisi_for_gala_dinner_at_Bharat_Mandapam,_in_Pragati_Maidan,_New_Delhi_on_September_09,_2023.jpg|भारत मंडपम में G20 गाला डिनर के अवसर पर विदेशी राष्ट्राध्यक्षों का स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। </gallery> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] n3gs333io462n7vt1kthxytdanat3r5 6598817 6598815 2026-08-14T07:11:04Z Bhartiyanaagrik 929055 /* राष्ट्रपति पद (2022–वर्तमान) */ 6598817 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति पद (2022–वर्तमान) == {{मुख्य|द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपतित्व}} [[File:Chief Justice N.V. Ramana administering the oath of the office of the President of India to Droupadi Murmu.jpg|thumb|[[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] राष्ट्रपति-निर्वाचित द्रौपदी मुर्मू को भारत के राष्ट्रपति पद की शपथ दिलाते हुए]] 25 जुलाई 2022 को द्रौपदी मुर्मू ने भारत की 15वीं राष्ट्रपति के रूप में पद एवं गोपनीयता की शपथ ली। उन्हें भारत के 48वें [[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] ने [[राष्ट्रपति भवन]] में शपथ दिलाई। इस अवसर पर पूर्व राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमंत्री तथा अन्य गणमान्य व्यक्ति उपस्थित थे।<ref>{{Cite news |title=Droupadi Murmu takes oath as 15th President of India |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/droupadi-murmu-takes-oath-as-15th-president-of-india/articleshow/93101569.cms |access-date=7 December 2022}}</ref> वह भारत के नामित जनजातीय समुदायों से राष्ट्रपति पद पर निर्वाचित होने वाली पहली व्यक्ति हैं।<ref>{{cite news |title=Will Droupadi Murmu Remain a BJP Electoral Ploy or Help Unseen Adivasis Be Seen at Last? |url=https://thewire.in/politics/droupadi-murmu-bjp-adivasis-president |access-date=22 July 2022 |work=The Wire |date=22 July 2022}}</ref><ref name="Express 5 things">{{cite news |title=Explained: 5 things to know about Droupadi Murmu, President of India |url=https://indianexpress.com/article/explained/droupadi-murmu-president-of-india-five-things-8044065/ |access-date=22 July 2022 |work=The Indian Express |date=22 July 2022}}</ref> वह स्वतंत्रता के बाद जन्म लेने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति तथा निर्वाचित होने के समय सबसे कम आयु की राष्ट्रपति थीं।<ref>{{cite news |title=In Droupadi Murmu, India gets its youngest and first president to be born after Independence |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/jul/21/in-droupadi-murmu-india-gets-its-youngest-and-first-president-to-be-born-after-independence-2479151.html |access-date=25 July 2022 |work=The New Indian Express |date=21 July 2022}}</ref> वह [[प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की दूसरी महिला राष्ट्रपति हैं।<ref name="MSNfirst2"/> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu addressing the Nation on the eve of 76th Independence Day, in New Delhi on August 14, 2022.jpg|thumb|राष्ट्रपति मुर्मू अगस्त 2022 में स्वतंत्रता दिवस की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित करते हुए]] 14 अगस्त 2022 को मुर्मू ने राष्ट्रपति के रूप में पहली बार राष्ट्र को संबोधित किया। यह संबोधन [[भारत का स्वतंत्रता दिवस|75वें स्वतंत्रता दिवस]] की पूर्व संध्या पर प्रसारित हुआ।<ref>{{Cite web |date=14 August 2022 |title=President Draupadi Murmu delivers her maiden I-Day eve speech |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-draupadi-murmu-delivers-her-maiden-i-day-eve-speech-full-text-101660485967110.html |access-date=16 August 2022 |website=Hindustan Times}}</ref> सितंबर 2022 में उन्होंने [[प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान]] का शुभारंभ किया, जिसका उद्देश्य देश से [[क्षय रोग]] को समाप्त करने में जनभागीदारी को बढ़ावा देना था।<ref>{{Cite web |title=President of India launches Pradhan Mantri TB Mukt Bharat Abhiyaan |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1858024 |access-date=12 September 2022 |website=Press Information Bureau}}</ref> उसी वर्ष वह [[मैसूर दशहरा]] का उद्घाटन करने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति बनीं।<ref>{{Cite web |agency=Press Trust of India |date=10 September 2022 |title=President Draupadi Murmu to open Mysuru Dasara this year |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/president-draupadi-murmu-to-open-mysuru-dasara-this-year-cm-bommai-122091001005_1.html |access-date=12 September 2022 |website=Business Standard}}</ref> राष्ट्रपति पद के शुरुआती महीनों में उन्होंने [[असम]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] और [[सिक्किम]] सहित पूर्वोत्तर राज्यों का दौरा किया तथा विभिन्न विकास परियोजनाओं से संबंधित कार्यक्रमों में भाग लिया।<ref>{{Cite web |date=2 November 2022 |title=President Droupadi Murmu to visit three NE states from November 2 to 5 |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-to-visit-three-ne-states-from-november-2-to-5-here-is-her-itinerary-15073741.htm |access-date=16 November 2022 |website=CNBC TV18}}</ref> नवंबर 2022 में उन्होंने राष्ट्रपति बनने के बाद पहली बार अपने गृह राज्य [[ओडिशा]] का दौरा किया। इस दौरान उन्होंने अपने पुराने शिक्षण संस्थान का दौरा किया और [[जगन्नाथ मंदिर, पुरी|पुरी जगन्नाथ मंदिर]] में दर्शन के लिए लगभग दो किलोमीटर पैदल यात्रा की।<ref>{{Cite news |last=Barik |first=Satyasundar |date=10 November 2022 |title=In maiden visit to Odisha as President, Droupadi Murmu walks 2 km to Puri Jagannath temple |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/in-maiden-visit-to-odisha-as-president-droupadi-murmu-walks-2-km-to-puri-jagannath-temple/article66119933.ece |access-date=16 November 2022}}</ref> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan.jpg|thumb|राष्ट्रपति मुर्मू राष्ट्रपति भवन में]] अप्रैल 2023 में उन्होंने [[सुखोई एसयू-30एमकेआई]] लड़ाकू विमान में [[तेजपुर वायु सेना स्टेशन]] से ऐतिहासिक उड़ान भरी। इसके साथ वह लड़ाकू विमान में उड़ान भरने वाली भारत की तीसरी राष्ट्रपति बनीं। उड़ान के दौरान उन्होंने लगभग 30 मिनट तक ब्रह्मपुत्र तथा तेजपुर घाटी और हिमालयी क्षेत्र का हवाई अवलोकन किया।<ref>{{Cite news |date=8 April 2023 |title=Murmu becomes third President to fly a sortie on a Sukhoi fighter jet |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-murmu-takes-sortie-in-su-30mki-at-tezpur/article66713258.ece |access-date=25 May 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 April 2023 |title=President Droupadi Murmu takes maiden sortie in Sukhoi 30 MKI fighter jet |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-takes-maiden-sortie-in-sukhoi-30-mki-tezpur-air-force-station-16359541.htm |access-date=25 May 2023 |website=CNBC TV18}}</ref> [[File:The President of India, Droupadi Murmu takes a historic sortie in a Sukhoi 30 MKI fighter aircraft at the Tezpur Air Force Station.jpg|thumb|280px|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू तेजपुर वायु सेना स्टेशन पर सुखोई एसयू-30एमकेआई लड़ाकू विमान में उड़ान भरते हुए]] मई 2023 में [[नया संसद भवन, नई दिल्ली|नए संसद भवन]] के उद्घाटन को लेकर राजनीतिक विवाद हुआ। विपक्षी दलों ने मांग की कि संवैधानिक प्रमुख होने के नाते इसका उद्घाटन राष्ट्रपति द्वारा किया जाना चाहिए और उन्होंने उद्घाटन समारोह का बहिष्कार किया। बाद में राष्ट्रपति मुर्मू ने कहा कि प्रधानमंत्री संसद के विश्वास का प्रतीक हैं और उन्होंने संसद भवन के उद्घाटन पर प्रसन्नता व्यक्त की।<ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title='Matter of pride': President Murmu welcomes inauguration of new Parliament building by PM Modi |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-murmu-on-inauguration-of-new-parliament-building-101685264026622.html |access-date=30 May 2023 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=PM symbol of House trust, deeply satisfied he inaugurated it: President |url=https://indianexpress.com/article/india/pm-symbol-of-house-trust-deeply-satisfied-he-inaugurated-it-president-8634007/ |access-date=30 May 2023 |website=The Indian Express}}</ref> 13 सितंबर 2023 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गुजरात विधान सभा]] में [[राष्ट्रीय ई-विधान एप्लीकेशन]] (NeVA) का उद्घाटन किया। यह "एक राष्ट्र, एक एप्लीकेशन" पहल के अंतर्गत विधानसभाओं को कागजरहित और डिजिटल बनाने की दिशा में एक परियोजना है।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu launches Gujarat Assembly’s digital project |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/president-droupadi-murmu-launches-gujarat-assemblys-digital-project/article67304011.ece |work=The Hindu |date=13 September 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Gujarat Legislative Assembly; Inaugurates the National e-Vidhan Application (NeVA) |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1956865 |website=Press Information Bureau |date=13 September 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref> नवंबर 2023 में उन्होंने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] समारोह में भाग लिया। अपने संबोधन में उन्होंने संवैधानिक मूल्यों, मौलिक कर्तव्यों और लोकतांत्रिक संस्थाओं के महत्व पर बल दिया तथा न्यायपालिका में विविध प्रतिनिधित्व के लिए अखिल भारतीय न्यायिक सेवा की आवश्यकता का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=President of India graces Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebrations-organised-supreme-court-india |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Address by the Hon'ble President on the occasion of Constitution Day |url=https://presidentofindia.nic.in/speeches/address-honble-president-india-smt-droupadi-murmu-occasion-inauguration-constitution-day |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_performed_Darshan_and_Aarti_at_Shri_Ram_Temple,_Ayodhya,_in_Uttar_Pradesh_on_May_01,_2024.jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू मई 2024 में अयोध्या स्थित श्री राम मंदिर में दर्शन और आरती करते हुए]] 21 जनवरी 2024 को [[राम मंदिर, अयोध्या|राम मंदिर]] की [[प्राण प्रतिष्ठा]] से पहले राष्ट्रपति मुर्मू ने प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] को पत्र लिखकर समारोह को भारत की शाश्वत आत्मा की अभिव्यक्ति बताया।<ref name="TheHindu_Letter">{{cite news |title=President Droupadi Murmu writes to PM Modi on eve of Ram Temple consecration |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-writes-to-pm-modi-on-eve-of-ram-temple-consecration-says-it-is-an-uninhibited-expression-of-the-eternal-soul-of-india/article67762888.ece |work=The Hindu |date=21 January 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> 1 मई 2024 को राष्ट्रपति ने पहली बार आधिकारिक रूप से [[अयोध्या]] का दौरा किया। उन्होंने [[सरयू]] घाट पर आरती की तथा [[हनुमान गढ़ी]] मंदिर और [[राम मंदिर, अयोध्या|श्री राम जन्मभूमि मंदिर]] में दर्शन किए।<ref name="PIB_Ayodhya">{{cite press release |title=President of India visits Ayodhya; has darshan at Shri Hanuman Garhi Temple and Prabhu Shri Ram Mandir |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visits-ayodhya-has-darshan-shri-hanuman-garhi-temple-and-prabhu-shri |publisher=President's Secretariat |date=1 May 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> 29 फरवरी 2024 को उन्होंने राष्ट्रीय पर्यावरण सम्मेलन के उद्घाटन सत्र को संबोधित किया और पर्यावरण संरक्षण, सतत विकास तथा जलवायु परिवर्तन से निपटने के लिए वैश्विक सहयोग पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India Inaugurates National Conference on Environment |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-inaugurates-national-conference-environment-2025 |website=President of India |date=29 February 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref> [[अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस]] 2024 के अवसर पर उन्होंने महिलाओं के लिए समान अवसरों की आवश्यकता पर बल दिया तथा तकनीक, उद्यमिता और अन्य क्षेत्रों में महिलाओं की भागीदारी बढ़ाने का आह्वान किया।<ref>{{cite web |title=President of India's message on the eve of International Women's Day |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-indias-message-eve-international-womens-day-0 |website=President of India |date=7 March 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India graces International Women's Day celebrations in New Delhi |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-international-womens-day-celebrations-new-delhi |website=President of India |date=8 March 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref> 2025 में राष्ट्रपति मुर्मू ने संविधान के 75 वर्ष पूरे होने तथा गणतंत्र की 75वीं वर्षगांठ से संबंधित राष्ट्रीय कार्यक्रमों में प्रमुख भूमिका निभाई। 25 जनवरी 2025 को उन्होंने [[गणतंत्र दिवस]] की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित किया और संविधान के मूल्यों, लोकतांत्रिक परंपराओं तथा देश की विकास यात्रा पर विचार व्यक्त किए।<ref>{{cite web |title=Address to the Nation by the Hon'ble President of India Smt. Droupadi Murmu on the eve of Republic Day 2025 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/rb_speech_english.pdf |website=President of India |date=25 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 31 जनवरी 2025 को उन्होंने संसद के दोनों सदनों की संयुक्त बैठक को संबोधित किया। अपने संबोधन में उन्होंने संविधान के 75 वर्ष पूरे होने, [[महाकुंभ 2025]] तथा भारत की विकास यात्रा का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=Address by the Hon'ble President of India to Parliament |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/sp31012025eng.pdf |website=President of India |date=31 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> जनवरी 2025 में उन्होंने [[मेघालय]] और [[ओडिशा]] का दौरा किया। मेघालय में उन्होंने [[ICAR]] के उत्तर-पूर्वी पर्वतीय क्षेत्र के अनुसंधान परिसर के स्वर्ण जयंती समारोह में तथा ओडिशा में 18वें [[प्रवासी भारतीय दिवस]] सम्मेलन के समापन सत्र में भाग लिया और प्रवासी भारतीय सम्मान पुरस्कार प्रदान किए।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Meghalaya and Odisha from January 9 to 10 |url=https://presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-meghalaya-and-odisha-january-9-10 |website=President of India |date=8 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> फरवरी 2025 में उन्होंने [[बिहार]], [[मध्य प्रदेश]] और [[गुजरात]] का दौरा किया। इस दौरान उन्होंने पटना मेडिकल कॉलेज के शताब्दी समारोह, विभिन्न शैक्षणिक संस्थानों के दीक्षांत समारोहों तथा [[स्टैच्यू ऑफ यूनिटी]] और [[धोलावीरा]] सहित विभिन्न स्थलों का दौरा किया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Bihar, Madhya Pradesh and Gujarat from February 25 to March 1 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-bihar-madhya-pradesh-and-gujarat-february-25-march-1 |website=President of India |date=24 February 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> मार्च 2025 में उन्होंने [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] और [[पंजाब]] का दौरा किया तथा विभिन्न विश्वविद्यालयों और [[एम्स]] के दीक्षांत समारोहों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Haryana, Chandigarh and Punjab from March 10 to 12 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-haryana-chandigarh-and-punjab-march-10-12 |website=President of India |date=9 March 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> अप्रैल और मई 2025 में राष्ट्रपति ने [[पद्म पुरस्कार]] 2025 प्रदान किए। 28 अप्रैल को आयोजित प्रथम नागरिक अलंकरण समारोह तथा 27 मई को आयोजित दूसरे समारोह में उन्होंने पद्म विभूषण, पद्म भूषण और पद्म श्री पुरस्कार प्रदान किए।<ref>{{cite web |title=President of India presents Padma Awards 2025 at the Civil Investiture Ceremony-I |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-presents-padma-awards-2025-civil-investiture-ceremony-i |website=President of India |date=28 April 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India presents Padma Awards 2025 at the Civil Investiture Ceremony-II |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-presents-padma-awards-2025-civil-investiture-ceremony-ii |website=President of India |date=27 May 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> जुलाई 2025 में उन्होंने [[ओडिशा]] का दौरा किया और [[एम्स भुवनेश्वर]] तथा [[रेवेनशॉ विश्वविद्यालय]] के दीक्षांत समारोहों में भाग लिया। उन्होंने कटक में आदिकवि [[सरला दास]] की जयंती समारोह में भी भाग लिया तथा कलिंग रत्न पुरस्कार प्रदान किया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Odisha from July 14 to 15 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-odisha-july-14-15 |website=President of India |date=13 July 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 जुलाई 2025 को राष्ट्रपति मुर्मू ने अपने कार्यकाल के तीन वर्ष पूरे किए। इस अवसर पर राष्ट्रपति भवन और राष्ट्रपति संपदाओं में कई नई पहल शुरू की गईं। इनमें राष्ट्रपति संपदा को दिव्यांगजन-अनुकूल बनाना, राष्ट्रपति भवन की वेबसाइटों को 22 भारतीय भाषाओं में उपलब्ध कराना, आगंतुक सुविधाओं का विस्तार, ई-उपहार के दूसरे संस्करण का शुभारंभ तथा राष्ट्रपति भवन को मार्च 2027 तक [[नेट ज़ीरो]] बनाने की पहल शामिल थीं।<ref>{{cite web |title=President Droupadi Murmu completes three years in office |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-droupadi-murmu-completes-three-years-office-launches-various-initiatives |website=President of India |date=25 July 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> सितंबर 2025 में राष्ट्रपति ने [[कर्नाटक]] और [[तमिलनाडु]] का दौरा किया तथा विभिन्न संस्थानों के स्थापना दिवस और दीक्षांत समारोहों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Karnataka and Tamil Nadu from September 1 to 3 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-karnataka-and-tamil-nadu-september-1-3 |website=President of India |date=31 August 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 सितंबर 2025 को उन्होंने [[वृंदावन]] और [[मथुरा]] का दौरा किया तथा [[बांके बिहारी मंदिर]], निधिवन, सुदामा कुटी, कुब्जा कृष्ण मंदिर और [[कृष्ण जन्मभूमि]] में दर्शन एवं पूजा की।<ref>{{cite web |title=भारत की राष्ट्रपति ने वृन्दावन का दौरा किया |url=https://www.presidentofindia.gov.in/hi/press_releases/president-india-visits-vrindavan |website=President of India |date=25 September 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 26 नवंबर 2025 को उन्होंने [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] के अवसर पर [[संविधान सदन]] में आयोजित समारोह में भाग लिया तथा संवैधानिक मूल्यों और लोकतांत्रिक व्यवस्था के महत्व पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India graces Constitution Day celebration at Samvidhan Sadan |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebration-samvidhan-sadan |website=President of India |date=26 November 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> इसी दिन उन्होंने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित संविधान दिवस समारोह में भी भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India graces the Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebrations-organised-supreme-court-india-0 |website=President of India |date=26 November 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> दिसंबर 2025 में उन्होंने [[गोवा]], [[कर्नाटक]] और [[झारखंड]] का दौरा किया। 28 दिसंबर को उन्होंने [[करवार]] बंदरगाह से भारतीय नौसेना की पनडुब्बी में समुद्री यात्रा की। झारखंड में उन्होंने [[ओल चिकी]] लिपि के शताब्दी समारोह तथा [[एनआईटी जमशेदपुर]] के दीक्षांत समारोह में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Goa, Karnataka and Jharkhand from December 27 to 30 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-goa-karnataka-and-jharkhand-december-27-30 |website=President of India |date=26 December 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 जनवरी 2026 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गणतंत्र दिवस]] की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित किया। अपने संबोधन में उन्होंने भारतीय संविधान, न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता के संवैधानिक आदर्शों तथा भारत की लोकतांत्रिक यात्रा का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=Address to the Nation by the Hon'ble President of India Smt. Droupadi Murmu on the eve of Republic Day 2026 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/speng.pdf |website=President of India |date=25 January 2026 |access-date=14 August 2026}}</ref> 28 जनवरी 2026 को उन्होंने संसद के दोनों सदनों की संयुक्त बैठक को संबोधित किया। उन्होंने [[वंदे मातरम्]] की 150वीं वर्षगांठ, [[गुरु तेग बहादुर]] के बलिदान की 350वीं वर्षगांठ, [[बिरसा मुंडा]] की 150वीं जयंती तथा [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] की 150वीं जयंती जैसे राष्ट्रीय स्मरणोत्सवों का उल्लेख किया और [[विकसित भारत]] के लक्ष्य पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=Address by t == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} <gallery mode="packed" heights="260px"> File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu visited the historic remains of Nalanda Mahavihara, UNESCO World Heritage Site at Nalanda, in Bihar on March 3.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा बिहार स्थित नालंदा महाविहार (यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल) का दौरा File:The President of India, Smt Droupadi Murmu graced the opening of Rashtrapati Tapovan and Rashtrapati Niketan at Dehradun, in Uttarakhand June 20, 2025.jpg|उत्तराखंड के देहरादून में राष्ट्रपति तपोवन और राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Draupadi Murmu at State Banquet in New Zealand.jpg|न्यूज़ीलैंड में आयोजित राजकीय भोज के दौरान राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Alia Bhatt National Award for Gangubai Kathiyawadi.jpg|फिल्म ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार समारोह में अभिनेत्री आलिया भट्ट File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with President Of Bharat Smt. Droupadi Murmu At The Vijaya Dashami Celebration At The Red Fort.jpg|लाल किले पर विजयदशमी समारोह में रावण दहन करते हुए राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू और प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी File:21.02.2026 - Cerimônia oficial de boas-vindas (55107732000).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू चश्मा पहने हुए ब्राज़ील के राष्ट्रपति का औपचारिक स्वागत करते हुए File:The President, Smt. Droupadi Murmu inspecting the Guard of Honour after the swearing-in ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on July 25, 2022.jpg|शपथ ग्रहण के बाद राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में गार्ड ऑफ ऑनर का निरीक्षण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Draupadi Murmu arrives at INS Dega to attend the Navy Day 2022 celebrations.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू INS डेका पहुँचकर नौसेना दिवस 2022 समारोह में भाग लेने के लिए आगमन करती हुई File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on January 29, 2023 (4).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में अमृत उद्यान के उद्घाटन का शुभारंभ File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, accorded a ceremonial welcome to the President of the Russian Federation, Mr. Vladimir Putin, at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on December 05, 2025.jpg|राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में रूस के राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन का औपचारिक स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Droupadi Murmu giving customary Curd and Sugar to Finance Minister Nirmala Sitharaman before presenting the Union budget 2025.jpg|केंद्रीय बजट 2025 प्रस्तुत करने से पहले वित्त मंत्री निर्मला सीतारमण को पारंपरिक दही-चीनी प्रदान करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President of India, Smt Droupadi Murmu performed Darshan and Pooja at Shri Hanuman Garhi Temple, Ayodhya on May 01, 2024.jpg|अयोध्या के श्री हनुमानगढ़ी मंदिर में दर्शन एवं पूजा-अर्चना करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh.jpg|अयोध्या में श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में श्रीराम यंत्र स्थापना के अवसर पर दर्शन और आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh on March 19, 2026.jpg|अयोध्या स्थित श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में दर्शन एवं आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू </gallery> == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून (उत्तराखंड) में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|भारत के प्रथम एवं एकमात्र भारतीय गवर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_president_of_Timor-Leste,_Mr_Jose_Ramos-Horta_conferred_the_Grand-Collar_of_the_Order_of_Timor-Leste,_the_country%27s_highest_civilian_award,_upon_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu.jpg|तिमोर-लेस्ते के राष्ट्रपति जोस रामोस-होर्ता द्वारा भारत की राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू को “ग्रैंड-कॉलर ऑफ द ऑर्डर ऑफ तिमोर-लेस्ते”, देश का सर्वोच्च नागरिक सम्मान, प्रदान किया गया। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_PM_attend_Constitution_Day_2024_celebrations_at_Central_Hall,_in_Parliament_House,_New_Delhi_on_November_26,_2024_(1).jpg|संसद भवन के सेंट्रल हॉल में संविधान दिवस 2024 समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति जगदीप धनखड़ एवं प्रधानमंत्री की उपस्थिति। File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन अवसर पर राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|चक्रवर्ती राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_participates_in_the_annual_Rath_Yatra_festival_in_Puri,_Odisha_on_July_07,_2024_(2).jpg|पुरी (ओडिशा) में वार्षिक रथ यात्रा में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_and_Prime_Minister_Narendra_Modi_welcoming_the_President_of_Egypt_Abdel_Fatteh_el-Sisi_for_gala_dinner_at_Bharat_Mandapam,_in_Pragati_Maidan,_New_Delhi_on_September_09,_2023.jpg|भारत मंडपम में G20 गाला डिनर के अवसर पर विदेशी राष्ट्राध्यक्षों का स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। </gallery> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] ioqth9hr4hlsiqy75kipgzkc1b4m8j4 6598818 6598817 2026-08-14T07:22:28Z Bhartiyanaagrik 929055 /* राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) */ 6598818 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President of India Droupadi Murmu official portrait (cropped).jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति पद (2022–वर्तमान) == {{मुख्य|द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपतित्व}} [[File:Chief Justice N.V. Ramana administering the oath of the office of the President of India to Droupadi Murmu.jpg|thumb|[[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] राष्ट्रपति-निर्वाचित द्रौपदी मुर्मू को भारत के राष्ट्रपति पद की शपथ दिलाते हुए]] 25 जुलाई 2022 को द्रौपदी मुर्मू ने भारत की 15वीं राष्ट्रपति के रूप में पद एवं गोपनीयता की शपथ ली। उन्हें भारत के 48वें [[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] ने [[राष्ट्रपति भवन]] में शपथ दिलाई। इस अवसर पर पूर्व राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमंत्री तथा अन्य गणमान्य व्यक्ति उपस्थित थे।<ref>{{Cite news |title=Droupadi Murmu takes oath as 15th President of India |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/droupadi-murmu-takes-oath-as-15th-president-of-india/articleshow/93101569.cms |access-date=7 December 2022}}</ref> वह भारत के नामित जनजातीय समुदायों से राष्ट्रपति पद पर निर्वाचित होने वाली पहली व्यक्ति हैं।<ref>{{cite news |title=Will Droupadi Murmu Remain a BJP Electoral Ploy or Help Unseen Adivasis Be Seen at Last? |url=https://thewire.in/politics/droupadi-murmu-bjp-adivasis-president |access-date=22 July 2022 |work=The Wire |date=22 July 2022}}</ref><ref name="Express 5 things">{{cite news |title=Explained: 5 things to know about Droupadi Murmu, President of India |url=https://indianexpress.com/article/explained/droupadi-murmu-president-of-india-five-things-8044065/ |access-date=22 July 2022 |work=The Indian Express |date=22 July 2022}}</ref> वह स्वतंत्रता के बाद जन्म लेने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति तथा निर्वाचित होने के समय सबसे कम आयु की राष्ट्रपति थीं।<ref>{{cite news |title=In Droupadi Murmu, India gets its youngest and first president to be born after Independence |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/jul/21/in-droupadi-murmu-india-gets-its-youngest-and-first-president-to-be-born-after-independence-2479151.html |access-date=25 July 2022 |work=The New Indian Express |date=21 July 2022}}</ref> वह [[प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की दूसरी महिला राष्ट्रपति हैं।<ref name="MSNfirst2"/> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu addressing the Nation on the eve of 76th Independence Day, in New Delhi on August 14, 2022.jpg|thumb|राष्ट्रपति मुर्मू अगस्त 2022 में स्वतंत्रता दिवस की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित करते हुए]] 14 अगस्त 2022 को मुर्मू ने राष्ट्रपति के रूप में पहली बार राष्ट्र को संबोधित किया। यह संबोधन [[भारत का स्वतंत्रता दिवस|75वें स्वतंत्रता दिवस]] की पूर्व संध्या पर प्रसारित हुआ।<ref>{{Cite web |date=14 August 2022 |title=President Draupadi Murmu delivers her maiden I-Day eve speech |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-draupadi-murmu-delivers-her-maiden-i-day-eve-speech-full-text-101660485967110.html |access-date=16 August 2022 |website=Hindustan Times}}</ref> सितंबर 2022 में उन्होंने [[प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान]] का शुभारंभ किया, जिसका उद्देश्य देश से [[क्षय रोग]] को समाप्त करने में जनभागीदारी को बढ़ावा देना था।<ref>{{Cite web |title=President of India launches Pradhan Mantri TB Mukt Bharat Abhiyaan |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1858024 |access-date=12 September 2022 |website=Press Information Bureau}}</ref> उसी वर्ष वह [[मैसूर दशहरा]] का उद्घाटन करने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति बनीं।<ref>{{Cite web |agency=Press Trust of India |date=10 September 2022 |title=President Draupadi Murmu to open Mysuru Dasara this year |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/president-draupadi-murmu-to-open-mysuru-dasara-this-year-cm-bommai-122091001005_1.html |access-date=12 September 2022 |website=Business Standard}}</ref> राष्ट्रपति पद के शुरुआती महीनों में उन्होंने [[असम]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] और [[सिक्किम]] सहित पूर्वोत्तर राज्यों का दौरा किया तथा विभिन्न विकास परियोजनाओं से संबंधित कार्यक्रमों में भाग लिया।<ref>{{Cite web |date=2 November 2022 |title=President Droupadi Murmu to visit three NE states from November 2 to 5 |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-to-visit-three-ne-states-from-november-2-to-5-here-is-her-itinerary-15073741.htm |access-date=16 November 2022 |website=CNBC TV18}}</ref> नवंबर 2022 में उन्होंने राष्ट्रपति बनने के बाद पहली बार अपने गृह राज्य [[ओडिशा]] का दौरा किया। इस दौरान उन्होंने अपने पुराने शिक्षण संस्थान का दौरा किया और [[जगन्नाथ मंदिर, पुरी|पुरी जगन्नाथ मंदिर]] में दर्शन के लिए लगभग दो किलोमीटर पैदल यात्रा की।<ref>{{Cite news |last=Barik |first=Satyasundar |date=10 November 2022 |title=In maiden visit to Odisha as President, Droupadi Murmu walks 2 km to Puri Jagannath temple |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/in-maiden-visit-to-odisha-as-president-droupadi-murmu-walks-2-km-to-puri-jagannath-temple/article66119933.ece |access-date=16 November 2022}}</ref> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan.jpg|thumb|राष्ट्रपति मुर्मू राष्ट्रपति भवन में]] अप्रैल 2023 में उन्होंने [[सुखोई एसयू-30एमकेआई]] लड़ाकू विमान में [[तेजपुर वायु सेना स्टेशन]] से ऐतिहासिक उड़ान भरी। इसके साथ वह लड़ाकू विमान में उड़ान भरने वाली भारत की तीसरी राष्ट्रपति बनीं। उड़ान के दौरान उन्होंने लगभग 30 मिनट तक ब्रह्मपुत्र तथा तेजपुर घाटी और हिमालयी क्षेत्र का हवाई अवलोकन किया।<ref>{{Cite news |date=8 April 2023 |title=Murmu becomes third President to fly a sortie on a Sukhoi fighter jet |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-murmu-takes-sortie-in-su-30mki-at-tezpur/article66713258.ece |access-date=25 May 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 April 2023 |title=President Droupadi Murmu takes maiden sortie in Sukhoi 30 MKI fighter jet |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-takes-maiden-sortie-in-sukhoi-30-mki-tezpur-air-force-station-16359541.htm |access-date=25 May 2023 |website=CNBC TV18}}</ref> [[File:The President of India, Droupadi Murmu takes a historic sortie in a Sukhoi 30 MKI fighter aircraft at the Tezpur Air Force Station.jpg|thumb|280px|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू तेजपुर वायु सेना स्टेशन पर सुखोई एसयू-30एमकेआई लड़ाकू विमान में उड़ान भरते हुए]] मई 2023 में [[नया संसद भवन, नई दिल्ली|नए संसद भवन]] के उद्घाटन को लेकर राजनीतिक विवाद हुआ। विपक्षी दलों ने मांग की कि संवैधानिक प्रमुख होने के नाते इसका उद्घाटन राष्ट्रपति द्वारा किया जाना चाहिए और उन्होंने उद्घाटन समारोह का बहिष्कार किया। बाद में राष्ट्रपति मुर्मू ने कहा कि प्रधानमंत्री संसद के विश्वास का प्रतीक हैं और उन्होंने संसद भवन के उद्घाटन पर प्रसन्नता व्यक्त की।<ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title='Matter of pride': President Murmu welcomes inauguration of new Parliament building by PM Modi |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-murmu-on-inauguration-of-new-parliament-building-101685264026622.html |access-date=30 May 2023 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=PM symbol of House trust, deeply satisfied he inaugurated it: President |url=https://indianexpress.com/article/india/pm-symbol-of-house-trust-deeply-satisfied-he-inaugurated-it-president-8634007/ |access-date=30 May 2023 |website=The Indian Express}}</ref> 13 सितंबर 2023 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गुजरात विधान सभा]] में [[राष्ट्रीय ई-विधान एप्लीकेशन]] (NeVA) का उद्घाटन किया। यह "एक राष्ट्र, एक एप्लीकेशन" पहल के अंतर्गत विधानसभाओं को कागजरहित और डिजिटल बनाने की दिशा में एक परियोजना है।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu launches Gujarat Assembly’s digital project |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/president-droupadi-murmu-launches-gujarat-assemblys-digital-project/article67304011.ece |work=The Hindu |date=13 September 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Gujarat Legislative Assembly; Inaugurates the National e-Vidhan Application (NeVA) |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1956865 |website=Press Information Bureau |date=13 September 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref> नवंबर 2023 में उन्होंने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] समारोह में भाग लिया। अपने संबोधन में उन्होंने संवैधानिक मूल्यों, मौलिक कर्तव्यों और लोकतांत्रिक संस्थाओं के महत्व पर बल दिया तथा न्यायपालिका में विविध प्रतिनिधित्व के लिए अखिल भारतीय न्यायिक सेवा की आवश्यकता का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=President of India graces Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebrations-organised-supreme-court-india |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Address by the Hon'ble President on the occasion of Constitution Day |url=https://presidentofindia.nic.in/speeches/address-honble-president-india-smt-droupadi-murmu-occasion-inauguration-constitution-day |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_performed_Darshan_and_Aarti_at_Shri_Ram_Temple,_Ayodhya,_in_Uttar_Pradesh_on_May_01,_2024.jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू मई 2024 में अयोध्या स्थित श्री राम मंदिर में दर्शन और आरती करते हुए]] 21 जनवरी 2024 को [[राम मंदिर, अयोध्या|राम मंदिर]] की [[प्राण प्रतिष्ठा]] से पहले राष्ट्रपति मुर्मू ने प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] को पत्र लिखकर समारोह को भारत की शाश्वत आत्मा की अभिव्यक्ति बताया।<ref name="TheHindu_Letter">{{cite news |title=President Droupadi Murmu writes to PM Modi on eve of Ram Temple consecration |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-writes-to-pm-modi-on-eve-of-ram-temple-consecration-says-it-is-an-uninhibited-expression-of-the-eternal-soul-of-india/article67762888.ece |work=The Hindu |date=21 January 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> 1 मई 2024 को राष्ट्रपति ने पहली बार आधिकारिक रूप से [[अयोध्या]] का दौरा किया। उन्होंने [[सरयू]] घाट पर आरती की तथा [[हनुमान गढ़ी]] मंदिर और [[राम मंदिर, अयोध्या|श्री राम जन्मभूमि मंदिर]] में दर्शन किए।<ref name="PIB_Ayodhya">{{cite press release |title=President of India visits Ayodhya; has darshan at Shri Hanuman Garhi Temple and Prabhu Shri Ram Mandir |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visits-ayodhya-has-darshan-shri-hanuman-garhi-temple-and-prabhu-shri |publisher=President's Secretariat |date=1 May 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> 29 फरवरी 2024 को उन्होंने राष्ट्रीय पर्यावरण सम्मेलन के उद्घाटन सत्र को संबोधित किया और पर्यावरण संरक्षण, सतत विकास तथा जलवायु परिवर्तन से निपटने के लिए वैश्विक सहयोग पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India Inaugurates National Conference on Environment |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-inaugurates-national-conference-environment-2025 |website=President of India |date=29 February 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref> [[अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस]] 2024 के अवसर पर उन्होंने महिलाओं के लिए समान अवसरों की आवश्यकता पर बल दिया तथा तकनीक, उद्यमिता और अन्य क्षेत्रों में महिलाओं की भागीदारी बढ़ाने का आह्वान किया।<ref>{{cite web |title=President of India's message on the eve of International Women's Day |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-indias-message-eve-international-womens-day-0 |website=President of India |date=7 March 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India graces International Women's Day celebrations in New Delhi |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-international-womens-day-celebrations-new-delhi |website=President of India |date=8 March 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref> 2025 में राष्ट्रपति मुर्मू ने संविधान के 75 वर्ष पूरे होने तथा गणतंत्र की 75वीं वर्षगांठ से संबंधित राष्ट्रीय कार्यक्रमों में प्रमुख भूमिका निभाई। 25 जनवरी 2025 को उन्होंने [[गणतंत्र दिवस]] की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित किया और संविधान के मूल्यों, लोकतांत्रिक परंपराओं तथा देश की विकास यात्रा पर विचार व्यक्त किए।<ref>{{cite web |title=Address to the Nation by the Hon'ble President of India Smt. Droupadi Murmu on the eve of Republic Day 2025 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/rb_speech_english.pdf |website=President of India |date=25 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 31 जनवरी 2025 को उन्होंने संसद के दोनों सदनों की संयुक्त बैठक को संबोधित किया। अपने संबोधन में उन्होंने संविधान के 75 वर्ष पूरे होने, [[महाकुंभ 2025]] तथा भारत की विकास यात्रा का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=Address by the Hon'ble President of India to Parliament |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/sp31012025eng.pdf |website=President of India |date=31 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> जनवरी 2025 में उन्होंने [[मेघालय]] और [[ओडिशा]] का दौरा किया। मेघालय में उन्होंने [[ICAR]] के उत्तर-पूर्वी पर्वतीय क्षेत्र के अनुसंधान परिसर के स्वर्ण जयंती समारोह में तथा ओडिशा में 18वें [[प्रवासी भारतीय दिवस]] सम्मेलन के समापन सत्र में भाग लिया और प्रवासी भारतीय सम्मान पुरस्कार प्रदान किए।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Meghalaya and Odisha from January 9 to 10 |url=https://presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-meghalaya-and-odisha-january-9-10 |website=President of India |date=8 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> फरवरी 2025 में उन्होंने [[बिहार]], [[मध्य प्रदेश]] और [[गुजरात]] का दौरा किया। इस दौरान उन्होंने पटना मेडिकल कॉलेज के शताब्दी समारोह, विभिन्न शैक्षणिक संस्थानों के दीक्षांत समारोहों तथा [[स्टैच्यू ऑफ यूनिटी]] और [[धोलावीरा]] सहित विभिन्न स्थलों का दौरा किया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Bihar, Madhya Pradesh and Gujarat from February 25 to March 1 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-bihar-madhya-pradesh-and-gujarat-february-25-march-1 |website=President of India |date=24 February 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> मार्च 2025 में उन्होंने [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] और [[पंजाब]] का दौरा किया तथा विभिन्न विश्वविद्यालयों और [[एम्स]] के दीक्षांत समारोहों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Haryana, Chandigarh and Punjab from March 10 to 12 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-haryana-chandigarh-and-punjab-march-10-12 |website=President of India |date=9 March 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> अप्रैल और मई 2025 में राष्ट्रपति ने [[पद्म पुरस्कार]] 2025 प्रदान किए। 28 अप्रैल को आयोजित प्रथम नागरिक अलंकरण समारोह तथा 27 मई को आयोजित दूसरे समारोह में उन्होंने पद्म विभूषण, पद्म भूषण और पद्म श्री पुरस्कार प्रदान किए।<ref>{{cite web |title=President of India presents Padma Awards 2025 at the Civil Investiture Ceremony-I |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-presents-padma-awards-2025-civil-investiture-ceremony-i |website=President of India |date=28 April 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India presents Padma Awards 2025 at the Civil Investiture Ceremony-II |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-presents-padma-awards-2025-civil-investiture-ceremony-ii |website=President of India |date=27 May 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> जुलाई 2025 में उन्होंने [[ओडिशा]] का दौरा किया और [[एम्स भुवनेश्वर]] तथा [[रेवेनशॉ विश्वविद्यालय]] के दीक्षांत समारोहों में भाग लिया। उन्होंने कटक में आदिकवि [[सरला दास]] की जयंती समारोह में भी भाग लिया तथा कलिंग रत्न पुरस्कार प्रदान किया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Odisha from July 14 to 15 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-odisha-july-14-15 |website=President of India |date=13 July 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 जुलाई 2025 को राष्ट्रपति मुर्मू ने अपने कार्यकाल के तीन वर्ष पूरे किए। इस अवसर पर राष्ट्रपति भवन और राष्ट्रपति संपदाओं में कई नई पहल शुरू की गईं। इनमें राष्ट्रपति संपदा को दिव्यांगजन-अनुकूल बनाना, राष्ट्रपति भवन की वेबसाइटों को 22 भारतीय भाषाओं में उपलब्ध कराना, आगंतुक सुविधाओं का विस्तार, ई-उपहार के दूसरे संस्करण का शुभारंभ तथा राष्ट्रपति भवन को मार्च 2027 तक [[नेट ज़ीरो]] बनाने की पहल शामिल थीं।<ref>{{cite web |title=President Droupadi Murmu completes three years in office |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-droupadi-murmu-completes-three-years-office-launches-various-initiatives |website=President of India |date=25 July 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> सितंबर 2025 में राष्ट्रपति ने [[कर्नाटक]] और [[तमिलनाडु]] का दौरा किया तथा विभिन्न संस्थानों के स्थापना दिवस और दीक्षांत समारोहों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Karnataka and Tamil Nadu from September 1 to 3 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-karnataka-and-tamil-nadu-september-1-3 |website=President of India |date=31 August 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 सितंबर 2025 को उन्होंने [[वृंदावन]] और [[मथुरा]] का दौरा किया तथा [[बांके बिहारी मंदिर]], निधिवन, सुदामा कुटी, कुब्जा कृष्ण मंदिर और [[कृष्ण जन्मभूमि]] में दर्शन एवं पूजा की।<ref>{{cite web |title=भारत की राष्ट्रपति ने वृन्दावन का दौरा किया |url=https://www.presidentofindia.gov.in/hi/press_releases/president-india-visits-vrindavan |website=President of India |date=25 September 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 26 नवंबर 2025 को उन्होंने [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] के अवसर पर [[संविधान सदन]] में आयोजित समारोह में भाग लिया तथा संवैधानिक मूल्यों और लोकतांत्रिक व्यवस्था के महत्व पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India graces Constitution Day celebration at Samvidhan Sadan |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebration-samvidhan-sadan |website=President of India |date=26 November 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> इसी दिन उन्होंने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित संविधान दिवस समारोह में भी भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India graces the Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebrations-organised-supreme-court-india-0 |website=President of India |date=26 November 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> दिसंबर 2025 में उन्होंने [[गोवा]], [[कर्नाटक]] और [[झारखंड]] का दौरा किया। 28 दिसंबर को उन्होंने [[करवार]] बंदरगाह से भारतीय नौसेना की पनडुब्बी में समुद्री यात्रा की। झारखंड में उन्होंने [[ओल चिकी]] लिपि के शताब्दी समारोह तथा [[एनआईटी जमशेदपुर]] के दीक्षांत समारोह में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Goa, Karnataka and Jharkhand from December 27 to 30 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-goa-karnataka-and-jharkhand-december-27-30 |website=President of India |date=26 December 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 जनवरी 2026 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गणतंत्र दिवस]] की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित किया। अपने संबोधन में उन्होंने भारतीय संविधान, न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता के संवैधानिक आदर्शों तथा भारत की लोकतांत्रिक यात्रा का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=Address to the Nation by the Hon'ble President of India Smt. Droupadi Murmu on the eve of Republic Day 2026 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/speng.pdf |website=President of India |date=25 January 2026 |access-date=14 August 2026}}</ref> 28 जनवरी 2026 को उन्होंने संसद के दोनों सदनों की संयुक्त बैठक को संबोधित किया। उन्होंने [[वंदे मातरम्]] की 150वीं वर्षगांठ, [[गुरु तेग बहादुर]] के बलिदान की 350वीं वर्षगांठ, [[बिरसा मुंडा]] की 150वीं जयंती तथा [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] की 150वीं जयंती जैसे राष्ट्रीय स्मरणोत्सवों का उल्लेख किया और [[विकसित भारत]] के लक्ष्य पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=Address by t == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} <gallery mode="packed" heights="260px"> File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu visited the historic remains of Nalanda Mahavihara, UNESCO World Heritage Site at Nalanda, in Bihar on March 3.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा बिहार स्थित नालंदा महाविहार (यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल) का दौरा File:The President of India, Smt Droupadi Murmu graced the opening of Rashtrapati Tapovan and Rashtrapati Niketan at Dehradun, in Uttarakhand June 20, 2025.jpg|उत्तराखंड के देहरादून में राष्ट्रपति तपोवन और राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Draupadi Murmu at State Banquet in New Zealand.jpg|न्यूज़ीलैंड में आयोजित राजकीय भोज के दौरान राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Alia Bhatt National Award for Gangubai Kathiyawadi.jpg|फिल्म ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार समारोह में अभिनेत्री आलिया भट्ट File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with President Of Bharat Smt. Droupadi Murmu At The Vijaya Dashami Celebration At The Red Fort.jpg|लाल किले पर विजयदशमी समारोह में रावण दहन करते हुए राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू और प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी File:21.02.2026 - Cerimônia oficial de boas-vindas (55107732000).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू चश्मा पहने हुए ब्राज़ील के राष्ट्रपति का औपचारिक स्वागत करते हुए File:The President, Smt. Droupadi Murmu inspecting the Guard of Honour after the swearing-in ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on July 25, 2022.jpg|शपथ ग्रहण के बाद राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में गार्ड ऑफ ऑनर का निरीक्षण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Draupadi Murmu arrives at INS Dega to attend the Navy Day 2022 celebrations.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू INS डेका पहुँचकर नौसेना दिवस 2022 समारोह में भाग लेने के लिए आगमन करती हुई File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on January 29, 2023 (4).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में अमृत उद्यान के उद्घाटन का शुभारंभ File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, accorded a ceremonial welcome to the President of the Russian Federation, Mr. Vladimir Putin, at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on December 05, 2025.jpg|राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में रूस के राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन का औपचारिक स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Droupadi Murmu giving customary Curd and Sugar to Finance Minister Nirmala Sitharaman before presenting the Union budget 2025.jpg|केंद्रीय बजट 2025 प्रस्तुत करने से पहले वित्त मंत्री निर्मला सीतारमण को पारंपरिक दही-चीनी प्रदान करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President of India, Smt Droupadi Murmu performed Darshan and Pooja at Shri Hanuman Garhi Temple, Ayodhya on May 01, 2024.jpg|अयोध्या के श्री हनुमानगढ़ी मंदिर में दर्शन एवं पूजा-अर्चना करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh.jpg|अयोध्या में श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में श्रीराम यंत्र स्थापना के अवसर पर दर्शन और आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh on March 19, 2026.jpg|अयोध्या स्थित श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में दर्शन एवं आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू </gallery> == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून (उत्तराखंड) में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|भारत के प्रथम एवं एकमात्र भारतीय गवर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_president_of_Timor-Leste,_Mr_Jose_Ramos-Horta_conferred_the_Grand-Collar_of_the_Order_of_Timor-Leste,_the_country%27s_highest_civilian_award,_upon_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu.jpg|तिमोर-लेस्ते के राष्ट्रपति जोस रामोस-होर्ता द्वारा भारत की राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू को “ग्रैंड-कॉलर ऑफ द ऑर्डर ऑफ तिमोर-लेस्ते”, देश का सर्वोच्च नागरिक सम्मान, प्रदान किया गया। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_PM_attend_Constitution_Day_2024_celebrations_at_Central_Hall,_in_Parliament_House,_New_Delhi_on_November_26,_2024_(1).jpg|संसद भवन के सेंट्रल हॉल में संविधान दिवस 2024 समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति जगदीप धनखड़ एवं प्रधानमंत्री की उपस्थिति। File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन अवसर पर राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|चक्रवर्ती राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_participates_in_the_annual_Rath_Yatra_festival_in_Puri,_Odisha_on_July_07,_2024_(2).jpg|पुरी (ओडिशा) में वार्षिक रथ यात्रा में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_and_Prime_Minister_Narendra_Modi_welcoming_the_President_of_Egypt_Abdel_Fatteh_el-Sisi_for_gala_dinner_at_Bharat_Mandapam,_in_Pragati_Maidan,_New_Delhi_on_September_09,_2023.jpg|भारत मंडपम में G20 गाला डिनर के अवसर पर विदेशी राष्ट्राध्यक्षों का स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। </gallery> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |- | 32 | 2025 | 13–16 अक्टूबर | {{flag|मंगोलिया}} | राष्ट्रपति [[खुरेलसुख उखनाखू]] | भारत–मंगोलिया रणनीतिक साझेदारी को रक्षा, ऊर्जा, व्यापार, खनन और सांस्कृतिक सहयोग सहित विभिन्न क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Mr. Khurelsukh Ukhnaa, President of Mongolia to India (October 13–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40196/state_visit_of_he_mr_khurelsukh_ukhnaa_president_of_mongolia_to_india_october_13_16_2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=14 August 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_Mongolia,_Mr._Khurelsukh_Ukhnaa,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_October_14,_2025.jpg|250px]] |- |- | 33 | 2025 | 13–16 अक्टूबर | {{flag|मंगोलिया}} | राष्ट्रपति [[खुरेलसुख उखनाखू]] | रणनीतिक साझेदारी, ऊर्जा सहयोग और सांस्कृतिक संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the President of Mongolia to India (October 13–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40195/State+Visit+of+the+President+of+Mongolia+HE+Khurelsukh+Ukhnaa+to+India+October+1316+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mongolian President visits Indian Parliament, welcomed by Lok Sabha Speaker Om Birla |url=https://www.newsonair.gov.in/mongolian-president-visits-indian-parliament-welcomed-by-lok-sabha-speaker-om-birla/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |publisher=Prasar Bharati |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_Mongolia,_Mr._Khurelsukh_Ukhnaa,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_October_14,_2025.jpg|250px]] |- | 34 | 2025 | 04–05 दिसंबर | {{flag|रूस}} | राष्ट्रपति [[व्लादिमीर पुतिन]] | भारत–रूस विशेष और विशेषाधिकार प्राप्त रणनीतिक साझेदारी को रक्षा, ऊर्जा, व्यापार और प्रौद्योगिकी सहित विभिन्न क्षेत्रों में और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Mr. Vladimir Putin, President of the Russian Federation to India (04–05 December 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40361/state_visit_of_he_mr_vladimir_putin_president_of_the_russian_federation_to_india_04_05_december_2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_accorded_a_ceremonial_welcome_to_the_President_of_the_Russian_Federation,_Mr._Vladimir_Putin,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2025.jpg|250px]] |- | 35 | 2026 | 25–27 जनवरी | {{flag|यूरोपीय संघ}} | यूरोपीय परिषद के अध्यक्ष [[अंतोनियो कोस्टा]] और यूरोपीय आयोग की अध्यक्ष [[उर्सुला वॉन डेर लेयेन]] | भारत के 77वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि के रूप में राजकीय यात्रा; भारत–EU रणनीतिक साझेदारी को व्यापार, प्रौद्योगिकी, रक्षा और निवेश सहित विभिन्न क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of the European Council and President of the European Commission to India (January 25–27, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40195/State+Visit+of+the+President+of+the+European+Council+and+President+of+the+European+Commission+to+India+January+1316+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:Handshake_between_Droupadi_Murmu,_President_of_India,_and_Kaja_Kallas,_High_Representative_of_the_EU_and_Vice-President_of_the_European_Commission_-_2026.jpg|250px]] |- | 36 | 2026 | 05–10 फरवरी | {{flag|सेशेल्स}} | राष्ट्रपति [[वावेल रामकलावन]] | भारत–सेशेल्स संबंधों को समुद्री सुरक्षा, नीली अर्थव्यवस्था, विकास साझेदारी और लोगों के बीच संबंधों के क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the President of Seychelles to India (February 05–10, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1558/State_Visit_of_the_President_of_Seychelles_to_India_February_05__10_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_hosted_a_banquet_dinner_in_honour_of_the_President_of_the_Republic_of_Seychelles,_Dr._Patrick_Herminie,_and_Mrs._Veronique_Herminie,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_February_09,_2026.jpg|250px]] |- | 37 | 2026 | 18–22 फरवरी | {{flag|ब्राज़ील}} | राष्ट्रपति [[लुइज़ इनासियो लूला दा सिल्वा]] | भारत–ब्राज़ील रणनीतिक साझेदारी को व्यापार, ऊर्जा, कृषि, रक्षा और वैश्विक दक्षिण के सहयोग सहित विभिन्न क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the President of the Federative Republic of Brazil to India (February 18–22, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1562/State_Visit_of_the_President_of_Federative_Republic_of_Brazil_to_India_February_1822_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:President_of_Bharat,_Smt._Droupadi_Murmu_with_the_President_of_Brazil,_Mr._Luiz_In%C3%A1cio_Lula_da_Silva.jpg|250px]] |- | 38 | 2026 | 04–07 मार्च | {{flag|फिनलैंड}} | राष्ट्रपति [[अलेक्ज़ेंडर स्टब]] | भारत–फिनलैंड संबंधों को डिजिटल प्रौद्योगिकी, स्वच्छ ऊर्जा, व्यापार, निवेश और नवाचार के क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Dr. Alexander Stubb, President of the Republic of Finland to India (04–07 March 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40843/_state_visit_of_he_dr_alexander_stubb_president_of_the_republic_of_finland_to_india_04__07_march_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_President_of_the_Republic_of_Finland,_Dr._Alexander_Stubb,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_05,_2026.jpg|250px]] |- | 39 | 2026 | 14–18 अप्रैल | {{flag|ऑस्ट्रिया}} | संघीय चांसलर [[क्रिश्चियन स्टॉकर]] | भारत–ऑस्ट्रिया संबंधों को व्यापार, निवेश, प्रौद्योगिकी, कौशल, बुनियादी ढाँचे और सांस्कृतिक सहयोग के क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=Visit of HE Dr. Christian Stocker, Federal Chancellor of the Republic of Austria, and Mrs. Gerda Stocker-Legenstein to India (April 14–18, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?41036/visit_of_he_dr_christian_stocker_federal_chancellor_of_the_republic_of_austria_and_mrs_gerda_stocker_legenstein_to_india_april_14_18_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |- | 40 | 2026 | 19–21 अप्रैल | {{flag|दक्षिण कोरिया}} | राष्ट्रपति [[ली जे-म्यांग]] | भारत–दक्षिण कोरिया विशेष रणनीतिक साझेदारी को व्यापार, निवेश, रक्षा, प्रौद्योगिकी, सेमीकंडक्टर और आपूर्ति शृंखला सहयोग के क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Lee Jae Myung, President of the Republic of Korea and First Lady Mrs. Kim Hea Kyung to India, New Delhi from April 19–21, 2026 |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?41071/state_visit_of_he_lee_jae_myung_president_of_the_republic_of_korea_and_first_lady_mrs_kim_hea_kyung_to_india_new_delhi_from_april_19_21_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:President_of_Bharat,_Smt._Droupadi_Murmu_and_the_President_of_South_Korea,_Mr._Lee_Jae-Myung.jpg|250px]] |- | 41 | 2026 | 05–07 मई | {{flag|वियतनाम}} | राष्ट्रपति [[तो लैम]] | भारत–वियतनाम व्यापक रणनीतिक साझेदारी को रक्षा, व्यापार, प्रौद्योगिकी, डिजिटल सहयोग और सांस्कृतिक संबंधों सहित विभिन्न क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of the Socialist Republic of Vietnam to India (May 05–07, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1575/State_Visit_of_President_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam_to_India_May_05__07_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:President_of_Bharat,_Smt._Droupadi_Murmu_and_the_Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_welcome_the_President_of_Vietnam,_Mr._T%C3%B4_L%C3%A2m_to_the_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 42 | 2026 | 20–23 मई | {{flag|साइप्रस}} | राष्ट्रपति [[निकोस क्रिस्टोडौलाइडेस]] | भारत–साइप्रस संबंधों को व्यापार, निवेश, रक्षा, समुद्री सहयोग और लोगों के बीच संबंधों के क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Mr. Nikos Christodoulides, President of the Republic of Cyprus to India (20–23 May 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?41195/state_visit_of_he_mr_nikos_christodoulides_president_of_the_republic_of_cyprus_to_india_20_23_may_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_President_of_the_Republic_of_Cyprus,_Mr._Nikos_Christodoulides,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_May_22,_2026.jpg|250px]] |- | 43 | 2026 | 30 मई–03 जून | {{flag|म्यांमार}} | राष्ट्रपति [[मिन आंग ह्लाइंग]] | भारत–म्यांमार संबंधों में सीमा-पार सहयोग, व्यापार, संपर्क, सुरक्षा और क्षेत्रीय स्थिरता से जुड़े मुद्दों पर सहयोग को आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=Visit of President of the Republic of the Union of Myanmar to India (May 30–June 03, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1585/Visit_of_President_of_the_Republic_of_the_Union_of_Myanmar_to_India_May_30__June_03_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_President_of_the_Republic_of_the_Union_of_Myanmar,_Senior_General_U_Min_Aung_Hlaing,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_01,_2026.jpg|250px]] |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] m0ddc7qmmc5n83gswgocm51mft16342 6598824 6598818 2026-08-14T07:31:47Z Bhartiyanaagrik 929055 6598824 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = '''द्रौपदी मुर्मू''' | native_name_lang = or | image = President_Droupadi_Murmu_official_portrait_higher_version.jpg | caption = द्रौपदी मुर्मू | office = [[भारत के राष्ट्रपति|भारत की 15वीं राष्ट्रपति]] | term_start = २५ जुलाई २०२२ | term_end = | predecessor = [[रामनाथ कोविन्द]] | successor = | vicepresident = [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | primeminister = [[नरेन्द्र मोदी]] | office1 = [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड की राज्यपाल]] | term_start1 = १८ मई २०१५ | term_end1 = १२ जुलाई २०२१ | 1blankname1 = [[झारखण्ड के मुख्यमन्त्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]] | 1namedata1 = [[रघुवर दास]] <br> [[हेमंत सोरेन]] | predecessor1 = [[सैयद अहमद]] | successor1 = [[रमेश बैस]] | office4 = [[ओड़िशा विधानसभा|ओडिशा विधानसभा के सदस्य]] | term_start4 = २००० | term_end4 = २००९ | predecessor4 = लक्ष्मण मांझी | successor4 = श्याम चरण हंसदाह | constituency4 = रायरंगपुर | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1958|06|20}} | birth_place = उपरबेड़ा, [[मयूरभंज]], [[ओडिशा]], [[भारत]] | party = [[भारतीय जनता पार्टी]] | spouse = श्याम चरण मुर्मू | children = ३ | alma_mater = [[रमा देवी महिला विश्वविद्यालय]], [[भुवनेश्वर]] | religion = | profession = [[राजनीतिज्ञ]] | website = | native_name = ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ }} '''द्रौपदी मुर्मू''' ({{Langx|or|ଦ୍ରୌପଦୀ ମୁର୍ମୁ}}; जन्म 20 जून 1958) [[भारत|भारत गणराज्य]] की [[भारत के राष्ट्रपतियों की सूची|१५वीं और वर्तमान]] राष्ट्रपति के रूप में कार्यरत एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं। वह [[भारतीय जनता पार्टी]] (भाजपा) की सदस्य भी रह चुकी है ।<ref name=":02">{{Cite web|title=Droupadi Murmu, Former Jharkhand Governor, Is BJP's Choice For President |url=https://www.ndtv.com/india-news/draupadi-murmu-former-jharkhand-governor-is-bjps-choice-for-president-3088291|access-date=2022-06-21|website=NDTV}}</ref> मुर्मू, [[प्रतिभा देवीसिंह पाटिल|प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की राष्ट्रपति के रूप में सेवा करने वाली दूसरी महिला हैं। प्रबुद्ध सोसाइटी द्रौपदी मुर्मू को प्रबुद्ध महिला सम्राट से अलंकृत किया है! राष्ट्रपति पद को संभालने वाली [[ओडिशा]] की द्वितीय व्यक्ति हैं और देश की सबसे कम उम्र की राष्ट्रपति हैं। मुर्मू [[भारतीय स्वतंत्रता अधिनियम १९४७|भारत की आजादी]] के बाद पैदा होने वाली पहली राष्ट्रपति हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-biography-first-president-born-in-independent-india-became-youngest-president-ntc-1505546-2022-07-25|language=हिंदी|date=25 जुलाई 2022|website=AajTak}}</ref> राष्ट्रपति बनने से पहले उन्होंने २००० से २००४ के बीच [[ओड़िशा सरकार]] के मंत्रिमंडल में विभिन्न विभागों में सेवा दी। २०१५ से २०२१ तक [[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखंड के नौवें राज्यपाल]] के रूप में कार्यभार संभाला। == व्यक्तिगत जीवन == द्रौपदी मुर्मू का जन्म २० जून १९५८ को [[ओड़िशा]] के [[मयूरभंज जिला|मयूरभंज जिले]] के बैदापोसी गांव में एक [[संथाल]] परिवार में हुआ था।<ref name="Navbharat Times 2022 x981">{{cite web | title=Draupadi Murmu Biography In Hindi,द्रौपदी मूर्मू: छोटे से गांव में संघर्ष से आलीशान राष्‍ट्रपति भवन तक, देश की 15वीं म‍हामहिम की पूरी कहानी | website=Navbharat Times | date=24 July 2022 | url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/draupadi-murmu-the-first-tribal-president-of-the-worlds-largest-democracy/articleshow/93087625.cms | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> उनके पिता का नाम बिरंचि नारायण टुडु था। उनके दादा और उनके पिता दोनों ही उनके गाँव के प्रधान रहे। उन्होंने श्याम चरण मुर्मू से [[विवाह]] किया। उनके दो बेटे और एक बेटी हुए। दुर्भाग्यवश दोनों बेटों और उनके पति तीनों की अलग-अलग समय पर अकाल मृत्यु हो गयी। उनकी पुत्री विवाहिता हैं और [[भुवनेश्वर]] में रहतीं हैं। द्रौपदी मुर्मू ने एक अध्यापिका के रूप में अपना व्यावसायिक जीवन आरम्भ किया। उसके बाद धीरे-धीरे राजनीति में आ गयीं। ==राजनीतिक जीवन== {{मुख्य | द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपति पद}} द्रौपदी मुर्मू ने साल 1997 में [[राइरंगपुर]] नगर पंचायत के पार्षद चुनाव में जीत दर्ज कर अपने राजनीतिक जीवन का आरंभ किया था। उन्होंने [[भाजपा]] के अनुसूचित जनजाति मोर्चा के उपाध्यक्ष के रूप में कार्य किया है। साथ ही वह भाजपा की आदिवासी मोर्चा की राष्ट्रीय कार्यकारिणी की सदस्य भी रहीं है। द्रौपदी मुर्मू ओडिशा के मयूरभंज जिले की रायरंगपुर सीट से 2000 और 2009 में भाजपा के टिकट पर दो बार जीती और विधायक बनीं। ओडिशा में [[नवीन पटनायक]] के [[बीजू जनता दल]] और भाजपा गठबंधन की सरकार में द्रौपदी मुर्मू को 2000 और 2004 के बीच वाणिज्य, परिवहन और बाद में मत्स्य और पशु संसाधन विभाग में मंत्री बनाया गया था द्रौपदी मुर्मू मई 2015 में [[झारखंड]] की 9वीं [[राज्यपाल]] बनाई गई थीं<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/india/news/story/presidential-election-2022-draupadi-murmu-nda-candidate-nomination-news-and-update-live-ntc-1487316-2022-06-24|title=Presidential Election: द्रौपदी मुर्मू का नामांकन, PM मोदी बने प्रस्तावक, NDA के दिग्गज रहे मौजूद|date=2022-06-24|website=आज तक|language=hi|access-date=2022-06-24}}</ref>। उन्होंने सैयद अहमद की जगह ली थी। [[झारखंड उच्च न्यायालय]] के तत्कालीन मुख्य न्यायाधीश वीरेंद्र सिंह ने द्रौपदी मुर्मू को राज्यपाल पद की शपथ दिलाई थी। ''झारखंड की पहली महिला राज्यपाल बनने का खिताब भी द्रौपदी मुर्मू के नाम रहा।  साथ ही वह किसी भी भारतीय राज्य की राज्यपाल बनने वाली पहली आदिवासी भी हैं।''<ref name="सिंघल साहा 2022 y886">{{cite web | last=सिंघल | first=अशोक | last2=साहा | first2=पॉलोमी | title=देश की पहली आदिवासी महिला राज्यपाल रही हैं NDA की राष्ट्रपति उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू | website=आज तक | date=21 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/politics/story/draupadi-murmu-profile-nda-presidential-candidate-bjp-president-jp-nadda-announced-name-ntc-1486010-2022-06-21 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> द्रौपदी मुर्मू ने 24 जून 2022 में अपना नामांकन किया, उनके नामांकन में  पीएम मोदी प्रस्तावक और राजनाथ सिंह अनुमोदक बने।<ref name="आज तक 2022 u585">{{cite web | title=Presidential Election 2022: NDA की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवार द्रौपदी मुर्मू ने दाखिल किया नामांकन, देखें | website=आज तक | date=24 June 2022 | url=https://www.aajtak.in/india/news/video/presidential-election-2022-nda-presidential-candidate-droupadi-murmu-files-her-nomination-in-the-presence-of-pm-modi-1487473-2022-06-24 | language=hi | access-date=29 March 2024}}</ref> == राष्ट्रपति पद (2022–वर्तमान) == {{मुख्य|द्रौपदी मुर्मू का राष्ट्रपतित्व}} [[File:Chief Justice N.V. Ramana administering the oath of the office of the President of India to Droupadi Murmu.jpg|thumb|[[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] राष्ट्रपति-निर्वाचित द्रौपदी मुर्मू को भारत के राष्ट्रपति पद की शपथ दिलाते हुए]] 25 जुलाई 2022 को द्रौपदी मुर्मू ने भारत की 15वीं राष्ट्रपति के रूप में पद एवं गोपनीयता की शपथ ली। उन्हें भारत के 48वें [[भारत के मुख्य न्यायाधीश|मुख्य न्यायाधीश]] [[एन. वी. रमना]] ने [[राष्ट्रपति भवन]] में शपथ दिलाई। इस अवसर पर पूर्व राष्ट्रपति, उपराष्ट्रपति, प्रधानमंत्री तथा अन्य गणमान्य व्यक्ति उपस्थित थे।<ref>{{Cite news |title=Droupadi Murmu takes oath as 15th President of India |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/droupadi-murmu-takes-oath-as-15th-president-of-india/articleshow/93101569.cms |access-date=7 December 2022}}</ref> वह भारत के नामित जनजातीय समुदायों से राष्ट्रपति पद पर निर्वाचित होने वाली पहली व्यक्ति हैं।<ref>{{cite news |title=Will Droupadi Murmu Remain a BJP Electoral Ploy or Help Unseen Adivasis Be Seen at Last? |url=https://thewire.in/politics/droupadi-murmu-bjp-adivasis-president |access-date=22 July 2022 |work=The Wire |date=22 July 2022}}</ref><ref name="Express 5 things">{{cite news |title=Explained: 5 things to know about Droupadi Murmu, President of India |url=https://indianexpress.com/article/explained/droupadi-murmu-president-of-india-five-things-8044065/ |access-date=22 July 2022 |work=The Indian Express |date=22 July 2022}}</ref> वह स्वतंत्रता के बाद जन्म लेने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति तथा निर्वाचित होने के समय सबसे कम आयु की राष्ट्रपति थीं।<ref>{{cite news |title=In Droupadi Murmu, India gets its youngest and first president to be born after Independence |url=https://www.newindianexpress.com/nation/2022/jul/21/in-droupadi-murmu-india-gets-its-youngest-and-first-president-to-be-born-after-independence-2479151.html |access-date=25 July 2022 |work=The New Indian Express |date=21 July 2022}}</ref> वह [[प्रतिभा पाटिल]] के बाद भारत की दूसरी महिला राष्ट्रपति हैं।<ref name="MSNfirst2"/> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu addressing the Nation on the eve of 76th Independence Day, in New Delhi on August 14, 2022.jpg|thumb|राष्ट्रपति मुर्मू अगस्त 2022 में स्वतंत्रता दिवस की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित करते हुए]] 14 अगस्त 2022 को मुर्मू ने राष्ट्रपति के रूप में पहली बार राष्ट्र को संबोधित किया। यह संबोधन [[भारत का स्वतंत्रता दिवस|75वें स्वतंत्रता दिवस]] की पूर्व संध्या पर प्रसारित हुआ।<ref>{{Cite web |date=14 August 2022 |title=President Draupadi Murmu delivers her maiden I-Day eve speech |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-draupadi-murmu-delivers-her-maiden-i-day-eve-speech-full-text-101660485967110.html |access-date=16 August 2022 |website=Hindustan Times}}</ref> सितंबर 2022 में उन्होंने [[प्रधानमंत्री टीबी मुक्त भारत अभियान]] का शुभारंभ किया, जिसका उद्देश्य देश से [[क्षय रोग]] को समाप्त करने में जनभागीदारी को बढ़ावा देना था।<ref>{{Cite web |title=President of India launches Pradhan Mantri TB Mukt Bharat Abhiyaan |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1858024 |access-date=12 September 2022 |website=Press Information Bureau}}</ref> उसी वर्ष वह [[मैसूर दशहरा]] का उद्घाटन करने वाली भारत की पहली राष्ट्रपति बनीं।<ref>{{Cite web |agency=Press Trust of India |date=10 September 2022 |title=President Draupadi Murmu to open Mysuru Dasara this year |url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/president-draupadi-murmu-to-open-mysuru-dasara-this-year-cm-bommai-122091001005_1.html |access-date=12 September 2022 |website=Business Standard}}</ref> राष्ट्रपति पद के शुरुआती महीनों में उन्होंने [[असम]], [[मिजोरम]], [[नागालैंड]] और [[सिक्किम]] सहित पूर्वोत्तर राज्यों का दौरा किया तथा विभिन्न विकास परियोजनाओं से संबंधित कार्यक्रमों में भाग लिया।<ref>{{Cite web |date=2 November 2022 |title=President Droupadi Murmu to visit three NE states from November 2 to 5 |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-to-visit-three-ne-states-from-november-2-to-5-here-is-her-itinerary-15073741.htm |access-date=16 November 2022 |website=CNBC TV18}}</ref> नवंबर 2022 में उन्होंने राष्ट्रपति बनने के बाद पहली बार अपने गृह राज्य [[ओडिशा]] का दौरा किया। इस दौरान उन्होंने अपने पुराने शिक्षण संस्थान का दौरा किया और [[जगन्नाथ मंदिर, पुरी|पुरी जगन्नाथ मंदिर]] में दर्शन के लिए लगभग दो किलोमीटर पैदल यात्रा की।<ref>{{Cite news |last=Barik |first=Satyasundar |date=10 November 2022 |title=In maiden visit to Odisha as President, Droupadi Murmu walks 2 km to Puri Jagannath temple |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/in-maiden-visit-to-odisha-as-president-droupadi-murmu-walks-2-km-to-puri-jagannath-temple/article66119933.ece |access-date=16 November 2022}}</ref> [[File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan.jpg|thumb|राष्ट्रपति मुर्मू राष्ट्रपति भवन में]] अप्रैल 2023 में उन्होंने [[सुखोई एसयू-30एमकेआई]] लड़ाकू विमान में [[तेजपुर वायु सेना स्टेशन]] से ऐतिहासिक उड़ान भरी। इसके साथ वह लड़ाकू विमान में उड़ान भरने वाली भारत की तीसरी राष्ट्रपति बनीं। उड़ान के दौरान उन्होंने लगभग 30 मिनट तक ब्रह्मपुत्र तथा तेजपुर घाटी और हिमालयी क्षेत्र का हवाई अवलोकन किया।<ref>{{Cite news |date=8 April 2023 |title=Murmu becomes third President to fly a sortie on a Sukhoi fighter jet |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-murmu-takes-sortie-in-su-30mki-at-tezpur/article66713258.ece |access-date=25 May 2023}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 April 2023 |title=President Droupadi Murmu takes maiden sortie in Sukhoi 30 MKI fighter jet |url=https://www.cnbctv18.com/india/president-droupadi-murmu-takes-maiden-sortie-in-sukhoi-30-mki-tezpur-air-force-station-16359541.htm |access-date=25 May 2023 |website=CNBC TV18}}</ref> [[File:The President of India, Droupadi Murmu takes a historic sortie in a Sukhoi 30 MKI fighter aircraft at the Tezpur Air Force Station.jpg|thumb|280px|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू तेजपुर वायु सेना स्टेशन पर सुखोई एसयू-30एमकेआई लड़ाकू विमान में उड़ान भरते हुए]] मई 2023 में [[नया संसद भवन, नई दिल्ली|नए संसद भवन]] के उद्घाटन को लेकर राजनीतिक विवाद हुआ। विपक्षी दलों ने मांग की कि संवैधानिक प्रमुख होने के नाते इसका उद्घाटन राष्ट्रपति द्वारा किया जाना चाहिए और उन्होंने उद्घाटन समारोह का बहिष्कार किया। बाद में राष्ट्रपति मुर्मू ने कहा कि प्रधानमंत्री संसद के विश्वास का प्रतीक हैं और उन्होंने संसद भवन के उद्घाटन पर प्रसन्नता व्यक्त की।<ref>{{Cite web |date=28 May 2023 |title='Matter of pride': President Murmu welcomes inauguration of new Parliament building by PM Modi |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/president-murmu-on-inauguration-of-new-parliament-building-101685264026622.html |access-date=30 May 2023 |website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web |date=29 May 2023 |title=PM symbol of House trust, deeply satisfied he inaugurated it: President |url=https://indianexpress.com/article/india/pm-symbol-of-house-trust-deeply-satisfied-he-inaugurated-it-president-8634007/ |access-date=30 May 2023 |website=The Indian Express}}</ref> 13 सितंबर 2023 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गुजरात विधान सभा]] में [[राष्ट्रीय ई-विधान एप्लीकेशन]] (NeVA) का उद्घाटन किया। यह "एक राष्ट्र, एक एप्लीकेशन" पहल के अंतर्गत विधानसभाओं को कागजरहित और डिजिटल बनाने की दिशा में एक परियोजना है।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu launches Gujarat Assembly’s digital project |url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/president-droupadi-murmu-launches-gujarat-assemblys-digital-project/article67304011.ece |work=The Hindu |date=13 September 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Gujarat Legislative Assembly; Inaugurates the National e-Vidhan Application (NeVA) |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1956865 |website=Press Information Bureau |date=13 September 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref> नवंबर 2023 में उन्होंने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] समारोह में भाग लिया। अपने संबोधन में उन्होंने संवैधानिक मूल्यों, मौलिक कर्तव्यों और लोकतांत्रिक संस्थाओं के महत्व पर बल दिया तथा न्यायपालिका में विविध प्रतिनिधित्व के लिए अखिल भारतीय न्यायिक सेवा की आवश्यकता का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=President of India graces Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebrations-organised-supreme-court-india |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Address by the Hon'ble President on the occasion of Constitution Day |url=https://presidentofindia.nic.in/speeches/address-honble-president-india-smt-droupadi-murmu-occasion-inauguration-constitution-day |website=President of India |date=26 November 2023 |access-date=12 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_performed_Darshan_and_Aarti_at_Shri_Ram_Temple,_Ayodhya,_in_Uttar_Pradesh_on_May_01,_2024.jpg|thumb|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू मई 2024 में अयोध्या स्थित श्री राम मंदिर में दर्शन और आरती करते हुए]] 21 जनवरी 2024 को [[राम मंदिर, अयोध्या|राम मंदिर]] की [[प्राण प्रतिष्ठा]] से पहले राष्ट्रपति मुर्मू ने प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी]] को पत्र लिखकर समारोह को भारत की शाश्वत आत्मा की अभिव्यक्ति बताया।<ref name="TheHindu_Letter">{{cite news |title=President Droupadi Murmu writes to PM Modi on eve of Ram Temple consecration |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-writes-to-pm-modi-on-eve-of-ram-temple-consecration-says-it-is-an-uninhibited-expression-of-the-eternal-soul-of-india/article67762888.ece |work=The Hindu |date=21 January 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> 1 मई 2024 को राष्ट्रपति ने पहली बार आधिकारिक रूप से [[अयोध्या]] का दौरा किया। उन्होंने [[सरयू]] घाट पर आरती की तथा [[हनुमान गढ़ी]] मंदिर और [[राम मंदिर, अयोध्या|श्री राम जन्मभूमि मंदिर]] में दर्शन किए।<ref name="PIB_Ayodhya">{{cite press release |title=President of India visits Ayodhya; has darshan at Shri Hanuman Garhi Temple and Prabhu Shri Ram Mandir |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visits-ayodhya-has-darshan-shri-hanuman-garhi-temple-and-prabhu-shri |publisher=President's Secretariat |date=1 May 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> 29 फरवरी 2024 को उन्होंने राष्ट्रीय पर्यावरण सम्मेलन के उद्घाटन सत्र को संबोधित किया और पर्यावरण संरक्षण, सतत विकास तथा जलवायु परिवर्तन से निपटने के लिए वैश्विक सहयोग पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India Inaugurates National Conference on Environment |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-inaugurates-national-conference-environment-2025 |website=President of India |date=29 February 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref> [[अंतरराष्ट्रीय महिला दिवस]] 2024 के अवसर पर उन्होंने महिलाओं के लिए समान अवसरों की आवश्यकता पर बल दिया तथा तकनीक, उद्यमिता और अन्य क्षेत्रों में महिलाओं की भागीदारी बढ़ाने का आह्वान किया।<ref>{{cite web |title=President of India's message on the eve of International Women's Day |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-indias-message-eve-international-womens-day-0 |website=President of India |date=7 March 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India graces International Women's Day celebrations in New Delhi |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-international-womens-day-celebrations-new-delhi |website=President of India |date=8 March 2024 |access-date=12 April 2026}}</ref> 2025 में राष्ट्रपति मुर्मू ने संविधान के 75 वर्ष पूरे होने तथा गणतंत्र की 75वीं वर्षगांठ से संबंधित राष्ट्रीय कार्यक्रमों में प्रमुख भूमिका निभाई। 25 जनवरी 2025 को उन्होंने [[गणतंत्र दिवस]] की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित किया और संविधान के मूल्यों, लोकतांत्रिक परंपराओं तथा देश की विकास यात्रा पर विचार व्यक्त किए।<ref>{{cite web |title=Address to the Nation by the Hon'ble President of India Smt. Droupadi Murmu on the eve of Republic Day 2025 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/rb_speech_english.pdf |website=President of India |date=25 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 31 जनवरी 2025 को उन्होंने संसद के दोनों सदनों की संयुक्त बैठक को संबोधित किया। अपने संबोधन में उन्होंने संविधान के 75 वर्ष पूरे होने, [[महाकुंभ 2025]] तथा भारत की विकास यात्रा का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=Address by the Hon'ble President of India to Parliament |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/sp31012025eng.pdf |website=President of India |date=31 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> जनवरी 2025 में उन्होंने [[मेघालय]] और [[ओडिशा]] का दौरा किया। मेघालय में उन्होंने [[ICAR]] के उत्तर-पूर्वी पर्वतीय क्षेत्र के अनुसंधान परिसर के स्वर्ण जयंती समारोह में तथा ओडिशा में 18वें [[प्रवासी भारतीय दिवस]] सम्मेलन के समापन सत्र में भाग लिया और प्रवासी भारतीय सम्मान पुरस्कार प्रदान किए।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Meghalaya and Odisha from January 9 to 10 |url=https://presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-meghalaya-and-odisha-january-9-10 |website=President of India |date=8 January 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> फरवरी 2025 में उन्होंने [[बिहार]], [[मध्य प्रदेश]] और [[गुजरात]] का दौरा किया। इस दौरान उन्होंने पटना मेडिकल कॉलेज के शताब्दी समारोह, विभिन्न शैक्षणिक संस्थानों के दीक्षांत समारोहों तथा [[स्टैच्यू ऑफ यूनिटी]] और [[धोलावीरा]] सहित विभिन्न स्थलों का दौरा किया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Bihar, Madhya Pradesh and Gujarat from February 25 to March 1 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-bihar-madhya-pradesh-and-gujarat-february-25-march-1 |website=President of India |date=24 February 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> मार्च 2025 में उन्होंने [[हरियाणा]], [[चंडीगढ़]] और [[पंजाब]] का दौरा किया तथा विभिन्न विश्वविद्यालयों और [[एम्स]] के दीक्षांत समारोहों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Haryana, Chandigarh and Punjab from March 10 to 12 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-haryana-chandigarh-and-punjab-march-10-12 |website=President of India |date=9 March 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> अप्रैल और मई 2025 में राष्ट्रपति ने [[पद्म पुरस्कार]] 2025 प्रदान किए। 28 अप्रैल को आयोजित प्रथम नागरिक अलंकरण समारोह तथा 27 मई को आयोजित दूसरे समारोह में उन्होंने पद्म विभूषण, पद्म भूषण और पद्म श्री पुरस्कार प्रदान किए।<ref>{{cite web |title=President of India presents Padma Awards 2025 at the Civil Investiture Ceremony-I |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-presents-padma-awards-2025-civil-investiture-ceremony-i |website=President of India |date=28 April 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India presents Padma Awards 2025 at the Civil Investiture Ceremony-II |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-presents-padma-awards-2025-civil-investiture-ceremony-ii |website=President of India |date=27 May 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> जुलाई 2025 में उन्होंने [[ओडिशा]] का दौरा किया और [[एम्स भुवनेश्वर]] तथा [[रेवेनशॉ विश्वविद्यालय]] के दीक्षांत समारोहों में भाग लिया। उन्होंने कटक में आदिकवि [[सरला दास]] की जयंती समारोह में भी भाग लिया तथा कलिंग रत्न पुरस्कार प्रदान किया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Odisha from July 14 to 15 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-odisha-july-14-15 |website=President of India |date=13 July 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 जुलाई 2025 को राष्ट्रपति मुर्मू ने अपने कार्यकाल के तीन वर्ष पूरे किए। इस अवसर पर राष्ट्रपति भवन और राष्ट्रपति संपदाओं में कई नई पहल शुरू की गईं। इनमें राष्ट्रपति संपदा को दिव्यांगजन-अनुकूल बनाना, राष्ट्रपति भवन की वेबसाइटों को 22 भारतीय भाषाओं में उपलब्ध कराना, आगंतुक सुविधाओं का विस्तार, ई-उपहार के दूसरे संस्करण का शुभारंभ तथा राष्ट्रपति भवन को मार्च 2027 तक [[नेट ज़ीरो]] बनाने की पहल शामिल थीं।<ref>{{cite web |title=President Droupadi Murmu completes three years in office |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-droupadi-murmu-completes-three-years-office-launches-various-initiatives |website=President of India |date=25 July 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> सितंबर 2025 में राष्ट्रपति ने [[कर्नाटक]] और [[तमिलनाडु]] का दौरा किया तथा विभिन्न संस्थानों के स्थापना दिवस और दीक्षांत समारोहों में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Karnataka and Tamil Nadu from September 1 to 3 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-karnataka-and-tamil-nadu-september-1-3 |website=President of India |date=31 August 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 सितंबर 2025 को उन्होंने [[वृंदावन]] और [[मथुरा]] का दौरा किया तथा [[बांके बिहारी मंदिर]], निधिवन, सुदामा कुटी, कुब्जा कृष्ण मंदिर और [[कृष्ण जन्मभूमि]] में दर्शन एवं पूजा की।<ref>{{cite web |title=भारत की राष्ट्रपति ने वृन्दावन का दौरा किया |url=https://www.presidentofindia.gov.in/hi/press_releases/president-india-visits-vrindavan |website=President of India |date=25 September 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 26 नवंबर 2025 को उन्होंने [[संविधान दिवस (भारत)|संविधान दिवस]] के अवसर पर [[संविधान सदन]] में आयोजित समारोह में भाग लिया तथा संवैधानिक मूल्यों और लोकतांत्रिक व्यवस्था के महत्व पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=President of India graces Constitution Day celebration at Samvidhan Sadan |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebration-samvidhan-sadan |website=President of India |date=26 November 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> इसी दिन उन्होंने [[भारत का सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालय]] द्वारा आयोजित संविधान दिवस समारोह में भी भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India graces the Constitution Day celebrations organised by the Supreme Court of India |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-constitution-day-celebrations-organised-supreme-court-india-0 |website=President of India |date=26 November 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> दिसंबर 2025 में उन्होंने [[गोवा]], [[कर्नाटक]] और [[झारखंड]] का दौरा किया। 28 दिसंबर को उन्होंने [[करवार]] बंदरगाह से भारतीय नौसेना की पनडुब्बी में समुद्री यात्रा की। झारखंड में उन्होंने [[ओल चिकी]] लिपि के शताब्दी समारोह तथा [[एनआईटी जमशेदपुर]] के दीक्षांत समारोह में भाग लिया।<ref>{{cite web |title=President of India to visit Goa, Karnataka and Jharkhand from December 27 to 30 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-goa-karnataka-and-jharkhand-december-27-30 |website=President of India |date=26 December 2025 |access-date=14 August 2026}}</ref> 25 जनवरी 2026 को राष्ट्रपति मुर्मू ने [[गणतंत्र दिवस]] की पूर्व संध्या पर राष्ट्र को संबोधित किया। अपने संबोधन में उन्होंने भारतीय संविधान, न्याय, स्वतंत्रता, समानता और बंधुता के संवैधानिक आदर्शों तथा भारत की लोकतांत्रिक यात्रा का उल्लेख किया।<ref>{{cite web |title=Address to the Nation by the Hon'ble President of India Smt. Droupadi Murmu on the eve of Republic Day 2026 |url=https://www.presidentofindia.gov.in/files/2023-06/speng.pdf |website=President of India |date=25 January 2026 |access-date=14 August 2026}}</ref> 28 जनवरी 2026 को उन्होंने संसद के दोनों सदनों की संयुक्त बैठक को संबोधित किया। उन्होंने [[वंदे मातरम्]] की 150वीं वर्षगांठ, [[गुरु तेग बहादुर]] के बलिदान की 350वीं वर्षगांठ, [[बिरसा मुंडा]] की 150वीं जयंती तथा [[सरदार वल्लभभाई पटेल]] की 150वीं जयंती जैसे राष्ट्रीय स्मरणोत्सवों का उल्लेख किया और [[विकसित भारत]] के लक्ष्य पर बल दिया।<ref>{{cite web |title=Address by t == राष्ट्रपति द्वारा दिलाई गई शपथ == राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा निम्नलिखित अधिकारियों एवं पदाधिकारियों को पद की शपथ दिलाई गई: {| class="wikitable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा दिलाई गई शपथें ! दिनांक ! नाम ! पद ! संदर्भ |- | 3 अगस्त 2022 | सुरेश एन. पटेल | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2022-08-03 |title=Suresh Patel sworn in as the new CVC |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220827095451/https://www.thehindu.com/news/national/suresh-n-patel-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner/article65720126.ece |url-status=live}}</ref> |- | 11 अगस्त 2022 | [[जगदीप धनखड़]] | भारत के 14वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite news |date=2022-08-11 |title=Jagdeep Dhankhar sworn in as 14th Vice-President of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |access-date=2022-08-27 |archive-date=2022-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220811075451/https://www.thehindu.com/news/national/jagdeep-dhankhar-sworn-in-as-14th-vice-president-of-india/article65757123.ece |url-status=live}}</ref> |- | 27 अगस्त 2022 | [[उदय यू ललित]] | भारत के 49वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-08-10 |title=Justice U.U. Lalit appointed 49th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |access-date=2022-08-10 |archive-date=2022-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220810122419/https://www.thehindu.com/news/national/justice-uu-lalit-appointed-49th-cji/article65753938.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 नवम्बर 2022 | [[धनञ्जय यशवंत चंद्रचूड़]] | भारत के 50वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |date=2022-11-09 |title=D.Y. Chandrachud is sworn in as the 50th Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |access-date=2022-11-09 |archive-date=2022-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221109051750/https://www.thehindu.com/news/national/justice-dy-chandrachud-sworn-in-as-50th-chief-justice-of-india/article66114002.ece |url-status=live}}</ref> |- | 29 मई 2023 | प्रवीण कुमार श्रीवास्तव | केंद्रीय सतर्कता आयुक्त | <ref>{{Cite news |date=2023-05-29 |title=Praveen Kumar Srivastava sworn in as Central Vigilance Commissioner by President Murmu |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |access-date=2023-05-29 |archive-date=2023-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529074432/https://www.thehindu.com/news/national/praveen-kumar-srivastava-sworn-in-as-central-vigilance-commissioner-by-president-murmu/article66907166.ece |url-status=live}}</ref> |- | 9 जून 2024 | [[नरेन्द्र मोदी]] | [[भारत के प्रधानमंत्री]] (तीसरा कार्यकाल) | <ref>{{Cite news |title=PM Modi takes oath for third term as Prime Minister |work=Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |access-date=2024-06-09 |archive-date=2024-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240609123500/https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modis-oath-taking-ceremony-on-june-9-timing-venue-who-is-invited-security-arrangements/articleshow/110803163.cms |url-status=live}}</ref> |- | 11 नवम्बर 2024 | [[संजीव खन्ना]] | भारत के 51वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2024-11-11 |title=Justice Sanjiv Khanna sworn in as the 51st Chief Justice of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-judge-justice-sanjiv-khanna-sworn-in-as-the-51st-chief-justice-of-india/article68854504.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 21 नवम्बर 2024 | संजय के. मूर्ति | भारत के नियंत्रक एवं महालेखा परीक्षक | <ref>{{Cite news |date=2024-11-18 |title=K. Sanjay Murthy to be next Comptroller and Auditor General of India |work=The Hindu |language=en-IN |url=https://www.thehindu.com/news/national/k-sanjay-murthy-to-be-next-comptroller-and-auditor-general-of-india/article68883319.ece |access-date=2025-05-23}}</ref> |- | 14 मई 2025 | [[भूषण रामकृष्ण गवई]] | भारत के 52वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=Justice BR Gavai sworn in as 52nd Chief Justice of India |work=The Tribune |url=https://www.tribuneindia.com/news/india/justice-br-gavai-sworn-in-as-52nd-chief-justice-of-india/ |access-date=2025-05-14}}</ref> |- | 12 सितम्बर 2025 | [[सी.पी. राधाकृष्णन]] | भारत के 15वें उपराष्ट्रपति | <ref>{{Cite web |title=The President of India administered the Oath of Office of Vice President of India to Shri C. P. Radhakrishnan |url=https://presidentofindia.nic.in/node/24828 |publisher=President of India |access-date=2026-06-04}}</ref> |- | 24 नवम्बर 2025 | [[सूर्यकांत (न्यायाधीश)|सूर्यकांत]] | भारत के 53वें मुख्य न्यायाधीश | <ref>{{Cite news |title=President Murmu administers oath of office to CJI Surya Kant |url=https://english.gujaratsamachar.com/news/national/president-murmu-administers-oath-of-office-to-cji-surya-kant |access-date=2026-06-04}}</ref> |} <gallery mode="packed" heights="260px"> File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu visited the historic remains of Nalanda Mahavihara, UNESCO World Heritage Site at Nalanda, in Bihar on March 3.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा बिहार स्थित नालंदा महाविहार (यूनेस्को विश्व धरोहर स्थल) का दौरा File:The President of India, Smt Droupadi Murmu graced the opening of Rashtrapati Tapovan and Rashtrapati Niketan at Dehradun, in Uttarakhand June 20, 2025.jpg|उत्तराखंड के देहरादून में राष्ट्रपति तपोवन और राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Draupadi Murmu at State Banquet in New Zealand.jpg|न्यूज़ीलैंड में आयोजित राजकीय भोज के दौरान राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:Alia Bhatt National Award for Gangubai Kathiyawadi.jpg|फिल्म ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ के लिए राष्ट्रीय पुरस्कार समारोह में अभिनेत्री आलिया भट्ट File:Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with President Of Bharat Smt. Droupadi Murmu At The Vijaya Dashami Celebration At The Red Fort.jpg|लाल किले पर विजयदशमी समारोह में रावण दहन करते हुए राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू और प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी File:21.02.2026 - Cerimônia oficial de boas-vindas (55107732000).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू चश्मा पहने हुए ब्राज़ील के राष्ट्रपति का औपचारिक स्वागत करते हुए File:The President, Smt. Droupadi Murmu inspecting the Guard of Honour after the swearing-in ceremony, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on July 25, 2022.jpg|शपथ ग्रहण के बाद राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में गार्ड ऑफ ऑनर का निरीक्षण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Draupadi Murmu arrives at INS Dega to attend the Navy Day 2022 celebrations.jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू INS डेका पहुँचकर नौसेना दिवस 2022 समारोह में भाग लेने के लिए आगमन करती हुई File:The President, Smt. Droupadi Murmu graced the opening of the Amrit Udyan at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on January 29, 2023 (4).jpg|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में अमृत उद्यान के उद्घाटन का शुभारंभ File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, accorded a ceremonial welcome to the President of the Russian Federation, Mr. Vladimir Putin, at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on December 05, 2025.jpg|राष्ट्रपति भवन, नई दिल्ली में रूस के राष्ट्रपति व्लादिमीर पुतिन का औपचारिक स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:President Droupadi Murmu giving customary Curd and Sugar to Finance Minister Nirmala Sitharaman before presenting the Union budget 2025.jpg|केंद्रीय बजट 2025 प्रस्तुत करने से पहले वित्त मंत्री निर्मला सीतारमण को पारंपरिक दही-चीनी प्रदान करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President of India, Smt Droupadi Murmu performed Darshan and Pooja at Shri Hanuman Garhi Temple, Ayodhya on May 01, 2024.jpg|अयोध्या के श्री हनुमानगढ़ी मंदिर में दर्शन एवं पूजा-अर्चना करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh.jpg|अयोध्या में श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में श्रीराम यंत्र स्थापना के अवसर पर दर्शन और आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू File:The President, Smt. Droupadi Murmu performs Darshan and Aarti during Shri Ram Yantra Sthapana at Shri Ram Janmbhoomi Mandir, Ayodhya, in Uttar Pradesh on March 19, 2026.jpg|अयोध्या स्थित श्रीराम जन्मभूमि मंदिर में दर्शन एवं आरती करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू </gallery> == भारतीय सशस्त्र बलों की सर्वोच्च सेनापति == भारत की '''सशस्त्र सेनाओं की सर्वोच्च सेनापति''' के रूप में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु ने अपने कार्यकाल में तीनों सेनाओं के साथ सक्रिय सहभागिता दिखाई है। उनके कार्यकाल में सैन्य अभियानों का प्रत्यक्ष अवलोकन, अग्रिम क्षेत्रों का दौरा तथा स्वदेशी रक्षा क्षमताओं को बढ़ावा देने पर विशेष बल दिया गया है। === सैन्य उड़ान और परिचालन समीक्षा === राष्ट्रपति मुर्मु ने सशस्त्र बलों के परिचालन वातावरण को प्रत्यक्ष रूप से समझने हेतु कई महत्वपूर्ण उड़ानें और निरीक्षण किए: '''वायुसेना (Sukhoi-30 MKI उड़ान):''' 8 अप्रैल 2023 को उन्होंने Sukhoi Su-30MKI लड़ाकू विमान में उड़ान भरकर एक ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल की। यह उड़ान तेजपुर वायुसेना स्टेशन से लगभग 30 मिनट तक चली और इसमें ब्रह्मपुत्र घाटी तथा ट्रांस-हिमालयी क्षेत्र का अवलोकन किया गया।<ref>{{cite news |title=President Droupadi Murmu takes historic sortie in Sukhoi 30 MKI fighter aircraft |url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1914792 |publisher=Press Information Bureau |date=8 April 2023 |access-date=14 April 2026}}</ref> [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh_on_February_18,_2026.jpg|thumb|left|राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मु विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा 2026 के दौरान]] '''नौसेना (पनडुब्बी यात्रा):''' दिसंबर 2025 में उन्होंने करवार नौसैनिक अड्डे पर INS Vaghsheer पनडुब्बी में यात्रा की तथा नौसेना के परिचालन का प्रत्यक्ष अनुभव प्राप्त किया।<ref>{{cite news |title=President Murmu witnesses naval operations at Karwar |url=https://www.thehindu.com/news/national/president-droupadi-murmu-embarks-on-submarine-sortie/article67612345.ece |work=The Hindu |date=15 December 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> === नौसैनिक कूटनीति और बेड़ा समीक्षा === फरवरी 2026 में विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय नौसैनिक गतिविधियों के दौरान राष्ट्रपति ने भारत की समुद्री कूटनीति का नेतृत्व किया: '''अंतरराष्ट्रीय बेड़ा समीक्षा (IFR) 2026:''' 18 फरवरी 2026 को उन्होंने राष्ट्रपति नौका ''' आईएनएस सुमेधा ''' पर सवार होकर 70 से अधिक युद्धपोतों तथा कई देशों की नौसेनाओं का निरीक्षण किया। इस आयोजन का विषय "United Through Oceans" था, जिसका उद्देश्य वैश्विक समुद्री सुरक्षा सहयोग को मजबूत करना था।<ref>{{cite web |title=President of India witnesses International Fleet Review 2026 |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/president-india-witnesses-international-fleet-review-visakhapatnam |website=President of India Official Website |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''अभ्यास मिलान 2026:''' इसी अवसर पर उन्होंने बहुराष्ट्रीय नौसैनिक अभ्यास ''' मिलन 2026''' का उद्घाटन किया, जिसमें 70 से अधिक देशों की नौसेनाओं ने भाग लिया।<ref>{{cite news |title=President Murmu at International Fleet Review 2026: United Through Oceans |url=https://ddnews.gov.in/en/united-through-oceans-president-murmu-at-international-fleet-review-2026/ |work=DD News |date=18 February 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> === रणनीतिक दौरे और सैनिक कल्याण === '''सियाचिन ग्लेशियर दौरा:''' 26 सितंबर 2024 को उन्होंने सियाचिन बसे कैंप का दौरा किया और अत्यंत कठिन परिस्थितियों में तैनात सैनिकों के साथ संवाद किया। यह दौरा सशस्त्र बलों के मनोबल को बढ़ाने के दृष्टिकोण से महत्वपूर्ण माना गया।<ref>{{cite press release |title=President of India visits Siachen Base Camp |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-visit-siachen-base-camp-tomorrow |publisher=President's Secretariat |date=26 September 2024 |access-date=14 April 2026}}</ref> '''सीमा अवसंरचना:''' 2025–2026 के दौरान उन्होंने अरुणाचल प्रदेश और लद्दाख जैसे सीमावर्ती क्षेत्रों का दौरा किया तथा सैनिकों के कल्याण एवं सीमा अवसंरचना के विकास पर बल दिया। === ऑपरेशन सिंदूर === राष्ट्रपति मुर्मु के कार्यकाल में मई 2025 में '''ऑपरेशन सिंदूर''' चलाया गया, जो पहलगाम आतंकी हमले के जवाब में किया गया एक सैन्य अभियान था। इस अभियान में पाकिस्तान और पाकिस्तान-नियंत्रित कश्मीर में स्थित कई आतंकी ठिकानों को नष्ट किया गया।<ref name="ET_Sindoor">{{cite news |title=Operation Sindoor a landmark in India's defence history |url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/defence/president-murmu-lauds-operation-sindoor-as-a-turning-point-in-indias-defence-history/123307249 |website=ET Government |date=14 August 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> राष्ट्रपति ने इस अभियान को भारत की रक्षा नीति में एक "निर्णायक मोड़" बताया और कहा कि इसने देश की प्रतिरोध क्षमता और सैन्य समन्वय को स्पष्ट रूप से प्रदर्शित किया।<ref>{{cite press release |title=Success of Operation Sindoor stands as a defining moment |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2195215 |publisher=PIB Delhi |date=27 November 2025 |access-date=14 April 2026}}</ref> उन्होंने यह भी कहा कि इस अभियान ने खुफिया, साइबर और इलेक्ट्रॉनिक युद्ध क्षमताओं के एकीकृत उपयोग को प्रदर्शित किया।<ref>{{cite news |title=Operation Sindoor showcased multi-domain synergy |url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/operation-sindoor-showcased-multi-domain-synergy-says-army-chief-dwivedi-at-ran-samwad-seminar20260409190211 |website=ANI News |date=9 April 2026 |access-date=14 April 2026}}</ref> <gallery mode="packed" heights="160"> File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून (उत्तराखंड) में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन समारोह में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|भारत के प्रथम एवं एकमात्र भारतीय गवर्नर-जनरल सी. राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में आयोजित अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_president_of_Timor-Leste,_Mr_Jose_Ramos-Horta_conferred_the_Grand-Collar_of_the_Order_of_Timor-Leste,_the_country%27s_highest_civilian_award,_upon_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu.jpg|तिमोर-लेस्ते के राष्ट्रपति जोस रामोस-होर्ता द्वारा भारत की राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू को “ग्रैंड-कॉलर ऑफ द ऑर्डर ऑफ तिमोर-लेस्ते”, देश का सर्वोच्च नागरिक सम्मान, प्रदान किया गया। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_the_Vice_President_of_India,_Shri_Jagdeep_Dhankhar_and_PM_attend_Constitution_Day_2024_celebrations_at_Central_Hall,_in_Parliament_House,_New_Delhi_on_November_26,_2024_(1).jpg|संसद भवन के सेंट्रल हॉल में संविधान दिवस 2024 समारोह में राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू, उपराष्ट्रपति जगदीप धनखड़ एवं प्रधानमंत्री की उपस्थिति। File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_graced_the_opening_of_Rashtrapati_Niketan_at_Dehradun_Uttarakhand.jpg|देहरादून में राष्ट्रपति निकेतन के उद्घाटन अवसर पर राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_unveiled_bust_of_Shri_Chakravarti_Rajagopalachari,_the_first_and_only_Indian_Governor_General.jpg|चक्रवर्ती राजगोपालाचारी की प्रतिमा का अनावरण करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_witnessed_the_International_Fleet_Review_at_Visakhapatnam,_in_Andhra_Pradesh.jpg|विशाखापत्तनम में अंतरराष्ट्रीय फ्लीट रिव्यू का अवलोकन करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_participates_in_the_annual_Rath_Yatra_festival_in_Puri,_Odisha_on_July_07,_2024_(2).jpg|पुरी (ओडिशा) में वार्षिक रथ यात्रा में भाग लेतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_and_Prime_Minister_Narendra_Modi_welcoming_the_President_of_Egypt_Abdel_Fatteh_el-Sisi_for_gala_dinner_at_Bharat_Mandapam,_in_Pragati_Maidan,_New_Delhi_on_September_09,_2023.jpg|भारत मंडपम में G20 गाला डिनर के अवसर पर विदेशी राष्ट्राध्यक्षों का स्वागत करतीं राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू। </gallery> == राज्य विधानसभाओं को संबोधन == {| class="wikitable sortable" |- ! width="160px" | राज्य ! width="220px" | विधानमंडल ! width="130px" | तिथि ! सन्दर्भ ! चित्र |- | [[File:Seal of Mizoram.svg|50px]] [[मिजोरम]] | [[%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%BC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A4%AE_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|मिजोरम विधानसभा]] | 4 नवम्बर 2022 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Mizoram Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-mizoram-legislative-assembly |website=President of India |date=4 November 2022 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Mizoram_Legislative_Assembly_in_Aizawl_on_November_04,_2022.jpg|250px]] |- | [[अरुणाचल प्रदेश]] | [[%E0%A4%85%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A4%B2%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE|अरुणाचल प्रदेश विधानसभा]] | 21 फरवरी 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the Arunachal Pradesh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-special-session-arunachal-pradesh-legislative-assembly |website=President of India |date=21 February 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressedthe_Arunachal_Pradesh_Legislative_Assembly_in_Itanagar,_Arunachal_Pradesh,_on_February_21,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Emblem Rajasthan.png|20px]] [[राजस्थान]] | [[राजस्थान विधानसभा]] | 14 जुलाई 2023 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Rajasthan Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-rajasthan-legislative-assembly |website=President of India |date=14 July 2023 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Rajasthan_Legislative_Assembly_in_Jaipur,_Rajasthan,_on_July_14,_2023.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Maharashtra.svg|20px]] [[महाराष्ट्र]] | [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] | 3 सितम्बर 2024 | <ref>{{cite web |title=President of India graces centenary celebrations of Maharashtra Legislative Council |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2051481 |website=Press Information Bureau |date=3 September 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_centenary_year_function_of_the_Maharashtra_Legislative_Council_in_Mumbai_on_September_03,_2024.jpg|250px]] |- | [[File:Coat of arms of Chhattisgarh.svg|20px]] [[छत्तीसगढ़]] | [[छत्तीसगढ़ विधानसभा]] | 24 मार्च 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India graces silver jubilee of Chhattisgarh Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-graces-silver-jubilee-chhattisgarh-legislative-assembly |website=President of India |date=25 October 2024 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_graced_the_silver_jubilee_function_of_the_Chhattisgarh_Legislative_Assembly_in_Raipur_on_March_24,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Seal of Uttarakhand.svg|20px]] [[उत्तराखंड]] | [[उत्तराखंड विधानसभा]] | 3 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President Murmu addresses Uttarakhand Assembly on silver jubilee of state's formation |url=https://ddnews.gov.in/en/president-murmu-addresses-uttarakhand-assembly-on-silver-jubilee-of-states-formation/ |website=DD News |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the Uttarakhand Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-uttarakhand-legislative-assembly |website=President of India |date=3 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Uttarakhand_Legislative_Assembly_in_Dehradun,_Uttarakhand,_on_November_03,_2025.jpg|250px]] |- | [[File:Odisha Vidhan Sabha Logo.png|20px]] [[ओडिशा]] | [[ओड़िशा विधानसभा]] | 27 नवम्बर 2025 | <ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.presidentofindia.gov.in/press_releases/president-india-addresses-members-odisha-legislative-assembly |website=President of India |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=President of India addresses the members of Odisha Legislative Assembly |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2195523 |website=Press Information Bureau |date=27 November 2025 |access-date=4 June 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_addressed_the_members_of_the_Odisha_Legislative_Assembly_in_Bhubaneswar_on_November_27,_2025.jpg|250px]] |} == राज्यीय मेज़बानी (State visits hosted) == {| class="wikitable sortable" |+ राष्ट्रपति द्रौपदी मुर्मू द्वारा आयोजित आधिकारिक राजकीय यात्राएँ ! # ! वर्ष ! तिथि ! आगंतुक देश ! आगंतुक गणमान्य व्यक्ति ! टिप्पणियाँ ! चित्र |- | 1 | 2022 | 1–4 अगस्त | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[इब्राहीम मोहम्मद सोलिह]] | द्विपक्षीय विकास सहयोग और अवसंरचना पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Official visit of President of Maldives to India (August 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1369/Official+visit+of+President+of+Maldives+to+India+August+0104+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of Maldives calls on the President of India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1847498 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref> |[[File:The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.jpg|250px|The President of the Republic of Maldives, H.E. Mr. Ibrahim Mohamed Solih calling on the President of India, Smt. Droupadi Murmu, at Rashtrapati Bhavan on August 02, 2022.]] |- | 2 | 2022 | 5–8 सितंबर | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | जल संसाधन, रेलवे, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी, प्रसारण और अवसंरचना सहयोग से संबंधित कई समझौता ज्ञापनों का आदान-प्रदान तथा द्विपक्षीय वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1374/Visit+of+Prime+Minister+of+Bangladesh+to+India+September+0508+2022 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Prime Minister of Bangladesh calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1857167 |website=Press Information Bureau, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (September 2022) |url=https://presidentofindia.nic.in/press_releases/prime-minister-bangladesh-calls-president |website=President of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Ms._Sheikh_Hasina_calling_on_the_President,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_September_06,_2022.jpg|frameless|center|250px]] |- | 3 | 2023 | 24–26 जनवरी | {{flag|मिस्र}} | राष्ट्रपति [[अब्देल फत्ताह अल-सीसी]] | भारत के 74वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि रहे। यह मिस्र के राष्ट्रपति की पहली ऐसी भागीदारी थी।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1935238 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Egypt to India (January 24–26, 2023) |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36139/State_Visit_of_President_of_Egypt_to_India_January_2426_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:Republic_day_parade_2023_Chief_Guest_Egyptian_President_Abdel_Fattah_el-Sisi_being_welcomed_by_PM_Narendra_Modi_and_President_Droupati_Murmu.jpg|250px]] |- | 4 | 2023 | 2–3 मार्च | {{flag|इटली}} | प्रधानमंत्री [[जॉर्जिया मेलोनी]] | भारत–इटली संबंधों को रणनीतिक साझेदारी के स्तर तक उन्नत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Italy to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1395/State+Visit+of+PM+of+Italy+to+India+March+0203+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1903661 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India}}</ref> | [[File:The_Italian_Prime_Minister_Ms._Giorgia_Meloni_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 5 | 2023 | 8–11 मार्च | {{flag|ऑस्ट्रेलिया}} | प्रधानमंत्री [[एंथनी अल्बनीज़]] | भारत–ऑस्ट्रेलिया व्यापक रणनीतिक साझेदारी को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Australia to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1396/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Australia+to+India+March+0811+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Australian_Prime_Minister,_Mr._Anthony_Albanese_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 6 | 2023 | 20 मार्च | {{flag|जापान}} | प्रधानमंत्री [[फुमियो किशिदा]] | विशेष रणनीतिक साझेदारी को और सुदृढ़ किया गया।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of Japan to India (March 2023) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1397/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+Japan+to+India+March+2021+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 7 | 2023 | 4 अप्रैल | {{flag|भूटान}} | राजा [[जिग्मे खेसर नामग्याल वांगचुक]] | भारत–भूटान के घनिष्ठ संबंधों की पुनः पुष्टि हुई।<ref>{{Cite web |title=King of Bhutan calls on the President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1398/Visit+of+His+Majesty+The+King+of+Bhutan+to+India+April+0305+2023 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_His_Majesty_the_King_of_Bhutan,_Jigme_Khesar_Namgyel_Wangchuck_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_4,_2023.jpg|250px]] |- | 8 | 2023 | 29–31 मई | {{flag|कंबोडिया}} | राजा [[नोरोडोम सिहामोनी]] | सांस्कृतिक संबंधों को और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1928409 |website=Press Information Bureau}}</ref><ref>{{Cite web |title=Visit of King of Cambodia |url=https://www.mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/36629 |website=Ministry of External Affairs}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_King_of_Cambodia,_Mr._Norodom_Sihamoni_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_May_30,_2023.jpg|250px]] |- | 9 | 2023 | 31 मई – 3 जून | {{flag|नेपाल}} | प्रधानमंत्री [[पुष्प कमल दहल]] | ऊर्जा और संपर्क (कनेक्टिविटी) पर केंद्रित वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=PM of Nepal calls on the President |url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1929110 |website=PIB}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Nepal,_Shri_Pushpa_Kamal_Dahal_calling_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 10 | 2023 | जुलाई 2023 | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[रानिल विक्रमसिंघे]] | द्विपक्षीय संबंधों को और मजबूत करने पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Sri Lanka President |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1411 |website=MEA}}</ref> |[[File:The_President_of_Sri_Lanka,_Shri_Ranil_Wickremesinghe_calls_on_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_July_21,_2023.jpg|250px]] |- | 11 | 2023 | 9–11 सितंबर | {{flag|सऊदी अरब}} | क्राउन प्रिंस एवं प्रधानमंत्री [[मोहम्मद बिन सलमान]] | द्विपक्षीय वार्ता में भाग लिया तथा नई दिल्ली में आयोजित [[2023 G20 New Delhi summit|जी-20 शिखर सम्मेलन]] में शामिल हुए।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the Crown Prince and Prime Minister of the Kingdom of Saudi Arabia to India |url=https://mea.gov.in/press-releases.htm?dtl/37081/State+visit+of+the+Crown+Prince+and+Prime+Minister+of+the+Kingdom+of+Saudi+Arabia+to+India |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_and_PM_attend_the_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_September_11,_2023.jpg|250px]] |- | 12 | 2023 | 8–10 अक्टूबर | {{flag|तंजानिया}} | राष्ट्रपति [[सामिया सुलुहु हसन]] | व्यापार, शिक्षा और रक्षा सहयोग पर केंद्रित चर्चाएँ हुईं।<ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1966074 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Transcript of Special Briefing on the State Visit of President of Tanzania to India |url=https://www.mea.gov.in/media-briefings.htm?dtl/37176/Transcript_of_Special_Briefing_on_the_State_Visit_of_President_of_Tanzania_to_India_October_09_2023 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:PM_attends_the_Ceremonial_Reception_of_the_Tanzanian_President,_Ms._Samia_Suluhu_Hassan_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_October_09,_2023.jpg|250px]] |- | 13 | 2023 | 4–6 दिसंबर | {{flag|केन्या}} | राष्ट्रपति [[विलियम रूटो]] | कृषि, डिजिटल अर्थव्यवस्था और नवीकरणीय ऊर्जा पर विचार-विमर्श हुआ।<ref>{{Cite web |title=English rendering of Press Statement by Prime Minister Shri Narendra Modi during the visit of the President of Kenya to India |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982639 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Kenya at Rashtrapati Bhavan |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1982904 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_the_President_of_Kenya,_Mr._William_Samoei_Ruto,_ahead_of_a_dinner_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2023.jpg|250px]] |- | 14 | 2023 | 16 दिसंबर | {{flag|ओमान}} | सुल्तान [[हैथम बिन तारिक]] | एक दशक से अधिक समय के बाद ओमान के सुल्तान की पहली भारत यात्रा; समुद्री और ऊर्जा सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of His Majesty Sultan Haitham bin Tarik, Sultan of Oman to India |url=https://www.indemb-oman.gov.in/page/visit-of-his-majesty-sultan-haitham-bin-tarik-sultan-of-oman-to-india-2023/ |website=Embassy of India, Oman |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Incoming Visit of Sultan of Oman |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info.htm?1/1436 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=1987299 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_meets_and_ceremonial_welcome_His_Majesty_Sultan_Haitham_bin_Tarik_of_Oman_in_New_Delhi_on_December_16,_2023.jpg|250px]] |- | 15 | 2024 | 25–26 जनवरी | {{flag|फ्रांस}} | राष्ट्रपति [[इमैनुएल मैक्रों]] | भारत के 75वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और अंतरिक्ष सहयोग पर विशेष ध्यान।<ref>{{Cite web |title=State Visit to India of President Emmanuel Macron |url=https://in.ambafrance.org/State-Visit-to-India-of-President-Emmanuel-Macron-19885 |access-date=2024-02-12 |website=La France en Inde / France in India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Press Release |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1999956 |website=Press Information Bureau |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_received_His_Excellency_Mr_Emmanuel_Macron,_the_President_of_the_French_Republic_at_Rashtrapati_Bhavan_on_January_26,_2024.jpg|250px]] |- | 16 | 2024 | 21–22 फरवरी | {{flag|ग्रीस}} | प्रधानमंत्री [[क्यारीकोस मित्सोताकिस]] | भारत–ग्रीस रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; द्विपक्षीय वार्ता एवं रायसीना डायलॉग में भागीदारी।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Greece to India (February 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+Prime+Minister+of+Greece+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |- | 17 | 2024 | 21–22 जून | {{flag|बांग्लादेश}} | प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] | प्रधानमंत्री और केंद्रीय मंत्रिमंडल के शपथ ग्रहण समारोह के बाद की यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Bangladesh to India (June 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37898/Prime+Minister+of+Bangladesh+calls+on+the+President |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_Bangladesh,_Smt._Sheikh_Hasina,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_22,_2024.jpg|250px]] |- | 18 | 2024 | 30 जुलाई – 1 अगस्त | {{flag|वियतनाम}} | प्रधानमंत्री [[फाम मिन्ह चिन्ह]] | व्यापक रणनीतिक साझेदारी को मजबूत किया गया; नए कार्य योजना और बहु-क्षेत्रीय सहयोग पर सहमति।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Prime Minister of Vietnam to India (July–August 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38048/State+Visit+of+HE+Pham+Minh+Chinh+Prime+Minister+of+the+Socialist+Republic+of+Vietnam+to+India |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam,_Mr._Pham_Minh_Chinh_meeting_with_the_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_August_01,_2024_(163424).jpg|250px]] |- | 19 | 2024 | 9–10 सितंबर | {{flag|संयुक्त अरब अमीरात}} | अबू धाबी के क्राउन प्रिंस [[खालिद बिन मोहम्मद अल नाहयान]] | भारत–यूएई व्यापक रणनीतिक साझेदारी को सुदृढ़ करने पर केंद्रित वार्ता।<ref>{{Cite web |title=Visit of Crown Prince of Abu Dhabi to India (September 2024) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?38270/Visit+of+Crown+Prince+of+Abu+Dhabi+to+India+September+910+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Crown_Prince_of_Abu_Dhabi,_Sheikh_Khaled_bin_Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_September_09,_2024.jpg|250px]] |- | 20 | 2024 | 6–10 अक्टूबर | {{flag|मालदीव}} | राष्ट्रपति [[मोहम्मद मुइज्जू]] एवं प्रथम महिला [[सजीधा मोहम्मद]] | क्षेत्रीय सहयोग, सुरक्षा और जलवायु लचीलापन पर द्विपक्षीय वार्ता। | [[File:Mohamed_Muizzu_and_Droupadi_Murmu_in_2024.jpg|250px]] |- | 21 | 2024 | 15–17 दिसंबर | {{flag|श्रीलंका}} | राष्ट्रपति [[अनुरा कुमारा दिसानायके]] | पदभार ग्रहण के बाद प्रथम विदेशी यात्रा; सांस्कृतिक एवं आर्थिक संबंधों को मजबूती। | [[File:Prime_Minister_of_Bharat_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_%26_President_of_Bharat_Smt._Droupadi_Murmu_with_President_of_Sri_Lanka_Mr._Anura_Kumara_Dissanayake.jpg|250px]] |- | 22 | 2025 | 14–18 जनवरी | {{flag|सिंगापुर}} | राष्ट्रपति [[थर्मन शनमुगरत्नम]] एवं प्रथम महिला जेन युमिको इत्तोगी | फिनटेक, स्मार्ट सिटी और उच्च शिक्षा साझेदारी पर चर्चा। | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_accorded_a_ceremonial_welcome_to_Mr_Tharman_Shanmugaratnam,_President_of_the_Republic_of_Singapore_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_January_16,_2025.jpg|250px]] |- | 23 | 2025 | 23–26 जनवरी | {{flag|इंडोनेशिया}} | राष्ट्रपति [[प्रबोवो सुबियांतो]] | भारत के 76वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि; रक्षा और आसियान सहयोग पर वार्ता। | [[File:Prime_Minister_Narendra_Modi_attends_ceremonial_welcome_for_the_President_of_Indonesia,_Mr._Prabowo_Subianto_at_Rashtrapati_Bhawan,_in_New_Delhi_on_January_25,_2025.jpg|250px]] |- | 24 | 2025 | 17–18 फरवरी | {{flag|क़तर}} | अमीर [[तमिम बिन हमद अल थानी]] | व्यापार एवं ऊर्जा सहयोग को मजबूत करने पर केंद्रित राजकीय यात्रा।<ref>{{Cite web |title=State Visit of Amir of Qatar to India (February 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39075/State+Visit+of+His+Highness+the+Amir+of+the+State+of+Qatar+to+India+February+1718+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu_meets_the_Amir_of_the_State_of_Qatar,_Sheikh_Tamim_Bin_Hamad_AL_Thani_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_February_18,_2025.jpg|250px]] |- | 25 | 2025 | 16–20 मार्च | {{flag|न्यूजीलैंड}} | प्रधानमंत्री [[क्रिस्टोफर लकसन]] | व्यापार, शिक्षा और सहयोग में भारत–न्यूजीलैंड संबंधों को मजबूत करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=Official Visit of Prime Minister of New Zealand to India (March 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1507/Official+Visit+of+Prime+Minister+of+New+Zealand+to+India+March+1620+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_Prime_Minister_of_New_Zealand,_Mr._Christopher_Luxon,_called_on_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_17,_2025.jpg|250px]] |- | 26 | 2025 | 1–5 अप्रैल | {{flag|चिली}} | राष्ट्रपति [[गैब्रियल बोरिक]] | भारत–चिली संबंधों को मजबूत किया गया तथा व्यापार, ऊर्जा और सहयोग पर चर्चा हुई।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Chile to India (April 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?37637/State+Visit+of+President+of+Chile+to+India+February+2122+2024 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt_Droupadi_Murmu_meets_the_President_of_the_Republic_of_Chile,_Mr._Gabriel_Boric_Font_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_April_01,_2025.jpg|250px]] |- | 27 | 2025 | 3 मई | {{flag|अंगोला}} | राष्ट्रपति [[जोआओ लॉरेंसो]] | ऊर्जा, व्यापार और विकास के क्षेत्रों में भारत–अंगोला संबंधों को सुदृढ़ करने पर केंद्रित यात्रा।<ref>{{Cite web |title=President hosts President of Angola (May 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39464/President+hosts+President+of+Angola+May+03+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:PM_Narendra_Modi_and_President_Droupadi_Murmu_at_the_Ceremonial_Reception_of_the_President_of_the_Republic_of_Angola,_Mr._Joao_Manuel_Goncalves_Lourenco_at_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 28 | 2025 | 2 जून | {{flag|पराग्वे}} | राष्ट्रपति [[सैंटियागो पेना]] | व्यापार और विकास सहयोग पर केंद्रित द्विपक्षीय संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=President of India hosts President of Paraguay (June 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39623/President+of+India+hosts+President+of+Paraguay+June+2+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> |[[File:The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.jpg|250px|The President of India, Smt. Droupadi Murmu, met the President of the Republic of Paraguay, Mr. Santiago Peña, and hosted a banquet in his honour at Rashtrapati Bhavan in New Delhi on June 02, 2025.]] |- | 29 | 2025 | 4–8 अगस्त | {{flag|फिलीपींस}} | राष्ट्रपति [[फर्डिनेंड मार्कोस जूनियर]] | रक्षा, व्यापार और समुद्री सुरक्षा में सहयोग सहित भारत–फिलीपींस संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of Philippines to India (August 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?39934/State+visit+of+HE+Mr+Ferdinand+Romualdez+Marcos+Jr+President+of+the+Republic+of+Philippines+to+India+August+0408+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:2025-08-05_%E2%80%93_PBBM_State_Visit_to_India_signals_deeper_bilateral_cooperation_in_Indo-Pacific_(01).jpg|250px]] |- | 30 | 2025 | 2–4 सितंबर | {{flag|सिंगापुर}} | प्रधानमंत्री [[लॉरेंस वोंग]] | डिजिटल अर्थव्यवस्था, व्यापार और संपर्क पर भारत–सिंगापुर रणनीतिक साझेदारी को मजबूत करने पर चर्चा।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Singapore to India (September 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?1/1529/Visit+of+Prime+Minister+of+Singapore+to+India+September+0204+2025 |website=Ministry of External Affairs, Government of India}}</ref> | [[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_Prime_Minister_of_Singapore,_Mr._Lawrence_Wong,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_September_04,_2025.jpg|250px]] |- | 31 | 2025 | 9–16 सितंबर | {{flag|मॉरीशस}} | प्रधानमंत्री [[नवीनचंद्र रामगुलाम]] | विकास सहयोग, समुद्री सुरक्षा और आर्थिक साझेदारी पर विस्तृत वार्ता हुई।<ref>{{Cite web |title=Visit of Prime Minister of Mauritius to India (September 9–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40100/Visit+of+Prime+Minister+of+Mauritius+to+India+September+0916+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India}}</ref> |[[File:The_Prime_Minister_of_Mauritius,_Dr._Navinchandra_Ramgoolam,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_in_New_Delhi_on_September_16,_2025.jpg|250px]] |- | 32 | 2025 | 13–16 अक्टूबर | {{flag|मंगोलिया}} | राष्ट्रपति [[खुरेलसुख उखनाखू]] | भारत–मंगोलिया रणनीतिक साझेदारी को रक्षा, ऊर्जा, व्यापार, खनन और सांस्कृतिक सहयोग सहित विभिन्न क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Mr. Khurelsukh Ukhnaa, President of Mongolia to India (October 13–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40196/state_visit_of_he_mr_khurelsukh_ukhnaa_president_of_mongolia_to_india_october_13_16_2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=14 August 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_Mongolia,_Mr._Khurelsukh_Ukhnaa,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_October_14,_2025.jpg|250px]] |- |- | 33 | 2025 | 13–16 अक्टूबर | {{flag|मंगोलिया}} | राष्ट्रपति [[खुरेलसुख उखनाखू]] | रणनीतिक साझेदारी, ऊर्जा सहयोग और सांस्कृतिक संबंधों को मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the President of Mongolia to India (October 13–16, 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail.htm?40195/State+Visit+of+the+President+of+Mongolia+HE+Khurelsukh+Ukhnaa+to+India+October+1316+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mongolian President visits Indian Parliament, welcomed by Lok Sabha Speaker Om Birla |url=https://www.newsonair.gov.in/mongolian-president-visits-indian-parliament-welcomed-by-lok-sabha-speaker-om-birla/ |website=NewsOnAir (All India Radio) |publisher=Prasar Bharati |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:The_President_of_Mongolia,_Mr._Khurelsukh_Ukhnaa,_met_the_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_at_Rashtrapati_Bhavan_on_October_14,_2025.jpg|250px]] |- | 34 | 2025 | 04–05 दिसंबर | {{flag|रूस}} | राष्ट्रपति [[व्लादिमीर पुतिन]] | भारत–रूस विशेष और विशेषाधिकार प्राप्त रणनीतिक साझेदारी को रक्षा, ऊर्जा, व्यापार और प्रौद्योगिकी सहित विभिन्न क्षेत्रों में और मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Mr. Vladimir Putin, President of the Russian Federation to India (04–05 December 2025) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40361/state_visit_of_he_mr_vladimir_putin_president_of_the_russian_federation_to_india_04_05_december_2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_accorded_a_ceremonial_welcome_to_the_President_of_the_Russian_Federation,_Mr._Vladimir_Putin,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_December_05,_2025.jpg|250px]] |- | 35 | 2026 | 25–27 जनवरी | {{flag|यूरोपीय संघ}} | यूरोपीय परिषद के अध्यक्ष [[अंतोनियो कोस्टा]] और यूरोपीय आयोग की अध्यक्ष [[उर्सुला वॉन डेर लेयेन]] | भारत के 77वें गणतंत्र दिवस के मुख्य अतिथि के रूप में राजकीय यात्रा; भारत–EU रणनीतिक साझेदारी को व्यापार, प्रौद्योगिकी, रक्षा और निवेश सहित विभिन्न क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of the European Council and President of the European Commission to India (January 25–27, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40195/State+Visit+of+the+President+of+the+European+Council+and+President+of+the+European+Commission+to+India+January+1316+2025 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:Handshake_between_Droupadi_Murmu,_President_of_India,_and_Kaja_Kallas,_High_Representative_of_the_EU_and_Vice-President_of_the_European_Commission_-_2026.jpg|250px]] |- | 36 | 2026 | 05–10 फरवरी | {{flag|सेशेल्स}} | राष्ट्रपति [[वावेल रामकलावन]] | भारत–सेशेल्स संबंधों को समुद्री सुरक्षा, नीली अर्थव्यवस्था, विकास साझेदारी और लोगों के बीच संबंधों के क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the President of Seychelles to India (February 05–10, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1558/State_Visit_of_the_President_of_Seychelles_to_India_February_05__10_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_hosted_a_banquet_dinner_in_honour_of_the_President_of_the_Republic_of_Seychelles,_Dr._Patrick_Herminie,_and_Mrs._Veronique_Herminie,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_February_09,_2026.jpg|250px]] |- | 37 | 2026 | 18–22 फरवरी | {{flag|ब्राज़ील}} | राष्ट्रपति [[लुइज़ इनासियो लूला दा सिल्वा]] | भारत–ब्राज़ील रणनीतिक साझेदारी को व्यापार, ऊर्जा, कृषि, रक्षा और वैश्विक दक्षिण के सहयोग सहित विभिन्न क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of the President of the Federative Republic of Brazil to India (February 18–22, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1562/State_Visit_of_the_President_of_Federative_Republic_of_Brazil_to_India_February_1822_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:President_of_Bharat,_Smt._Droupadi_Murmu_with_the_President_of_Brazil,_Mr._Luiz_In%C3%A1cio_Lula_da_Silva.jpg|250px]] |- | 38 | 2026 | 04–07 मार्च | {{flag|फिनलैंड}} | राष्ट्रपति [[अलेक्ज़ेंडर स्टब]] | भारत–फिनलैंड संबंधों को डिजिटल प्रौद्योगिकी, स्वच्छ ऊर्जा, व्यापार, निवेश और नवाचार के क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Dr. Alexander Stubb, President of the Republic of Finland to India (04–07 March 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?40843/_state_visit_of_he_dr_alexander_stubb_president_of_the_republic_of_finland_to_india_04__07_march_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_President_of_the_Republic_of_Finland,_Dr._Alexander_Stubb,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_March_05,_2026.jpg|250px]] |- | 39 | 2026 | 14–18 अप्रैल | {{flag|ऑस्ट्रिया}} | संघीय चांसलर [[क्रिश्चियन स्टॉकर]] | भारत–ऑस्ट्रिया संबंधों को व्यापार, निवेश, प्रौद्योगिकी, कौशल, बुनियादी ढाँचे और सांस्कृतिक सहयोग के क्षेत्रों में आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=Visit of HE Dr. Christian Stocker, Federal Chancellor of the Republic of Austria, and Mrs. Gerda Stocker-Legenstein to India (April 14–18, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?41036/visit_of_he_dr_christian_stocker_federal_chancellor_of_the_republic_of_austria_and_mrs_gerda_stocker_legenstein_to_india_april_14_18_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |- | 40 | 2026 | 19–21 अप्रैल | {{flag|दक्षिण कोरिया}} | राष्ट्रपति [[ली जे-म्यांग]] | भारत–दक्षिण कोरिया विशेष रणनीतिक साझेदारी को व्यापार, निवेश, रक्षा, प्रौद्योगिकी, सेमीकंडक्टर और आपूर्ति शृंखला सहयोग के क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Lee Jae Myung, President of the Republic of Korea and First Lady Mrs. Kim Hea Kyung to India, New Delhi from April 19–21, 2026 |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?41071/state_visit_of_he_lee_jae_myung_president_of_the_republic_of_korea_and_first_lady_mrs_kim_hea_kyung_to_india_new_delhi_from_april_19_21_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:President_of_Bharat,_Smt._Droupadi_Murmu_and_the_President_of_South_Korea,_Mr._Lee_Jae-Myung.jpg|250px]] |- | 41 | 2026 | 05–07 मई | {{flag|वियतनाम}} | राष्ट्रपति [[तो लैम]] | भारत–वियतनाम व्यापक रणनीतिक साझेदारी को रक्षा, व्यापार, प्रौद्योगिकी, डिजिटल सहयोग और सांस्कृतिक संबंधों सहित विभिन्न क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of President of the Socialist Republic of Vietnam to India (May 05–07, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1575/State_Visit_of_President_of_the_Socialist_Republic_of_Vietnam_to_India_May_05__07_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> | [[File:President_of_Bharat,_Smt._Droupadi_Murmu_and_the_Prime_Minister_of_Bharat,_Shri_Narendra_Damodardas_Modi_welcome_the_President_of_Vietnam,_Mr._T%C3%B4_L%C3%A2m_to_the_Rashtrapati_Bhavan.jpg|250px]] |- | 42 | 2026 | 20–23 मई | {{flag|साइप्रस}} | राष्ट्रपति [[निकोस क्रिस्टोडौलाइडेस]] | भारत–साइप्रस संबंधों को व्यापार, निवेश, रक्षा, समुद्री सहयोग और लोगों के बीच संबंधों के क्षेत्रों में मजबूत किया गया।<ref>{{Cite web |title=State Visit of HE Mr. Nikos Christodoulides, President of the Republic of Cyprus to India (20–23 May 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-detail?41195/state_visit_of_he_mr_nikos_christodoulides_president_of_the_republic_of_cyprus_to_india_20_23_may_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_President_of_the_Republic_of_Cyprus,_Mr._Nikos_Christodoulides,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_May_22,_2026.jpg|250px]] |- | 43 | 2026 | 30 मई–03 जून | {{flag|म्यांमार}} | राष्ट्रपति [[मिन आंग ह्लाइंग]] | भारत–म्यांमार संबंधों में सीमा-पार सहयोग, व्यापार, संपर्क, सुरक्षा और क्षेत्रीय स्थिरता से जुड़े मुद्दों पर सहयोग को आगे बढ़ाया गया।<ref>{{Cite web |title=Visit of President of the Republic of the Union of Myanmar to India (May 30–June 03, 2026) |url=https://www.mea.gov.in/incoming-visit-info?1/1585/Visit_of_President_of_the_Republic_of_the_Union_of_Myanmar_to_India_May_30__June_03_2026 |website=Ministry of External Affairs |publisher=Government of India |access-date=28 May 2026}}</ref> |[[File:The_President_of_India,_Smt._Droupadi_Murmu,_met_the_President_of_the_Republic_of_the_Union_of_Myanmar,_Senior_General_U_Min_Aung_Hlaing,_at_Rashtrapati_Bhavan_in_New_Delhi_on_June_01,_2026.jpg|250px]] |- |} ==इन्हें भी देखें== * [[भाजपा]] * [[भारत की राजनीति]] * [[भारतीय राष्ट्रपति चुनाव, २०२२]] ==सन्दर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category}} {{s-start}} {{s-gov}} {{s-bef| before=[[सैयद अहमद|सईद अहमद]]}} {{s-ttl| title=[[झारखण्ड के राज्यपालों की सूची|झारखण्ड की राज्यपाल]]| years= १८ मई २०१५ - १२ जुलाई २०२१}} {{s-aft| after=[[रमेश बैस]]}} {{s-bef|before=[[राम नाथ कोविन्द]]}} {{s-ttl|title=[[भारत के राष्ट्रपति]]|years=2022–वर्तमान}} {{s-inc}} {{end}} {{भारत के राष्ट्रपति}} [[श्रेणी:झारखण्ड के राज्यपाल]] [[श्रेणी:1958 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:ओड़िशा के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय जनता पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:भारत के राष्ट्रपति]] [[श्रेणी:आदिवासी लोग]] kqcugwqzlbf5l2xav7bls687ah6ikgh विकिपीडिया:विकिपरियोजना/विश्व में हिन्दी 4 687127 6598639 6598371 2026-08-13T17:11:35Z Hindustanilanguage 39545 /* जापान में हिन्दी */ 6598639 wikitext text/x-wiki 1999 में मशीन ट्रांसलेशन शिखर बैठक में टोकियो विश्वद्यालय के प्रो॰ होजुमि तनाका ने जो भाषाई आँकड़े प्रस्तुत किए थे, उनके अनुसार विश्व में चीनी भाषा बोलने वालों का स्थान प्रथम और हिन्दी का द्वितीय तथा अंग्रेजी का तृतीय है । हिन्दी विश्व के सर्वाधिक आबादी वाले दूसरे देश भारत की प्रमुख भाषा है। विदेशों में चालीस से अधिक देशों के 600 से अधिक विश्वविद्यालयों और स्कूलों के में हिन्दी पढ़ाने की व्यवस्था है । भारत के अलावा जिन देशों में हिन्दी का बोलने, लिखने-पढने तथा अध्ययन होता है, उन्हें हम इन वर्गों में शामिल कर सकते हैं: # जहाँ भारतीय मूल के लोग अधिक संख्या में रहते हैं: सम्भत: [[पाकिस्तान]], [[नेपाल]], [[भूटान]], [[बंगलादेश]], [[म्यांमार]], [[श्रीलंका]] और [[मालदीव]] आदि । # भारत की संस्कृति, इतिहास और धर्म से प्रभावित दक्षिण पूर्वी एशियाई देश जिनमें [[इंडोनेशिया]], [[मलेशिया]], [[थाईलैंड]], [[चीन]], [[मंगोलिया]], [[कोरिया]] और जापान जैसे देश आते हैं । # ऐसे देश जिनमें हिन्दी को विश्व की आधुनिक भाषा के रूप में पढ़ाया जाता है जैसे कि [[अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[कनाडा]] और [[यूरोप]] क देश। # अन्य कई देश जहाँ हिन्दी के प्रति रुचि बढ़ रही है जैसे कि [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[अफ़ग़ानिस्तान]], [[क़तर]], [[मिस्र]], [[उज़बेकिस्तान]], [[कज़ाकिस्तान]] और [[तुर्कमेनिस्तान]] । ==साँचा== इस परियोजना के लिए [[साँचा:विश्व में हिन्दी]] चुना गया है। हालाँकि सभी देशों के नाम इस साँचे में शामिल नहीं किए गए हैं, परन्तु समय-समय पर इस साँचे में बदलाव किए जाएँगे और नए नाम शामिल किए जाएँगे। ==भारत में हिन्दी == * [[भारत में हिन्दी]] * [[अटल बिहारी वाजपेयी हिन्दी विश्वविद्यालय]] * [[कर्नाटक महिला हिंदी सेवा समिति, बंगलुरु]] ==बनाए गए लेख== {| class="wikitable" |- ! क्र !! लेख !! प्रथम योगदानकर्ता |- | 1 || [[भारत में हिन्दी]]- मूल ढाँचा बनाया गया है, पर इसमें सुधार की आवश्यकता है। || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 2 || [[पाकिस्तान में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Satdeep Gill]] |- | 3 || [[चीन में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 4 || [[चेक गणराज्य में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 5 || [[रूस में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 6 || [[जापान में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 7 || [[पोलैंड में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 8 || [[बांग्लादेश में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 9 || [[जर्मनी में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 10 || [[मॉरिशस में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 11 || [[नेपाल में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 12 || [[सिंगापुर में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 13 || [[दक्षिण अफ्रीका में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 14 || [[मॉरिशस में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 15 || [[ऑस्ट्रेलिया में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 16 || [[हिंदी परिषद, नीदरलैंड्स]] || [[:सदस्य:अनुनाद सिंह]] |} ==उप-परियोजनाएँ== जैसे-जैसे ऊपर के लेखों को तय्यार किया जाएगा, आवश्यक होगा कि इन देशों के हिन्दी लेखक, कवि, अनुवादक और शिक्षक पर लेख बनाएँ जाएँ। नीचे की उप-परियोजनाएँ इसी विचार पर आधारित हैं। === ऑस्ट्रेलिया में हिन्दी === * [[मृदुल कीर्ति]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:57, 12 अगस्त 2026 (UTC) ===रूस में हिन्दी=== {| class="wikitable" |- ! क्र !! लेख !! प्रथम योगदानकर्ता |- | 1 || [[मदन लाल मधु]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 2 || [[ज़ालमान दाइम्शित्स]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 3 || [[एलेगज़ैन्डर कदाकिन]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 4 || [[महावरत विद्यालंकर]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 5 || [[नताल्या सज़ानोवा]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 6 || [[यूजीन पेत्रोविच चेलिशेव]] (विस्तार) || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |} ===जर्मनी में हिन्दी=== # [[हेलमट नेस्पिटल]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:56, 8 अगस्त 2016 (UTC) === ब्रिटेन में हिन्दी === # [[ब्रिटेन के प्रवासी हिंदी लेखकों की सूची]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:13, 30 दिसम्बर 2022 (UTC) === इज़राइल में हिन्दी === * [[गेनाडी श्लोम्पर]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 10:27, 31 जुलाई 2023 (UTC) === जापान में हिन्दी === * [[तोमियो मिज़ोकामी]] (विस्तार) --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 13:10, 1 अगस्त 2023 (UTC) == इटली में हिंदी == * [[फ्रांसेस्का ओर्सिनी]] ==आप इस सम्पादन शिविर में होना चाहते हैं? नीचे अपना नाम टाइप कीजिये== * [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] * [[:सदस्य:محمد شعیب]] * [[:सदस्य:Satdeep Gill]] * [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] * [[:सदस्य:कलमकार]] * [[:सदस्य: राहुल मालाकार]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना]] au694lvdf0bepzd2l3x3cjt4ur8201w 6598640 6598639 2026-08-13T17:11:53Z Hindustanilanguage 39545 /* इटली में हिंदी */ 6598640 wikitext text/x-wiki 1999 में मशीन ट्रांसलेशन शिखर बैठक में टोकियो विश्वद्यालय के प्रो॰ होजुमि तनाका ने जो भाषाई आँकड़े प्रस्तुत किए थे, उनके अनुसार विश्व में चीनी भाषा बोलने वालों का स्थान प्रथम और हिन्दी का द्वितीय तथा अंग्रेजी का तृतीय है । हिन्दी विश्व के सर्वाधिक आबादी वाले दूसरे देश भारत की प्रमुख भाषा है। विदेशों में चालीस से अधिक देशों के 600 से अधिक विश्वविद्यालयों और स्कूलों के में हिन्दी पढ़ाने की व्यवस्था है । भारत के अलावा जिन देशों में हिन्दी का बोलने, लिखने-पढने तथा अध्ययन होता है, उन्हें हम इन वर्गों में शामिल कर सकते हैं: # जहाँ भारतीय मूल के लोग अधिक संख्या में रहते हैं: सम्भत: [[पाकिस्तान]], [[नेपाल]], [[भूटान]], [[बंगलादेश]], [[म्यांमार]], [[श्रीलंका]] और [[मालदीव]] आदि । # भारत की संस्कृति, इतिहास और धर्म से प्रभावित दक्षिण पूर्वी एशियाई देश जिनमें [[इंडोनेशिया]], [[मलेशिया]], [[थाईलैंड]], [[चीन]], [[मंगोलिया]], [[कोरिया]] और जापान जैसे देश आते हैं । # ऐसे देश जिनमें हिन्दी को विश्व की आधुनिक भाषा के रूप में पढ़ाया जाता है जैसे कि [[अमेरिका]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[कनाडा]] और [[यूरोप]] क देश। # अन्य कई देश जहाँ हिन्दी के प्रति रुचि बढ़ रही है जैसे कि [[संयुक्त अरब अमीरात]], [[अफ़ग़ानिस्तान]], [[क़तर]], [[मिस्र]], [[उज़बेकिस्तान]], [[कज़ाकिस्तान]] और [[तुर्कमेनिस्तान]] । ==साँचा== इस परियोजना के लिए [[साँचा:विश्व में हिन्दी]] चुना गया है। हालाँकि सभी देशों के नाम इस साँचे में शामिल नहीं किए गए हैं, परन्तु समय-समय पर इस साँचे में बदलाव किए जाएँगे और नए नाम शामिल किए जाएँगे। ==भारत में हिन्दी == * [[भारत में हिन्दी]] * [[अटल बिहारी वाजपेयी हिन्दी विश्वविद्यालय]] * [[कर्नाटक महिला हिंदी सेवा समिति, बंगलुरु]] ==बनाए गए लेख== {| class="wikitable" |- ! क्र !! लेख !! प्रथम योगदानकर्ता |- | 1 || [[भारत में हिन्दी]]- मूल ढाँचा बनाया गया है, पर इसमें सुधार की आवश्यकता है। || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 2 || [[पाकिस्तान में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Satdeep Gill]] |- | 3 || [[चीन में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 4 || [[चेक गणराज्य में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 5 || [[रूस में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 6 || [[जापान में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 7 || [[पोलैंड में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 8 || [[बांग्लादेश में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 9 || [[जर्मनी में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 10 || [[मॉरिशस में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 11 || [[नेपाल में हिन्दी]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 12 || [[सिंगापुर में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 13 || [[दक्षिण अफ्रीका में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 14 || [[मॉरिशस में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 15 || [[ऑस्ट्रेलिया में हिन्दी]] || [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] |- | 16 || [[हिंदी परिषद, नीदरलैंड्स]] || [[:सदस्य:अनुनाद सिंह]] |} ==उप-परियोजनाएँ== जैसे-जैसे ऊपर के लेखों को तय्यार किया जाएगा, आवश्यक होगा कि इन देशों के हिन्दी लेखक, कवि, अनुवादक और शिक्षक पर लेख बनाएँ जाएँ। नीचे की उप-परियोजनाएँ इसी विचार पर आधारित हैं। === ऑस्ट्रेलिया में हिन्दी === * [[मृदुल कीर्ति]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:57, 12 अगस्त 2026 (UTC) ===रूस में हिन्दी=== {| class="wikitable" |- ! क्र !! लेख !! प्रथम योगदानकर्ता |- | 1 || [[मदन लाल मधु]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 2 || [[ज़ालमान दाइम्शित्स]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 3 || [[एलेगज़ैन्डर कदाकिन]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 4 || [[महावरत विद्यालंकर]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 5 || [[नताल्या सज़ानोवा]] || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |- | 6 || [[यूजीन पेत्रोविच चेलिशेव]] (विस्तार) || [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] |} ===जर्मनी में हिन्दी=== # [[हेलमट नेस्पिटल]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:56, 8 अगस्त 2016 (UTC) === ब्रिटेन में हिन्दी === # [[ब्रिटेन के प्रवासी हिंदी लेखकों की सूची]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:13, 30 दिसम्बर 2022 (UTC) === इज़राइल में हिन्दी === * [[गेनाडी श्लोम्पर]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 10:27, 31 जुलाई 2023 (UTC) === जापान में हिन्दी === * [[तोमियो मिज़ोकामी]] (विस्तार) --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 13:10, 1 अगस्त 2023 (UTC) == इटली में हिंदी == * [[फ्रांसेस्का ओर्सिनी]] --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 17:11, 13 अगस्त 2026 (UTC) ==आप इस सम्पादन शिविर में होना चाहते हैं? नीचे अपना नाम टाइप कीजिये== * [[:सदस्य:Hindustanilanguage]] * [[:सदस्य:محمد شعیب]] * [[:सदस्य:Satdeep Gill]] * [[:सदस्य:ज्हाझक्हाक्रुब्हो]] * [[:सदस्य:कलमकार]] * [[:सदस्य: राहुल मालाकार]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना]] rnfa5nj40bvj0uafphtdva9hcm5f16j तरुणसागर 0 735762 6598867 6586743 2026-08-14T10:38:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598867 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|1=अंग्रेजी|date=फ़रवरी 2018}} {{धार्मिक जीवनी ज्ञानसन्दूक }} {{जैन धर्म}} '''मुनि Tarunsagar''' एक ''[[दिगम्बर साधु|Digambara भिक्षु]]'' और लेखक की एक पुस्तक श्रृंखला शीर्षक ''Kadve प्रवचन'' (कड़वे प्रवचन). वह एक आंदोलन शुरू कर दिया कहा जाता ''अहिंसा महाकुंभ'' को रोकने के लिए निर्यात के मांस और चमड़े के भारत से। वह विरोध के उच्च न्यायालय के आदेश लागू करने पर प्रतिबंध ''[[सल्लेखना|Sallekhana]]'' था। तरुण सागर जी महाराज एक पंथ निरपेक्ष और धर्म निरपेक्ष साधु थे। इनका 13 पंथी दिगंबर समाज के कई साधुओं ने उनके जीवन की क्रियाओं पर अनेक टिप्पणियां थी। पर ये सहन शीलता से उन पर दया भाव बनाते रहे। == जीवनी == मुनि तरुणसागर जी महाराज का जन्म 26 जून 1967 में गांव के [[दमोह]], [[मध्य प्रदेश]], [[भारत]].<ref name="toi"><cite class="citation">[http://timesofindia.indiatimes.com/assembly-elections-2013/rajasthan-assembly-elections/Shivraj-Singh-Chauhan-fit-for-PM-Jain-muni-says-at-RSS-function/articleshow/24111110.cms "Shivraj Singh Chauhan fit for PM, Jain muni says at RSS function"], ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]]'', 14 October 2013</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Shivraj+Singh+Chauhan+fit+for+PM%2C+Jain+muni+says+at+RSS+function&rft.date=2013-10-14&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Ftimesofindia.indiatimes.com%2Fassembly-elections-2013%2Frajasthan-assembly-elections%2FShivraj-Singh-Chauhan-fit-for-PM-Jain-muni-says-at-RSS-function%2Farticleshow%2F24111110.cms&rft.jtitle=The+Times+of+India&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><ref><cite class="citation">[http://totalbhakti.com/guru-profiles/tarun-sagar-profile.php "Tarun Sagar Ji Profile"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160829120705/http://www.totalbhakti.com/guru-profiles/tarun-sagar-profile.php |date=29 अगस्त 2016 }}, ''totalbhakti.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Tarun+Sagar+Ji+Profile&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Ftotalbhakti.com%2Fguru-profiles%2Ftarun-sagar-profile.php&rft.jtitle=totalbhakti.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><ref><cite class="citation">[http://jainmunilocator.org/munis.php?id=17 "Muni Shri 108 Tarunsagar Ji Maharaj"], ''Jainmunilocator.org''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Muni+Shri+108+Tarunsagar+Ji+Maharaj&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fjainmunilocator.org%2Fmunis.php%3Fid%3D17&rft.jtitle=Jainmunilocator.org&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><ref><cite class="citation">[http://tarunkranti.50webs.com/about.html "Rastra Sant Muni Tarunsagar"], ''tarunkranti.50webs.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Rastra+Sant+Muni+Tarunsagar&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Ftarunkranti.50webs.com%2Fabout.html&rft.jtitle=tarunkranti.50webs.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><ref><cite class="citation">[http://wikimapia.org/19062115/TARUN-SAGAR-BIRTH-PLACE-VILLAGE-GAHUNCHI "Tarunsagar"], ''wikimapia.org''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Tarunsagar&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwikimapia.org%2F19062115%2FTARUN-SAGAR-BIRTH-PLACE-VILLAGE-GAHUNCHI&rft.jtitle=wikimapia.org&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> वह बाहर बताया है कि का उपयोग करते हुए चमड़े की बेल्ट को प्रतिबिंबित नहीं किया अहिंसा 2011 में जब चमड़े की बेल्ट की पोशाक में ''[[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]'' के साथ प्रतिस्थापित किया गया कैनवास लोगों की वजह से लागत और गरीब की उपलब्धता के चमड़े.<ref><cite class="citation">[http://www.hindustantimes.com/india/rss-may-step-out-of-khaki-shorts-get-into-designer-trousers/story-acBXpVb0VWWkupfRIShX9M.html "RSS may step out of khaki shorts, get into designer trousers"], ''[[हिन्दुस्तान टाईम्स|Hindustan Times]]'', 31 January 2016</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=RSS+may+step+out+of+khaki+shorts%2C+get+into+designer+trousers&rft.date=2016-01-31&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.hindustantimes.com%2Findia%2Frss-may-step-out-of-khaki-shorts-get-into-designer-trousers%2Fstory-acBXpVb0VWWkupfRIShX9M.html&rft.jtitle=Hindustan+Times&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><ref><cite class="citation">[http://www.thehindu.com/news/national/rss-changes-its-style-from-shorts-to-trousers/article7842804.ece "RSS changes its style from shorts to trousers"], ''[[द हिन्दू|The Hindu]]'', 4 November 2015</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=RSS+changes+its+style+from+shorts+to+trousers&rft.date=2015-11-04&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.thehindu.com%2Fnews%2Fnational%2Frss-changes-its-style-from-shorts-to-trousers%2Farticle7842804.ece&rft.jtitle=The+Hindu&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> उन्होंने यह भी एक आंदोलन शुरू कर दिया कहा जाता ''अहिंसा महाकुंभ'' को रोकने के लिए निर्यात के मांस और चमड़े के भारत से। <ref><cite class="citation">[http://timesofindia.indiatimes.com/articleshowpics/14386751.cms "Revolutionary Saint showering blessings"], ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|The Times of India]]'', 25 June 2012</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Revolutionary+Saint+showering+blessings&rft.date=2012-06-25&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Ftimesofindia.indiatimes.com%2Farticleshowpics%2F14386751.cms&rft.jtitle=The+Times+of+India&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> वह विरोध उच्च न्यायालय के आदेश लागू करने पर प्रतिबंध ''[[सल्लेखना|Sallekhana]]''.<ref><cite class="citation" id="CITEREFSharma2015">Sharma, Lalit (10 August 2015), [http://hindustantimes.com/india-topstories/rajasthan-high-court-bans-jain-ritual-of-fasting-unto-death/article1-1378673.aspx ''Rajasthan high court bans Jain ritual of fasting unto death''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150914163304/http://www.hindustantimes.com/india-topstories/rajasthan-high-court-bans-jain-ritual-of-fasting-unto-death/article1-1378673.aspx |date=14 सितंबर 2015 }}, [[जयपुर|Jaipur]]: [[हिन्दुस्तान टाईम्स|Hindustan Times]]</cite><cite class="citation" id="CITEREFSharma2015"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.aufirst=Lalit&rft.aulast=Sharma&rft.btitle=Rajasthan+high+court+bans+Jain+ritual+of+fasting+unto+death&rft.date=2015-08-10&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fhindustantimes.com%2Findia-topstories%2Frajasthan-high-court-bans-jain-ritual-of-fasting-unto-death%2Farticle1-1378673.aspx&rft.place=Jaipur&rft.pub=Hindustan+Times&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&nbsp;</span></ref> अपने 2015 ''Chaturmas'' में था ''श्री 1008 Parshvanath दिगंबर मंदिर'', सेक्टर-16, [[फरीदाबाद]].<ref><cite class="citation">[http://abtaknews.com/c-m-haryana-khattar-with-jain-muni-tarun-sagar-maharaj-at-jain-mandir-in-faridabad "C.M.Haryana Khattar with Jain Muni Tarun Sagar Maharaj at Jain Mandir in faridabad"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150725165842/http://abtaknews.com/c-m-haryana-khattar-with-jain-muni-tarun-sagar-maharaj-at-jain-mandir-in-faridabad |date=25 जुलाई 2015 }}, ''abtaknews''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=C.M.Haryana+Khattar+with+Jain+Muni+Tarun+Sagar+Maharaj+at+Jain+Mandir+in+faridabad&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fabtaknews.com%2Fc-m-haryana-khattar-with-jain-muni-tarun-sagar-maharaj-at-jain-mandir-in-faridabad&rft.jtitle=abtaknews&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> 108 दिगंबर ''[[श्रावक |Śrāvaka]]'' जोड़े का स्वागत किया Tarunsagar धोने के द्वारा अपने पैरों के साथ 108 ''[[कलश|kalashas]]'' में 108 प्लेटों पर एक 200 फुट रैंप.<ref><cite class="citation">[http://bhaskar.com/news/HAR-PAN-HMU-welcome-of-munishree-tarun-sagar-5302356-PHO.html?referrer_url=http%3A%2F%2Fwww.google.co.in "200 फुट लंबे रैंप पर 108 जोड़ों ने पांव धोकर किया मुनिश्री तरुण सागर का स्वागत"], ''[[दैनिक भास्कर|Dainik Bhaskar]]'', 18 April 2016</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=200+%E0%A4%AB%E0%A5%81%E0%A4%9F+%E0%A4%B2%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87+%E0%A4%B0%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%AA+%E0%A4%AA%E0%A4%B0+108+%E0%A4%9C%E0%A5%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%E0%A4%82+%E0%A4%A8%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5+%E0%A4%A7%E0%A5%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%E0%A4%B0%E0%A5+%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A5%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%A4&rft.date=2016-04-18&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fbhaskar.com%2Fnews%2FHAR-PAN-HMU-welcome-of-munishree-tarun-sagar-5302356-PHO.html%3Freferrer_url%3Dhttp%253A%252F%252Fwww.google.co.in&rft.jtitle=Dainik+Bhaskar&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> तरुण सागर महाराज का देहावसान पीलिया बीमारी के कारण दिनांक ०१ सितम्बर २०१८ को सुबह लगभग ०३:३० बजे दिल्ली के राधेपुरी में हुआ। == काम करता है == मुनि Tarunsagar का गठन किया है एक राष्ट्रीय पुरस्कार - ''तरुण क्रांति पुरस्कार'' से सम्मानित किया गया था, जो करने के लिए बाबा [[रामदेव]], विजय दर्डा और JITO द्वारा 2012 में तत्कालीन [[गुजरात के मुख्यमंत्रियों की सूची|गुजरात के मुख्यमंत्री]] [[नरेन्द्र मोदी]]<nowiki/>है। <ref><cite class="citation">[http://www.narendramodi.in/cm-presents-‘tarun-kranti-puraskar’-to-baba-ramdev-vijay-darda-and-jito-4612 "CM presents 'Tarun-Kranti Puraskar' to Baba Ramdev, Vijay Darda and JITO"], ''narendramodi.in'', 29 July 2012</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=CM+presents+%98Tarun-Kranti+Puraskar%99+to+Baba+Ramdev%2C+Vijay+Darda+and+JITO&rft.date=2012-07-29&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.narendramodi.in%2Fcm-presents-%98tarun-kranti-puraskar%99-to-baba-ramdev-vijay-darda-and-jito-4612&rft.jtitle=narendramodi.in&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> उन्होंने अपने प्रकाशित discources में एक पुस्तक श्रृंखला शीर्षक ''Kadve प्रवचन'' (कड़वे प्रवचन) में 2003 में [[अहमदाबाद]].<ref><cite class="citation">[http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-muni-tarunsagar-s-kadve-pravachan-burrows-through-hearts-1726405 "Muni Tarunsagar's 'Kadve Pravachan' burrows through hearts"], ''[[डेली न्यूज़ एण्ड एनालिसिस|Daily News and Analysis]]'', 10 August 2012</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Muni+Tarunsagar%27s+%27Kadve+Pravachan%27+burrows+through+hearts&rft.date=2012-08-10&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.dnaindia.com%2Flifestyle%2Freport-muni-tarunsagar-s-kadve-pravachan-burrows-through-hearts-1726405&rft.jtitle=Daily+News+and+Analysis&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><span class="mw-ref" id="cite_ref-FOOTNOTETarunsagar2014_14-0" rel="dc:references">[[#cite_note-FOOTNOTETarunsagar2014-14|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[14]</nowiki></span>]]</span><ref><cite class="citation">[http://jainreligion.in/Kadve-Pravachan/Kadve-Pravachans-few-articles.asp "आचार्य श्री के कड़वे-प्रवचन के कुछ अंश"], ''jainreligion.in''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%86%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%E0%A4%AF+%E0%A4%B6%E0%A5%E0%A4%B0%E0%A5+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%B5%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%9A%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9B+%E0%A4%85%E0%A4%82%E0%A4%B6&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fjainreligion.in%2FKadve-Pravachan%2FKadve-Pravachans-few-articles.asp&rft.jtitle=jainreligion.in&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> .<ref name="toi"/> [[ज्योति आम्गे|ज्योति Amge]]<nowiki/>है, जो कम से कम 25 इंच लंबा, जारी Tarunsagar के ''Kadve प्रवचन'' (कड़वा बयान), एक किताब को मापने के 30 फुट, 24 फीट और वजन 2,000 किलोग्राम, पर 18 अगस्त 2013 में [[जयपुर]].<ref><cite class="citation">[http://www.bbc.com/news/world-asia-india-23751411 "Indian media: Interest in 'militant' arrest"], ''[[बीबीसी|BBC]]'', 19 August 2013</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=Indian+media%3A+Interest+in+%27militant%27+arrest&rft.date=2013-08-19&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.bbc.com%2Fnews%2Fworld-asia-india-23751411&rft.jtitle=BBC&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> === अखबारों में लेख === * ईर्ष्या fetches आप कुछ भी नहीं<ref><cite class="citation">[http://navbharattimes.indiatimes.com/astro/holy-discourse/teachings-of-jain-muni-tarun-sagar-ji/articleshow/17583957.cms "ईर्ष्या से कुछ नहीं मिलता"], ''navbharattimes.indiatimes.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%88%E0%A4%B0%E0%A5%E0%A4%B7%E0%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9B+%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%E0%A4%82+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%A4%E0%A4%BE&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fnavbharattimes.indiatimes.com%2Fastro%2Fholy-discourse%2Fteachings-of-jain-muni-tarun-sagar-ji%2Farticleshow%2F17583957.cms&rft.jtitle=navbharattimes.indiatimes.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * नहीं किया जा अहंकारी अपने पैसे का!<ref><cite class="citation">[http://hindi.webdunia.com/indian-religion-sant-pravachan/%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%B5%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%9A%E0%A4%A8-%E0%A4%A7%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82-112042700021_1.htm "कडवे प्रवचन : धन का अहंकार न करें!"], ''hindi.webdunia.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%B5%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A5%E0%A4%B0%E0%A4%B5%E0%A4%9A%E0%A4%A8+%3A+%E0%A4%A7%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%82%21&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fhindi.webdunia.com%2Findian-religion-sant-pravachan%2F%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25A1%25E0%25A4%25B5%25E0%25A5%2587-%25E0%25A4%25AA%25E0%25A5%258D%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%259A%25E0%25A4%25A8-%25E0%25A4%25A7%25E0%25A4%25A8-%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25BE-%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B9%25E0%25A4%2582%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0-%25E0%25A4%25A8-%25E0%25A4%2595%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2587%25E0%25A4%2582-112042700021_1.htm&rft.jtitle=hindi.webdunia.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * धर्म आवश्यक लगता है?<ref><cite class="citation">[http://satsanglive.com/dharma-zaruri-hai "धर्म जरूरी लगता है?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325215805/http://satsanglive.com/dharma-zaruri-hai/ |date=25 मार्च 2016 }}, ''satsanglive.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%E0%A4%AE+%E0%A4%9C%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5+%E0%A4%B2%E0%A4%97%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88%3F&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fsatsanglive.com%2Fdharma-zaruri-hai&rft.jtitle=satsanglive.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * मैं विरोधी नहीं हूँ पंडित लेकिन एंटी-पंडित-पाखंड<ref><cite class="citation">[http://satsanglive.com/tarunsagarji-thoughts-2 "मैं पंडितों का नहीं उनके पाखंड का विरोधी हूं : मुनि तरुणसागर"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160910024501/http://satsanglive.com/tarunsagarji-thoughts-2 |date=10 सितंबर 2016 }}, ''satsanglive.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%82+%E0%A4%AA%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%E0%A4%82+%E0%A4%89%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%82%E0%A4%A1+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%E0%A4%A7%E0%A5+%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%82+%3A+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF+%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fsatsanglive.com%2Ftarunsagarji-thoughts-2&rft.jtitle=satsanglive.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * जहां कारण है, वहाँ नरक है<ref><cite class="citation">[http://satsanglive.com/muni-tarun-sagar-03 "जहां तर्क है, वहां नर्क है : मुनि तरुणसागर"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304044249/http://satsanglive.com/muni-tarun-sagar-03 |date=4 मार्च 2016 }}, ''satsanglive.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%9C%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%82+%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%E0%A4%95+%E0%A4%B9%E0%A5%88%2C+%E0%A4%B5%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%82+%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A5%E0%A4%95+%E0%A4%B9%E0%A5%88+%3A+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF+%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fsatsanglive.com%2Fmuni-tarun-sagar-03&rft.jtitle=satsanglive.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> == दर्शन == [[चित्र:Indian_trainer,_author_and_motivational_speaker_Ujjwal_patni_becomes_Mahatma_Gandhi,_at_a_Guinness_World_Record_event_with_blessings_of_Muni_Shri_Tarunsagar_ji_maharaaj,_event_name_-_1000_gandhi,_October_2012,_sabarmati,_Ahmedabad.jpg|अंगूठाकार|अंतर्राष्ट्रीय ट्रेनर, लेखक और प्रेरक लेखक, Dr Ujjwal Patni के समक्ष रखी के रूप में [[महात्मा गांधी]] और उनकी पत्नी के रूप में पेश [[कस्तूरबा गांधी]] पर [[अहमदाबाद]] पर 2 अक्टूबर 2012. '1000 गांधी' कार्यक्रम आयोजित किया गया था के लिए [[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स|गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] के आशीर्वाद के साथ मुनि श्री Tarunsagar जी महाराज. गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड्स में इस बात की पुष्टि की है के रूप में एक विश्व रिकॉर्ड के लिए सबसे अधिक लोगों के रूप में कपड़े पहने गांधी एक जगह में: 891]] मुनि Tarunsagar ने कहा कि [[लव जिहाद]] एक साजिश है परिवर्तित करने के लिए हिंदू लड़कियों में मुस्लिम। <ref><cite class="citation">[http://www.jagran.com/news/national-jain-muni-tarun-sagar-maharajs-comment-on-love-jihad-politics-12359464.html "तरुण सागर के लव-जिहाद संबंधी बयान पर गरमाई सियासत"], ''jagran.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%A3+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%B2%E0%A4%B5-%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6+%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A5+%E0%A4%AC%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%AA%E0%A4%B0+%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A4&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.jagran.com%2Fnews%2Fnational-jain-muni-tarun-sagar-maharajs-comment-on-love-jihad-politics-12359464.html&rft.jtitle=jagran.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref><ref><cite class="citation">[http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/jain-muni-tarun-sagar-statement-on-love-jihad-in-meerut-hindi-news-ap "'हिंदू लड़कियों को मुस्लिम बनाने की साजिश है लव जिहाद'"], ''[[अमर उजाला|Amar Ujala]]'', 11 May 2015</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%98%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%82+%E0%A4%B2%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A5%E0%A4%82+%E0%A4%95%E0%A5+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE+%E0%A4%AC%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B6+%E0%A4%B9%E0%A5%88+%E0%A4%B2%E0%A4%B5+%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%99&rft.date=2015-05-11&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.amarujala.com%2Ffeature%2Fsamachar%2Fnational%2Fjain-muni-tarun-sagar-statement-on-love-jihad-in-meerut-hindi-news-ap&rft.jtitle=Amar+Ujala&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * देखभाल की मौत और भगवान<ref><cite class="citation news">[http://www.jagran.com/spiritual/religion-keep-attention-to-death-and-god-11083724.html "'मौत और भगवान का ध्यान रखो'"]. ''jagran.com''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%27%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%A4+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%A7%E0%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A5%27&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.jagran.com%2Fspiritual%2Freligion-keep-attention-to-death-and-god-11083724.html&rft.jtitle=jagran.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * नहीं के जाल में गिर 100<ref><cite class="citation news">[http://www.jagran.com/spiritual/religion-tarun-sagar-maharaj-discourse-11086347.html "सौ के फेर में नहीं पड़ें"]. ''jagran.com''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%B8%E0%A5%8C+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AB%E0%A5%87%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82+%E0%A4%A8%E0%A4%B9%E0%A5%E0%A4%82+%E0%A4%AA%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A5%87%E0%A4%82&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.jagran.com%2Fspiritual%2Freligion-tarun-sagar-maharaj-discourse-11086347.html&rft.jtitle=jagran.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * [[मोहन भागवत]] के लिए चला गया के आशीर्वाद सेंट<ref><cite class="citation news">[http://www.jagran.com/photos/meeting-8491.html#photodetail "संत की शरण में भागवत"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160325114109/http://www.jagran.com/photos/meeting-8491.html#photodetail |date=25 मार्च 2016 }}. ''jagran.com''.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%A3+%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82+%E0%A4%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B5%E0%A4%A4&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.jagran.com%2Fphotos%2Fmeeting-8491.html%23photodetail&rft.jtitle=jagran.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * दिगंबर मुनि बताया कि कई महत्वपूर्ण चीजों में कड़वा तरीके से<ref><cite class="citation">[http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/jain-muni-tarun-sagar-statement-on-love-jihad-in-meerut-hindi-news-ap/?page=1 "जैन मुनि ने कड़वे ढंग से बताई कई अहम बातें"], ''amarujala.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF+%E0%A4%A8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%B5%E0%A5%87+%E0%A4%A2%E0%A4%82%E0%A4%97+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%AC%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%95%E0%A4%88+%E0%A4%85%E0%A4%B9%E0%A4%AE+%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.amarujala.com%2Ffeature%2Fsamachar%2Fnational%2Fjain-muni-tarun-sagar-statement-on-love-jihad-in-meerut-hindi-news-ap%2F%3Fpage%3D1&rft.jtitle=amarujala.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> * दिगंबर मुनि बताया छोड़ने के लिए [[मादक पेय]] और गैर-शाकाहारी<ref><cite class="citation">[http://www.amarujala.com/feature/samachar/national/jain-muni-tarun-sagar-statement-on-love-jihad-in-meerut-hindi-news-ap/?page=2 "जैन मुनि ने शराब और मांस त्यागने को कहा"], ''amarujala.com''</cite><cite class="citation"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.atitle=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BF+%E0%A4%A8%E0%A5%87+%E0%A4%B6%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AC+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B8+%E0%A4%A4%E0%A5%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5+%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.amarujala.com%2Ffeature%2Fsamachar%2Fnational%2Fjain-muni-tarun-sagar-statement-on-love-jihad-in-meerut-hindi-news-ap%2F%3Fpage%3D2&rft.jtitle=amarujala.com&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal">&nbsp;</span></ref> == नोट == {{Reflist|30em}} == सन्दर्भ == * <cite class="citation" id="CITEREFTarunsagar2014">Tarunsagar (9 जून 2014), [http://www.amazon.in/Kadve-Pravachan-Tarun-Sagar-Maharaj/dp/9351652408 ''Kadve प्रवचन द्वारा मुनि Tarunsagar''] (हिंदी में), हीरा किताबें, [[आई॰ऍस॰बी॰ऍन॰|ISBN]]&#x20;978-9351652403</cite><cite class="citation" id="CITEREFTarunsagar2014"></cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ATarunsagar&rft.au=Tarunsagar&rft.btitle=Kadve+Pravachan+by+Muni+Tarunsagar&rft.date=2014-06-09&rft.genre=book&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.amazon.in%2FKadve-Pravachan-Tarun-Sagar-Maharaj%2Fdp%2F9351652408&rft.isbn=978-9351652403&rft.pub=Diamond+Books&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook">&#x20;</span> ==इन्हें भी देखें== *[[सोनकच्छ]] *[[पुष्पगिरि जैन तीर्थ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.tarunvani.com आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190622021259/http://tarunvani.com/ |date=22 जून 2019 }} * [http://www.worldrecordsindia.com/2015/12/most-people-dressed-up-as-mahatma-gandhi/ अधिकांश लोगों को कपड़े पहने के रूप में महात्मा गांधी विश्व रिकॉर्ड] {{जैन साधू}} [[श्रेणी:1967 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१८ में निधन]] jypjgofhgt6b4wbi5jgmfux31omiwnv चारण (जाति) 0 782943 6598835 6576817 2026-08-14T08:14:49Z M1hipal13 942011 /* संरक्षित वर्ग */ 6598835 wikitext text/x-wiki {{Infobox caste|region=[[राजस्थान]] • [[हरियाणा]] • [[गुजरात]] • [[मध्य प्रदेश]] • [[महाराष्ट्र]] • [[सिंध]]<ref>{{Cite book |last=Commissioner |first=Pakistan Office of the Census |url=https://books.google.com/books?id=UKwZAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en |title=Population Census of Pakistan, 1961: West Pakistan: 1.Karachi. 2.Lahore. 3.Gujranwala. 4.Rawalpindi. 5.Lyallpur. 6.Multan. 7.Quetta. 8.Peshawar. 9.Hyderabad. 10.Sukkur. 11.Bahawalpur. 12.Hazara. 13.Sialkot. 14.Sargodha. 15.Mianwali. 16.Jhang. 17.Loralai. 18.Sibi. 19.Jacobabad. 20.Campbellpur. 21.Gujrat. 22.Bannu. 23.Jhelum. 24.Tharparker. 25.Larkana. 26.Thatta. 27.Mekran |date=1962 |language=en |quote=There are other castes of Hindus i.e. , Brahmans , Lohanas , Khatries , Sutars , Charans , Sonaras , Kalals etc.}}</ref> • [[बलूचिस्तान]]<ref>{{Cite book |last=Kothiyal |first=Tanuja |url=https://books.google.com/books?id=IQS-DAAAQBAJ&newbks=0&hl=en |title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert |date=2016-03-14 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-67389-8 |language=en |quote=Charan migratory history traces their movements between Baluchistan, Jaisalmer, Marwar, Gujarat and Kutch.}}</ref>|languages=[[राजस्थानी भाषा]] • [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]] • [[मारवाड़ी भाषा|मारवाड़ी]] • [[मेवाड़ी भाषा|मेवाड़ी]] • [[गुजराती भाषा|गुजराती]] • [[सिन्धी भाषा|सिन्धी]] • [[मराठी भाषा|मराठी]] • [[हिन्दी]]|religions=[[हिन्दू धर्म]]|image=[[File:Chāran Gordhan Singh on a Terrace at Night ca. 1725.jpg|250px]]|caption= [[बीकानेर रियासत]] में एक चारण, सन् 1725 - ([[मेट्रोपोलिटन कला संग्रहालय]]) |country=[[भारत]] • [[पाकिस्तान]]|caste_name=चारण}}'''चारण''' ([[असंलिव]]: Cāraṇ; [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]]: चारण; [[गुजराती भाषा|गुजराती]]: ચારણ; [[उर्दू भाषा|उर्दू]]: چاران; [[अन्तर्राष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|अ.ध्व.व]]: cɑːrəɳə) [[भारतीय उपमहाद्वीप]] की एक [[जाति]] है जो [[राजस्थान]], [[सिंध]], [[गुजरात]], [[मध्य प्रदेश]], [[महाराष्ट्र]], [[हरियाणा]] और [[बलूचिस्तान]] के निवासी हैं। ऐतिहासिक रूप से, चारण [[कवि]] और [[इतिहासकार]] होने के साथ-साथ [[योद्धा जातियाँ|योद्धा]] और [[जागीरदार राज्य|जागीरदार]] भी रहे हैं। चारण [[सैन्य विज्ञान|सैन्य क्षत्रपों]] , [[इतिहासकार|इतिहासकारों]], [[कृषि]] विशेषज्ञों, व [[व्यापार|व्यापारियों]] के रूप में प्रतिष्ठित थे। मध्ययुगीन राजपूत राज्यों में चारण [[मंत्री|मंत्रियों]], [[मध्यस्थ|मध्यस्थों]], [[प्रशासन (सरकार)|प्रशासकों]], सलाहकारों और योद्धाओं के रूप में स्थापित थे। शाही दरबारों में [[कविराज|कविराजा]] (राज कवि और इतिहासकार) का पद मुख्यतया चारणों के लिए नियोजित था।<ref name=":2">{{Cite journal|last=Palriwala|first=Rajni|date=1993|title=Economics and Patriliny: Consumption and Authority within the Household|url=https://www.jstor.org/stable/3520426|journal=Social Scientist|volume=21|issue=9/11|pages=47–73|doi=10.2307/3520426|issn=0970-0293|jstor=3520426|quote="In Rajasthan, they were bards and 'literateurs', but also warriors and jagirdars, holders of land and power over men; the dependents of Rajputs, their equals and their teachers. On my initial visit and subsequently, I was assured of this fact vis-a-vis Panchwas and introduced to the thakurs, who in life-style, the practice of female seclusion, and various reference points they alluded to appeared as Rajputs. While other villagers insisted that Rajputs and Charans were all the same to them, the Charans, were not trying to pass themselves off as Rajputs, but indicating that they were as good as Rajputs if not ritually superior....most of the ex-landlord households, the Charans and one Pathan, remained in the middle and upper ranks of village society"}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=XyCBDwAAQBAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=Caste, Social Inequality and Mobility in Rural India: Reconceptualizing the Indian Village|last=Sharma|first=K. L.|date=2019-02-02|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5328-202-8|pages=322–323|language=en|quote="Charans, a landowning caste (ex-zamindars), Brahmins and Banias were at the centre of the village...the upper castes, namely, Brahmins, Charans and Banias were dominant and grabbed new jobs and opportunities."}}</ref><ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=RiwTAQAAIAAJ&redir_esc=y|title=Fertility Behaviour: Population and Society in a Rajasthan Village|last=Patel|first=Tulsi|date=2006-11-30|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-568706-4|language=en|quote="The jagir was held by members of the Charan caste...By this criterion most of the vegetarian castes enjoy a high rank while the non-vegetarian castes belong to the lower category, except Charan and Rajput who belong to the highest category, despite being non-vegetarian and non-teetotaler...While the abolition of feudal land tenures has led to downward mobility of Charans and Rajputs, it has helped upward mobility of Patels and Jats...Except for Charans and Rajputs, all others cultivate land as tenants and sharecroppers, especially if their own holding is small...However, Brahmins do take up wage labour in agriculture, unlike Banias, Charans and Rajputs...My entry into homes of higher castes, especially those of Charans and Rajputs, was not easy either."}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Paul|first=Kim|date=1993-01-01|title=Negotiating sacred space: The Mandirand the Oran as contested sites|url=https://doi.org/10.1080/00856409308723191|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|volume=16|issue=sup001|pages=49–60|doi=10.1080/00856409308723191|issn=0085-6401|quote="In the past some Charans were agriculturalists, engaged in farming lands which were divided equally between male descendants of the lineage. Others were cowherds and caravan escorts...."}}</ref><ref name="Tambs-Lyche2017">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AOsrDwAAQBAJ&pg=PT88|title=Transaction and Hierarchy: Elements for a Theory of Caste|author=Harald Tambs-Lyche|date=9 August 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-39396-6|pages=130|quote="Their vegetarian, non-violent and economically puritan ethos conflicts with the Charan tradition, marked by the aristocratic values...Some Charan bards received lands in jagir for their services, and in parts of Marwar, certain Charan families were effectively Darbars."}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TYK2AAAAIAAJ|title=Elites, Ethnographic Issues|last=Marcus|first=George E.|date=1983|publisher=University of New Mexico Press|isbn=978-0-8263-0658-6|pages=219|language=en|quote="Charans were court poets and historians, "bards"."}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XGseAAAAMAAJ|title=Raj Marwar During British Paramountcy: A Study in Problems and Policies Up to 1923|last=Shah|first=P. R.|date=1982|publisher=Sharda Publishing House|isbn=978-0-7855-1985-0|pages=194|language=en|quote="The Charans constituted a body of faithful companions of the Rajputs. They composed poems in praise of the heroic deeds of the Rajputs, and thus inspired them with courage and fortitude. They also guarded the mansions of their patrons, gave protection to their women and children during emergency and also acted as tutors for the young ones. In return land gifts and honours were conferred upon them. The Charans, who could not devote themselves to intellectual pursuits, took to trade. They also protected merchants and travellers passing through desolate regions and forests."}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vZyoCgAAQBAJ|title=Politics of Water Conservation: Delivering Development in Rural Rajasthan, India|last=Gupta|first=Saurabh|date=2015-10-01|publisher=Springer|isbn=978-3-319-21392-7|pages=42|language=en|quote="Sharma (ibid) argues that the ex-Zamindars (or landlords) who own big landholdings even today are influential but those who do not retain it are not only less influential but have also slid down the scale of status hierarchy. The families most affected by this belong to the Rajputs, Jats, Charans and Brahmins (all traditionally powerful caste groups)."}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nReHAAAAMAAJ|title=Poets, Sants, and Warriors: The Dadu Panth, Religious Change and Identity Formation in Jaipur State Circa 1562-1860 Ce|last=Hastings|first=James M.|date=2002|publisher=University of Wisconsin--Madison|pages=23|language=en|quote="In Rajasthan, the Charans are a highly esteemed caste seen as occupying a social position slightly lower than that of Brahmins but above that of Rajputs, with whom they maintain a symbiotic relationship...Like Rajputs, with whom they often shared company, Charans would eat meat, drink liquor and engage in martial activities...Although, in a way, poetic composition and recitation was for them a “pastime” subordinate to the primary income producing occupations of military service, agriculture, and horse and cattle trading..."}}</ref> ऐतिहासिक रूप से दैवीय माने जाने के कारण, एक चारण का अलंघ्य व अवध्य होना उनके प्रति [[पवित्र]] मान्यता का प्रमाण था;इन्हे हानि पहुँचाना [[गौ हत्या|गौहत्या]] व [[ब्रह्महत्या]] के समान एक अपराध माना जाता था।''<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nReHAAAAMAAJ|title=Poets, Sants, and Warriors: The Dadu Panth, Religious Change and Identity Formation in Jaipur State Circa 1562-1860 Ce|last=Hastings|first=James M.|date=2002|publisher=University of Wisconsin--Madison|pages=23|language=en|quote="In Rajasthan, the Charans are a highly esteemed caste seen as occupying a social position slightly lower than that of Brahmins but above that of Rajputs, with whom they maintain a symbiotic relationship...Like Rajputs, with whom they often shared company, Charans would eat meat, drink liquor and engage in martial activities...They were, and often still are, viewed as seers, intermediaries who are closer to the sacred than ordinary mortals. It is said, for instance, that it was considered that killing a Charan was a sin comparable to killing a Brahmin, so that at times a Charan warrior could scatter his enemies just by charging straight at them and tempting them to kill him.....Although, in a way, poetic composition and recitation was for them a “pastime” subordinate to the primary income producing occupations of military service, agriculture, and horse and cattle trading..."}}</ref><ref name=":022">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qrxsDwAAQBAJ|title=Gujarat: The Long Fifteenth Century and the Making of a Region|last=Kapadia|first=Aparna|date=2018-05-16|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-15331-8|language=en|quote="Charans accompanied these warriors in battles, sang of their glory in war, and, as late as the nineteenth century, served as guarantors and diplomats for their lieges on account of their sacred association with various forms of the mother goddess." "The Carans and the vocabulary of negotiation and alliance that they represented stood as guarantors of a mutually accepted legal system between clans. This was enforced by the sacrality of the mother goddess embodied by the person of the Caran."}}</ref>'' संस्थागत और धार्मिक रूप से स्वीकृत सुरक्षा के साथ-साथ, वे व्यवहारस्वरूप निडर होकर शासकों और उनके दुष्कृत्यों की [[आलोचना]] करते थे,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tf-O1EGWbQIC&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=Bulletin on Narcotics|date=1994|publisher=United Nations, Department of Social Affairs|language=en|quote="The Charans (also known as Deviputras - sons of the goddess) occupy a place analogous to the Brahmins elsewhere in the country. They performed many of the functions of the Brahmins. Like Brahmins, it was considered a great sin to hurt or kill a Charan. Because of the institutionalized and religiously sanctioned protection which the Charans enjoyed, they could fearlessly admonish the rulers, however bitter it might appear to the latter."}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dufZAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Honour, Status & Polity|last=Jain|first=Pratibha|last2=Śarmā|first2=Saṅgītā|date=2004|publisher=Rawat Publications|isbn=978-81-7033-859-8|language=en|quote="At times , they used their immunity to criticize and censure their patrons whenever they deviated from the path of rectitude. Their satirical verses known as Chhand Bhujang or 'serpentine stanza' acted as checks on wanton behaviour of the rulers." "Some historians have categorized the Charans with the Brahmins in the social hierarchy and in terms of their proximity and utility to Rajput political culture even placed them at a higher pedestal than that of the Brahmins."}}</ref> शासकों के बीच राजनीतिक विवादों में [[मध्यस्थ|मध्यस्थता]] करते थे,''<ref name=":022" />'' और पश्चिमी भारत के संघर्ष-ग्रस्त क्षेत्रों में व्यापारिक गतिविधियों के संरक्षक के रूप में कार्य करते थे।<ref>{{Cite journal|last=Basu|first=Helene|date=2005|title=Practices of Praise and Social Constructions of Identity: The Bards of North-West India|url=https://www.jstor.org/stable/30116669|journal=Archives de sciences sociales des religions|volume=50|issue=130|pages=81–105|doi=10.4000/assr.2795|issn=0335-5985|jstor=30116669|quote=No contract between kings after a war, or between patrons and clients agreeing the terms whereby services be rendered, nor any other contract was considered valid without a Chāran guaranteeing on his own and/or the life of his family that the terms agreed upon would be fulfilled. They provided the same service for merchants and traders on their long treks through the desert up north, when they accompanied caravans for their protection against plundering bandits.|s2cid=145362328}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nKJiBUFrmfoC&newbks=0&hl=en|title=Cultural Contours of India: Dr. Satya Prakash Felicitation Volume|last=Śrivastava|first=Vijai Shankar|date=1981|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-0-391-02358-1|language=en|quote=There was, however, a very novel and extremely intriguing device which the Chārans of Rajasthan and Western India used to employ for the security of merchandise in transit. The guardians of the merchandise were almost invariably Chāraṇs, and the most desperate outlaw seldom dared commit any outrage on caravans under the safeguard of these men.}}</ref> प्राचीन [[संस्कृत ग्रन्थों की सूची|संस्कृत ग्रंथों]] में, चारणों को देवताओं की स्तुति हेतु [[ऋचा|ऋचाओं]] का पाठ करते हुए और मंदिर में देव-प्रतिमा की उपासना करते हुए चित्रित किया गया है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=do_aAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=Female Infanticide and Child Marriage|last=Goswami|first=Sambodh|date=2007|publisher=Rawat Publications|isbn=978-81-316-0112-9|language=en|quote="Another sacred book considers Charans as having God like characteristics since they are well versed in the art of poetry and are able to write verses on the spot and at the moment."}}</ref><ref name=":0">{{Cite journal|last=Meghāṇi|first=Jhaverchaṅd|date=2000|title=Elegiac "Chhaṅd" and "Duhā" in Charani Lore|url=https://www.jstor.org/stable/1179026|journal=Asian Folklore Studies|volume=59|issue=1|pages=41–58|doi=10.2307/1179026|issn=0385-2342|quote="References to the Charans are found in Rig-Veda, Ramayan, Mahabharat, and Shrimad Bhagvad as well as in Jain Prabandha. Kalidas, a great Sanskrit poet-playwright of ancient times, has immortalized the Charans by casting them in his classical plays. In the Puranas, the Charans have been described as chanters of paeans to the divine and as priests worshipping temple icons. The Charani tradition began in the historic age in the form of rishi-the institution of great sages who were supposedly running hermitage-boarding schools for princes while living in the forests, the Himalayas or other high mountains, on the seashores or riverbanks."}}</ref> चारण के संदर्भ [[ऋग्वेद]], [[रामायण]], [[महाभारत]], और [[श्रीमद्भगवद्गीता|श्रीमद भागवद]] के साथ-साथ [[प्रबन्ध (संस्कृत)|जैन प्रबंध]] में पाए जाते हैं। प्राचीन काल के संस्कृत के महान कवि-नाटककार [[कालिदास]] ने भी अपने शास्त्रीय नाटकों में चारण चरित्र प्रमुखता से दर्शाएँ है। चारण परंपरा ऐतिहासिक युग में [[ऋषि]] संस्थान के रूप में आरंभ हुई-महान ऋषियों की संस्था जो [[वन|वनों]], [[हिमालय]] या अन्य ऊंचे [[पर्वत|पर्वतों]], [[समुद्र]] या नदी के किनारे रहते हुए राजकुमारों के लिए [[आश्रम|आश्रमों]] का संचालन करते थे।<ref name=":0" /> धार्मिक संस्कृति चारण अपने पूर्वजों की भी पूजा करते हैं। चारण प्रारम्भ से ईश्वर के उपासक एवं प्रकृति पूजक 'वैदिक' सनातन धर्मी रहे है। कई विद्वान वेदों की रचना का श्रेय भी चारणो को देते है जिसके पीछे तर्क यह दिया जाता है कि ऋग्वेद की प्रथम रिचा का आखिरी शब्द 'ल' है जो की डिंगल भाषा के 'ल' के ही ठीक समान है। ये प्रमाणित हो चुका है कि ऋग्वेद की रचना प्राचीन सरस्वती नदी के किनारों पर रहने वाले विद्वानों द्वारा की गई थी। ये विद्वान चारण ही थे क्यों कि सरस्वती वर्तमान राजस्थान में से ही निकलती थी जहां चारण जाति का अस्तित्व ही प्रमुखता से था क्यों कि ब्राहमण आदि दूसरी विद्वान जातियाँ मुख्यतया गंगा और यमुना के निकट के राज्यों की निवासी थीं । भारतीय इतिहास मे चारणों का धर्म रक्षक योद्धाओं और इतिहासकारों के रूप में विशिष्ट और प्रमाणित योगदान है। प्राचीन काल से ही चारणों का अपना एक वृहद इतिहास रहा है। == पौराणिक ग्रंथ == चारण वंश [[महाभारत]] जैसे प्राचीन [[हिन्दू धर्म|हिंदू]]<nowiki/>-ग्रन्थों में चारण ऋषि-मुनियों के रूप में मिलते हैं । जब बाद में पांडु की मृत्यु हुई, तब हिमालय के सहश्रों चारणों ने [[कुन्ती|कुंती]] और [[पाण्डव|पांडवों]] को सुरक्षित [[हस्तिनापुर]] ले जाकर [[धृतराष्ट्र]] को सौंपा। विभिन्न ग्रंथ चारण वंश को [[शास्त्रीय हिन्दू विधि|शास्त्रीय]] परंपराओं, सांस्कृतिक [[देवता|देवताओं]] से जोड़ते हैं और [[हिमालय]], [[सुमेर सभ्यता|सुमेर]], व [[]] आदि में चारणों का [[पुराण|पौराणिक]] और ऐतिहासिक निवास स्थान बताते हैं।<ref name=":4">{{Cite book|url=http://site.ebrary.com/id/10314656|title=In praise of death: history and poetry in medieval Marwar (South Asia)|last=Kamphorst|first=Janet|date=2008|publisher=Leiden University Press|isbn=978-90-485-0603-3|location=Leiden|oclc=614596834|quote="...Various myth-histories relate Charan ancestry to classical traditions, Sanskritic gods and mythical and/or historical abodes in the Himalayas...The Maru Charan of Marwar, for example, relate their ancestry to semi-divine beings or spirit-beings like the half-divine Siddhas of Vedic lore and Puranic Sutas who used to eulogize the gods and allegedly became demi-gods themselves...Maru and other Charan lineages have also been traced to Charan Munis of the Mahābhārat, of whom it is said that they looked after Raja Pandu when he stayed in the “Land of Charans” and who, after Pandu’s demise, accompanied his queen and son on their way to Dhritarashtra in Hastinapur. Other comparable tales relate Charan ancestry to the semi-divine DevCharan of Mount Sumeru. One such tale records how the Dev-Charan are thought to have left Mount Sumeru due to the increase in members of the divine populace, which caused several groups of divine and semi-divine origin to move elsewhere..."}}</ref> अन्य पौराणिक ग्रंथ चारण वंश को सुमेर [[पर्वत|सभ्यता]] के अर्ध-दिव्य देव चारण से संबंधित करती हैं। ऐसी ही एक [[ग्रंथ]] में बताया गया है कि कैसे देव-चारणों को दैवीय जनसंख्या में वृद्धि होने से सुमेर सभ्यता छोङना पड़ा, जिसके कारण अन्य दैवीय और अर्ध-दिव्य मूल के कई समूह भी सुमेर छोड़ कहीं और चले गए।<ref name=":4" /> == प्राचीन काल == [[वाल्मीकि]] [[रामायण]], [[महाभारत]] और [[पुराण|पुराणों]] सहित भारत के प्राचीन [[महाकाव्य|महाकाव्यों]] में चारणों के कई संदर्भ मिलते हैं। ये चारणों से जुड़े स्थानों अथवा प्राचीन घटनाओं में चारणों की भूमिका पर प्रकाश डालते हैं। == सामाजिक संरचना == समाज के एक बड़े वर्ग द्वारा चारणों को [[देवता]] और दिव्य माना जाता है। [[राजपूत]] समुदाय द्वारा चारण जाति की महिलाओं को देवी के रूप में पूजा जाता है।<ref>{{Cite journal|last=Shah|first=A. M.|last2=Shroff|first2=R. G.|date=1958|title=The Vahīvancā Bāroṭs of Gujarat: A Caste of Genealogists and Mythographers|url=https://www.jstor.org/stable/538561|journal=The Journal of American Folklore|volume=71|issue=281|pages=246–276|doi=10.2307/538561|issn=0021-8715}}</ref> सदियों से, चारण एक वादे को तोड़ने के बजाय मारना पसंद करने की प्रतिष्ठा के लिए जाने जाते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Caran|title=Caran {{!}} Definition, Ballads, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-06-09}}</ref> एक चारण अन्य सभी चारणों को समान मानेगा, भले ही वे एक-दूसरे को जानते हों और उनकी आर्थिक या भौगोलिक स्थिति मौलिक रूप से समान हो।<ref>{{Cite journal|last=Thompson|first=Gordon R.|date=1991|title=The Cāraṇs of Gujarat: Caste Identity, Music, and Cultural Change|url=https://www.jstor.org/stable/851968|journal=Ethnomusicology|volume=35|issue=3|pages=381–391|doi=10.2307/851968|issn=0014-1836}}</ref> अनिल चन्द्र बनर्जी, इतिहास के प्रोफेसर और पूर्व विभागाध्यक्ष कलकत्ता विश्वविद्यालय, ने कहा है कि:''—'' {{Quote|"उनमें [[ब्राह्मण]] और [[क्षत्रिय|क्षत्रियों]] की पारंपरिक विशेषताओं का संयोजन है। ब्राह्मणों की तरह, उन्होंने [[साहित्य|साहित्यिक]] गतिविधियों को अपनाया और उपहार स्वीकार किए। [[राजपूतों]] की तरह, वे [[शक्ति]] पूजक थे और युद्धों में भाग लेते थे। वे शत्रु की [[तलवार]] का पहला वार झेलने के लिए [[किला|किले]] के मुख्य द्वार पर सबसे आगे खड़े रहते थे।"<ref name="Banerjee">{{cite book |last=Banerjee |first=Anil Chandra.|title=Aspects of Rajput State and Society |pages=124–125 |year=1983|oclc = 12236372}}</ref>}}बनर्जी के विचारों से अन्य इतिहासकार [[गोपीनाथ शर्मा|जी.एन. शर्मा]] भी साझा किया, जिन्होंने कहा है कि:''—''{{Quote|"चारण [[राजस्थान]] में बेहद आदरणीय और प्रभावशाली माने जाते थे। इस जाति की विशेषता यह है कि यह अपने चरित्र में [[राजपूत|राजपूतों]] और [[ब्राह्मण|ब्राह्मणों]] की विशेषताओं को पर्याप्त रूप से संयोजित करती है।"<ref>{{cite book | last=Sharma |first=G. N. |title =Social Life in Medieval Rajasthan |publisher=Lakshmi Narayan Agarwal Educational Publisher |place=Agra |page=111 |year=1968 |url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.120777/2015.120777.Social-Life-In-Medieval-Rajasthan-1500-1800-A-D#page/n109/mode/2up}}</ref>}} === गोत्र === चारण समुदाय में स्थान और [[संस्कृति]] से अलग अलग भागों में विभाजन किया जा सकता है। [[राजस्थान]] के चारणों को मारू-चारण और [[कच्छ]] ([[गुजरात]]) के चारणों को काछेला-चारण कहते हैं। मारू-चारणों में गोत्र है:- सबसे ऊपर कीनिया ,बारहठ,लालस,रोहड़िया, [[देथा]], [[रतनूं]], आशिया, मेहड़ू, [[सौदा चारण|सौदा]], [[दधवाड़िया]], आढ़ा, आदि। काछेला-चारणों में:- नरा, चोराडा, चुंवा, वाचा, अवसुरा, मारू, बाटी और तुंबेल।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F7UptQEACAAJ|title=Census of India, 1901, Volume 25, Parts 1-2|last=Commissioner|first=India Census|date=2018-02-22|publisher=Creative Media Partners, LLC|isbn=978-1-378-47136-4|language=en}}</ref> === संरक्षित वर्ग === वह सम्मानित वर्ग के लोग जो चारणों से [[दान]] ग्रहण करने का अधिकार रखते हैं:''—''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=F149AAAAMAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=Studies in Rajput History|last=Qanungo|first=Kalika Ranjan|last2=Kānūnago|first2=Kālikā Rañjana|date=1960|publisher=S. Chand|language=en}}</ref><ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=WNtHAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=The Castes of Marwar, Being Census Report of 1891|last=Singh|first=Hardyal|date=1990|publisher=Books Treasure|language=en|quote=५ प्रोयत, जो इनके राखी बांधते हैं राजगुरों में से हैं।}}</ref> # '''कुलगुरू ब्राह्मण''': चारणों के कुलगुरु [[उज्जैन]] से आते हैं और गाँवों-गाँव भ्रमण [[दान]] प्राप्त कर यजमानों के नाम दर्ज करते हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=IQS-DAAAQBAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert|last=Kothiyal|first=Tanuja|date=2016-03-14|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-67389-8|language=en|quote="The genealogists for Charans were Brahmins from Ujjain who periodically inscribed their genealogies in their accounts."}}</ref> # '''पुरोहित (प्रोयत)''': गूजर गौड़, दाहिमां, औदीच्य, सनाढ्य, राजगुरु आदि विभिन्न शाखाओं के ब्राह्मण पुरोहित होते हैं जो चारणों को [[रक्षासूत्र|राखी]] (रक्षासूत्र) बांधते हैं।<ref name=":7" /><ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/B%C4%81raha%E1%B9%ADha_%C4%AAsarad%C4%81sa/OtR3AAAAIAAJ?hl=en|title=Bārahaṭha Īsaradāsa|last=Maheshwari|first=Hiralal|date=1985|publisher=Sāhitya Akādemī|pages=12|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/C%C4%81ra%E1%B9%87a_carj%C4%81em_%CC%90aura_unak%C4%81_adhyaya/NHCgAAAAMAAJ?hl=en|title=Cāraṇa-carjāem ̐aura unakā adhyayana: lekhaka Gulābadāna; prastāvanā, Śambhusiṃha Manohara|last=Gulābadāna|date=1976|publisher=Viveka Pabliśiṅga Hāusa|pages=8|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Kavir%C4%81j%C4%81_B%C4%81%E1%B9%85k%C4%ABd%C4%81sa_j%C4%ABvana_aura_s/7UY4AAAAMAAJ?hl=en|title=Kavirājā Bāṅkīdāsa, jīvana aura sāhitya|last=Haradayāla|date=1983|publisher=Sarasvatī Presa|pages=30|language=hi|quote=चारणों का आर्थिक और सामाजिक सम्मान एवं सार्मथ्य इतना रहा है कि कुछ जातियों ने उनके याचक के रूप में प्रसिद्धि पाई है। चारणों के याचकों में प्रथम स्थान 'कुलगुरु' का है । यह उजैनवासी ब्राह्मण चारणों का अयाचक होता है। इनके अतिरिक्त गूजर गौड़, दाहिमां, औदीच्य, सनाढ्य आदि विभिन्न शाखाओं के ब्राह्मण पुरोहित; झाला, खीची, पड़िहार आदि शाखाओ के क्षत्रिय; 'मोतीसर'; भाट; 'रावल', गोइंदपोता, वीरमपोता और ढोली अथवा 'धोला' चारणों के याचक हैं ।}}</ref> # '''रावल:''' [[रावल (जाति)|रावल ब्राह्मण]] इनकी [[वंशावली]] भी लिखते हैं और इनको तरह तरह के स्वांग (तमाशे) प्रस्तुत कर प्रसन्न करते हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=CaIiAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=Applied Anthropology and Development in India|last=Vidyarthi|first=Lalita Prasad|last2=Sahay|first2=B. N.|date=1980|publisher=National|language=en|quote="The Rawals provide entertainment particularly for the people of Charan caste by arranging night long shows."}}</ref> # '''मोतीसर:''' जो चारणों की कीर्ति करते हैं, उनके द्वारा किए गए महान कार्यों का बखान करते हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KXcSAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en&redir_esc=y|title=A Critical Study of Rajasthani Literature, with Exclusive Reference to the Contribution of Cāraṇas|last=Prabhākara|first=Manohara|date=1976|publisher=Panchsheel Prakashan|language=en|quote="Motisar is a caste which keeps the genealogies of Carans, sings their praises and begs money of them. The Motisars themselves are often good composers."}}</ref> # '''राव साहब (रावजीसा)''': ये शादी-[[विवाह]] पर नेगदापे लेते हैं। [[मारवाड़|मारवाड़]] के चारणों व [[राठौड़|राठोड़ों]], दोनों के रावजी सा भगवान महादेव के रूप चंडेश्वर और देवी चंडी की संतान 'चंडीसा' घराने से होते हैं। # '''३ प्रकार के ढोली:''' ## धोला ## बीरमपोता ## गोयन्दपोता इनमे से गोयन्दपोतों का ज़्यादा लिहाज़ रक्खा जाता है क्योंकि इनका पूर्वज गोयन्द 16वीं सदी के आहुवे के धरने में चारणों के साथ मरा था। इनके अलावा भी चारणों के याचकों में [[मांगणियार]] व लंगा है जो लोक संगीत के माध्यम से मनोरंजन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.laphil.com/musicdb/artists/3793/musafir|title=Musafir|website=LA Phil|language=en|access-date=2022-06-15}}</ref> == रीति रिवाज़ == राजस्थान में, चारण व राजपूत जैसी उच्च जातियों में [[पुनर्विवाह|विधवा पुनर्विवाह]] जैसी प्रथा [[वर्जित]] थी<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8tAOzgEACAAJ|title=The Imperial Gazetteer Of India (Volume Xxi) Pushkar To Salween|last=Hunter|first=William Wilson|date=2020-11-19|publisher=Alpha Editions|isbn=978-93-5421-782-1|language=en}}</ref> व [[पर्दा प्रथा]] का कड़ाई से पालन किया जाता था।<ref name=":12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F7UptQEACAAJ|title=Census of India, 1901, Volume 25, Parts 1-2|last=Commissioner|first=India Census|date=2018-02-22|publisher=Creative Media Partners, LLC|isbn=978-1-378-47136-4|language=en}}</ref> ==== अभिवादन की रीति ==== चारण एक दूसरे को 'जय माताजी की' कहकर अभिवादन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.indianculture.gov.in/gazettes/rajasthan-district-gazetteers-nagaur|title=Rajasthan District Gazetteers: Nagaur|website=INDIAN CULTURE|language=en|access-date=2021-09-18}}</ref> ==== उत्तराधिकार ==== एक रीति-रिवाज जिसमें चारण राजपूतों से भिन्न हैं, वह उनके [[उत्तराधिकार]] के नियम है। 'चारण बंट', जैसा कि लोकप्रिय रूप से जाना जाता था, पुत्रों के बीच [[भूमि]] के समान विभाजन को इंगित करता है जबकि राजपूतों में, भूमि का एक बड़ा हिस्सा बड़े बेटे को दिया जाता था।<ref name=":12" /> ==== खाद्य और पेय ==== उनके खाने-पीने की आदतें राजपूतों से मिलती जुलती हैं। चारण [[अफ़ीम|अफीम]] (क्षेत्रीय भाषाओं में अमल) की खपत और [[शराब]] पीने का आनंद लेते थे, जो इस क्षेत्र के राजपूतों में भी प्रचलित हैं।<ref name="khushwantsingh">{{cite book|title=We Indians|url=https://archive.org/details/ghs2.weindians0000khus|last=Singh|first=Khushwant|publisher=Orient Paperbacks|year=1982|location=Delhi|oclc=10710940}}</ref> ==== अफीम सेवन ==== राजपुताना में 'रॉयल कमीशन ऑन अफीम' की पहली रिपोर्ट में, चारण [[सामंतवाद|सामंती]] स्थिति के अनुसार सबसे अधिक [[अफ़ीम|अफीम]] उपभोग करने वाले समुदाय में पाए गए थे।<ref name=":5">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=I7U-AQAAMAAJ|title=First Report of the Royal Commission on Opium: With Minutes of Evidence and Appendices|last=Opium|first=Great Britain Royal Commission on|date=1895|publisher=H.M. Stationery Office|language=en}}</ref> जिन अवसरों पर अफीम लेना अनिवार्य माना जाता था वे थे:<ref name=":5" /> # सगाई। # [[विवाह|शादियां]]। # एक दामाद का ससुराल आने पर। # मृत्यु के बाद राजपूतों और चारणों द्वारा 12 दिनों के लिए और अन्य जातियों द्वारा उससे कम अवधि के लिए। # राजपूतों और चारणों में एक पुत्र के जन्म पर। # राजपूतों और चारणों में एक लड़के के सबसे पहले बाल मुंडन पर। # राजपूतों और चारणों द्वारा दाढ़ी की छँटाई (बीच में) पर। # '[[अक्षय तृतीया|आखातीज]]' पर्व पर। # [[सुलह]] होने पर। # अन्य त्योहारों, मैत्रीपूर्ण सभाओं और कुछ खास अवसरों पर मंदिरों में करना भी सही माना जाता था। == ऐतिहासिक भूमिकाएं == === कवि एंव इतिहासकार === [[राजस्थानी साहित्य|राजस्थानी]] और [[गुजराती साहित्य]], प्रारंभिक और मध्ययुगीन काल से लेकर 19वीं शताब्दी तक, मुख्य रूप से चारणों द्वारा रचित है। चारण और राजपूतों का संबंध इतिहास में बहुत गहरा है। चूंकि चारण राजपूतों के साथ-साथ [[युद्ध|युद्धों]] में भाग लेते थे, वे न केवल उन युद्धों के साक्षी थे बल्कि समकालीन राजपूत जीवन का हिस्सा बनने वाले कई अन्य अवसरों और प्रकरणों के भी साक्षी थे। ऐसे युद्धों और घटनाओं के बारे में लिखे गए काव्य ग्रन्थों में दो गुण समाहित थे: बुनियादी ऐतिहासिक [[सत्य]] और विशद, यथार्थवादी और सचित्र वर्णन बढ़ा चढ़ाकर ; विशेष रूप से नायकों, साहसी उपलब्धियों और युद्धों का।<ref name=":122">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rK42AAAAIAAJ|title=History of Rajasthani Literature|last=Maheshwari|first=Hiralal|date=1980|publisher=Sahitya Akademi|language=en}}</ref> चारण साहित्य की शैली अधिकतर वर्णनात्मक है और इसे दो रूपों में वर्गीकृत किया जा सकता है: कथात्मक और प्रकीर्ण काव्य। चारण साहित्य के कथात्मक काव्यरूप को विभिन्न नामों से जाना जाता है, जैसे, रास, [[रासो काव्य|रासौ]], [[रूपक]], प्रकाश, [[छंद]], विलास, [[प्रबंध काव्य|प्रबंध]], आयन, [[संवाद]], आदि। इन काव्यों की पहचान मीटर से भी कर सकते हैं जैसे, [[कवित्त]], [[कुण्डलिया|कुंडलिया]], झूलणा, निसाणी, झमाल और वेली आदि। प्रकीर्ण काव्यरूप की कविताएँ भी इनका उपयोग करती हैं। <ref name=":122" /> डिंगलभाषा में लिखे गए विभिन्न स्रोत, जिन्हें बात (वार्ता), [[ख्यात]], विगत, पिढ़ीआवली और [[वंशावली]] के नाम से जाना जाता है, मध्ययुगीन काल के अध्ययन के लिए प्राथमिक आधार-सामग्री का सबसे महत्वपूर्ण निकाय है।<ref name=":02">{{Cite journal|last=Ziegler|first=Norman P.|date=1976|title=The Seventeenth Century Chronicles of Mārvāṛa: A Study in the Evolution and Use of Oral Traditions in Western India|url=https://www.jstor.org/stable/3171564|journal=History in Africa|volume=3|pages=127–153|doi=10.2307/3171564|issn=0361-5413|jstor=3171564|s2cid=156943079}}</ref> हालांकि, चारणों के लिए, [[काव्य]] रचना और पाठ एक पारंपरिक 'क्रीड़ा' थी, जो [[सैन्य अभ्यास|सैन्य सेवा]], [[कृषि]], और [[घोड़ा|अश्व]] (घोड़ों) और पशु व्यापार के प्राथमिक आय उत्पादक व्यवसायों के अधीन था। तथापि, महत्वाकांक्षी और प्रतिभाशाली चारण युवा व्यापक मार्गदर्शन के लिए अन्य चारण विद्वानों से पारंपरिक [[शिक्षा]] ग्रहण करते थे। एक विद्वान द्वारा शिष्य के रूप में स्वीकार किये जाने पर, वे काव्य रचना और कथन के आधारभूत ज्ञान के साथ-साथ विशेष भाषाओं में [[उपदेश]] और उदाहरण द्वारा [[प्रशिक्षण]] प्राप्त करते थे। इनका [[संस्मरण]] और मौखिक सस्वर पाठ करने पर ज़ोर दिया जाता था। चारण शिष्य प्राचीन रचनाओं का पाठ करते हुए अपनी शैली में लगातार सुधार करते थे। [[डिंगल]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]], [[ब्रजभाषा]], [[उर्दू भाषा|उर्दू]] और [[फ़ारसी भाषा|फारसी]] जैसी भाषाओं का ज्ञान भी विशिष्ट आचार्यों की सहायता से प्राप्त किया जाता था। इस प्रकार, अध्ययन किए गए विषयों में न केवल [[इतिहास]] और [[साहित्य]], बल्कि [[धर्म]], [[ज्योतिष]], [[संगीत]] और शकुन ज्ञान भी शामिल थे।<ref name=":02" /><ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X0RuAAAAMAAJ|title=Textures of Time: Writing History in South India 1600-1800|last1=Rao|first1=Velcheru Narayana|last2=Nārāyaṇarāvu|first2=Vēlcēru|last3=Shulman|first3=David Dean|last4=Subrahmanyam|first4=Sanjay|date=2003|publisher=Other Press|isbn=978-1-59051-044-5|language=en}}</ref> उस समय के प्रख्यात चारण कवि राजदरबार का भाग थे, जिन्हें कविराज के पद से भी जाना जाता था और दरबार में असाधारण रूप से प्रभावशाली होते थे।<ref name=":02" /><ref name=":22" /> ऐसे चारण विद्वान शासकों द्वारा विशेषकर रूप से सम्मानित किए जाते थे। विद्वानों को राज्य से लाख पासव या करोड़ पासव जैसे पुरस्कार प्रदान किए जाते थे। इन पुरस्कारों में [[सांसण|सासण]]<nowiki/>-जागीर भूमि, घोड़े, हाथी, शस्त्र और आभूषण शामिल थे।<ref>{{Cite journal|last=Paul|first=Kim|date=1993-01-01|title=Negotiating sacred space: The Mandirand the Oran as contested sites|url=https://doi.org/10.1080/00856409308723191|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|volume=16|issue=sup001|pages=49–60|doi=10.1080/00856409308723191|issn=0085-6401|quote="In the past some Charans were agriculturalists, engaged in farming lands which were divided equally between male descendants of the lineage. Others were cowherds and caravan escorts...."}}</ref><gallery mode="packed" widths="200" heights="200"> चित्र:Ummed Ram Bareth of Mahund, Alwar State (1810 CE).jpg|उम्मेद राम बारेठ, ठिकाना- माहौंद, [[अलवर रियासत]] (1810 ई.) चित्र:Portrait of Ishwardas Barhath, c. 1830.jpg|मारवाड़ के ईश्वरदास बारहठ (1830 ई.) </gallery> === प्रशासक === अपने प्रशासनिक और अनुष्ठान पदों के अनुसार, चारण [[राजपुताना|राजपूताना]], [[सौराष्ट्र]], [[मालवा]], [[कच्छ]], [[सिंध]] और [[गुजरात]] सहित क्षेत्र के दरबारों के अभिन्न अंग थे। वे विभिन्न प्रशासनिक और राजनयिक पदों के अलावा, प्रायः प्रमुख राज्य गणमान्य व्यक्तियों के रूप में स्थापित थे।<ref name=":9">{{Cite journal|last=Kapadia|first=Aparna|year=2022|title=Imagining Region in Late Colonial India: Jhaverchand Meghani and the Construction of Saurashtra (1921–47)|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-asian-studies/article/abs/imagining-region-in-late-colonial-india-jhaverchand-meghani-and-the-construction-of-saurashtra-192147/B7073EE84202B3C8B6FB39CBDA58281F|journal=The Journal of Asian Studies|language=en|pages=1–20|doi=10.1017/S0021911822000080|issn=0021-9118|quote="Movement was also integral to the work of the Charans, who emerged as the preservers of Rajput culture and served various administrative and diplomatic functions...Historically, violence was fundamental to Charans’ preservation of their sacred and ethical authority. From about the thirteenth century, Charans had served various bureaucratic functions for their patrons, including as security for private or government transactions."|s2cid=248169878}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.journalijdr.com/development-social-religious-and-economic-structure-medieval-rajasthan-study-reference-conditions|title=Development of social, religious and economic structure in medieval Rajasthan: A study with reference to conditions during 1201-1707 a.d {{!}} International Journal of Development Research (IJDR)|website=www.journalijdr.com|access-date=2022-07-01}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mq1HAAAAYAAJ|title=Methodology and Fieldwork|last=Vinay|first=Srivastava|date=2004|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-566727-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7X23AAAAIAAJ|title=Mahārāṇā Pratāpa ke pramukha sahayogī|date=1997|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref> चारण जैसे पारंपरिक रूप से उच्च स्थित व [[साक्षरता|साक्षर]] समुदाय से होना, राजकीय पदों पर चयन और प्रगति के लिए योग्यता मानदंडों में से एक था। उन्नीसवीं सदी के [[राजपुताना]] के राज्यों में राजनीतिक [[अफसरशाही]] में पदों पर भर्ती समुदाय और मान्यता प्राप्त स्थापित वंश पर आधारित थी। साक्षरता और सेवा की परंपराओं के साथ एक स्वदेशी समुदाय के रूप में चारण समुदाय ने वरिष्ठ राजकीय नियुक्तियों में महत्वपूर्ण योगदान दिया। ऐसे प्रशासनिक वर्ग के व्यक्तियों को राज्य सेवा के परिणामस्वरूप [[जागीरदार राज्य|जागीर]] और राजकीय सम्मान भी प्रदान किया जाता था।<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Djabj9gefZ0C|title=Essays on Rajputana: Reflections on History, Culture, and Administration|last1=Rudolph|first1=Susanne Hoeber|last2=Rudolph|first2=Lloyd I.|date=1984|publisher=Concept Publishing Company|language=en|quote="At the outer edge of qualification norms is standing in one of the respectable (usually twice-born) and traditionally literate castes or communities of Rajputana-such as Rajputs, Oswals, Maheshwaris, Kayasths, Charans, Brahmans, and Muslims....the bureaucratic lineages in and out of power, whether from within (mutsaddi, Rajput, Muslim, Charan etc.)...Prominent Charan Dewans or senior court servants included Kaviraj (court poet) Shyamaldas at Udaipur and Kaviraj Murardan at Jodhpur."}}</ref> मध्ययुगीन काल के दौरान, चारण, राजपूत और [[बनिया]], रियासतों में प्रशासन पर हावी थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z0iBAAAAMAAJ|title=Medical Anthropology, Tribals of Rajasthan|last=Bhasin|first=Veena|date=2005|publisher=Kamala-Raj Enterprises|isbn=978-81-85264-35-6|language=en|quote="The states were divided into various categories of Jagirs. During medieval period, Rajputs, Charans and Baniyas dominated the princely states. The Rajputs had a dominant status either as central ruler or Jagirdar and Thikanedar though lower to the Brahmins in ritual hierarchy. Next to them in status were Baniyas, followed by clean artisans, peasants and service castes. Baniya , though in minority had skills to run the administration . The status of Brahmin was subordinate in administration; instead Charans were close to the Rajputs. Vidal ( 1997 ) portray a picture of society and kingship in Sirohi area of Rajasthan where bards appeared as the real ideologues"}}</ref> चारणों के शासकों के साथ घनिष्ठ संबंध थे जो उन्हे अत्यधिक विश्वासपात्र समझते थे; फलस्वरूप, [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश शासन]] के पूर्व, वे मध्यकालीन राज्यों में अधिकांश राजनीतिक प्रसंगों में मध्यस्थों की भूमिका निभाते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=r98tAAAAMAAJ|title=Studies in Marwar History|last=Bhati|first=N. S.|date=1979|publisher=Rajasthani Shodh Sansthan|language=en|quote="The Charans acted as bards to the royal family but due to their intimate relations with the rulers they enjoyed their confidence and many times they acted as mediators in political affairs and enjoyed hereditry Jagir (Sasan) rights."}}</ref> उन्नीसवीं और बीसवीं शताब्दी में दीवान ([[प्रधानमन्त्री|प्रधान मंत्री]]) जैसे पदों पर कार्यरत्त कुछ प्रमुख चारण प्रशासक: [[मेवाड़]] के [[कविराज श्यामलदास|कविराजा श्यामलदास]], [[मारवाड़]] के [[कविराजा मुरारीदान]] और [[किशनगढ़, अजमेर|किशनगढ़]] के रामनाथजी रतनूं थे।<ref name=":42" /><ref name=":63">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=TYK2AAAAIAAJ|title=Elites, Ethnographic Issues|last=Marcus|first=George E.|date=1983|publisher=University of New Mexico Press|isbn=978-0-8263-0658-6|language=en}}</ref> सीकर का रतनूं परिवार भी एक ऐसा अफसरशाही वंश था जिसके सदस्य [[सीकर]], [[इडर|ईडर]], [[किशनगढ़, अजमेर|किशनगढ़]] और [[झालावाड़ राज्य|झालावाड़]] [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतों]] के दीवान थे।<ref name=":42" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5jpuAAAAMAAJ|title=Shekhawati Pradesh ka rajnitik itihas|last=Śekhāvata|first=Raghunāthasiṃha|date=1998|publisher=Ṭhā. Mallūsiṃha Smr̥ti Granthāgāra|language=hi|quote="दीवानजी का बास तेजमालजी नामक रत्नू चारण को सीकर ठिकाने की ओर से 1500 बीघा भूमि चंदपुरा गांव की सीमा में दी । तेजमालजी के तीन पुत्र रामनाथ , बद्रीदान व स्योबक्सजी बताये जाते हैं । रामनाथ किशनगढ़ राज्य के दीवान बने , स्योबक्स जी झालावाड़ व बद्रीदान माधोसिंह सीकर के दीवान थे । बद्रीदान को माधोसिंह ने बोदलासी ( नेछवा के पास ) की छः हजार बीघा भूमि प्रदान की । इनके पुत्र कुमेरदानजी सीकर ठिकाने में दीवान थे । चंदपुरा आज दीवानजी का बास के नाम से जाना जाता है । बद्रीदान के वंशज दीवानजी का बास व बोदलासी दोनों जगह रहते हैं ।"}}</ref> === योद्धा और सैन्य भूमिका === चारण मध्ययुगीन साम्राज्यों की [[सैन्य विज्ञान|सैन्य]], [[प्रशासन (सरकार)|प्रशासनिक]], [[राजनीति|राजनीतिक]] और [[सामाजिक]] व्यवस्था का एक अभिन्न अंग थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yDVZDinCIzQC&newbks=0&hl=en|title=Indica|date=2007|publisher=Heras Institute of Indian History and Culture, St. Xavier's College.|language=en}}</ref> राजपूतों के समान, जिनके साथ वे अक्सर जुड़े हुए थे, चारण [[मांस]] और [[मदिरा|मद्य]] का सेवन करते थे और सैन्य गतिविधियों में भाग लेते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nReHAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Poets, Sants, and Warriors: The Dadu Panth, Religious Change and Identity Formation in Jaipur State Circa 1562-1860 Ce|last=Hastings|first=James M.|date=2002|publisher=University of Wisconsin--Madison|language=en|quote=Like Rajputs, with whom they often shared company, Charans would eat meat, drink liquor and engage in martial activities.}}</ref> वे अपने निष्ठपूर्ण आचरण के लिए जाने जाते थे ।<ref name=":11">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dufZAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Honour, Status & Polity|last=Jain|first=Pratibha|last2=Śarmā|first2=Saṅgītā|date=2004|publisher=Rawat Publications|isbn=978-81-7033-859-8|language=en|quote=Charans were known for their exemplary courage on the battlefield in Mewar . During Maharana Sanga's and Maharana Pratap's reigns , the roll of honour has names of prominent Charans.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lxhDAAAAYAAJ&newbks=0&hl=en|title=Journal of the Rajasthan Institute of Historical Research|last=Research|first=Rajasthan Institute of Historical|date=1968|language=en|quote=Charanas also used to fight in the battle fields along the kings. They were equally rich in the use of sword, pen and voice. These people had no concern with the religious sermons, and even then they enjoyed a great respect in the royal courts as well as in the society. They used to receive many big Jagirs from the kings! We can find several instances in the history of Rajasthan where the king himself carried their palnquin on his own shoulders.}}</ref> [[उदयपुर रियासत|मेवाड़]] के निर्णायक युद्धों में अनेकों चारण अंत तक बहादुरी से लड़े।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bFdXAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Mewar Through the Ages|last=Paliwal|first=D. L.|date=1970|publisher=Sahitya Sansthan, Rajasthan Vidyapeeth|language=en|quote=In between the social order of the Rajputs and the Brahmins there is a caste of the Charans which exercised a great respectability and influence in Mewar. As an equal partner in war and peace his place was enviable. Many a charans fought to their last in the decisive battles of Mewar.}}</ref> [[राणा सांगा]] और [[महाराणा प्रताप]] जैसे विभिन्न शासकों के शासनकाल के दौरान सम्मान सूची में प्रमुख चारणों के नाम शामिल हैं।<ref name=":112">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dufZAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Honour, Status & Polity|last=Jain|first=Pratibha|last2=Śarmā|first2=Saṅgītā|date=2004|publisher=Rawat Publications|isbn=978-81-7033-859-8|language=en|quote=Charans were known for their exemplary courage on the battlefield in Mewar . During Maharana Sanga's and Maharana Pratap's reigns , the roll of honour has names of prominent Charans.}}</ref> करमसी आशिया [[बनवीर सिंह|बनवीर]] के विरुद्ध [[उदयसिंह द्वितीय|उदय सिंह द्वितीय]] के पक्ष में महोली के युद्ध में लड़े।<ref name=":132">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RXtuAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Jālora kā rājanītika evaṃ sāṃskr̥tika itihāsa|last=Guptā|first=Mohanalāla|date=1995|publisher=Mātr̥chāyā Prakāśana|language=hi}}</ref> [[हल्दीघाटी का युद्ध|हल्दीघाटी के युद्ध]] में, मेवाड़ की ओर से लड़ने वाले चारण सरदारों में, जयसाजी और केशवजी सौदा के नेतृत्व में सोन्याणा के चारण,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P409AAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Glories of Mewar|last=Sharma|first=Gopi Nath|date=1974|publisher=Shiva Lal Agarwala & Company|language=en}}</ref> साथ ही रामाजी और कान्हाजी सांदू, गोवर्धन और अभयचंद बोक्षा, रामदास धर्मावत आदि शामिल थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=onH0DwAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Rashtragaurav Maharana Pratapsingh: Ek Aprajit Yoddha|last=Girase|first=Jaypalsingh|date=2020-08-02|publisher=Notion Press|isbn=978-1-64919-952-2|language=hi}}</ref> सन 1311 में जालोर पर खिलजी के आक्रमण में, [[अलाउद्दीन खिलजी]] के खिलाफ [[कान्हड़देव|कान्हड़देव]] के साथ बहादुरी से लड़ते हुए उनके [[सेनापति]] सहजपाल गाडण वीरगति को प्राप्त हुए।<ref name=":132" /> कान्हाजी आढ़ा ने [[जयपुर राज्य|आमेर]] के शासकऔर [[सांगानेर]] के संस्थापक सांगा को मार कर, अपने मित्र करमचंद नरुका की हत्या का बदला लिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M0ZFAQAAIAAJ&newbks=0&hl=en|title=Cūrū Maṇḍala kā śodhapūrṇa itihāsa|last=Agravāla|first=Govinda|date=1974|publisher=Loka Saṃskr̥ti Śodha Saṃsthāna|language=hi}}</ref> [[मारवाड़]] के हापाजी बारहठ ने [[अकबर]] के गुजरात विजय में [[अहमदाबाद]] की लड़ाई में [[मुग़ल साम्राज्य|मुगल साम्राज्य]] की ओर से युद्ध लड़ा, जहां उन्होंने एक सौ [[हाथी|हाथियों]] की सेनाबल का नेतृत्व किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XAq2AAAAIAAJ&newbks=0&hl=en|title=Studies in History|last=Centre for Historical Studies|first=Jawaharlal Nehru University|date=1980|publisher=Sage|language=en}}</ref> [[ओडिशा|उड़ीसा]] पर मुगल अभियान के दौरान नरूपाल कविया [[राजा मान सिंह|मान सिंह]] की सेना में एक सेनापति थे। सुल्तान कतलू खान की बड़ी सेना द्वारा अचानक घात लगाए जाने के कारण शाही-मुगल बिखर गई, जबकि नरूपालजी, बीका राठौड़ और महेश दास ने अंतिम मोर्चा संभालते हुए युद्ध लड़ा और बहादुरी से अपने प्राणों की आहुति दी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DiUKAQAAIAAJ&newbks=0&hl=en|title=The History of Bengal|last=Sarkar|first=Sir Jadunath|date=1943|publisher=University of Dacca|language=en|quote=On 21st May, near sunset, he was suddenly surprised by the enemy in over whelming force; the careless and disordered imperialists after a little fight fled away; Bikā Rathor, Mahesh Das and Naru Chāran bravely sacrificed their lives, but could not stem the rout.}}</ref> गुजरात क्षेत्र के राज्यों में, चारणों ने बड़ी संख्या में [[सेना]] में भाग लिया। [[यदुवंशप्रकाश]] ग्रंथ में उल्लेखित है कि [[तुंबेल]] वंश के चारण बड़ी संख्या में [[जाम रावल]] (1505-1562) की सेना में उपस्थित थे, और [[नवानगर रियासत|जामनगर रियासत]] की स्थापना में सहायता की। [[सौराष्ट्र]] की विभिन्न रियासतों के इतिहास में, [[जाडेजा|जड़ेजा]] शासकों द्वारा विभिन्न अवसरों पर चारण सेनाध्यक्षों के नेतृत्व में सेनाओं को भेजना दर्ज किया गया है। [[झालावंशवर्धी]] नामक ग्रंथ, दो अवसरों को संदर्भित करता है जब [[जामनगर]] के जाम लाखाजी ने काठीयों के खिलाफ चारण सेनाध्यक्षों के नेतृत्व में बड़ी सेनाएं भेजी।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=NYK7ZSpPzkUC&newbks=0&hl=en|title=The Rajputs of Saurashtra|last=Singhji|first=Virbhadra|date=1994|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-546-9|language=en}}</ref> सन 1658 में [[धर्मत का युद्ध|धर्मत के प्रसिद्ध युद्ध]] में, चार विख्यात योद्धा - खिड़िया जगमाल धर्मावत, बारहठ जसराज वेणीदासोत, भीमाजल मिश्रण, और धर्माजी चारण - [[महाराजा जसवंत सिंह (मारवाड़)|महाराजा जसवंत सिंह]] और रतन सिंह राठौड़ के पक्ष में [[औरंगज़ेब|औरंगज़ेब]] के विरुद्ध बहादुरी से लड़ते हुए रणखेत रहे।<ref name=":82">{{Cite journal|last=Upadhyaya|first=Rashmi|date=2010|title=The Position of Charans in Medieval Rajasthan|url=http://rajhisco.com/wp-content/uploads/2016/05/RAJHISCO-Vol-26A.pdf|journal=Rajasthan History Congress|volume=26|pages=31–38|via=rajhisco}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rg5AAAAAIAAJ&newbks=0&hl=en|title=Ratalāma kā prathama rājya, usakī sthāpanā evaṃ anta: īsā kī 17 vīṃ śatābdī|last=Sinh|first=Raghubir|date=1950|publisher=Rājakamala Prakāśana|language=hi}}</ref> 18वी शताब्दी में, [[दुर्गादास राठौड|दुर्गादास]] के नेत्रत्व में [[अजीत सिंह (मारवाड़)|अजीत सिंह]] को बचाने के लिए [[दिल्ली]] के युद्ध में चारण सामदान और मिश्रण रतनजी मुगलों के खिलाफ लड़कर अपनी मातृभूमि के लिए शहीद हुए। चारण जोगीदास, मिश्रण भारमल, सरौजी, आसल धानो और वीठु कानौजी वो चुने हुए [[योद्धा]] थे जो औरंगज़ेब के बागी पुत्र [[मुहम्मद अकबर|शहजादे अकबर]] को दक्षिण में [[सम्भाजी|सांभाजी]] के दरबार में अपने सरंक्षण में ले गए थे।<ref name="sharma">{{cite book|url=https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.120777/2015.120777.Social-Life-In-Medieval-Rajasthan-1500-1800-A-D#page/n109/mode/2up|title=Social Life in Medieval Rajasthan|last=Sharma|first=G. N.|publisher=Lakshmi Narayan Agarwal Educational Publisher|year=1968|place=Agra|pages=94–96}}</ref> 1770 में, [[अलवर रियासत|अलवर]] के चंडीदास चारण ने [[थानागाजी विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)|थानागाज़ी]] में [[मिर्ज़ा नजफ खां|नवाब मिर्ज़ा नज़फ खान]] के खिलाफ मोर्चा लेकर युद्ध किया और एक महीने तक उसकी सेना को रोककर रखा। चंडीदास के <span lang="hi" dir="ltr">प्रताप</span> सिंह प्रभाकर द्वारा अलवर बुलाये जाने पर ही नज़फ खान थानागाज़ी को अपने अधिकार में ले सका।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P89AAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Alavara Rājaya kā itihāsa, 1775-1857|last=Nāgorī|first=Esa Ela|date=1982|publisher=Cinmaya Prakāśana|language=hi}}</ref> भूपतिराम चारण [[कोटा राज्य|कोटा]] की [[हाड़ा चौहान|हाड़ा]] सेना के सेनापति थे जिन्होंने 1747 में राजमहल की लड़ाई में मजबूत पक्ष से मोर्चा खोला।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WIgeAAAAMAAJ&newbks=0&hl=en|title=Maratha Penetration Into Rajasthan: Through the Mukandara Pass|last=Gupta|first=Beni|date=1979|publisher=Research|language=en}}</ref> इसी प्रकार कविराजा भैरवदान 19वीं शताब्दी में [[बीकानेर|बीकानेर राज्य]] की सेना के कमांडेंट (सेनापति) थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7nwUqnwj4h4C&newbks=0&hl=en|title=Chiefs and Leading Families in Rajputana|last=Bayley|first=C. S.|date=2004|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1066-8|language=en}}</ref> गुजरात में कई स्थानों पर, चारणों ने [[1857 का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के स्वतंत्रता संग्राम]] के दौरान अंग्रेजों के खिलाफ विद्रोह किया था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=47sfj8DUwNgC&newbks=0&hl=en|title=Indian States: A Biographical, Historical, and Administrative Survey|last=Bond|first=J. W.|last2=Wright|first2=Arnold|date=2006|publisher=Asian Educational Services|isbn=978-81-206-1965-4|language=en}}</ref> कानदास मेहड़ू, [[पंचमहाल जिला|पंचमहल]] के प्रमुख चारण सरदार, [[वडोदरा|बड़ौदा]] के अंग्रेज़ रेसिडेंट के एक नज़दीकि मित्र थे। 1857 के विद्रोह के दौरान, ब्रिटिश रेसिडेंट ने कानदास से [[ब्रिटिश राज|अंग्रेजों]] के लिए चारणों का समर्थन हासिल करने के लिए मदद मांगी। मगर, कानदास ने [[बहादुर शाह ज़फ़र|बहादुर शाह ज़फ़र]] की पताका को फहरकर, [[कोली]] सरदारों और पंचमहल से सेवानिवृत्त कंपनी के [[सिपाही|सिपाहियों]] को एकत्र कर क्रांतिकारियों की सहायता के लिए [[लुणावाडा|लूनावाड़ा]] पर आक्रमण किया। बदले में, कानदास के निवासीय शहर पाला को अंग्रेजों द्वारा जमींदस्त कर दिया गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sqXZow1qdnwC&newbks=0&hl=en|title=Gujarat in 1857|last=Dharaiya|first=Ramanlal Kakalbhai|date=1970|publisher=Gujarat University|language=en}}</ref><ref name=":14">{{Cite web|url=https://www.tribunehindi.com/gujarat-in-1857-when-hindus-and-muslims-fought-together/|title=Gujarat in 1857 – When Hindus and Muslims fought together|date=2017-11-25|website=Tribunehindi.com|language=en-US|access-date=2022-07-14|archive-date=25 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925211550/https://tribunehindi.com/gujarat-in-1857-when-hindus-and-muslims-fought-together/|url-status=dead}}</ref> === मध्यस्थ एंव राजनीतिज्ञ === चारणों ने राजनीतिक समझौतों और वित्तीय लेनदेन में विषयों में [[राजनीति|राजनीतिज्ञ]], प्रत्याभूतिकर्ता और [[विवाचक अधिकरण|मध्यस्थ]] की महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qrxsDwAAQBAJ|title=Gujarat: The Long Fifteenth Century and the Making of a Region|last=Kapadia|first=Aparna|date=2018-05-16|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-15331-8|language=en|quote=Charans accompanied these warriors in battles, sang of their glory in war, and, as late as the nineteenth century, served as guarantors and diplomats for their lieges on account of their sacred association with various forms of the mother goddess.}}</ref> ऐतिहासिक दृष्टि से, [[युद्ध]] के बाद [[राजा|राजाओं]] के बीच कोई भी [[संधिवार्ता|संधि]] या [[संरक्षक]] और ग्राहकों के बीच किसी [[संविदा निर्माण|अनुबंध]] को एक चारण मध्यस्थ के बिना वैध नहीं माना जाता था।<ref>{{Cite journal|last=Basu|first=Helene|date=2005|title=Practices of Praise and Social Constructions of Identity: The Bards of North-West India|url=https://www.jstor.org/stable/30116669|journal=Archives de sciences sociales des religions|volume=50|issue=130|pages=81–105|doi=10.4000/assr.2795|issn=0335-5985|jstor=30116669|quote=No contract between kings after a war, or between patrons and clients agreeing the terms whereby services be rendered, nor any other contract was considered valid without a Chāran guaranteeing on his own and/or the life of his family that the terms agreed upon would be fulfilled. They provided the same service for merchants and traders on their long treks through the desert up north, when they accompanied caravans for their protection against plundering bandits.|s2cid=145362328}}</ref> और उन्हें हानि पहुंचाना [[पाप]] माना जाता था, इसलिए जब भी कानूनी गारंटी की आवश्यकता होती थी, उन्हें ज़मानत के रूप में चुना जाता था। इसलिए, महत्वपूर्ण [[संधिवार्ता|समझौते]], संलग्नता, संचालन सौदा, [[ऋण|ऋणों]] की वसूली, लेन-देन, और यहां तक कि संधियों पर [[हस्ताक्षर]] करने की अध्यक्षता हमेशा एक चारण द्वारा की जाती थी। अभिलेखों के अनुसार, उन्होने सोलहवीं शताब्दी से लेकर 1816 ईस्वी तक, [[राजस्व प्राप्ति|भू-राजस्व]] के संग्रह के लिए एक प्रतिभूति की भूमिका को भी निभाया।<ref name=":10">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3wPthVcxWGkC|title=Ashes of Immortality: Widow-Burning in India|last=Weinberger-Thomas|first=Catherine|date=1999|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-88568-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=khBADwAAQBAJ|title=Hinglaj Devi: Identity, Change, and Solidification at a Hindu Temple in Pakistan|last=Schaflechner|first=Jürgen|date=2018|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-085052-4|language=en|quote=Charans were also warrantors for contracts, guaranteeing adherence to certain agreements between two parties with their lives.}}</ref> ऐसे मामलों में जब शासक स्वयं चारण पर अन्याय किया जाता था, तो वे अपराधी पर एक चारण की मृत्यु का श्राप देते हुए, स्वयं को [[घाव|घायल]] कर देते थे, यहां तक ​​कि स्वयं को काट देते थे या जल जाते थे। आत्म-बलिदान के घोष को दर्शाने वाले उनकी [[कटार|कृपाण]] का निशान उनके हस्ताक्षर के रूप में प्रयोग किया जाता था।<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KmyqPwAACAAJ|title=Nomadism in South Asia|last1=Rao|first1=Aparna|last2=Casimir|first2=Michael J.|date=2008|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-569890-9|language=en|quote=One of their functions was the witnessing and guaranteeing of important transactions. Their power of enforcement lay in the threat to kill themselves, if necessary, to bring supernatural forces to bear against the violator.}}</ref> इसके अलावा, वे विभिन्न राजपूत कुलों या शाखाओं के बीच होने वाले [[संघर्ष]] के पारंपरिक मध्यस्थ थे। राजपूत कुल अपने [[परिवार]] और [[बालक|बच्चों]] को हिंसा के समय में सुरक्षा के लिए चारणों के घरों में भेज देते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0bSmDwAAQBAJ|title=The Politics of Marriage in India: Gender and Alliance in Rajasthan|last=Singh|first=Sabita|date=2019-05-27|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-909828-6|language=en|quote=The Charans were also used by the rulers for political negotiations as is evident from the fact that in the case of enmity between Rathore Rao Rinmal of Sojat (son of Rao Chuda) and Bhattis, the Bhattis sent Charan Sandhayach to plead with Rinmal not to trouble them. He succeeded in his task, which led to the establishment of matrimonial alliance between the two sides....Also, the importance of the Charans in the social structure of Rajasthan can be assessed from the fact that the Ranis (queens), who had young children, but had resolved to commit sati, would hand over their children to the care of the Charans, indicating the kind of trust that they enjoyed. There are examples of handing over children to the Brahmins also, but these examples are far less than those of the Charans.}}</ref> शत्रुतापूर्ण या युद्धरत समूहों के बीच बातचीत में [[दूत|दूतों]] और मध्यस्थों की भूमिका चारण द्वारा निभाई जाती थी।<ref>{{Cite journal|last1=Chatterji|first1=Anjali|last2=Chatterjee|first2=Anjali|date=2000|title=Sectional President's Address: ASPECTS OF MEDIEVAL INDIAN SOCIETY: GLEANINGS FROM CONTEMPORARY LITERATURE|url=https://www.jstor.org/stable/44148098|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=61|pages=196–241|issn=2249-1937|jstor=44148098|quote=Due to their intimate relation with rulers charans enjoyed their confidence and often they acted as mediators in political affairs and also enjoy hereditary Jagirs i.e., Sasan rights.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=plP7DwAAQBAJ|title=The Mertiyo Rathors of Merto, Rajasthan: Select Translations Bearing on the History of a Rajput Family, 1462-1660, Volumes 1-2|last1=Saran|first1=Richard|last2=Ziegler|first2=Norman P.|date=2001|publisher=University of Michigan Press|isbn=978-0-472-03821-3|language=en|quote=Caran Jhuto appears in this passage as a go-between. Carans in Rajasthan, because of their sacred status, often assumed this role in negotiations between hostile or warring groups.}}</ref> उन्होंने युद्ध के समय दूत के रूप में कार्य किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=BSNtEAAAQBAJ|title=Lives of the Indian Princes|last1=Allen|first1=Charles|last2=Dwivedi|first2=Sharada|date=1984|publisher=BPI Publishing|isbn=978-81-86982-05-1|language=en|quote=They also acted as intermediaries in negotiating marriages, in guaranteeing the settlement of debts and disputes and as emissaries in times of war.}}</ref> यहां तक कि [[अंग्रेज़|अंग्रेजों]] ने भी चारणों से उन्नीसवीं सदी की शुरुआत के [[सौराष्ट्र]] शांति समझौतों में मध्यस्थता करने का आह्वान किया।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|url=https://www.sahapedia.org/the-desert-frontier-history-of-travel-and-nomadism|title=The Desert Frontier: A History of Travel and Nomadism|website=Sahapedia|language=en|access-date=2022-07-14|quote=The Charans acted as arbitrators and guarantors in dealings and agreements between Rajputs, once again resorting to taga if one party did not keep his end of the bargain. Such glorification of death worked in a society dominated by a Rajput community that set great store by dying in the battlefield for Rajput men and by self-immolation for their women.}}</ref> समय के साथ [[ब्रिटिश भारत में रियासतें|रियासतों]] के प्रशासन में ब्रिटिश औपनिवेशिक हस्तक्षेप ने चारणों की इस पारंपरिक भूमिका का क्षय हुआ।<ref name=":9" /> हालांकि, औपनिवेशिक काल में भी, चारणों का वाणिज्यिक लेनदेन और वित्तीय अनुबंधों में [[गवाही|गवाह]] या गारंटर के रूप में लंबे समय से चला आ रहा कार्य जारी रहा।<ref>{{Cite journal|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2004|title=The Centre Cannot Hold: Tales of Hierarchy and Poetic Composition from Modern Rajasthan|url=https://www.jstor.org/stable/3804151|journal=The Journal of the Royal Anthropological Institute|volume=10|issue=2|pages=261–285|doi=10.1111/j.1467-9655.2004.00189.x|issn=1359-0987|jstor=3804151|quote=Well into the colonial period, however, Charans continued to perform one of their other long-standing functions, which was to serve as witnesses or guarantors to commercial transactions and financial contracts. Some also carried on as providers of a related service, which was to act as guarantors of the security of caravans conveying goods in transit....Not least among these was the fact that the British might have seen royal bards – as arbitrators of disputes, witnesses to contracts and agreements, protectors of hostages, educators of kings and their offspring, composers of history, and indeed establishers of truth – as competitors of a kind and thus sought to eliminate them (Vidal 1997).}}</ref> [[1857 की क्रांति|1857 की भारतीय क्रांति]] के दौरान चारणों के विद्रोह से पूर्व, वे सेंट्रल गुजरात ब्रिटिश नेटवर्क का विश्वसनीय हिस्सा थे, जो राजकुमारों और जनता, या राजकुमारों और अंग्रेजों के बीच मध्यस्थ के रूप में प्रतिष्ठित थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribunehindi.com/gujarat-in-1857-when-hindus-and-muslims-fought-together/|title=Gujarat in 1857 – When Hindus and Muslims fought together|date=2017-11-25|website=Tribunehindi.com|language=en-US|access-date=2022-07-14|archive-date=25 सितंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220925211550/https://tribunehindi.com/gujarat-in-1857-when-hindus-and-muslims-fought-together/|url-status=dead}}</ref> === व्यापार === <blockquote>उन्होंने राजपुताना, मालवा और गुजरात के क्षेत्रों में वाहकों और व्यापारियों का व्यवसाय ग्रहण करके अपनी पवित्र स्थिति का लाभ उठाया क्योंकि वे किसी भी प्रकार के सीमा शुल्क से मुक्त थे।<ref>{{Cite journal|last=Vashishtha|first=Professor V.K.|date=2016|title=Transformation in the Position of Charan Community in Rajputana States during Colonial Period|url=http://rajhisco.com/wp-content/uploads/2016/05/Vol-31.pdf|journal=Rajasthan History Congress|volume=31|pages=155–166|via=RAJHISCO}}</ref></blockquote>विभिन्न राज्यों के बीच दण्ड मुक्ति से [[वस्तु (अर्थशास्त्र)|वस्तु]] परिवहन के अपने विशेषाधिकार का प्रयोग करते हुए और मवेशियों की बड़ी संपत्ति का उपयोग करते हुए, चारण "उत्तर-पश्चिमी भारत में व्यापार का आभासी [[एकाधिकार]]" स्थापित करने में सक्षम हुए। कई चारण धनी [[व्यापारी]] और [[साहूकार]] थे। उनके कारवां को [[डकैती|लुटेरों]] के खतरे से बीमाकृत माना जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dCVuAAAAMAAJ|title=Rajasthan, Land of Kings|last=Matheson|first=Sylvia A.|date=1984|publisher=Vendome Press|isbn=978-0-86565-046-6|language=en}}</ref><ref name=":13">{{Cite web|url=https://globalinch.org/bibliography/living-goddesses-past-and-present-in-north-west-india-german-scholars-onindia/|title=Living goddesses, past and present in North-west India, German Scholars on India – Global InCH- International Journal of Intangible Cultural Heritage|language=en-US|access-date=2022-01-14}}</ref> राजस्थान में, काछेला चारण व्यापारियों के रूप में उत्कृष्ट थे।<ref name=":03">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VawSEAAAQBAJ|title=The Tale of the Horse: A History of India on Horseback|last=Chandra|first=Yashaswini|date=2021-01-22|publisher=Pan Macmillan|isbn=978-93-89109-92-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|title=Rajasthan Between the Two World Wars, 1919-1939|last=Choudhry|first=P. S.|date=1968|publisher=Sri Ram Mehra|language=en|quote="The Kachela Charans were traders . They were shrewd merchants and lighter dues were levied on them than on others."}}</ref> अपनी अनुकूल स्थिति का उपयोग करते हुए चूंकि उन्हें "निरंतर और परेशान करने वाले महसूल से छूट थी ... वे धीरे-धीरे मुख्य वाहक और [[व्यापारी]] बन गए"। मालाणी में, चारणों को "बड़े व्यापारियों" के रूप में वर्णित किया गया था जिनके पास महान विशेषाधिकार थे क्योंकि एक [[पवित्र]] जाति को पूरे [[मारवाड़]] में स्थानीय [[कर|करों]] से छूट थी।<ref name=":23">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IQS-DAAAQBAJ|title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert|last=Kothiyal|first=Tanuja|date=2016-03-14|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-67389-8|language=en|quote="The genealogists for Charans were Brahmins from Ujjain who periodically inscribed their genealogies in their accounts."}}</ref> चारण व्यापारियों के बड़े कारवां उत्तर में [[मारवाड़]] और [[हिंदुस्तान]] तक और पूर्व में [[गुजरात]] के रास्ते [[मालवा]] तक जाते थे। वे [[हाथीदाँत|हाथीदांत]], [[नारियल]] और [[खजूर|सूखे खजूर]] सहित विभिन्न वस्तुओं का व्यापार करते थे, जो वे [[कच्छ]] से ले जाते और [[मारवाड़]] और [[हिंदुस्तान]] से [[मक्का (अनाज)|मक्का]] और [[तम्बाकू|तंबाकू]] वापस लाते। अफ्रीका से गुजरात के मांडवी लाए गए [[हाथीदाँत|हाथीदांत]] को चारण व्यापारीयों द्वारा अनाज और [[परिधान|कपड़े]] के बदले में खरीदा जाता था। वहां से वे [[हाथीदाँत|हाथीदांत]] का विक्रय मारवाड़ में करते थे।<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tosMAQAAMAAJ|title=A History of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-0890-6|language=en}}</ref> सत्रहवीं और अठारहवीं शताब्दी के अंत तक, वे [[मुगल साम्राज्य की सेना|मुगल]], [[राजपूत]] और अन्य गुटों की युद्धरत [[सेना|सेनाओं]] के लिए [[वस्तु (अर्थशास्त्र)|माल]] और [[हथियारों का इतिहास|हथियारों]] के प्रमुख आपूर्तिकर्ताओं के रूप में उभरे। वे [[पंजाब क्षेत्र|पंजाब]] से लेकर [[महाराष्ट्र]] तक के [[बाजार|बाजारों]] में अपने माल का विक्रय करते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0wX1TW3MvhcC|title=Capital and Labour Redefined: India and the Third World|last=Bagchi|first=Amiya Kumar|date=2002|publisher=Anthem Press|isbn=978-1-84331-068-6|language=en}}</ref> मारवाड़ में [[साधारण नमक|नमक-व्यापार]] में हजारों लोग शामिल थे जिसमे [[बैल]] और [[ऊँट|ऊंट]] जैसे मवेशियों का प्रयोग होता था। पुष्करणा ब्राह्मणों और [[भील|भीलों]] के साथ चारण नमक-व्यापार में संलग्न थे और उन्हें सीमा शुल्क के भुगतान से छूट थी। सिंणधरी के काछेला चारण [[तिलवारा|तिलवाड़ा]] से नमक इकट्ठा करते थे और मारवाड़ के अन्य हिस्सों में विक्रय करते थे। चारणों को "महान व्यापारी के रूप में देखा गया था... जो ... कोई कर नहीं चुकाते और उस मुश्किल समय में जब हर ओर [[लूटपाट|लूट]] का प्रकोप था ...  ... हालांकि हजारों रुपये की संपत्ति के साथ व्यापार करते लेकिन कभी भी उनके सामान से छेड़छाड़ नहीं होती"।<ref name=":24">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IQS-DAAAQBAJ|title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert|last=Kothiyal|first=Tanuja|date=2016-03-14|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-67389-8|language=en|quote="The genealogists for Charans were Brahmins from Ujjain who periodically inscribed their genealogies in their accounts."}}</ref> लंबी यात्रा की आवश्यकताओं के कारण या सिद्धांतविहीन डाकुओं और समय-समय पर बारिश से बचाव के लिए, चारण व्यापारियों ने अपने शिविरों को गढ़नुमा बस्तियों के रूप में बनाया। कभी-कभी, ये गढ़नुमा बस्तियाँ [[भैंसरोड़गढ़]] जैसे [[किलाबंदी|किलों]] के रूप में विकसित हो जाती थी। कुछ चारण व्यापारी रजवाड़ों (रियासतों) के विशेषाधिकार प्राप्त वाहक थे और इस प्रकार शाही घराने से उनका सीधा संपर्क था। उनके कारवां में उनके माल और छावनियों की सुरक्षा के लिए सेनाएँ भी शामिल होती थीं। [[कोटा राज्य|कोटा]] जैसी रियासतों के दस्तावेज़ कई चारण व्यापारियों के नाम दर्ज करते हैं जो अपने विशाल कारवां के साथ क्षेत्र के समृद्ध व्यापारियों के रूप में जाने जाते थे और पश्चिमी भारत के बाजारों के साथ व्यापार करते थे।<ref name=":8">{{Cite journal|last=Upadhyaya|first=Rashmi|date=2010|title=The Position of Charans in Medieval Rajasthan|url=http://rajhisco.com/wp-content/uploads/2016/05/RAJHISCO-Vol-26A.pdf|journal=Rajasthan History Congress|volume=26|pages=31–38|via=rajhisco}}</ref> उत्तर पश्चिमी भारत में [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश आधिपत्य]] की स्थापना के बाद उनके द्वारा व्यापार प्रथाओं पर औपनिवेशिक हस्तक्षेप जैसे [[साधारण नमक|नमक]] पर [[एकाधिकार]] और [[रेल|रेलवे]] की शुरूआत ने समग्र व्यापारिक ढांचे को प्रभावित किया, जिससे चारण, [[लोहाना]] और [[बंजारा]] सहित परिवहन व्यवसाय में समुदायों की अपरिवर्तनीय गिरावट आई। नतीजतन, उनमें से कुछ व्यापारियों और साहूकारों के रूप में बस गए जबकि अन्य ने [[कृषि]] को अपना लिया।<ref name=":24" /> अठारहवीं शताब्दी में [[जेम्स टॉड]] ने [[मेवाड़]] में काछेला चारणों पर टिप्पणी की, जो पेशे से व्यापारी थे:<blockquote>यह एक नया और दिलचस्प दृश्य था: चारणों का स्त्रैण व्यक्तित्व, उनके नायक, या नेताओं ने, एकतरफा झुकी हुई ऊँची ढीली [[पगड़ी]] के साथ, बहते हुए सफेद बागे में, जिसमें से माला बंधी हुई थी; जिसमे उनके पितृेश्वर (पूर्वजों) की छवि के [[सोना|सोने]] के विशाल [[हार आभूषण|हार]] पहने हुए थे, पूरे माहौल को ऐश्वर्य और गरिमा प्रदान की।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xIFjDwAAQBAJ|title=Reorienting Orientalism|last=Niyogi|first=Chandreyee|date=2006-04-05|publisher=SAGE Publishing India|isbn=978-93-5280-548-8|pages=78|language=en}}</ref><ref name=":10" /></blockquote> === व्यापार के संरक्षक === <blockquote>यदि आवश्यक हो तो चारण [[तलवार]] और ढाल के माध्यम से ; या फिर, शत्रुओं की अधिक संख्या होने पर, स्वयं की जान देकर अपने प्रभार को सौंपे गए माल की रक्षा करने के लिए प्रतिष्ठित थे।<ref name=":32" /></blockquote>[[मालपुरा]], [[पाली जिला|पाली]], [[सोजत]], [[अजमेर]] और [[भीलवाड़ा]] के महत्वपूर्ण केंद्रों में संरक्षक के रूप में चारणों को "माल-सामान के सबसे बड़े वाहक" के रूप में वर्णित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://indianculture.gov.in/gazettes/rajasthan-district-gazetteers-pali-0|title=Rajasthan, District Gazetteers: Pali|website=INDIAN CULTURE|language=en|access-date=2022-01-14}}</ref> पूरे [[राजस्थान]], [[गुजरात]] और [[मालवा]] ([[मध्य प्रदेश]]) के व्यापारिक मार्गों में, चारण पूरी यात्रा के दौरान व्यापार के संरक्षक के रूप में जाने जाते थे। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JSxuAAAAMAAJ|title=Economy and Polity of Rajasthan: Study of Kota and Marwar, 17th-19th Centuries|last=Sato (Professor.)|first=Masanori|date=1997|publisher=Publication Scheme|isbn=978-81-86782-14-9|language=en}}</ref> कारवां का रास्ता सुइगाम (गुजरात), [[सांचौर|सांचोर]], [[भीनमाल]], [[जालौर|जालोर]] से [[पाली जिला|पाली]] तक होता था।<ref>{{Cite web|url=http://indianculture.gov.in/ebooks/rajput-states-and-east-india-company|title=The Rajput States and the East India Company|website=INDIAN CULTURE|language=en|access-date=2022-01-14}}</ref> [[व्यापार मार्ग|व्यापार मार्गों]] के उनके ज्ञान के साथ एक चारण की पवित्रता ने उन्हें आदर्श कारवां अनुरक्षण के रूप में प्रतिष्ठित किया।<ref name=":13" /> विभिन्न वस्तुओं को ले जाने वाले [[घोड़ा|घोड़ों]], [[ऊँट|ऊंटों]] और [[बैल|बैलों]] के कारवां रेगिस्तान और जंगली पहाड़ियों के उजाड़ हिस्सों से गुजरते थे जो हमेशा डाकुओं और डकैतों के खतरे में रहते थे। चारण ने यहाँ संरक्षक और अनुरक्षक के रूप में कार्य किया। कारवां रक्षक के रूप में, "पवित्र चारण" डकैतों के प्रयासों को विफल कर देते।<ref name=":03" /><ref>{{Cite journal|last=Paul|first=Kim|date=1993-01-01|title=Negotiating sacred space: The Mandirand the Oran as contested sites|url=https://doi.org/10.1080/00856409308723191|journal=South Asia: Journal of South Asian Studies|volume=16|issue=sup001|pages=49–60|doi=10.1080/00856409308723191|issn=0085-6401}}</ref> यदि [[तलवार]] और [[ढाल]] से अपने काफिले की रक्षा करने के लिए पर्याप्त शक्ति नहीं होती, तो वे स्वयं को आघात पहुँचाने या मारने का उद्घोष करते। उस समय की सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवस्था में चारणों की स्थिति को देखते हुए, एक चारण की जानबूझकर हत्या एक गौहत्या जैसे घृणित अपराध के बराबर थी। इस प्रकार, यदि एक चारण ने अपने संरक्षण के तहत कारवां के किसी भी उल्लंघन पर आत्महत्या कर ली, तो आत्महत्या के लिए जिम्मेदार लुटेरों को "एक चारणाघात मृत्यु का पाप अर्जित होना, माना जाता था।" इस प्रकार, चारणों की सुरक्षा के तहत, वस्तुओं को एक क्षेत्र से दूसरे क्षेत्र में ले जाया जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8tAOzgEACAAJ|title=The Imperial Gazetteer Of India (Volume Xxi) Pushkar To Salween|last=Hunter|first=William Wilson|date=2020-11-19|publisher=Alpha Editions|isbn=978-93-5421-782-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AttHAAAAMAAJ|title=Politics of Patronage and Protest: The State, Society, and Artisans in Early Modern Rajasthan|last=Sahai|first=Nandita Prasad|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-567896-3|language=en}}</ref><ref name=":24" /><ref name=":32" /> === अश्व व्यापार === [[घोड़ा|घोड़ों]] का व्यापार चारणों के प्रमुख व्यवसायों में से एक था।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GLJkAAAAMAAJ|title=Epic Adventures: Heroic Narrative in the Oral Performance Traditions of Four Continents|last1=Jansen|first1=Jan|last2=Maier|first2=Hendrik M. J.|date=2004|publisher=Lit|isbn=978-3-8258-6758-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=11bjCwAAQBAJ|title=INTRODUCTION TO INDIAN MUSIC|last=Deva|first=B. Chaitanya|date=1992|publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|isbn=978-81-230-2103-4|language=en}}</ref> काछेला चारण ([[कच्छ]] और [[सिंध]] से) और सोरठिया चारण ([[काठियावाड़]] से) जैसे कुछ चारण उप-समूह ऐतिहासिक रूप से घोड़ों के प्रजनन और व्यापार में संलग्न थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=wtUSAQAAMAAJ|title=Social Scientist|date=2005|publisher=Indian School of Social Sciences.|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PS6zop4lVSUC|title=Storey's Illustrated Guide to 96 Horse Breeds of North America|last=Dutson|first=Judith|date=2012-05-07|publisher=Storey Publishing|isbn=978-1-60342-918-4|language=en}}</ref> घोड़ों से समान संबंध ने चारण और काठी जाति के बीच घनिष्ठ बंधन को भी जन्म दिया। कुछ काछेला चारण पश्चिमी राजस्थान में मालाणी ([[बाड़मेर]], राजस्थान) के आसपास बस गए, जो अपने घोड़ों के प्रजनन के लिए उल्लेखनीय था। इस क्षेत्र के मारवाड़ी घोड़ों को मालाणी घोड़ों के नाम से जाना जाने लगा। अठारहवीं शताब्दी तक, [[बीकानेर जिला|बीकानेर राज्य]] में अश्व व्यापार का अधिकांश व्यवसाय चारणों और [[पठान|अफ़गानों]] द्वारा नियंत्रित किया जाता था। चारण अश्वविक्रेताओं का व्यापार-तंत्र बहुत अच्छा माना जाता था। अश्वविक्रेता चारणों के प्रभाव के एक अन्य उदाहरण में, काछेला उपसमूह का एक चारण [[नाथ सम्प्रदाय|नाथ संप्रदाय]] के  नेता के तत्वावधान में मारवाड़ शासक, [[तख्त सिंह|महाराजा तख्त सिंह]] के दरबार में पहुंचा, और अपने घोड़ों का विपणन किया, जिसमें 10 घोड़े सीधे शासक द्वारा स्वयं खरीदा गये थे।<ref name=":52">{{Cite book|url=http://site.ebrary.com/id/10314656|title=In praise of death: history and poetry in medieval Marwar (South Asia)|last=Kamphorst|first=Janet|date=2008|publisher=Leiden University Press|isbn=978-90-485-0603-3|location=Leiden|oclc=614596834}}</ref><ref name=":03" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RRbtAAAAMAAJ|title=Karkhanas of the Mughal Zamindars: A Study in the Economic Development of 18th Century Rajputana|last=Saxena|first=Rajendra Kumar|date=2002|publisher=Publication Scheme|isbn=978-81-86782-75-0|language=en}}</ref> == आधुनिक काल == 1947 में [[भारत की स्वतन्त्रता|भारत की स्वतंत्रता]] और [[लोकतंत्र]] की स्थापना के बाद, [[रियासत|रियासतों]] का भारतीय संघ में विलय कर दिया गया। कुछ ही समय बाद, 1952 में, [[भारत सरकार]] द्वारा [[जागीरदार राज्य|जागीरदारी]] प्रणाली (सामंती भूमि कार्यकाल प्रणाली) को समाप्त कर दिया गया था। इसने उच्च शोषक जातियों जैसे चारण (साथ ही राजपूतों) के प्रभुत्व को प्रतिकूल रूप से प्रभावित किया जो सामंती वर्ग का हिस्सा थे। उनके पास अब संपूर्ण [[गाँव]] की भूमि नहीं थी क्योंकि उसके असली स्वामी [[जाट]] और [[पाटीदार|पटेल]] जैसे समुदायों को हस्तांतरित कर दिया गया था जो उस भूमि पर किसान के रूप में [[खेत|खेती]] करते थे जिनसे जबरन या धोखे से जमीन छीन ली गई थी ।<ref name=":3" /><ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tAduAAAAMAAJ|title=Greener Pastures: Politics, Markets, and Community Among a Migrant Pastoral People|last1=Agrawal|first1=Arun|last2=Agrawal|first2=Associate Professor of Political Science Arun|date=1999|publisher=Duke University Press|isbn=978-0-8223-2233-7|language=en|quote="Brahmins, Rajputs, and Charans, the upper castes, form just 10 percent of the population...The charans and the patels have the highest landholding figures in the village..Although the members of the panchayat are drawn from different castes, charans, patels, and brahmins form a majority in it..."}}</ref> हालांकि, चारण आज भी भूमि के बड़े हिस्से का स्वामित्व रखते हैं और एक निश्चित पारंपरिक [[जीवनशैली (समाजविज्ञान)|जीवन शैली]] को बनाए रखते हैं। महिलाएं घूंघट व [[पर्दा|पर्दे]] का पालन जारी रखती हैं।<ref name=":2" /> चारण कृषि के लिए अपनी भूमि का उपयोग करते हैं और [[श्रमिक|श्रमिकों]] को खेतों पर रखते है। वर्तमान में, आधुनिक शिक्षा के अनुकूल होने से सफेदपोश सरकारी नौकरियों से भी संबंधित है।<ref name=":6" /> == उल्लेखनीय लोग == === 14वी शताब्दी === * [[आल्हाजी बारहठ]] === 15वी शताब्दी === Ishardan barhath === 16वी शताब्दी === * [[हरिदास केसरिया]] (-1527) * [[दुरसाजी आढ़ा]] (1535-1655) * कान्हो जी सांदू (1576 हल्दीघाटी युद्ध) === 17वी शताब्दी === * [[नरहरिदास बारहठ]] (1648-1733) === 18वी शताब्दी === * [[कृपाराम बारहठ]] (1743-1833) * [[बाँकीदास आसिया|कविराजा बाँकीदास]] (1771-1833) * [[ब्रह्मानंद स्वामी]] (1772-1832) === 19वी शताब्दी === * [[सूर्यमल्ल]] (1815–1868) * [[कविराज श्यामलदास|कविराजा श्यामलदास]] (1836-1894) * [[फ़तेह करण चारण]] * [[केसरी सिंह बारहट|ठाकुर केसरी सिंह बारहठ]] (1872-1941) * [[जोरावरसिंह बारहठ|ठाकुर जोरावरसिंह बारहठ]] (1883-1939) * [[प्रतापसिंह बारहठ|कुँवर प्रतापसिंह बारहठ]] (1893-1918) === 20वी शताब्दी === * [[सूर्यदेव सिंह बारेठ]](1935- * [[दुला भाया काग]] (1903-1977) * [[सीताराम लालस]] (1908-1986) * [[ठाकुर अक्षयसिंह रतनूं]] (1910-1995) * [[विजयदान देथा]] (1926-2013) * [[शक्ति दान कविया]] (1940-2021) * [[चन्द्र प्रकाश देवल]] (1949-) * [[अर्जुनदेव चारण]] (1954-) * [[शंभूदान गढ़वी]] * [[अग्निवेश अयाची]] (1995-) * [[इसुदान गढ़वी]] (1990-) == भारतीय साहित्य में योगदान== चारण साहित्य, साहित्य की एक विधा के रूप में सुस्थापित है। [[डिंगल भाषा]] और साहित्य का अस्तित्व मुख्यतः चारणों के कारण है। [[झवेरचन्द मेघाणी]] ने चारण साहित्य को १३ उपविधाओं में विभाजित किया है। *(१) '''स्तवन''' - देवी-देवताओं की स्तुतियाँ *(२) '''बीरदवालो''' - नायकों, सन्तों और संरक्षकों की प्रसंशा *(३) '''वरन्नो''' - युद्ध का वर्णन *(४) '''उपलम्भो''' - उन राजाओं की आलोचना/निन्दा जो अपनी शक्ति का दुरुपयोग करके कोई गलत कार्य करते हैं। *(५) '''थेकड़ी''' - किसी महनायक के साथ किए गए विश्वासघात का मजाक उड़ाना *(६) '''मरस्या या विलाप-काव्य''' -- योद्धाओं, संरक्षको, मित्रों या राजा के मृत्योपरान्त शोक व्यक्त करने के लिए रचित काव्य, जिसमें उस व्यक्ति के चारित्रिक गुणों के अलावा अन्य क्रिया-कलापों का वर्णन किया जाता है। *(७) प्रेमकथाएँ *(८) प्राकृतिक सुन्दरता का वर्णन, ऋतु वर्णन, उत्सव वर्णन *(९) अस्त्र-शस्त्र का वर्णन *(१०) सिंह (शेर), घोड़े, ऊँट और भैंसों की प्रसंसा *(११) शिक्षाप्रद एवं व्यावहारिक चतुराई से सम्बन्धित कहावतें *(१२) प्राचीन महाकाव्य *(१३) अकाल और दुर्दिन के समय प्रजा की पीड़ा का वर्णन चारणी साहित्य का एक अन्य वर्गीकरण यह है- * '''ख्यात''' : राजस्थानी साहित्य के इतिहासपरक ग्रन्थ जिनको रचना तत्कालीन शासकों ने अपनी मान-मर्यादा एवं वंशावली के चित्रण हेतु करवाई। उदाहरण - मुहणोत नैणसी री ख्यात, दयालदास को बीकानेर रां राठौड़ा री ख्यात आदि। * '''वंशावली''' : इस श्रेणी की रचनाओं में राजवंशों की वंशावलियाँ विस्तृत विवरण सहित लिखी गई हैं, जैसे राठौड़ा री वंशावली, राजपूतों री वंशावली आदि। * '''दवावैत''' – यह उर्दू-फारसी की शब्दावली से युक्त राजस्थानी कलात्मक लेखन शैली है, किसी की प्रशंसा दोहों के रूप में की जाती है। * '''वार्ता या वात''' : वात का अर्थ कथा या कहानी से है । राजस्थान मे ऐतिहासिक, पौराणिक, प्रेमपरक एवं काल्पनिक कथानकों पर अपार वात साहित्य है। * '''रासो''' (सैन्य महाकाव्य) -- राजाओं की प्रशंसों में लिखे गए काव्य ग्रन्थ जिनमें उनके युद्ध अभियानों व वीरतापूर्ण कृत्यों के विवरण के साथ उनके राजवंश का विवरण भी मिलता है। बीसलदेव रासी, पृथ्वीराज रासो आदि मुख्य रासो ग्रन्थ हैं। * '''वेलि''' -- राजस्थानी वेलि साहित्य में यहाँ के शासकों एवं सामन्तों की वीरता, इतिहास, विद्वता, उदरता, प्रेम-भावना, स्वामिभक्ति, वंशावली आदि घटनाओं का उल्लेख होता है। [[पृथ्वीराज राठौड़]] द्वारा रचित 'वेलि किसन रुकमणी री' प्रसिद्ध वेलि ग्रन्थ है। * '''विगत''' : यह भी इतिहासपरक ग्रन्थ लेखन की शैली है। 'मारवाड़ रा परगना री विगत' इस शैली की प्रमुख रचना है। * '''प्रकास''' : किसी वंश अथवा व्यक्ति विषेष की उपलब्धियाँ या घटना विशेष पर प्रकाश डालने वाली कृतियाॅं ‘प्रकास‘ कहलाती है। राजप्रकास, पाबू प्रकास, उदय प्रकास आदि इनके मुख्य उदाहरण है। * '''वचनिका''' : यह एक गद्य-पद्य तुकान्त रचना होती है, जिससे अन्त्यानुप्रास मिलता है। राजस्थानी साहित्य में "अचलदास खाँची री वचनिका" एवं "राठौड़ रतनसिंह जी महेस दासोत से वचनिका" प्रमुख हैं। वचनिका मुख्यतः अपभ्रंश मिश्रित राजस्थानी मे लिखी हुई हैं। == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} ==इन्हें&nbsp;भी&nbsp;देखें== *[[गढ़वी|गढ़वी]] *[[राजपूत]] *[[राजपुरोहित]] ==बाहरी&nbsp;कड़ियाँ== *[https://web.archive.org/web/20171122171036/http://www.charans.org/charan-shakha-parichay/ चारणों की विभिन्न शाखाओं का संक्षिप्त परिचय] (मैं चारण हूँ) {{राजस्थान के सामाजिक समूह}} *[https://charans.org/ चारण समागम] [[श्रेणी:भारतीय जाति]] [[श्रेणी:चारण]] [[श्रेणी:भारत के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के सामाजिक समूह]] [[श्रेणी:सिंध के सामाजिक समूह]] [[श्रेणी:राजस्थान के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:चित्र के साथ ज्ञानसन्दूक जातीय समूह प्रयोग करने वाले लेख]] [[श्रेणी:हरियाणा के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:गुजरात के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:जाति]] [[श्रेणी:भारतीय उपनाम]] [[श्रेणी:हिंदू समुदाय]] [[श्रेणी:महाराष्ट्र के सामाजिक समूह]] eh7ayv3zpltp5vplyw3q5x6o444ym0d अर्जुन रेड्डी 0 832608 6598699 6371608 2026-08-14T00:24:07Z ParasharSarthak 629044 6598699 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|1=अंग्रेजी|date=सितंबर 2017}} {{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म | name = अर्जुन रेड्डी | image = Arjun_Reddy.jpg | caption = थियेटर रिलीज़ पोस्टर | film name = | director = संदीप रेड्डी वांगा | producer = प्रणय वांगा | writer = संदीप रेड्डी वांगा | starring = विजय देवरकॉन्डा<br>[[शालिनी पांडे]] | music = राधान | cinematography = राजू थाटा | editing = शशांक | studio = भद्रकाली पिक्चर्स | released = {{Film date|2017|08|25|ref1=<ref>[http://www.filmibeat.com/telugu/movies/arjun-reddy.html Arjun Reddy Telugu Movie, Wiki, Story, Review, Release Date, Trailers]. Filmibeat. Retrieved on 2017-08-27.</ref>}} | runtime = <span lang="hi">187 मिनट</span> | country = <span lang="hi">इंडिया</span> }} '''अर्जुन रेड्डी''' एक 2017 भारतीय [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] भाषा वाली फिल्म है जो [[संदीप रेड्डी|संदीप रेड्डी वांगा]] द्वारा लिखी और निर्देशित है, जो प्रणय वांगा द्वारा भद्रकाली पिक्चर्स प्रोडक्शन कंपनी के तहत निर्मित की गई है। साउंडट्रैक राधान द्वारा रचा गया है। यह फिल्म 25 अगस्त 2017 को सिनेमाघरों में रिलीज़ हुई थी। फ़िल्म की कहानी एक नशेड़ी सर्जन अर्जुन के इर्दगिर्द घूमती है जिसे गुस्सा बहुत आता है। फ़िल्म को [[तेलंगाना]] और [[आंध्र प्रदेश]] में युवाओं के बीच महत्वपूर्ण प्रशंसा मिली। यह 25 अगस्त, 2017 को बहुत सारे विवादों और सेंसर के मुद्दों पर सकारात्मक समीक्षाओं के बाद रिलीज़ किया गया था  <ref>{{Cite news|date=2017-08-26|work=http://www.hindustantimes.com/|title=Arjun Reddy movie review: Intense, raw and unbelievably honest. 5 stars|url=http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/arjun-reddy-movie-review-intense-raw-and-unbelievably-honest-5-stars/story-kSroTBJoqiGlTBavkdlVeK.html|accessdate=2017-08-27|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828064815/http://www.hindustantimes.com/movie-reviews/arjun-reddy-movie-review-intense-raw-and-unbelievably-honest-5-stars/story-kSroTBJoqiGlTBavkdlVeK.html|archive-date=28 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> == साजिश == अर्जुन रेड्डी (विजय) एक ऑर्थो सर्जन है जो सफल है, लेकिन शराबी भी है। विजय के जीवन में काफी उतार-चढ़ाव आता है। == पात्र == * अर्जुन रेड्डी के रूप में विजय देवरकोंडा  * प्रीती के रूप में [[शालिनी पांडे ]] * कंचना * राहुल रामकृष्ण शिव के रूप में  * संजय स्वरुप  * कमल कामराजु  * गोपीनाथ भट  * जिया शर्मा अ * मित शर्मा  * प्रियदर्शि पुलिकोंडा  * भुवन  * अदिति मायकल  * प्रीती की मां के रूप में पद्मजा लंका == उत्पादन == अर्जुन रेड्डी का बनाने का प्रथम कार्य 11 जून 2016 को शुरू हुआ। यह शूटिंग इटली, जर्मनी, मंगलोर, हैदराबाद, मसूरी, ऋषिकेश और देहरादून में हुई थी। फ़िल्म में तेज़पॉल सहायक निदेशक थे। {{उद्धरण आवश्यक|date=July 2017}} == संगीत ==  संगीत राधान ने बनाया था, और आदित्य संगीत पर जारी किया गया था <ref>{{Citation|title=Arjun Reddy Audio Jukebox|last=Aditya Music|date=2017-08-21|url=https://www.youtube.com/watch?v=fT29FdmHLdY|accessdate=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026025230/https://www.youtube.com/watch?v=fT29FdmHLdY|archive-date=26 अक्तूबर 2018|url-status=live}}</ref>{{track listing|all_writing=|all_lyrics=|extra_column=Singer(s)|title1=Emitemitemo|length1=3:25|lyrics1=[[Ananta Sriram]]|extra1=[[Alphons Joseph]]|title2=Madhurame|length2=5:43|lyrics2=Shreshta|extra2=Sameera Bharadwaj|title3=Dhooram|length3=3:00|lyrics3=[[Anantha Sriram]]|extra3=[[Nikhita Gandhi]]|title4=Telisiney Na Nuvvey|length4=4:12|lyrics4=Rambabu Gosala|extra4=[[LV Revanth]]|title5=Mari Mari|length5=2:54|lyrics5=Mandela Pedaswamy|extra5=Gowthami|title6=Oopiri Aaguthunnadhey|length6=4:04|lyrics6=Rambabu Gosala|extra6=Revanth|title7=Gundelonaa|length7=3:55|lyrics7=Shreshta|extra7=Sowjanya|title8=|length8=|title9=|length9=|title10=|length10=|title11=|length11=|title12=|length12=|title13=|length13=|title14=|length14=|title15=|length15=|title16=|length16=|title17=|length17=|title18=|length18=|title19=|length19=|title20=|length20=|total_length=27:32}} == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2017 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]] [[श्रेणी:तेलुगू फ़िल्में]] 9g9pfh6a2ihtfmjvtpxin2pc7qvdg2m इंस्टाग्राम 0 838228 6598600 6594174 2026-08-13T13:06:47Z ~2026-44304-25 941893 6598600 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | name = इंस्टाग्राम | logo = [[File:instagram logo 2022.svg|150px]]<br />[[File:Instagram logo.svg|150px]] | author = {{hlist|[[:en:Kevin Systrom|केविन सिस्ट्रॉम]]<br>[[:en:Mike Krieger|माइक क्रेगेर]]}} | developer = [[मेटा प्लेटफॉर्म्स]] <small> | released = {{Start date and age|2010|10|12}}<ref>{{Cite web |last=Garber |first=Megan |date=July 2, 2014 |title=Instagram Was First Called 'Burbn' |url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/07/instagram-used-to-be-called-brbn/373815/ |access-date=October 13, 2025 |website=The Atlantic |language=en |archive-date=November 25, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125075647/http://www.theatlantic.com/technology/archive/2014/07/instagram-used-to-be-called-brbn/373815/ |url-status=live }}</ref> | ver layout = stacked | operating system = {{hlist|[[आईओएस|iOS]] |[[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|एंड्रॉइड]]|[[:en:Fire OS]] |[[Microsoft Windows|माइक्रोसॉफ़्ट विंडोज़]]}} | size = 196.6 [[मैगाबाइट|MB]] (iOS)<ref>{{cite web|url=https://apps.apple.com/us/app/instagram/id389801252|title=Instagram|website=App Store}}</ref> {{break}} 45.42 MB (Android) <!--use arm64-v8a-nodpi--> {{break}} 46.5 MB (Fire OS) <ref>{{Cite web|title=Amazon.com: Instagram: Appstore for Android|url=https://www.amazon.com/Instagram/dp/B00KZP2DTQ|website=www.amazon.com}}</ref> | language = {{hlist|[[चीनी]] (सरलीकृत और पारंपरिक)|[[क्रोएशियाई]]|चेक|[[डेनिश भाषा|डेनिश]]|[[डच]]|[[अंग्रेजी]]|[[फिनिश भाषा|फिनिश]]|[[फ्रेंच]]|[[जर्मन]]|[[ग्रीक]]|[[हिंदी]]|[[हंगेरियन भाषा|हंगेरियन]]|[[इंडोनेशियाई भाषा|इंडोनेशियाई]]|[[इतालवी]]|[[जापानी]]|[[कोरियाई]]|मलाया|नार्वेजियन|[[पोलिश]]|[[पुर्तगाली]]|[[रोमानियाई]]|[[रूसी]]|[[स्लोवाक भाषा|स्लोवाक]]|[[स्पैनिश]]|[[स्वीडिश]]|तागालोग|[[थाई]]|[[तुर्क]]|[[यूक्रेनी भाषा एवं साहित्य|यूक्रेनी]]|[[वियतनामी भाषा|वियतनामी]]|[[फारसी]] }} | language count = 32<ref>{{Cite web| url=https://apps.apple.com/app/id389801252|title=Instagram|website=App Store |access-date=October 7, 2019<!--REQUIRES VALIDATION-->}}</ref> | license = [[अमुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर]], [https://help.instagram.com/581066165581870 उपयोग की शर्तें] के साथ | website = {{URL|https://www.instagram.com/}} }} '''इन्स्टाग्राम''' एक [[मोबाइल फ़ोन|मोबाइल]], [[डेस्कटॉप]] और इंटरनेट-आधारित [[छायाचित्र|फोटो-साझाकरण]] एप्लिकेशन है जो उपयोगकर्ताओं को [[छायाचित्र|फोटो]] या [[वीडियो]] को सार्वजनिक रूप से या निजी<ref>{{cite web|title="Instagram launches "Stories," a Snapchatty feature for imperfect sharing"|url=https://techcrunch.com/2016/08/02/instagram-stories/|website=techcrunch.com|accessdate=20 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920141716/https://techcrunch.com/2016/08/02/instagram-stories/|archive-date=20 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> तौर पर साझा करने की अनुमति देता है। इसकी स्थापना केविन सिस्ट्रॉम और माइक क्रेगर के द्वारा (2010) में की गई थी, और अक्टूबर (2010) में आईओएस ऑपरेटिंग सिस्टम के लिए विशेष रूप से निःशुल्क मोबाइल फ़ोन ऐप के रूप में लॉन्च किया गया था। एंड्रॉइड डिवाइस के लिए एक संस्करण दो साल बाद, अप्रैल 2012 में जारी किया गया था, इसके बाद नवंबर 2012 में फीचर- सीमित वेबसाइट इंटरफ़ेस, और विंडोज़ 10 मोबाइल और विंडोज़ 10 को अक्टूबर 2016 में एप्लिकेशन तैयार किये गए। <ref>{{cite web|title="Instagram for Android breaks 1 million downloads in less than a day"|url=https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|website=theverge.com|accessdate=17 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918020913/https://www.theverge.com/2012/4/4/2924600/instagram-android-1-million-downloads|archive-date=18 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इंस्टाग्राम पर आज पंजीकृत सदस्य अनगिनत संख्या में तस्वीर और वीडियो साझा कर सकते हैं जिसमें वे फिल्टर भी बदल सकते हैं। <ref>Fast Company [https://www.fastcompany.com/3005517/instagram-launches-web-feed-so-you-can-view-friends-photos-online-not-just-your-phone "Instagram Launches A Web Feed So You Can View Friends' Photos Online, Not Just on Your Phone"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018154554/https://www.fastcompany.com/3005517/instagram-launches-web-feed-so-you-can-view-friends-photos-online-not-just-your-phone |date=18 अक्तूबर 2017 }} अभिगमन तिथि: 20 सितम्बर 2017</ref> साथ ही इन चित्रों के साथ अपना लोकेशन यानी स्थिति भी जोड़ सकते हैं। इसके अलावा जैसे [[ट्विटर]] और [[फेसबुक|youtube]] में हैश टैग जोड़े जाते हैं वैसे ही इस में भी हैशटैग लगाने का विकल्प होता है। साथ ही फोटो और वीडियो के अलावा लिखकर पोस्ट भी कर सकते हैं।<ref>{{cite web|title="Instagram launches redesigned app and icon"|url=https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|website=theverge.com|accessdate=20 सितम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920142602/https://www.theverge.com/2016/5/11/11656252/instagram-redesigns-icon-app|archive-date=20 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इंस्टाग्राम स्टोरी फीचर के द्वारा उन वीडियो और फोटो को ब्रॉडकास्ट किया जा सकता है जो इंस्टाग्राम से 79 घंटे के बाद गायब हो जाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://in.ccm.net/faq/1722-how-to-create-instagram-stories-full-tutorial-and-tips-free|title=इंस्टाग्राम 'स्टोरी' कैसे बनाएं|website=CCM|language=hi|access-date=2019-12-29}}</ref> == आंकड़े == 7 जनवरी, 2023 तक, [[सर्वाधिक फॉलो किये जाने वाले इन्स्टाग्राम खातों की सूची|सबसे अधिक फॉलो किए जाने वाले व्यक्ति]] पुर्तगाली पेशेवर फुटबॉलर [[क्रिस्टियानो रोनाल्डो]] हैं, जिनके 530 मिलियन से अधिक फॉलोअर्स हैं। 7 जनवरी, 2023 तक, इंस्टाग्राम पर सबसे ज्यादा पसंद की जाने वाली तस्वीर फुटबॉलर [[लियोनेल मेस्सी]] की [[२०२२ फीफा विश्व कप|2022 फीफा विश्व कप]] जीतने का जश्न मनाते हुए तस्वीरों का एक हिंडोला है, पोस्ट को 74 मिलियन से अधिक लाइक्स मिले हैं। <ref>{{Cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/messi-world-cup-instagram-post-081118403.html|title=Lionel Messi’s World Cup Instagram post breaks record to become most-liked ever|date=2022-12-20|website=Yahoo Sports|language=en-GB|access-date=2023-10-31|archive-date=20 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220100302/https://uk.sports.yahoo.com/news/messi-world-cup-instagram-post-081118403.html|url-status=dead}}</ref> 2022 में, इंस्टाग्राम साल का दूसरा सबसे अधिक डाउनलोड किया जाने वाला मोबाइल ऐप था। [[टिकटॉक]] के बंद होने के बाद इंस्टाग्राम में सन 2021 में रील ऑप्शन को लॉन्च किया था, और अभी फिलहाल इनके इस रील को 2.35 बिलीयन सक्रिय उपभोक्ता देखते है और ऐसा अनुमान है कि 2024 में यह आंकड़ा 2.5 बिलियन सक्रिय यूजर प्रति माह तक पहुंच सकता है। साथ ही इंस्टाग्राम रील्स फीचर को इस्तेमाल करने में भारत का पहला नंबर है। रील्स की इतनी बढ़ती लोकप्रियता को देखते हुए इंस्टाग्राम ने इसकी अवधि को 90 सेकंड तक बढ़ा दिया है। ==प्रणाली== इंस्टाग्राम को Python में लिखा गया है। इंस्टाग्राम आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस उन दृष्टिबाधित लोगों के लिए सामग्री का वर्णन करता है जो स्क्रीन रीडर का उपयोग करते हैं। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ == {{commons category}} * {{Official website}} [[श्रेणी:सॉफ्टवेयर]] [[श्रेणी:वेब ऐप्लीकेशन]] [[श्रेणी:सामाजिक मीडिया]] {{आधार}} jwztag5020ezmvv0bmsz058eq7n3r89 सदस्य वार्ता:Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084 3 891567 6598645 5149518 2026-08-13T17:58:32Z Deepfriedokra 350068 Deepfriedokra ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Kostović]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Kostović|Kostović]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084|Renamed user 527f84928e00431386ce8f402a6bf084]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 3750048 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Sasha Red}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 20:44, 26 मार्च 2018 (UTC) ii6txmxioc86wczdbmoyt514l0fj6xg तारानगर, राजस्थान 0 902109 6598876 6164444 2026-08-14T11:22:22Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598876 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = तारानगर |other_name = Taranagar(Star City) |pushpin_label = तारानगर |pushpin_map = India Rajasthan |coordinates = {{coord|28.669|75.041|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति |subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[चूरू ज़िला]] |subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[राजस्थान]] |subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}} |population_total = 32640 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''तारानगर''' (Taranagar) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[चूरू जिला|चूरू ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref> == विवरण == तारानगर चुरू ज़िले के उत्तर भाग में स्थित है। इसकी [[जलवायु]] [[ऊष्णकटिबन्ध|उष्ण कटिबंधीय]] है। चारो ओर [[थार मरुस्थल]] है। यहाँ पर [[ग्रीष्म ऋतु]] में तापमान उच्चतम स्तर पर 45°C से अधिक रहता है और [[शीत ऋतु|सर्दियों]] में तापमान गिरकर 0°C तक पहुंच जाता है।<ref>{{Cite web |url=https://www.accuweather.com/hi/in/taranagar/190311/weather-forecast/190311 |title=तारानगर शहर में मौसम का पूर्वानुमान |access-date=20 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223818/https://www.accuweather.com/hi/in/taranagar/190311/weather-forecast/190311 |archive-date=20 अक्तूबर 2018 |url-status=dead }}</ref> तारानगर को स्टार सिटी के नाम से भी जाना जाता है। तारानगर चूरू जिले की एक तहसील है। तारानगर को शिक्षानगरी के नाम से भी जाना जाता है। तारानगर वनविभाग नर्सरी तारानगर की 3 नर्सरियों में 3.94 लाख पौधे तैयार, 1 जुलाई से होगा वितरण वन विभाग की वेबसाइट से ऑनलाइन भी भी कर सकते हैं पौधों की खरीद। 4लाख 50 हजार व मेघसर की नर्सरी में 50 हजार पौधे तैयार हैं। इनमें गुलाब, बोगनवेल, शहतूत, अनार, चमेली, अशोक, मेहंदी, शीशम, नींबू, अमरूद, मीठा नीम, सीरज, गुलमोहर, पपीता, अरडू, कनेर, चांदनी, बरकेण, गुड़हल, नीम, जामुन, सहजन सहित अन्य फलदार व फूलदार पौध तैयार हैं। आमजन वन विभाग की वेबसाइट से ऑनलाइन भी पौधों की खरीद कर सकता है। Nursery Name :- Taranagar Nursery Incharge Name:-ANITA MEENA Contact No:-6377595430 ==तारानगर का इतिहास== तारानगर के गांवों का इतिहास श्री सार्वजनिक पुस्तकालय तारानगर द्वारा प्रकाशित तथा ब्रह्मानंद पारीक व कालू राम पुरोहित बुचावास द्वारा संपादित अर्चना भाग 2 स्मारिका से विस्तृत रूप में पढ़ा जा सकता है। तारानगर बहुत पुराना शहर है और अपने मंदिरों, प्राचीन हवेलियों, उनके अंदर की पेंटिंग और छतरियों के लिए प्रसिद्ध है। हवेलियों के अंदर लकड़ी का काम बेहतरीन है। शहर का सबसे प्रसिद्ध मंदिर जैन मंदिर है जो 942 ई. में बना था । इसमें जैन तीर्थकरों की बहुत पुरानी मूर्तियाँ और उससे जुड़ा इतिहास है। ===तारानगर की प्राचीनता=== महाभारत काल का तारानगर का श्याम पांडिया मंदिर एक प्रसिद्ध मंदिर है । इसका इतिहास द्वापर युग से भी पुराना है । कहा जाता है कि महाभारत के युद्ध में विजय के बाद युधिष्ठिर के तिलक समारोह के लिए कुंती पुत्र भीम मंदिर के पुजारी श्याम पांडिया को बुलाने आए थे । साहवा तारानगर का एक प्रमुख गांव है, साहवा को गुरुद्वारा के कारण ऐतिहासिक महत्व प्राप्त है, जहां मान्यता है कि 10वें सिख गुरु - गुरु गोविंद सिंह आए थे। साहवा अपने पीओपी (प्लास्टर ऑफ पेरिस) उद्योग के कारण भी बहुत लोकप्रिय है। चूरु मण्डल मे जैन धर्म चूरु मण्डल मे जैन धर्म की विद्यमानतका प्रथम संकेत (रिणी) तारानगर के जैन मंदिर से मिलता है जो विक्रम की 10 वीं शताब्दी के अंतिम वर्षों मे बना माना जाता है। प्राचीन फोगपत्तन (फोगां, तहसील सरदारशहर) भाड़ंग (तहसील तारानगर) जो अब गांव मात्र रह गया है। ये संभवत: जैन धर्म के प्राचीन मुख्य स्थान हैं । '''==पूज्य देवता और उनके मंदिर==''' '''[[रामदेव जी]]''' तारानगर में लोकदेवता रामदेव जी का प्राचीन मंदिर स्थित है। जहां दूर-दूर से श्रद्धालु दर्शन करने के लिए आते हैं। मंदिर में बाबा रामदेव जी का विशाल मेला भरता है जो लगभग दस दिनों तक लगता है। '''[[बालाजी]]''' तारानगर में प्राचीन पक्के जोहड़ के पास बालाजी का एक प्रसिद्ध मंदिर बना हुआ है। जिस कारण इसे जोहड़ वाले बालाजी का मंदिर भी कहा जाता है। इसके पास एक बड़ा सा खेल मैदान है जहां कई खेल टूर्नामेंट आयोजित होते हैं। पास में ही हेलीपैड बनाया गया है ताकि तारानगर आने वाले बड़े नेता ,सेलिब्रिटी आदि यहां हेलीकॉप्टर के माध्यम से आ सके। '''[[बीहड़ बालाजी मंदिर]]''' जोहड़े वाले बालाजी मंदिर के पास ही बीहड़ बालाजी मंदिर बना हुआ है। यह एक विशाल हिंदू मंदिर है। जहां दूर-दूर से लोग दर्शन हेतु आते हैं। '''[[गोगाजी]]''' इस क्षेत्र में विशेष पूजनीय देवता है। गोगाजी महाराज को भी सर्वसमाज द्वारा पूजा जाता है। तारानगर में लगभग हर वार्ड में गोगा जी के मंदिर (मेड़ी) बने हुए हैं। जहां पर भाद्रपद महीने में जागरण आयोजित होते हैं। तारानगर के पास ददरेवा नामक स्थान पर गोगा जी का एक प्रसिद्ध मंदिर बना हुआ है जहां पूरे भारत से श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। यह स्थान गोगा जी की जन्मस्थली है जहां पर भाद्रपद माह में मेला लगता है। '''[[तेजाजी]] ''' तारानगर में लोक देवता तेजाजी का एक प्रसिद्ध मंदिर स्थित है। यह मंदिर तारानगर से राजगढ़ जाने वाली रोड पर स्थित है। '''[[राधा कृष्ण मंदिर]]''' तारानगर के मुख्य बाजार में राधा कृष्ण जी का एक विशाल मंदिर बना हुआ है। जिस पर भगवान कृष्ण और राधा के साथ-साथ मीराबाई आदि की सुंदर मूर्तियां स्थापित की गई है। इसलिए इस मंदिर को सातमूर्ति मंदिर भी कहते हैं। '''[[सीताराम जी मंदिर]]''' सीताराम जी मंदिर भी तारानगर के मुख्य बाजार में स्थित है। यह विशाल मंदिर भव्य नक्काशी, सुंदर स्तंभ, और सुंदर मूर्तियां के कारण प्रसिद्ध है। इस मंदिर में भगवान राम और माता-पिता की सुंदर संजीव प्रतिमाएं विराजमान है। जिनको देखकर भक्तगण भाव विभोर हो जाते हैं। '''[[खाटू श्याम मंदिर]]''' इस मंदिर को शीश महल दरबार के नाम से भी जाना जाता है। इसमें खाटू श्याम जी की विशाल सुंदर प्रतिमा विराजमान है। यहां दूर-दूर से श्रद्धालु दर्शन के लिए आते हैं। खाटू श्याम जी के साथ मां संतोषी का भव्य दरबार सजा हुआ है। यह मंदिर तारानगर का एक प्रसिद्ध मंदिर है। '''[[श्याम पांडिया मंदिर]]''' तारानगर तहसील का ही है प्रसिद्ध मंदिर कैलाश गांव के पास ऊंचे टीले पर बना हुआ है। इस मंदिर से देखने पर आसपास के 10 से ज्यादा गांव दिखाई देते हैं। मान्यता है कि यहां महाभारत काल के दौरान पांडू भीम श्याम पांडिया जी को लेने आए थे। मंदिर की ऊंचाई ज्यादा होने के कारण यहां पर सदैव शीतल हवा चलती रहती है। आसपास मे वन क्षेत्र होने के कारण मनोहरी वातावरण बना रहता है। मंदिर क्षेत्र के आसपास वन क्षेत्र में अनेक जंगली जानवर सियार, लोमड़ी, जंगली बिल्ली, हिरण मृग, बड़े चूहे, कोयल ,नीलगाय ,मॉनिटर लिजर्ड( गोयरा), खरगोश सांडा ,जहरीले सांप ,कोबरा ,मोर ,तीतर अनेक प्रकार के पक्षी पाए जाते हैं। '''[[बाबा भूतनाथ मंदिर]]''' यह प्राचीन मंदिर तारानगर के पश्चिम दिशा में स्थित है। मंदिर परिसर में मुख्य शमशान भूमि भी स्थित है। यह मंदिर वार्ड संख्या 2 में स्थित है। यहां पर एक पहाड़ी बनी हुई है जिसकी गुफा के अंदर गणेश ,कार्तिकेय और पार्वती के साथ शिवलिंग स्थापित है। मंदिर परिसर में एक बगीचा भी बनाया गया है। जहां पर यजुर्वा संगठन की तरफ से वृक्षारोपण किया गया है। फाउंडेशन की ओर से यहां पारिजात, , अशोक, पिलखंन, पीपल, बरगद, अंजीर, गूलर, बरकेन, नीम, कनेर, केला, रामबांस आदि सजावटी और छायादार पेड़ पौधे लगाए गए हैं। इन पेड़ पौधों में ड्रिप सिंचाई व्यवस्था की गई है। मंदिर परिसर में दो चुगा घर भी बनाए गए हैं जहां हजारों पक्षी रोजाना अनाज चुगते है। '''[[शनि देव मंदिर]]''' प्राचीन थांबा जोड़ी में भगवान शनि देव का नवीन मंदिर बनाया गया है। यहां नगर वासी बड़ी संख्या में दर्शन के लिए आते हैं। '''[[श्री भभूता सिद्ध मंदिर]]''' यह मंदिर तारानगर के वार्ड संख्या 2 में आदर्श गौशाला समिति के पीछे स्थित है। जहां श्री भभूता जी महाराज का थान बना हुआ है। मंदिर के पास एक विशाल खेजड़ी का वृक्ष भी लगा हुआ है। '''[[श्री राम कुटी सन्यास आश्रम (महादेव मंदिर)]]''' यह मंदिर तारानगर की पश्चिम दिशा में बना हुआ है। वार्ड संख्या 2 में स्थिति यह मंदिर भगवान शिव को समर्पित है जहां पर भगवान शिव का विशाल शिवलिंग विराजमान है। तथा मां गौरा, गणेश और कार्तिकेय की मनमोहक प्रतिमाएं विराजमान है। '''[[करणी माता मंदिर]]''' मां करणी का यह प्रसिद्ध मंदिर बाबा रामदेव मंदिर के पास में ही स्थित है। मां करणी हिंदू धर्म के सभी लोगों के द्वारा पूजनीय है। यह विशालकाय तथा मनमोहक मंदिर अपने अप्रतिम छठा बिखेरता है। '''[['''गायत्री माता मंदिर''']]''' मां गायत्री का यह विशालकाय मंदिर वार्ड संख्या 02 में स्थित है। श्वेत रंग का यह विशाल मंदिर तथा इसका गुंबद दूर से ही दिखाई देता है। इस मंदिर में मां गायत्री के साथ-साथ शिव परिवार तथा अन्य देवी देवताओं की प्रतिमाएं भी विराजमान है। '''[[आशापूर्ण बालाजी मंदिर]]''' यह मंदिर तारानगर से साहवा जाने वाले मार्ग पर स्थित है। यहां पर आने वाले हर भक्त की मुराद पूरी होने के कारण इस मंदिर को आशापूर्णा हनुमान मंदिर कहते हैं। यहां भी आसपास के गांव से सैकड़ो की संख्या में भक्तगण दर्शन हेतु आते हैं। '''[['''श्री थावरनाथ जी की कुटिया''']]''' यह कुटिया तारानगर की उत्तर -पश्चिम दिशा में ऊंचे टीले पर स्थित हैं। ==शिक्षा== [[शिक्षा]] राजस्थान में तारानगर की शिक्षा का स्तर काफी ऊंचा है। यहां एक से बढ़कर एक विद्यालय, महाविद्यालय, कोचिंग संस्थान, लाइब्रेरी, हॉस्टल है । शिक्षा के क्षेत्र में तारानगर ने पिछले कुछ समय में काफी तरक्की की है और आज राजस्थान के बड़े शिक्षा के क्षेत्रों में गिना जाता है। हर साल सरकारी व निजी संस्थानों द्वारा राज्य स्तर पर सैकड़ों मेरिट दी जाती है |यहां पर राजस्थान के लगभग हर जिले से विद्यार्थी पढ़ने आते हैं ।तारानगर से हर वर्ष सैंकड़ों विद्यार्थी स्वास्थ्य सेवाओं ,प्रशासनिक सेवा ,राजस्व विभाग ,पटवार सेवा ,खोज तथा पुलिस सेवा अधिक के लिए चुने जाते हैं ।तारानगर में सैंकड़ों कोचिंग संस्थान स्थित है। तारानगर के मुख्य विद्यालयों के नाम निम्नलिखित है - 1. मॉडर्न प्रिंस स्कूल तारानगर 2.रवींद्र नाथ टैगोर स्कूल तारानगर 3.देव स्कूल तारानगर 4.शिवाजी शिक्षण संस्थान तारानगर 5.पिलानिया एकेडमी तारानगर 6.लोर्डस स्कुल तारानगर 7.राजकीय हायर सेकंडरी विद्यालय तारानगर 8. राजकीय बालिका विद्यालय तारानगर 9. शिव शक्ति विद्यालय तारानगर 10. गांधी विद्या स्कूल तारानगर 11. विवेकानंद स्कूल तारानगर 12.दयानंद स्कूल तारानगर 13. बीआर नेशनल अकैडमी तारानगर 14.प्रताप स्कूल तारानगर 15.प्रेरणा स्कूल 16.सर्वोदय विद्यालय तारानगर 17.रामकृष्ण विद्यालय तारानगर 18.महात्मा गांधी नवीन अंग्रेजी माध्यम स्कूल तारानगर 19.संस्कृत विद्यालय तारानगर 20.शांति देवी बालिका इडली तारानगर 21. इंद्र मणि शारदा बालिका विद्यालय तारानगर 22. गोदारा स्कूल तारानगर 23.गुरुकुल स्पेशल स्कूल तारानगर 24.जगन्नाथ कंधो आदर्श विद्या मंदिर तारानगर 25.आदर्श बालिका स्कूल तारानगर 26.आदर्श से वाटिका स्कूल तारानगर 27.जमना धर्म मोतीलाल सरावगी स्कूल तारानगर 28. एक्सीलेंट स्कूल तारानगर 29.संस्कार स्कूल तारानगर 30. प्रमोट स्कूल तारानगर <nowiki>#</nowiki> जब तारानगर भारत की शिक्षा नगरी के रूप में उभर कर सामने आया <nowiki>###</nowiki> प्रस्तावना तारानगर, राजस्थान का एक छोटा सा शहर, आज शिक्षा के क्षेत्र में एक महत्वपूर्ण नाम बन चुका है। यह सफर तब शुरू हुआ जब गुरूकुल कोचिंग संस्थान ने इसे एक नई पहचान दी। सुभाष जी सर की मेहनत और समर्पण ने न केवल इस संस्थान को स्थापित किया, बल्कि पूरे शहर को शिक्षा के क्षेत्र में एक नई दिशा दिखाई। इस लेख में हम तारानगर की इस यात्रा को विस्तार से देखेंगे, जिसमें शिक्षा के विकास, गुरूकुल के योगदान और इससे जुड़े विभिन्न पहलुओं का विश्लेषण किया जाएगा। <nowiki>###</nowiki> तारानगर का ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य तारानगर की स्थापना एक महत्वपूर्ण घटना थी। यह शहर अपने ऐतिहासिक महत्व के लिए जाना जाता है, लेकिन समय के साथ इसे शिक्षा का केंद्र बनने का अवसर मिला। इस शहर का सांस्कृतिक धरोहर और सामाजिक ढांचा इसे एक उपयुक्त स्थान बनाता है जहाँ शिक्षा की वृद्धि संभव हो सके। <nowiki>###</nowiki> शिक्षा का महत्व शिक्षा किसी भी समाज की नींव होती है। एक शिक्षित समाज न केवल आर्थिक विकास को सुनिश्चित करता है, बल्कि सामाजिक और सांस्कृतिक उत्थान में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। तारानगर में शिक्षा का महत्व इस शहर की पहचान को बदलने में अहम साबित हुआ। <nowiki>###</nowiki> गुरूकुल कोचिंग संस्थान की स्थापना गुरूकुल कोचिंग संस्थान की स्थापना तारानगर में शिक्षा के क्षेत्र में एक नई क्रांति लेकर आई। यह संस्थान न केवल छात्रों को गुणवत्तापूर्ण शिक्षा प्रदान करने के लिए प्रतिबद्ध था, बल्कि उसने एक ऐसी संस्कृति का निर्माण किया, जिसमें प्रतिस्पर्धा के साथ-साथ सहयोग भी महत्वपूर्ण था। सुभाष जी सर, जो इस संस्थान के संस्थापक हैं, ने अपने विचारों और कार्यों से इस संस्थान को एक नई ऊँचाई पर पहुँचाया। <nowiki>####</nowiki> सुभाष जी सर का दृष्टिकोण सुभाष जी सर का मानना था कि शिक्षा केवल पाठ्यक्रम तक सीमित नहीं होनी चाहिए। उन्होंने छात्रों को जीवन के विभिन्न पहलुओं के लिए तैयार करने का निर्णय लिया। उनके दृष्टिकोण ने कई छात्रों को सफलता की नई ऊँचाइयों तक पहुँचाया। <nowiki>###</nowiki> गुरूकुल का पाठ्यक्रम गुरूकुल कोचिंग संस्थान ने अपने पाठ्यक्रम को इस तरह से डिजाइन किया कि वह छात्रों की जरूरतों को पूरा कर सके। इसमें: - **विज्ञान और गणित:** गणित और विज्ञान के प्रति छात्रों की रुचि को बढ़ाने के लिए विभिन्न प्रयोग और गतिविधियाँ शामिल की गईं। - **मानविकी और सामाजिक विज्ञान:** सामाजिक विज्ञान के माध्यम से छात्रों को समाज और संस्कृति की गहरी समझ दी गई। - **व्यक्तित्व विकास:** छात्रों के व्यक्तित्व विकास पर जोर दिया गया, जिससे वे न केवल शिक्षित बल्कि आत्मनिर्भर भी बन सकें। <nowiki>###</nowiki> शिक्षण विधि गुरूकुल में शिक्षण विधि अत्यधिक प्रेरणादायक और व्यावहारिक थी। यहां शिक्षकों ने केवल पाठ पढ़ाने पर ध्यान नहीं दिया, बल्कि उन्होंने छात्रों को सोचने और सवाल पूछने के लिए प्रेरित किया। - **इंटरएक्टिव सेशंस:** क्लास में छात्रों को एक-दूसरे के विचारों को साझा करने का अवसर दिया गया। - **प्रोजेक्ट वर्क:** छात्रों को विभिन्न परियोजनाओं पर काम करने के लिए प्रोत्साहित किया गया, जिससे उनकी रचनात्मकता और समस्या समाधान की क्षमता विकसित हुई। <nowiki>###</nowiki> स्थानीय समुदाय पर प्रभाव गुरूकुल कोचिंग संस्थान ने न केवल छात्रों पर बल्कि स्थानीय समुदाय पर भी गहरा प्रभाव डाला। जब शिक्षा के प्रति जागरूकता बढ़ी, तो स्थानीय लोग भी अपनी पहचान और सामाजिक स्थिति को बेहतर बनाने के लिए प्रेरित हुए। - **शिक्षा के प्रति जागरूकता:** धीरे-धीरे स्थानीय लोग यह समझने लगे कि शिक्षा उनके बच्चों के भविष्य के लिए कितनी महत्वपूर्ण है। - **महिलाओं की शिक्षा:** गुरूकुल ने महिलाओं की शिक्षा पर भी ध्यान केंद्रित किया, जिससे वे आत्मनिर्भर बन सकें। <nowiki>###</nowiki> छात्रों की सफलता की कहानियाँ गुरूकुल कोचिंग संस्थान से पढ़ाई करने वाले छात्रों की सफलता की कई कहानियाँ हैं। कई छात्रों ने प्रतिष्ठित संस्थानों में प्रवेश लिया और अपने क्षेत्र में ऊँचाइयों को छुआ। - **सफलता की मिसाल:** कई छात्रों ने आईआईटी, मेडिकल, और अन्य प्रतियोगी परीक्षाओं में उच्च रैंक प्राप्त की, जिससे उनके परिवारों और समाज को गर्व महसूस हुआ। <nowiki>###</nowiki> तारानगर का शिक्षा क्रांति गुरूकुल के चलते तारानगर ने एक शिक्षा नगरी के रूप में अपनी पहचान बनाई। शहर में कई अन्य शिक्षण संस्थानों की स्थापना हुई, जिससे यहां के लोगों को और अधिक विकल्प मिले। <nowiki>####</nowiki> प्रमुख शिक्षा संस्थान 1. **मॉडर्न प्रिंस स्कूल:** इस स्कूल ने हमेशा उत्कृष्टता की मिसाल कायम की है। इसके छात्रों ने हमेशा बोर्ड परीक्षाओं में बेहतरीन परिणाम दिए हैं। 2. **रवींद्रनाथ टैगोर एकेडमी:** यह संस्थान नैतिक शिक्षा के लिए जाना जाता है और इसकी अनूठी शिक्षण पद्धति ने कई छात्रों को सफलता दिलाई है। 3. **पिलानिया एकेडमी:** यह अकादमी छात्रों को प्रतियोगी परीक्षाओं की तैयारी के लिए विशेष प्रशिक्षण देती है। 4. **देव स्कूल और आदर्श स्कूल:** इन स्कूलों ने भी शिक्षा के क्षेत्र में महत्वपूर्ण योगदान दिया है और तारानगर की शिक्षा गुणवत्ता को और बढ़ाया है। 5. **मां जालपा कॉलेज और बालिका कॉलेज:** इन कॉलेजों ने उच्च शिक्षा में महत्वपूर्ण योगदान दिया है, जिससे लड़कियों की शिक्षा को भी बढ़ावा मिला है। <nowiki>###</nowiki> स्थानीय बुनियादी ढाँचा गुरूकुल और अन्य संस्थानों की सफलता के साथ-साथ, तारानगर में बुनियादी ढाँचे में भी सुधार हुआ है। अब हर गली में हॉस्टल, लाइब्रेरी, कैटिन, विद्यालय, कॉलेज और कोचिंग संस्थान खुल गए हैं। - **हॉस्टल:** छात्रों के लिए कई हॉस्टल खोले गए हैं, जिससे बाहर से आने वाले छात्र आसानी से रह सकें। - **लाइब्रेरी:** शहर में लाइब्रेरी का विकास हुआ है, जहां छात्रों को अध्ययन करने के लिए आवश्यक सामग्री उपलब्ध है। - **कैटिन:** विद्यार्थियों के लिए स्वास्थ्यवर्धक भोजन प्रदान करने के लिए कई कैटिन खोले गए हैं। <nowiki>###</nowiki> छात्रों का आगमन आज, तारानगर में राजस्थान के हर जिले और क्षेत्र से छात्र पढ़ाई करने के लिए आते हैं। यह एक ऐसा हब बन चुका है जहां शिक्षा के प्रति जागरूकता और प्रतिस्पर्धा बढ़ी है। <nowiki>###</nowiki> भविष्य की संभावनाएँ तारानगर का भविष्य उज्ज्वल है। आने वाले समय में इसे "स्टार सिटी" के नाम से जाना जाएगा, जो एक प्रमुख शिक्षा हब के रूप में अपनी पहचान बनाएगा। - **शिक्षा हब के रूप में पहचान:** तारानगर की यह विशेषता इसे न केवल स्थानीय बल्कि राष्ट्रीय स्तर पर भी एक महत्वपूर्ण स्थान दिलाएगी। - **गुणवत्ता में सुधार:** शहर में शिक्षा की गुणवत्ता में सुधार के साथ-साथ, शिक्षकों की भी गुणवत्ता को बढ़ाने के लिए प्रयास किए जाएंगे। <nowiki>###</nowiki> शिक्षा की चुनौतियाँ हालांकि, इस यात्रा में कई चुनौतियाँ भी सामने आईं। जैसे-जैसे छात्र संख्या बढ़ी, संसाधनों की कमी और गुणवत्ता बनाए रखने की चुनौतियां सामने आईं। - **संरचना और संसाधन:** स्थानीय प्रशासन को शिक्षा के स्तर को बनाए रखने के लिए अधिक संसाधन और इन्फ्रास्ट्रक्चर विकसित करना पड़ा। <nowiki>###</nowiki> प्रशासनिक समर्थन तारानगर की शिक्षा यात्रा में स्थानीय प्रशासन ने भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। सरकार ने शिक्षा के विकास के लिए कई योजनाएँ और पहलें शुरू कीं। - **शिक्षा नीति:** सरकार की शिक्षा नीति ने स्थानीय संस्थानों को सहायता प्रदान की, जिससे उनकी गुणवत्ता में सुधार हुआ। <nowiki>###</nowiki> सामुदायिक भागीदारी गुरूकुल के माध्यम से स्थानीय समुदाय ने शिक्षा में भागीदारी को भी बढ़ावा दिया। कई परिवारों ने अपने बच्चों को शिक्षित करने के लिए प्रयास किए। - **स्वयंसेवी समूह:** विभिन्न स्वयंसेवी संगठनों ने भी शिक्षा को बढ़ावा देने के लिए कार्य किए, जिससे सामुदायिक जागरूकता में वृद्धि हुई। <nowiki>###</nowiki> तारानगर की अंतरराष्ट्रीय पहचान अब तारानगर केवल एक स्थानीय शिक्षा केंद्र नहीं रह गया है। इसके शिक्षण संस्थान अब राष्ट्रीय स्तर पर भी पहचाने जाने लगे हैं। - **अंतरराष्ट्रीय प्रतियोगिताएँ:** कई छात्र राष्ट्रीय और अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रतियोगिताओं में भाग ले रहे हैं, जिससे शहर की पहचान और भी बढ़ रही है। <nowiki>###</nowiki> निष्कर्ष तारानगर ने जिस तरह से शिक्षा नगरी के रूप में अपनी पहचान बनाई, वह प्रेरणादायक है। गुरूकुल कोचिंग संस्थान ने इस यात्रा में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और अब यह शहर न केवल स्थानीय बल्कि राष्ट्रीय स्तर पर भी शिक्षा के क्षेत्र में एक प्रमुख नाम बन चुका है। <nowiki>###</nowiki> अंतिम विचार तारानगर की यह यात्रा न केवल शिक्षा की ओर अग्रसर होने की कहानी है, बल्कि यह उन सभी लोगों की मेहनत और समर्पण की कहानी है जिन्होंने इसे संभव बनाया। गुरूकुल ने इस शहर को नई पहचान दी, और अब तारानगर एक ऐसी शिक्षा नगरी बन चुका है जो भविष्य की पीढ़ियों को तैयार कर रहा है। <nowiki>###</nowiki> तारानगर का शैक्षिक भविष्य उज्जवल है। - हेमंत कुमार सैनी तारानगर ==अन्य== '''सेना/देश सेवा-'''तारानगर से हर वर्ष हजारो जवान [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|सेना]] में भर्ती होते है। अपने देश कि रक्षा अपने तन-मन के द्वारा पूर्ण रूप से करते है। देश के वीर जवानों कि प्रति यहाँ के लोगो में इज्जत है। हर साल शहीद दिवस मनाया जाता है। '''तारानगर का इतिहास समृद्ध और वीरता से परिपूर्ण है।''' [[राजनीति]] में भी तारानगर काफी उच्च स्तर पर है। यहा से चुने हुए प्रतिनिधि कई बार सरकार में मंत्री पद पर स्थापित हो चुके है।<ref>{{Cite web |url=https://aajtak.intoday.in/story/rajasthan-assembly-election-2018-taranagar-assembly-seat-statistics-1-1026360.html |title=तारानगर सीट- आज तक |access-date=20 अक्तूबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181020223817/https://aajtak.intoday.in/story/rajasthan-assembly-election-2018-taranagar-assembly-seat-statistics-1-1026360.html |archive-date=20 अक्तूबर 2018 |url-status=live }}</ref>यहां दो प्रधानमंत्री पधार चुके हैं - प्रथम श्री चंद्रशेखर जी और द्वितीय श्री नरेन्द्र मोदी जी। राजनीति में तारानगर (चूरू) का महत्व <nowiki>####</nowiki> प्रस्तावना तारानगर, जो चूरू जिले का एक प्रमुख शहर है, न केवल अपनी सांस्कृतिक धरोहर और आर्थिक गतिविधियों के लिए जाना जाता है, बल्कि यहाँ की राजनीति भी काफी सक्रिय और प्रभावशाली है। इस क्षेत्र ने कई महत्वपूर्ण नेताओं को जन्म दिया है, जिन्होंने न केवल स्थानीय बल्कि राष्ट्रीय राजनीति में भी अपनी पहचान बनाई है। यहाँ से चुने गए प्रतिनिधियों ने कई बार सरकार में मंत्री पद पर काबिज होकर अपनी राजनीतिक कुशलता का परिचय दिया है। <nowiki>####</nowiki> ऐतिहासिक पृष्ठभूमि तारानगर का राजनीतिक इतिहास काफी समृद्ध है। यहाँ की राजनीति की जड़ें स्थानीय जनसंघों और राजनीतिक आंदोलनों में मिलती हैं। भारतीय स्वतंत्रता संग्राम के समय से ही यहाँ के लोगों ने राजनीति में सक्रिय भागीदारी दिखाई। स्वतंत्रता के बाद, तारानगर ने अनेक प्रतिष्ठित नेताओं को जन्म दिया, जो आगे चलकर राज्य और केंद्र स्तर पर महत्वपूर्ण पदों पर रहे। <nowiki>####</nowiki> चुनावी राजनीति तारानगर की चुनावी राजनीति में हमेशा से ही प्रतिस्पर्धा रही है। यहाँ विभिन्न राजनीतिक दलों का प्रभाव है, जिनमें भारतीय जनता पार्टी (भाजपा), कांग्रेस, और अन्य क्षेत्रीय दल शामिल हैं। चुनाव के समय, यहाँ के नागरिक अपनी प्राथमिकताओं के अनुसार उम्मीदवार का चयन करते हैं, जो उनकी उम्मीदों और आवश्यकताओं को पूरा करने में सक्षम हो। <nowiki>#####</nowiki> महत्वपूर्ण नेता और उनके योगदान 1. **राजनीतिक प्रतिनिधित्व**: तारानगर से कई नेता विभिन्न समयों पर विधानसभा और लोकसभा चुनावों में सफल रहे हैं। इनमें से कुछ नेताओं ने मंत्री पद भी संभाला है, जिससे क्षेत्र का विकास हुआ है। 2. **सामाजिक विकास**: यहाँ के नेताओं ने शिक्षा, स्वास्थ्य, और सामाजिक कल्याण के क्षेत्र में कई योजनाएँ लागू की हैं, जिससे स्थानीय लोगों की जीवनस्तर में सुधार आया है। 3. **विकास परियोजनाएँ**: तारानगर के प्रतिनिधियों ने कई विकास परियोजनाओं को अंजाम दिया, जैसे सड़क निर्माण, जल आपूर्ति, और कृषि विकास, जो कि क्षेत्र के समग्र विकास में सहायक रहे। <nowiki>####</nowiki> राजनीतिक मुद्दे तारानगर की राजनीति में कई प्रमुख मुद्दे हमेशा चर्चा का विषय रहे हैं। इनमें से कुछ निम्नलिखित हैं: 1. **शिक्षा**: यहाँ की शिक्षा व्यवस्था को सुधारने के लिए लगातार प्रयास किए जा रहे हैं। स्थानीय नेताओं ने कई योजनाएँ लागू की हैं, ताकि शिक्षा का स्तर बढ़े और छात्रों को बेहतर अवसर मिल सकें। 2. **स्वास्थ्य सेवाएँ**: स्वास्थ्य सेवा एक महत्वपूर्ण मुद्दा है। नेताओं ने स्थानीय अस्पतालों और स्वास्थ्य केंद्रों के सुधार के लिए कई कदम उठाए हैं। 3. **कृषि**: कृषि यहाँ की अर्थव्यवस्था का एक मुख्य आधार है। यहाँ के नेताओं ने किसानों की समस्याओं को हल करने के लिए कई योजनाएँ बनाई हैं, जैसे कि ऋण सुविधा और बीमा योजनाएँ। <nowiki>####</nowiki> राजनीति और समाज तारानगर की राजनीति और समाज के बीच गहरा संबंध है। स्थानीय सामाजिक संरचनाएँ, जातीय समीकरण और समुदायों के बीच संतुलन हमेशा राजनीतिक निर्णयों को प्रभावित करते हैं। नेताओं को अक्सर विभिन्न समुदायों के बीच सामंजस्य बनाने की चुनौती का सामना करना पड़ता है। <nowiki>####</nowiki> युवा राजनीति तारानगर में युवा मतदाता तेजी से बढ़ रहे हैं। युवा पीढ़ी की बढ़ती भागीदारी राजनीति में नए दृष्टिकोण और ऊर्जा लेकर आई है। राजनीतिक दल अब युवाओं को अपने कार्यकर्ताओं और उम्मीदवारों के रूप में शामिल कर रहे हैं। यह परिवर्तन न केवल चुनावी प्रक्रिया को प्रभावित कर रहा है, बल्कि इससे स्थानीय मुद्दों के प्रति भी जागरूकता बढ़ रही है। <nowiki>####</nowiki> महिला राजनीति महिलाओं की भागीदारी भी तारानगर की राजनीति में महत्वपूर्ण भूमिका निभा रही है। कई महिलाएँ स्थानीय निकाय चुनावों में जीत हासिल कर चुकी हैं और अब वे अधिक से अधिक राजनीतिक पदों पर पहुँच रही हैं। यह एक सकारात्मक संकेत है, जो महिलाओं के सशक्तिकरण की दिशा में बढ़ता कदम है। <nowiki>####</nowiki> चुनौतियाँ हालांकि तारानगर की राजनीति में कई उपलब्धियाँ हैं, फिर भी यहाँ कुछ चुनौतियाँ भी हैं: 1. **भ्रष्टाचार**: राजनीतिक भ्रष्टाचार एक गंभीर मुद्दा है। नेताओं को यह सुनिश्चित करना चाहिए कि उनकी नीतियाँ और कार्य पारदर्शिता के साथ लागू हों। 2. **राजनीतिक अस्थिरता**: समय-समय पर राजनीतिक अस्थिरता यहाँ की राजनीति को प्रभावित करती है, जो विकास में बाधा डालती है। 3. **स्थानीय मुद्दों की अनदेखी**: कभी-कभी स्थानीय मुद्दों को नजरअंदाज किया जाता है, जिससे जनता में असंतोष बढ़ता है। <nowiki>####</nowiki> निष्कर्ष तारानगर (चूरू) की राजनीति का एक समृद्ध इतिहास है और यह क्षेत्र कई महत्वपूर्ण नेताओं का गढ़ रहा है। यहाँ के प्रतिनिधियों ने हमेशा से सरकार में मंत्री पदों पर रहकर अपनी राजनीतिक क्षमता का प्रदर्शन किया है। इस क्षेत्र की राजनीति में सामाजिक मुद्दे, विकास योजनाएँ, और जनभागीदारी का एक महत्वपूर्ण स्थान है। आगामी समय में यदि यहाँ की राजनीति इन चुनौतियों का सामना कर सके, तो तारानगर निश्चित रूप से एक मॉडल क्षेत्र के रूप में उभर सकता है। <nowiki>###</nowiki> भविष्य की दिशा तारानगर की राजनीति के भविष्य में, युवा पीढ़ी और महिलाओं की सक्रियता के साथ-साथ सामाजिक मुद्दों की प्राथमिकता बनाए रखने की आवश्यकता है। इसके अलावा, स्वच्छ राजनीति और पारदर्शिता पर ध्यान केंद्रित करना आवश्यक है, ताकि क्षेत्र का समग्र विकास सुनिश्चित किया जा सके। [[खेल]] खेल में भी तारानगर से कई खिलाडी है, जो राज्य स्तर पर खेलते है। taranagar indistry == इन्हें भी देखें == * [[चूरू जिला|चूरू ज़िला]] * [[तारानगर विधानसभा क्षेत्र (राजस्थान)]] ==बाहरी कड़ियाँ== *तारानगर टुडे न्यूज़ https://www.youtube.com/channel/UC09DI_1iTbxCzC_lWso4_Cw *[https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/phirbhi+in-epaper-phirbi/taranagar+me+kisano+ko+bate+rin+mafi+praman+patr-newsid-89663580 तारानगर में किसानों को बाटे ऋण माफ़ी प्रमाण पत्र- न्यूज हंट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190826015716/https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/phirbhi+in-epaper-phirbi/taranagar+me+kisano+ko+bate+rin+mafi+praman+patr-newsid-89663580 |date=26 अगस्त 2019 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान के शहर]] [[श्रेणी:चूरू ज़िला]] [[श्रेणी:चूरू ज़िले के नगर]] qyzwoto9aeykh51c6mtqvbgboyegqmi विकिपीडिया:प्रयोगस्थल 4 935970 6598728 6598247 2026-08-14T03:06:29Z ~2026-44671-12 941977 जीवन परिचय: कुलदीप यादव (लेखक एवं विचारक) 6598728 wikitext text/x-wiki जीवन परिचय: कुलदीप यादव (लेखक एवं विचारक) 1. प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि जन्मभूमि और परिवेश: कुलदीप यादव का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। पारिवारिक संरचना और संघर्ष कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: • माता: श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) • छोटे भाई: अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) • छोटी बहन: पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। 2. शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। • परिवेश में बदलाव: फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। • व्यक्तित्व का विकास: कक्षा 6 से 10 तक का समय किसी भी किशोर के जीवन का सबसे महत्वपूर्ण मोड़ होता है। साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। • नेतृत्व क्षमता: आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। • किशोर से युवा का सफर: इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। 3. व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: 1. मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा: कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। 2. ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच: रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। 3. सादगी और उच्च विचार: "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। 4. वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। 5. जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) कालखंड / कक्षा शिक्षण संस्थान / स्थान मुख्य उपलब्धि / विवरण कक्षा 1 से 5 आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। कक्षा 6 से 10 परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। कक्षा 11 से 12 आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। पारिवारिक भूमिका गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। 6. प्रकाशित कृतियाँ (साहित्यिक एवं पुस्तक लेखन) कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: क्र.सं. पुस्तक का नाम विषय / विधा 1 श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान 2 अपहरण न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका 3 Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) 4 कौन जात हो सामाजिक एवं वैचारिक विषय 5 After Life जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार 6 India's Iron Man: Sardar Patel सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान 7 Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन 8 महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत 9 Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण 10 Be the Change व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास 11 The Open Mind: A New Era आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि 12 गीता सार – जीवन पथ भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन 7.प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन दर्शन, संघर्षों और उनकी साहित्यिक कृतियों से प्रेरित प्रमुख विचार निम्नलिखित हैं: • "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" • "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" • "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" • "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" • "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" • "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" • "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" • "सच्चा नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" • "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" • "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" 8.कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: • सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking): उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। • विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude): कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। • खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach): उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। • सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values): प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। • ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment): वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। • आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development): उनकी कृति Be the Change के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। • आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge): कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। 9.कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे कौन जात हो और The Open Mind) में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। 10.आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका और गीता सार) को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल • प्रयागराज, काशी और अयोध्या: उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। • हरिद्वार और ऋषिकेश: हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। • लद्दाख और कश्मीर: भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर After Life और The Open Mind) के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। • द्वारिका और रामेश्वरम: भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: 1. बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर): उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। 2. गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व): ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। 3. शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम): गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। 4. शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण): कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: • तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण: वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। • साहित्यिक योगदान: पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका और गीता सार – जीवन पथ जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। • वसुधैव कुटुंबकम का संदेश: उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे The Open Mind: A New Era) के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। 11. नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: 1. माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहसी बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" 2. समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। 3. सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। 4. शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। e6hmkveuylgazu4yp5vnbxd4kjx1hb8 6598731 6598728 2026-08-14T03:11:37Z Lemonaka 735464 [[विशेष:योगदान/~2026-44671-12|~2026-44671-12]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-44671-12|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन Chronos.Zxके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6598731 wikitext text/x-wiki {{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!-- * Welcome to the sandbox! * * Please leave this part alone * * The page is cleared regularly * * Feel free to try your editing skills below * * अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें * ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■--> nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh नासिर-उद-दौला - आसफ जाह चतुर्थ 0 944245 6598832 5632160 2026-08-14T08:05:29Z Mundhalia746 934684 6598832 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = नासिर-उद-दौला - आसफ जाह चतुर्थ | title =[[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद]] के निज़ाम | image = Nasir ud-Daula.jpg | succession = [[हैदराबाद के निज़ाम]] | reign = 21 May 1829— 16 May 1857 | coronation = | predecessor = [[मीर अकबर अली खान सिकंदर जाह, आसिफ़ जाह तृतीय]] | successor = [[अफ़ज़ल-उद-दौला, आसफ़ जाह पंचम|अफ़ज़ल-उद-दौला, अासफ जाह पंचम]] | spouse = | issue = | house = [[आसफ़ जाही राजवंश]] | father = | mother = | birth_date = 25 April 1794 | birth_place = [[बीदर]], [[हैदराबाद प्रांत]], [[मुग़ल साम्राज्य]]<br/>(now in [[कर्नाटक]], [[भारत]]) | death_date = 16 May 1857 (aged 63) | death_place = | burial_place= [[मक्का मस्जिद]] |image_size=250px}} '''मीर फ़रखुंदा अली खान नसीर-उद-दावला - आसिफ जाह IV''' का जन्म 25 अप्रैल 1794 को, [[बीदर]] में हुआ था। वह [[मीर अकबर अली खान सिकंदर जाह, आसिफ़ जाह तृतीय]] के सबसे बड़े बेटे थे। उन्होंने अपने पिता की मृत्यु के बाद उसी वर्ष 23 मई 1829 को राजपद संभाला। उन्होंने 28 साल तक शासन किया। अन्य निज़ामों की तरह, उनका मकबरा [[मक्का मस्जिद]] में है। <ref>{{Cite web |url=https://www.royalark.net/India/hyder7.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 अगस्त 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925120518/http://www.royalark.net/India/hyder7.htm |archive-date=25 सितंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> प्राकृतिक आपदाओं ने आसफ़ जाह चतुर्थ को भी नहीं छोड़ा; महामारी, बाढ़, चक्रवात और सूखे नियमित अंतराल पर शासन काल को प्रभावित करते रहे।<ref>www.hyderabadplanet.com/mir-farkhunda-ali-khan-nasir-ud-daula-asaf-jah-nizam.html</ref> उनके काल में [[वरंगल]] में एक नयी छावनी की स्थापना हुई। नए स्कूल, मस्जिद, मन्दिर, गिरजाघर, पुल और इसी प्रकार की निर्माणकारी गतिविधियों का नया केंद्र जल्द ही हैदराबाद के नए शहर के आसपास स्थापित हुआ।<ref>{{cite web |title=A Brief History of The Nizams of Hyderabad |url=https://www.outlookindia.com/traveller/ot-getaway-guides/the-nizams/ |website=Outlook Traveller}}</ref> == यह भी देखें == * [[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद राज्य]] * [[हैदराबाद के निज़ाम|हैदराबाद के निजाम]] * [[आसफ़ जाही राजवंश]] ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} [[श्रेणी:हैदराबाद के निज़ाम]] [[श्रेणी:हैदराबाद के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:आसफ़_जाही_सल्तनत]] jliz10cdl3kaqktrbc7ini4rjjcpetn मीर अकबर अली खान सिकंदर जाह, आसिफ़ जाह तृतीय 0 948049 6598834 6503423 2026-08-14T08:14:32Z Mundhalia746 934684 6598834 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = मीर अकबर अली खान सिकंदर जाह, आसिफ़ जाह तृतीय | title =[[हैदराबाद प्रांत|हैदराबाद]] के निज़ाम | image = Sikandar Jah.jpg | succession = [[हैदराबाद के निज़ाम]] | reign = 06 August 1803— 21 May 1829 | coronation = | predecessor = [[निज़ाम-अली-खान - अासफ जाह II]] | successor = [[नासिर-उद-दौला - आसफ जाह चतुर्थ]] | spouse = | issue = | house = [[आसफ़ जाही राजवंश]] | father = | mother = | birth_date = 11 July 1768 | birth_place = [[बीदर]], [[हैदराबाद प्रांत]], [[मुग़ल साम्राज्य]]<br/>(now in [[कर्नाटक]], [[भारत]]) | death_date = 21 May 1829 (aged 61) | death_place = | burial_place= [[मक्का मस्जिद]] |image_size=200px}} मीर अकबर अली खान सिकंदर जाह (आसफ जाह III) का जन्म 11 नवंबर, 1768 को हुआ था और मृत्यु मई 21, 1829 को हुई।<ref>https://www.imdb.com/name/nm6623468/bio</ref> उन्होंने 26 वर्षों तक [[हैदराबाद प्रांत]] पर शासन किया। अन्य निज़ामों की तरह, उनका मकबरा [[मक्का मस्जिद]] में है।<ref>{{Cite web|url=https://www.royalark.net/India/hyder7.htm|title=The Asaf Jahi Dynasty GENEALOGY|last=|first=|date=|website=|language=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925120518/http://www.royalark.net/India/hyder7.htm|archive-date=25 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://pages.rediff.com/mir-akbar-ali-khan-sikander-jah--asaf-jah-iii/886785 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=25 सितंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180926014021/http://pages.rediff.com/mir-akbar-ali-khan-sikander-jah--asaf-jah-iii/886785 |archive-date=26 सितंबर 2018 |url-status=dead }}</ref> हैदराबाद का जुड़वां शहर [[सिकंदराबाद]] उन्ही के नाम पर रखा गया है।<ref>{{Cite web|url=https://salute.co.in/secunderabad-origins-tales-army-connection/|title=SECUNDERABAD: ORIGINS, TALES & ARMY CONNECTION|last=|first=|date=|website=|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828072739/https://salute.co.in/secunderabad-origins-tales-army-connection/|archive-date=28 अगस्त 2018|dead-url=|access-date=|url-status=dead}}</ref> ==मंदिर का निर्माण == सिकंदर जाह ने न केवल हैदराबाद के अतापुर में रामबाग मंदिर का निर्माण किया, बल्कि [[हैदराबाद]] में मुस्लिम आसफ जाही शासकों और उनके हिंदू विषयों के बीच मौजूद सांप्रदायिक सद्भाव को साबित करते हुए उद्घाटन समारोह में भी भाग लिया। तीसरे [[निज़ाम]] ने मंदिर के रखरखाव के लिए मंदिर के पुजारी को एक जागीर भी दी।<ref>{{cite web |last1=Iyer |first1=Lalita |title=Rambagh temple, a hidden gem in the Hyderabad |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/051117/rambagh-temple-a-hidden-gem-in-the-hyderabad.html |website=Deccan Chronicle |language=en |date=5 नवम्बर 2017}}</ref><ref>{{cite web |last1=Naninsetti |first1=Serish |title=Nizam visited this temple |url=https://www.thehindu.com/society/history-and-culture/the-rambagh-temple-at-attapur-dates-that-back-to-the-19th-century/article17892917.ece/ |website=The Hindu |language=en-IN |date=8 अप्रैल 2017}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:1768 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:१८२९ में निधन]] [[श्रेणी:हैदराबाद के निज़ाम]] [[श्रेणी:आसफ़ जाही सल्तनत]] == बाहरी कड़ियाँ == *[https://web.archive.org/web/20181112181516/http://www.hyderabadplanet.com/mir-akbar-ali-khan-sikander-jah-asaf-jah-nizam.html Mir Akbar Ali Khan Sikander Jah Asaf Jah III] ryyutl7ezfc67mig3r1cme3eidgcxbl जसपिंदर नरूला 0 952180 6598702 6571257 2026-08-14T01:04:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598702 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = डॉ. जसपिंदर नरूला | image = Jaspinder Narula graces the special screening of ‘Mr. Kabaadi’ 02.jpg | caption = ''मिस्टर कबाड़ी'' की विशेष स्क्रीनिंग में नरूला | birth_date = {{Birth date and age|1970|11|14|df=y}} | birth_place = [[दिल्ली]], भारत | nationality = भारतीय | occupation = पार्श्व गायिका, शास्त्रीय गायिका | spouse = मन मोहन (कनाडा सरकार के कर्मचारी) | education = पीएचडी - हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीत ([[दिल्ली विश्वविद्यालय]], 2008) | known_for = * "प्यार तो होना ही था", * NDTV ''धूम मचा दे'' विजेता, * ''चार साहिबज़ादे'' | awards = *[[पद्म श्री]] (2025) *[[फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार]] (1999) *NDTV धूम मचा दे – भारत की सर्वश्रेष्ठ लाइव गायिका (2008) | parents = सरदार केसर सिंह नरूला (पिता)<br>मोहिनी नरूला (माता) | relatives = मिकी नरूला (भाई) }} '''जसपिंदर नरूला''' (जन्म 14 नवंबर 1970) एक भारतीय गायिका हैं, जो पार्श्व गायन, [[हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत]], और सूफ़ी संगीत के लिए प्रसिद्ध हैं। उन्होंने हिंदी और पंजाबी सिनेमा के साथ-साथ गुरबाणी और धार्मिक संगीत में भी योगदान दिया है।<ref name=newshindu>{{Cite web |title=Jaspinder Narula Biography: Age, Height, Husband, Family, Career & More |url=https://newshindu.news/biography/jaspinder-narula-95555/ |website=NewsHindu |access-date=2025-06-04 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{Cite web |title=जसपिंदर नरूला ने पद्मश्री सम्मान को अपने माता-पिता को समर्पित किया, कहा- उनकी बहुत याद आ रही है |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/bollywood/jaspinder-narula-dedicated-padma-shri-to-her-parents-says-i-am-missing-them-a-lot-2025-01-26 |website=अमर उजाला |date=2025-01-26 |access-date=2025-06-04 }}</ref><ref name=Mayapuri>{{Cite web |title=जब बेहतरीन करियर के बावजूद शादी के बाद जसपिंदर नरूला ने बना ली थी दूरी |url=https://mayapuri.com/photos/taza-khabar/when-despite-having-a-great-career-jaswinder-narula-distanced-himself-after-marriage-7579702 |website=Mayapuri |date=2024-11-14 |access-date=2025-06-04 }}</ref> 1998 की फ़िल्म ''[[प्यार तो होना ही था]]'' के शीर्षक गीत "प्यार तो होना ही था" के लिए उन्हें 1999 का फिल्मफेयर पुरस्कार मिला। इसके अलावा उन्होंने ''[[मिशन कश्मीर]]'', ''[[मोहब्बतें]]'', ''फिर भी दिल है हिंदुस्तानी'' और ''[[बंटी और बबली]]'' जैसी फिल्मों में भी गाया है।<ref name=Mayapuri /><ref name="hindu">{{cite news |title=Spirited and soulful: The concert by Wadali Brothers and Jaspinder Narula |url=http://www.hindu.com/fr/2009/11/06/stories/2009110650130200.htm |archive-url=https://archive.today/20130125143537/http://www.hindu.com/fr/2009/11/06/stories/2009110650130200.htm |archive-date=25 January 2013 |publisher=The Hindu |date=6 November 2009}}</ref><ref>{{Cite web |title=लंदन की सड़क पर बॉलीवुड की पॉपुलर सिंगर ने गाया गाना, वीडियो वायरल |url=https://ndtv.in/bollywood/jaspinder-narula-sings-with-unknown-person-on-the-streets-of-london-video-goes-viral-8039089 |website=NDTV |date=2025-03-29 |access-date=2025-06-04 |archive-date=2 अप्रैल 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250402215552/https://ndtv.in/bollywood/jaspinder-narula-sings-with-unknown-person-on-the-streets-of-london-video-goes-viral-8039089 |url-status=dead }}</ref> 2021 में, उन्हें नाइजीरियाई गायक और निर्माता बीजे सैम द्वारा एक अंतरराष्ट्रीय क्रिसमस म्यूज़िक प्रोजेक्ट में भारत का प्रतिनिधित्व करने के लिए आमंत्रित किया गया, जिसमें Paul Raci, Christina Zurbrügg, और Diana Hopeson जैसे वैश्विक कलाकार शामिल थे।<ref name="guardian">{{cite web |title=International star, BJ Sam, brings the groove back home |url=https://guardian.ng/saturday-magazine/weekend-beats/international-star-bj-sam-brings-the-groove-back-home/amp/ |publisher=The Guardian (Nigeria) |date=12 May 2008}}</ref> जनवरी 2025 में, उन्हें भारत सरकार द्वारा [[पद्म श्री]] से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web |title=Padma Awards 2025 announced |url=https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2096285 |website=pib.gov.in}}</ref><ref>{{Cite web |title=कौन हैं पद्मश्री हासिल करने वाली जसपिंदर नरूला |url=https://www.abplive.com/web-stories/bollywood/jaspinder-narula-got-highest-civilian-award-padma-shri-2025-see-her-popular-songs-2870995 |website=ABP Live |date=2025-01-26 |access-date=2025-06-04 }}</ref> == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == उनके पिता केसर सिंह नरूला 1950 के दशक के एक संगीतकार थे। उन्होंने अपने पिता और रामपुर साहसवान घराना के उस्ताद ग़ुलाम सादिक ख़ान से संगीत की शिक्षा ली। दिल्ली के गुरु हरकृष्ण पब्लिक स्कूल से शिक्षा प्राप्त करने के बाद, उन्होंने इंद्रप्रस्थ कॉलेज फॉर वीमेन से संगीत में स्नातक की उपाधि प्राप्त की और 2008 में [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से [[हिन्दुस्तानी शास्त्रीय संगीत]] में पीएचडी की डिग्री ली।<ref name="re">{{cite web |title=Jaspinder Narula on winning Dhoom Macha De |url=http://www.rediff.com/movies/2008/may/12narula.htm |publisher=Rediff.com |date=12 May 2008}}</ref><ref>{{Cite web |title=जसपिंदर नरूला ने फिर बिखेरा अपनी आवाज का जादू, नए गाने 'विदाई' से जीत रहीं दिल |url=https://ndtv.in/bollywood/jaspinder-narulas-new-song-vidai-released-fans-showering-love-5250883 |website=NDTV |date=2024-03-16 |access-date=2025-06-04 |archive-date=4 मई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250504223623/https://ndtv.in/bollywood/jaspinder-narulas-new-song-vidai-released-fans-showering-love-5250883 |url-status=dead }}</ref> == करियर == [[चित्र:Japinder Narula at Jashn-e-Rekhta 2019.jpg|thumb|जश्न-ए-रेख्ता 2019 में जसपिंदर नरूला]] प्रारंभ में उन्होंने भजन और सूफ़ियाना गीत गाने पर ध्यान केंद्रित किया। प्रसिद्ध संगीत निर्देशक कल्याणजी ने उन्हें मुंबई में करियर शुरू करने की सलाह दी और उनके बेटे [[विजू शाह]] ने ''बड़े मियां छोटे मियां'' जैसी फिल्मों में उन्हें अवसर दिया।<ref>{{Cite web |title=Jaspinder Narula Video Songs: सुनिए 'तारे हैं बाराती' गाने वाली सिंगर जसपिंदर नरूला के ये टॉप गाने |url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/bollywood/video/jaspinder-narula-video-songs-jaspinder-narula-hit-new-video-songs-in-hd-free-online/271249 |website=Times Now Hindi |date=2019-12-06 |access-date=2025-06-04 }}</ref> 2008 में उन्होंने NDTV Imagine के संगीत रियलिटी शो ''धूम मचा दे'' में "India's Best Live Performer" का खिताब जीता।<ref>{{cite news |title=Doctor of notes!: Jaspinder Narula on her return to the limelight |url=http://www.hindu.com/mp/2008/02/18/stories/2008021850150100.htm |archive-url=https://archive.today/20130125063046/http://www.hindu.com/mp/2008/02/18/stories/2008021850150100.htm |archive-date=25 January 2013 |publisher=The Hindu |date=18 February 2008}}</ref> उन्होंने 2014 में [[आम आदमी पार्टी]] में संक्षिप्त रूप से राजनीतिक भागीदारी भी की।<ref>{{Cite web |title=हॉकी खिलाड़ी धनराज पिल्लै और पंजाबी सिंगर जसपिंदर नरूला AAP से जुड़े |url=https://www.aajtak.in/india/story/dhanraj-pillai-jaspinder-narula-join-aap-203793-2014-02-18 |website=आज तक |date=2014-02-18 |access-date=2025-06-04 }}</ref> == प्रमुख सम्मान == * [[फिल्मफेयर पुरस्कार]] - सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका (1999) - "प्यार तो होना ही था" * स्क्रीन अवार्ड - सर्वश्रेष्ठ महिला पार्श्व गायिका (1999) * [[पद्म श्री]] - कला के क्षेत्र में (2025) == डिस्कोग्राफी == === फ़िल्मी गीत (2005-2014) === {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! फ़िल्म (हिंदी नाम) !! गीत !! संगीत निर्देशक !! टिप्पणी |- | rowspan="5" | 2005 | ''[[खुल्लम खुल्ला प्यार करें]]'' || "तेरे इश्क़ में पड़ गए रे", "बगलवाली आँख मारे" || [[आनंद-मिलिंद]] || |- | ''[[बंटी और बबली]]'' || "बंटी और बबली" || [[शंकर-एहसान-लॉय]] || |- | ''यारां नाल बहारां'' || "हाँ दे मुंडे" || जयदेव कुमार || पंजाबी फ़िल्म |- | ''निशान (2005 फ़िल्म)'' || "तू क़ातिल है" || दास म्यूज़िक || |- | ''[[चेहरा]]'' || "दिल अभी भरा नहीं" || [[अनु मलिक]] || |- | rowspan="4" | 2006 | ''[[आप की खातिर]]'' || "मीठी मीठी बातें" || [[हिमेश रेशमिया]] || |- | ''कुड़ियों का है ज़माना'' || "कुड़ियों का है ज़माना" || इक़बाल-यासीन || गीतकार: साहिल सुल्तानपुरी |- | ''[[सैंडविच (2006 फ़िल्म)]]'' || "बेबाक", "एक चुम्मा दे दो", "बेबाक (रिप्राइज़)" || संदीप चौटा, राजेश गुप्ता || |- | ''सावन... द लव सीज़न'' || "जो माँगी खुदा से - 1" || [[आदेश श्रीवास्तव]] || |- | rowspan="2" | 2007 | ''अपने'' || "अपने तो अपने होते हैं" || [[हिमेश रेशमिया]] || |- | ''सरहद पार'' || "मेरे रब्बा ओ रब्बा" || आनंद राज आनंद || |- | 2008 || ''धूम धड़ाका'' || "धूम धड़ाका" || [[रूप कुमार राठौड]] || |- | 2011 || ''एक मैं एक तुम'' || "टूट गई यारियाँ" || बाली ब्रह्मभट्ट || |- | 2014 || ''[[चार साहिबज़ादे]]'' || "वेला आ गया है" || जयदेव कुमार || |} ===ग़ैर-फिल्मी गीत=== {| class="wikitable" |- ! वर्ष !! एल्बम !! गीत !! संगीतकार !! गीतकार |- | 2000 | ''स्पर्श (एल्बम)'' | "ख़्वाब" | ज़ुबिन गर्ग | सुमीत आचार्य |- |} == स्रोत == <references /> ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://www.imdb.com/name/nm0621531/ जसपिंदर नरूला - IMDb पर] {{फ़िल्मफ़ेयर सर्वश्रेष्ठ पार्श्व गायिका पुरस्कार}} {{पद्म_श्री_2025}} [[श्रेणी:भारतीय फिल्म पार्श्वगायक]] [[श्रेणी:फ़िल्मफ़ेयर पुरस्कार विजेता]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाबी लोग]] [[श्रेणी:भारतीय शास्त्रीय गायिका]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] gcs0fuqq0lvu5h73xyqbawst1y6me5s जैत्र सिंह 0 967976 6598669 6591817 2026-08-13T20:45:40Z GovindMalviya4u 938824 जैत्रसिंह एवं इल्तुतमिश युद्ध 6598669 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] 9do6hqkbc228rwtf3eux7bazi0ftjm6 6598670 6598669 2026-08-13T20:46:52Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598670 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है। इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] b6kr2a356d892fyw7xfa7aenknvtoft 6598671 6598670 2026-08-13T20:48:57Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598671 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] jmmrtez78efp4r8d39qukagr7wrgod6 6598672 6598671 2026-08-13T20:50:50Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598672 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] jc92lzybfacvfqfsr9ult0xe7gcspzh 6598673 6598672 2026-08-13T20:51:53Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598673 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा: इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] dxmo1l0s4t4cbj240p5cadey6r789u4 6598674 6598673 2026-08-13T20:52:32Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598674 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] fysoqk0426nncst1ad8hczn0m0vohfc 6598675 6598674 2026-08-13T20:53:09Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598675 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] 0xaptg6vchn2mbyh2yas1vm500t8vcj 6598676 6598675 2026-08-13T20:53:38Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598676 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । इन्होंने भूतला का युद्ध 1227 ई० में इल्तुतमिश के साथ किया जिसमें इन्हे पूर्ण विजय प्राप्त हुई । ये बहुत ही साहसी और पराक्रमी थे । युद्ध की जानकारी हम्मीर मदमर्दन ग्रंथ से मिलती है जो की जय सिंह सुरी द्वारा रचित है । इस युद्ध में नागदा पूरी तरह नष्ट हो गई । जैत्र सिंह ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया । 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन मेहमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था ।। मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। 1. प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] kpgdx5x6tr69hurkt44915cu7ovmxm7 6598677 6598676 2026-08-13T20:55:10Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598677 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । मुख्यधारा के इतिहास और प्रतियोगी परीक्षाओं की संदर्भ पुस्तकों में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन महमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] jeirmrvt138xp9m2u58u9k9s3elbfsg 6598678 6598677 2026-08-13T20:55:50Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598678 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम पदम सिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । मुख्यधारा के इतिहास में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन महमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] 7eunnaxf6m9xros3bppz4gp4tna0mbd 6598679 6598678 2026-08-13T20:56:49Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598679 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== जैत्रसिंह के पिता का नाम कुमारसिंह था।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । मुख्यधारा के इतिहास में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन महमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] 7vfr2tfc34kl5ix93la7k67i6up0prq 6598680 6598679 2026-08-13T21:03:50Z GovindMalviya4u 938824 /* मेवाड़ राजा जैत्रसिंह */ 6598680 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{प्रतिलिपि सम्पादन|date=नवम्बर 2018}} {{प्रसंग|date=नवम्बर 2018}} {{विकिफ़ाइ|date=नवम्बर 2018}} {{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}} }} '''जैत्र सिंह''', 1213 ई. में [[मेवाड़]] शासक बने। जैत्र सिंह ने मौर्यों को पराजित करके चित्तौड़ पर अधिकार किया था।<ref>{{cite book |last1=रवींद्र |first1=शर्मा |title=Rajasthan Lok Seva Ayog Ras/Rts (Prarambhik Pariksha) Paper-I Samanya Gyan Evam Samanya Vigyan (35 Din) - Competitive Exam Book 2021 |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Lok_Seva_Ayog_Ras_Rts_Prarambh/ecVhDwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=PT355&printsec=frontcover |accessdate=19 जनवरी 2021}}</ref> दिल्ली के सुल्तान इल्तुतमिश ने इनके शासनकाल में मेवाड़ राज्य पर आक्रमण किया, क्योंकि इल्तुतमिश मेवाड़ को अपने अधिकार में लाना चाहता था, [[नागदा]] को लेकर [[इल्तुतमिश]] व जैत्र सिंह के बीच 1227 ई. में भूताला का युद्ध लड़ा गया,<ref>{{cite book |last1=देवेश |first1=गुप्ता 'सर' |title=Rajasthan Adhyayan : NTSE - Stage -1 ( Rajasthan State ) Question Answer Series |publisher=अथर्व प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Rajasthan_Adhyayan_NTSE_Stage_1_Rajastha/MtBGEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&pg=PA14&printsec=frontcover}}</ref> हालाँकि इस युद्ध में जैत्र सिंह को विजय प्राप्त हुई, लेकिन इस युद्ध में नागदा पूरी तरह से क्षतिग्रस्त हो गया।<ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 2) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |accessdate=13 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615173116/https://rajputanavirasat.com/2022/03/13/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad-2/ |url-status=dead }}</ref> इस कारण जैत्र सिंह ने नागदा व आहड़ के स्थान पर चित्तौड़गढ़ को अपनी नवीन राजधानी के रूप में स्थापित किया,<ref>{{cite web |title=राजस्थान के इतिहास के प्रमुख युद्ध |url=https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |accessdate=14 सितंबर 2020 |archive-date=30 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930090212/https://www.divanshugeneralstudypoint.in/2020/09/rajasthan-ke-itihas-ke-pramukh-yuddh.html |url-status=dead }}</ref> इनके शासनकाल में मंगोल आक्रमणकारी चंगेज खाँ का आक्रमण हुआ। जैत्र सिंह के अन्तिम शासनकाल में 1248 ई. में दिल्ली के सुल्तान [[नासिरूद्दीन महमूद|नसरूद्दीन महमूद]] का आक्रमण हुआ। इस कारण जैत्र सिंह मेेेवाड़ के लिए विशेष योगदान नही देे सका, क्योंकि इसे अपने शासनकाल में आक्रमणों से सामना करना पड़ा, फिर भी जैत्र सिंह ने आहड़ को चालुक्योंं की शक्ति से आजाद करानेे में अपनी महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। डॉ दशरथ शर्मा ने जेत्रसिंह के शासनकाल को मध्यकालीन मेवाड का स्वर्ण काल कहां गया है।<ref>{{cite book |last1=कुंवर कनक |first1=सिंह राव |title=Dharohar Basic Computer Anudeshak Evem Varisth Computer Anudeshak (Hindi Edition) |publisher=प्रभात प्रकाशन |url=https://www.google.co.in/books/edition/Dharohar_Basic_Computer_Anudeshak_Evem_V/OXdgEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9&pg=RA1-PA20&printsec=frontcover |accessdate=5 मार्च 2022}}</ref> ==मेवाड़ राजा जैत्रसिंह== महारावल रनसिंह या करणसिंह के दो पुत्र सामंत सिंह एवं कुमारसिंह थे, उसके बाद, मथनसिंह, फिर पदमसिंह के पुत्र जैत्रसिंह थे. <ref>{{cite web |title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग – 1) |url=https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%e0%a4%ae%e0%a5%87%e0%a4%b5%e0%a4%be%e0%a5%9c-%e0%a4%95%e0%a5%87-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%b5%e0%a4%b2-%e0%a4%9c%e0%a5%88%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%b9-%e0%a4%ad/ |accessdate=12 मार्च 2022 |archive-date=15 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615172653/https://rajputanavirasat.com/2022/03/12/%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A5%9C-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%AD/ |url-status=dead }}</ref> जैत्रसिंह को मेवाड़ की प्रतिष्ठा का पुनर्स्थापक भी कहा गया । मुख्यधारा के इतिहास में मेवाड़ की राजधानी के रूप में चित्तौड़गढ़ के चयन को अक्सर एक सामान्य प्रशासनिक निर्णय के रूप में दर्शाया जाता है। हालांकि, समकालीन प्राथमिक अभिलेखों और पांडुलिपियों का विश्लेषणात्मक अध्ययन यह प्रमाणित करता है कि चित्तौड़गढ़ का राजधानी बनना 1227 ई. में दिल्ली सल्तनत के सुल्तान शम्सुद्दीन इल्तुतमिश द्वारा मेवाड़ की प्राचीन राजधानी नागदा के विनाश का एक सीधा रणनीतिक परिणाम था। यह शोध पत्र 'चीरवा के शिलालेख (1273 ई.)' तथा जयसिंह सूरि कृत 'हम्मीरमदमर्दन' के आधार पर भूताला के युद्ध की सैन्य और कूटनीतिक घटनाओं को पुनर्गठित करता है। प्राथमिक अभिलेखीय एवं साहित्यिक स्रोत इतिहास का प्रामाणिक पुनर्गठन केवल समकालीन अभिलेखों के आधार पर ही संभव है। इस घटनाक्रम के दो प्रमुख अकाट्य आधार हैं: चीरवा का शिलालेख (1273 ई. / विक्रम संवत 1330): रावल समरसिंह के शासनकाल में नागदा के समीप उत्कीर्ण यह अभिलेख मेवाड़ के इतिहास की सर्वाधिक प्रामाणिक कड़ी है। यह शिलालेख इल्तुतमिश (तुर्क सेना) द्वारा नागदा पर किए गए आक्रमण, नगर के दहन तथा उसकी रक्षा में मेवाड़ी योद्धाओं के बलिदान का स्पष्ट विवरण देता है। 'हम्मीरमदमर्दन' (जयसिंह सूरि, रचनाकाल: 1220–1230 ई.): यह संस्कृत नाटक इस युद्ध का सबसे निकटतम समकालीन साहित्यिक प्रमाण है। इसमें 'हम्मीर' (अमीर का अपभ्रंश) शब्द सुल्तान इल्तुतमिश के लिए और 'मदमर्दन' का अर्थ उसके सैन्य अहंकार के विनाश के लिए प्रयुक्त हुआ है. मदन एवं बालक का बलिदान: चीरवा शिलालेख के अनुसार, नागदा के 'तलारक्ष' (कोतवाल/नगर रक्षक) योगराज के पुत्र मदन तथा उनके वीर पुत्र बालक (बालाक) ने तुर्क सेना के विरुद्ध नागदा के मुख्य फाटकों पर अंतिम सांस तक युद्ध किया और वीरगति प्राप्त की। सत्ता के केंद्र का स्थानांतरण: नागदा के समतल क्षेत्र में स्थित होने के कारण वह भविष्य के भारी घुड़सवार आक्रमणों के लिए असुरक्षित था। इसी रणनीतिक विफलता को देखते हुए रावल जैत्रसिंह ने सत्ता का केंद्र अरावली की पर्वतमाला पर स्थित सुदृढ़ दुर्ग चित्रकूट (चित्तौड़गढ़) में स्थाई रूप से स्थानांतरित कर दिया। भूताला का 'गुरिल्ला ट्रैप' एवं सैन्य रणनीति नागदा के विनाश के पश्चात रावल जैत्रसिंह ने सीधे मैदानी युद्ध के स्थान पर सामरिक रूप से पीछे हटने (Feigned Retreat) का मार्ग चुना। "सच्ची सैन्य कुशलता शत्रु को उसकी इच्छा के विपरीत प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थितियों में खींचकर पराजित करने में निहित है।" अरावली का दर्रा:जीत के नशे में चूर सुल्तानी सेना मेवाड़ी बलों का पीछा करते हुए नागदा और गोगुंदा के मध्य स्थित 'भूताला की संकरी घाटी' में प्रवेश कर गई। छापामार प्रहार: भूताला का दर्रा अत्यंत संकरा था, जहाँ तुर्कों की भारी अश्वसेना के लिए मुड़ना या युवरचना बनाना असंभव था। पहाड़ियों पर पहले से तैनात मेवाड़ी छापामार टुकड़ियों एवं स्थानीय भील धनुर्धरों ने ऊपर से पत्थरों व बाणों की भीषण बौछार की, जिससे सुल्तानी सेना में भगदड़ मच गई और वे आपस में ही कुचलकर नष्ट होने लगे। वाघेला कूटनीति एवं मनोवैज्ञानिक युद्ध 'हम्मीरमदमर्दन' के अनुसार, रावल जैत्रसिंह ने इस युद्ध में केवल सैन्य बल का प्रयोग नहीं किया, बल्कि गुजरात के वाघेला शासक वीरधवल तथा उनके चतुर मंत्रियों—वस्तुपाल एवं तेजपाल के साथ मिलकर एक कूटनीतिक चक्रव्यूह रचा। इल्तुतमिश के शिविर में यह गुप्त सूचना पहुँचाई गई कि गुजरात की चालुक्य-वाघेला सेना एक विशाल दल के साथ मेवाड़ की सहायता हेतु पीछे से आक्रमण करने आ रही है। आगे अरावली की घाटी में फँसने और पीछे से घिरने के मनोवैज्ञानिक खौफ ने तुर्क सेना के मनोबल को पूरी तरह ध्वस्त कर दिया। सुल्तान का पलायन एवं रसद संकट द्विपक्षीय दबाव और घाटी में हुए भीषण संहार के कारण सुल्तान इल्तुतमिश अपनी बची-कुची सेना के साथ दिल्ली की ओर भाग खड़ा हुआ। पर्वतीय क्षेत्र में रसद सामग्री ) समाप्त हो जाने के कारण, भूख से बेहाल भागती हुई सुल्तानी सेना ने अपने ही नियंत्रण वाले क्षेत्रों (आहड़ व आसपास के गांवों) में लूटपाट की. 1248 में इल्तुतमिश के उत्तराधिकारी नसीकदीन महमूद ने चित्तौड़ पर आक्रमण किया और बहुत बुरी तरह से हारा । 1223 में चंगेज खान का जब भारत पर आक्रमण हुआ । उस समय मेवाड़ में राजा जैत्र सिंह का शासन था इनका शासन काल 1213 से 1253 तक रहा।<ref>{{cite web |title=जैत्रसिंह का इतिहास (1213-1253 ई.) |url=https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |accessdate=15 जून 2021 |archive-date=29 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129111115/https://www.gkkitab.com/%E0%A4%9C%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8-1213-1253-%E0%A4%88/ |url-status=dead }}</ref> इनके बाद तेज सिंह (जैत्र सिंह का पुत्र) मेवाड़ का शासक बना (1253 से 1273)।<ref>{{cite web |title=तेजसिंह |url=https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |accessdate=15 जून 2022 |archive-date=16 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220116184534/https://historyglow.com/tejasingh-guhil-dynasty/ |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:राजपूत शासक]] ti4s5pjvilrey8j84kx9o7myj11dkrl रेल भवन 0 1006945 6598758 6226067 2026-08-14T04:07:28Z ~2026-44077-11 941983 12034 New Delhi Kanpur Shatabdi express Lucknow 6598758 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक इमारत|name=12034 New Delhi Kanpur Shatabdi express Lucknow|native_name=रेल भवन|native_name_lang=Hindi|former_names=|alternate_names=Rail Bhawan|status=Functioning|image=12034 New Delhi to Kanpur Shatabdi express Lucknow|image_alt=|image_size=12034 New Delhi to Kanpur Shatabdi express Lucknow|caption= [[नई दिल्ली]] में ''रेल भवन '', रेल मंत्रालय|map_type=India New Delhi|map_alt=Yah train bahut acchi hai permanent chalegi|map_caption=Haircut mein Safar karunga AC|altitude=|building_type=|architectural_style=|structural_system=|cost=Train bahut badhiya Chal Rahi Hai mast Hai|ren_cost=82502 Lucknow Tejas ko chalana band kar diya jaaye|client=|owner=[[Government of India]]|current_tenants=|landlord=|location=|address=1, रायसीना रोड, [[नई दिल्ली]]|location_town=नई दिल्ली|location_country=भारत|coordinates={{coord|28.615889|77.211399|display=inline}}|groundbreaking_date=|start_date=|completion_date=|opened_date=|inauguration_date=|renovation_date=Ghaziabad dhundhla Aligarh fafund Kanpur Nai Delhi se 3:30 baje 12034 New Delhi Kanpur Shatabdi express Lucknow|demolition_date=|destruction_date=Airtel abhi chalegi|height=|architectural=|tip=|antenna_spire=|roof=|top_floor=|observatory=|other_dimensions=|floor_count=|floor_area=|seating_capacity=|elevator_count=|architect=|architecture_firm=|structural_engineer=|services_engineer=|civil_engineer=|other_designers=|quantity_surveyor=|main_contractor=|awards=|designations=|ren_architect=|ren_firm=|ren_str_engineer=|ren_serv_engineer=|ren_civ_engineer=|ren_oth_designers=|ren_qty_surveyor=|ren_awards=|parking=|url=|embedded=|references=|highest_region=|highest_reflabel=|highest_prev=|highest_start=|highest_end=|highest_next=}}<nowiki> </nowiki>'''रेल भवन''' [[भारतीय रेल|भारतीय रेलवे]] का [[मुख्यालय]] [[भारतीय रेल|है]] । <ref>{{Cite web|url=http://www.sarkaritel.com/ministries/railway/index.htm|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521074031/http://www.sarkaritel.com/ministries/railway/index.htm|archive-date=2011-05-21|url-status=dead|access-date=2011-05-14}}</ref> यह 1, रायसीना रोड, [[नई दिल्ली]] , [[संसद भवन]] ( [[संसद भवन]] ) के पास स्थित है। रेल मंत्री श्री [[पीयूष गोयल]] 7 सदस्यों वाले रेलवे बोर्ड के साथ रेल भवन में बैठते हैं। जिसके प्रमुख को रेलवे बोर्ड का अध्यक्ष कहा जाता है, जिसकी अध्यक्षता वर्तमान में [[अश्विन लोहानी]] कर रहे हैं जिन्होंने अगस्त 2017 में श्री [[ए के मित्तल]] से इस पदभार को संभाला है।<ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/Vinay-Mittal-appointed-railway-board-chairman/811239/ |title=Vinay Mittal appointed railway board chairman |newspaper=Financial Express |date=2011-07-01 |accessdate=2012-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117120228/http://www.financialexpress.com/news/Vinay-Mittal-appointed-railway-board-chairman/811239 |archive-date=17 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> [[रेलवे बोर्ड]] 17 जोनल रेलवे के कामकाज और संचालन का प्रबंधन करता है, जिसमें [[ममता बनर्जी]] द्वारा [[कोलकाता मेट्रो रेल|कोलकाता मेट्रो]] का नव निर्मित जोन भी शामिल है जो रेलवे के पूर्व मंत्री और [[पश्चिम बंगाल]] के वर्तमान [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] है। == सन्दर्भ == <references responsive=""></references> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ रेल मंत्रालय की आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:दिल्ली में सरकारी भवन]] 8k2te56mwm2vm95q7im3d495ec9qul5 6598770 6598758 2026-08-14T04:31:08Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44077-11|~2026-44077-11]] ([[User talk:~2026-44077-11|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:DreamRimmer bot III|DreamRimmer bot III]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6226067 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक इमारत|name=Rail Bhavan|native_name=रेल भवन|native_name_lang=Hindi|former_names=|alternate_names=Rail Bhawan|status=Functioning|image=Rail Bhavan 1.jpg|image_alt=|image_size=|caption= [[नई दिल्ली]] में ''रेल भवन '', रेल मंत्रालय|map_type=India New Delhi|map_alt=|map_caption=|altitude=|building_type=|architectural_style=|structural_system=|cost=|ren_cost=|client=|owner=[[Government of India]]|current_tenants=|landlord=|location=|address=1, रायसीना रोड, [[नई दिल्ली]]|location_town=नई दिल्ली|location_country=भारत|coordinates={{coord|28.615889|77.211399|display=inline}}|groundbreaking_date=|start_date=|completion_date=|opened_date=|inauguration_date=|renovation_date=|demolition_date=|destruction_date=|height=|architectural=|tip=|antenna_spire=|roof=|top_floor=|observatory=|other_dimensions=|floor_count=|floor_area=|seating_capacity=|elevator_count=|architect=|architecture_firm=|structural_engineer=|services_engineer=|civil_engineer=|other_designers=|quantity_surveyor=|main_contractor=|awards=|designations=|ren_architect=|ren_firm=|ren_str_engineer=|ren_serv_engineer=|ren_civ_engineer=|ren_oth_designers=|ren_qty_surveyor=|ren_awards=|parking=|url=|embedded=|references=|highest_region=|highest_reflabel=|highest_prev=|highest_start=|highest_end=|highest_next=}} '''रेल भवन''' [[भारतीय रेल|भारतीय रेलवे]] का [[मुख्यालय]] [[भारतीय रेल|है]] । <ref>{{Cite web|url=http://www.sarkaritel.com/ministries/railway/index.htm|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521074031/http://www.sarkaritel.com/ministries/railway/index.htm|archive-date=2011-05-21|url-status=dead|access-date=2011-05-14}}</ref> यह 1, रायसीना रोड, [[नई दिल्ली]] , [[संसद भवन]] ( [[संसद भवन]] ) के पास स्थित है। रेल मंत्री श्री [[पीयूष गोयल]] 7 सदस्यों वाले रेलवे बोर्ड के साथ रेल भवन में बैठते हैं। जिसके प्रमुख को रेलवे बोर्ड का अध्यक्ष कहा जाता है, जिसकी अध्यक्षता वर्तमान में [[अश्विन लोहानी]] कर रहे हैं जिन्होंने अगस्त 2017 में श्री [[ए के मित्तल]] से इस पदभार को संभाला है।<ref>{{cite news |url=http://www.financialexpress.com/news/Vinay-Mittal-appointed-railway-board-chairman/811239/ |title=Vinay Mittal appointed railway board chairman |newspaper=Financial Express |date=2011-07-01 |accessdate=2012-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140117120228/http://www.financialexpress.com/news/Vinay-Mittal-appointed-railway-board-chairman/811239 |archive-date=17 जनवरी 2014 |url-status=live }}</ref> [[रेलवे बोर्ड]] 17 जोनल रेलवे के कामकाज और संचालन का प्रबंधन करता है, जिसमें [[ममता बनर्जी]] द्वारा [[कोलकाता मेट्रो रेल|कोलकाता मेट्रो]] का नव निर्मित जोन भी शामिल है जो रेलवे के पूर्व मंत्री और [[पश्चिम बंगाल]] के वर्तमान [[मुख्यमन्त्री (भारत)|मुख्यमंत्री]] है। == सन्दर्भ == <references group="" responsive=""></references> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130402130639/http://www.indianrailways.gov.in/ रेल मंत्रालय की आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:दिल्ली में सरकारी भवन]] 2ghf510ig0sa1haxgtl4hp6lr4pg2uy क्राइस्टचर्च मस्जिद में गोलीबारी 0 1021207 6598605 6591224 2026-08-13T13:58:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598605 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack | title = क्राइस्टचर्च मस्जिद में गोलीबारी | image = Canterbury Mosque 12 June 2006.jpg | image_size = 230px | image_upright = | alt = | caption = अल नूर मस्जिद, जून 2006 | map = {{maplink |type=point |coord={{Coord|-43.5329|172.6118}} |title=अल नूर मस्जिद |type2=point |coord2={{Coord|-43.5324|172.6725}} |title2=लिनवुड इस्लामिक सेंटर |zoom=12 |frame=yes |plain=yes |text= |frame-coordinates={{Coord|-43.5328|172.6366}} }} | map_size = | map_alt = | map_caption = अल नूर मस्जिद और लिनवुड इस्लामिक सेंटर का स्थान | location = [[क्राइस्टचर्च]], न्यूजीलैंड | target = | coordinates = {{Coord|-43.5329|172.6118|display=title,inline}} | date = 15 मार्च 2019 | time = 13:40 | timezone = [[यूटीसी+१३:००|एनज़ीडीटी]] | type = [[अंधाधुंध गोलीबारी]], [[आतंकवाद|आतंकवाद हमला]] | fatalities = 51<ref name="cna">{{cite web|title=Turkish citizen hurt in Christchurch attacks dies, NZ death toll at 51: Minister|url=https://www.channelnewsasia.com/news/world/christchurch-terror-attack-new-zealand-death-toll-new-11497782|work=Channel News Asia|accessdate=3 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502161457/https://www.channelnewsasia.com/news/world/christchurch-terror-attack-new-zealand-death-toll-new-11497782|archive-date=2 मई 2019|url-status=live}}</ref> | injuries = 49| victims = <!-- or | victim = --> | perpetrator = <!-- NOTE: Please do not fill this in until there is an official report of the suspect(s). --> | assailants = <!-- or | assailant = --> | susperps = 3 | weapons = <!-- NOTE: Please do not fill this in until there is an official report. --> | numparts = <!-- or | numpart = --> | dfens = <!-- or | dfen = --> | motive = | inquiry = | coroner = | accused = | convicted = | verdict = | convictions = | charges = }} '''क्राइस्टचर्च मस्जिद में गोलीबारी,''' [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड के]] [[क्राइस्टचर्च]] के अल नूर मस्जिद और लिनवुड इस्लामिक सेंटर में 15 मार्च 2019 को 13:40 बजे (00:40 [[सार्व निर्देशांकित काल|UTC]] ) हुई। गोलीबारी में कम से कम 49 लोग मारे गए हैं और कम से कम 20 लोग घायल हुए हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47578798|title=New Zealand mosque shootings kill 49|date=15 March 2019|publisher=|via=www.bbc.co.uk|access-date=15 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315074020/https://www.bbc.com/news/world-asia-47578798|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> पुलिस को दो [[कार बम]] मिली, जिन्हें अधिकारियों द्वारा नाकाम कर दिया गया है। पुलिस ने एक महिला समेत चार संदिग्ध लोगों को गिरफ्तार किया गया है। इस हमले को प्रधानमंत्री [[जैकिंडा अर्डर्न]] और कई सरकारों द्वारा अंतरराष्ट्रीय स्तर पर [[आतंकवाद|आतंकवादी हमला]] बताया गया है। == घटना == हमला क्राइस्टचर्च के दो मस्जिदों में हुआ है। कुल 49 लोगों के मारे जाने की खबर है।<ref name="stuff-111313938">{{Cite news|url=https://www.stuff.co.nz/national/111313938/live-terror-attack-video-christchurch-mosque-shooting-muslims-new-zealand|title=Christchurch shootings: Death toll rises to 49 following terrorist attack - live updates|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|publisher=[[Stuff.co.nz]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315051120/https://www.stuff.co.nz/national/111313938/live-terror-attack-video-christchurch-mosque-shooting-muslims-new-zealand|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="abc-10904416">{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2019-03-15/live-blog-christchurch-shooting-multiple-fatalities-new-zealand/10904416|title=Christchurch shootings see 49 people killed in attacks on mosques|date=15 March 2019|work=[[ABC Online]]|access-date=15 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315044623/https://www.abc.net.au/news/2019-03-15/live-blog-christchurch-shooting-multiple-fatalities-new-zealand/10904416|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> 1997 के राउरिमु नरसंहार,<ref>{{Cite news|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11788645|title=Raurimu 20 years on: the madman, the massacre and the memories|last=Leask|first=Anna|date=3 February 2017|work=The New Zealand Herald|access-date=15 March 2019|language=en-NZ|issn=1170-0777|archive-url=https://web.archive.org/web/20170214163154/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11788645|archive-date=14 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/03/14/world/asia/christchurch-nz-shooting.html|title=New Zealand Police Say Multiple Deaths in 2 Mosque Shootings in Christchurch|last=Graham-McLay|first=Charlotte|date=14 March 2019|work=The New York Times|access-date=15 March 2019|last2=Ramzy|first2=Austin|language=en-US|issn=0362-4331|archive-url=https://archive.today/20190315042000/https://www.nytimes.com/2019/03/14/world/asia/christchurch-nz-shooting.html|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/asia/live-news/new-zealand-christchurch-shooting-intl/index.html|title=Mass shootings at New Zealand mosques|date=15 March 2019|website=www.cnn.com|access-date=15 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318145459/https://www.cnn.com/asia/live-news/new-zealand-christchurch-shooting-intl/index.html|archive-date=18 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> के बाद से न्यूज़ीलैंड में यह पहला सामूहिक गोलीबारी है और 1943 के युद्ध शिविर दंगा के बाद से न्यूजीलैंड में सबसे घातक हमला है।<ref>{{Cite web|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12213106|title=Christchurch mosque shootings: New Zealand's worst since 1943|date=15 March 2019|publisher=|via=www.nzherald.co.nz|access-date=15 मार्च 2019|archive-date=13 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213010802/https://www.nzherald.co.nz/nz/christchurch-mosque-shootings-new-zealands-worst-since-1943/MKBTSE5HV3FZRQJBAXBVYEJTZU/|url-status=dead}}</ref> गोलीबारी को प्रधान मंत्री जैकिंडा अर्डर्न और कई सरकारों द्वारा अंतरराष्ट्रीय स्तर पर [[आतंकवाद|आतंकवादी हमले के]] रूप में वर्णित किया गया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.radionz.co.nz/news/national/384803/christchurch-mosque-shootings-this-can-only-be-described-as-a-terrorist-attack-pm-jacinda-ardern|title=Christchurch mosque shootings: 'This can only be described as a terrorist attack' - PM Jacinda Ardern|date=15 March 2019|work=Radio New Zealand|access-date=15 March 2019|ref=RadioNZPMBriefing|archive-url=https://web.archive.org/web/20190320121931/https://www.radionz.co.nz/news/national/384803/christchurch-mosque-shootings-this-can-only-be-described-as-a-terrorist-attack-pm-jacinda-ardern|archive-date=20 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="abc-10904416" /> पुलिस ने वहीं दो वाहनों पर लगे [[कामचलाऊ विस्फोटक युक्ति|तात्कालिक विस्फोटक उपकरण]] (IED) की खोज की।<ref name="radionz-384811" /> इनमें एक अज्ञात डिवाइस से जुड़े कई पेट्रोल कंटेनर शामिल थे।न्यूजीलैंड की रक्षा सेना ने बिना किसी दुर्घटना के उन्हें नाकाम कर दिया है।<ref name="radionz-384811" /><ref>{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/world/multiple-fatalities-at-new-zealand-mosque-shooting-police|title=40 killed and more than 20 seriously injured in New Zealand mass shooting targeting mosques|last=Casiano|first=Louis|date=14 March 2019|website=Fox News|access-date=15 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315042058/https://www.foxnews.com/world/multiple-fatalities-at-new-zealand-mosque-shooting-police|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="radionz-384811">{{Cite news|url=https://www.radionz.co.nz/news/national/384811/watch-christchurch-mosque-shooting-four-in-custody|title=Watch: Christchurch mosque shooting - Four in custody|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|publisher=Radio New Zealand|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409111347/https://www.rnz.co.nz/news/national/384811/watch-christchurch-mosque-shooting-police-press-conferences|archive-date=9 अप्रैल 2020|url-status=live}}</ref> == संदिग्ध == पुलिस आयुक्त माइक बुश ने कहा कि दो मस्जिदों में हमलों के सिलसिले में तीन पुरुषों और एक महिला को गिरफ्तार किया गया हैं।<ref name=":1">{{Cite news|url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/live-gunman-named-four-arrested-christchurch-mosque-attacks-leave-significant-number-fatalities|title=LIVE: Gunman named, four arrested, as Christchurch mosque attacks leave 'significant' number of fatalities|work=TVNZ|access-date=15 March 2019|language=en-NZ|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315061147/https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/live-gunman-named-four-arrested-christchurch-mosque-attacks-leave-significant-number-fatalities|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="radionz-384811"/> जिसमें एक 28 वर्षीय व्यक्ति, ऑस्ट्रेलियाई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2019/03/14/703644006/shots-fired-at-christchurch-new-zealand-mosque|title=4 In Custody After Fatal Shootings At 2 Mosques In Christchurch, New Zealand|last=Schwartz|first=Matthew|date=14 March 2019|website=NPR.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315061744/https://www.npr.org/2019/03/14/703644006/shots-fired-at-christchurch-new-zealand-mosque|archive-date=15 मार्च 2019|dead-url=|access-date=15 March 2019|url-status=live}}</ref> इन चारों को चरमपंथी विचार रखने वाला कहा गया है। संदिग्धों में से एक की पहचान हमले में शामिल नहीं होने के बाद छोड़ दिया गया है।<ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2019/03/14/asia/christchurch-mosque-shooting-intl/index.html|title=40 killed as gunmen open fire in two mosques in New Zealand's Christchurch|date=15 March 2019|work=CNN|access-date=15 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315024642/https://edition.cnn.com/2019/03/14/asia/christchurch-mosque-shooting-intl/index.html|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.stuff.co.nz/national/111319664/christchurch-mosque-shooting-what-you-need-to-know|title=Christchurch mosque 'terrorist' shootings: What you need to know|date=15 March 2019|work=Stuff.co.nz|access-date=15 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409111358/https://www.stuff.co.nz/the-press/news/111319664/christchurch-shootings-terrorist-attack-new-zealand-livestream-christ-church-mosque-muslims-christ-church-brenton-tarrant-nz-live-updates|archive-date=9 अप्रैल 2020|url-status=live}}</ref> == घटना के बाद == घटना से घायल लोगों को क्राइस्टचर्च अस्पताल सहित आसपास के अस्पतालों में पहुंचाया गया।<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47578798|title=Deadly mass shooting at New Zealand mosques|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315074020/https://www.bbc.com/news/world-asia-47578798|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.9news.com.au/2019/03/15/12/38/shooting-christchurch-news-new-zealand|title=Four arrested after mass shooting at mosque, Islamic centre|website=www.9news.com.au|access-date=15 March 2019|archive-date=24 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324161810/https://www.9news.com.au/2019/03/15/12/38/shooting-christchurch-news-new-zealand|url-status=dead}}</ref> घटना के परिणामस्वरूप, कैंटरबरी जिला स्वास्थ्य बोर्ड (सीडीएचबी) ने अपनी सामूहिक दुर्घटना योजना को सक्रिय कर दिया है।<ref name="auto" /> घटना के मद्देनजर कई स्कूलों को बंद कर दिया गया।<ref name=":1"/> अधिकारियों ने देश के सभी मस्जिदों को अगली सूचना तक बंद करने की सलाह दी और सभी स्थानों को सुरक्षित करने के लिए पुलिस को भेजा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/national/111323598/armed-police-guard-mosques-around-new-zealand|title=Armed police guard mosques around New Zealand|website=Stuff|language=en|access-date=15 March 2019}}</ref> क्राइस्टचर्च हवाई अड्डे से प्रस्थान करने वाली सभी एयर न्यूजीलैंड लिंक उड़ानों को एहतियात के तौर पर सुरक्षा जांच के अभाव में रद्द कर दिया गया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.stuff.co.nz/business/111323903/air-new-zealand-offers-flexibility-for-christchurch-flights|title=Air New Zealand cancels flights, offers 'flexibility'|last=Edmunds|first=Susan|date=15 March 2019|publisher=Stuff.co.nz|access-date=15 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091740/https://www.stuff.co.nz/business/111323903/air-new-zealand-offers-flexibility-for-christchurch-flights|archive-date=27 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> 16 मार्च से क्राइस्टचर्च में हेगले ओवल में खेला जाने वाला [[बांग्लादेश क्रिकेट टीम का न्यूज़ीलैंड दौरा 2019|न्यूजीलैंड और बांग्लादेश के बीच]] तीसरा [[टेस्ट क्रिकेट]] मैच सुरक्षा चिंताओं के कारण रद्द कर दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/111314794/bangladesh-cricket-team-escape-christchurch-mosque-shooting|title=Black Caps v Bangladesh test cancelled after gunmen attack Christchurch mosques|website=Stuff.co.nz|access-date=15 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315030556/https://www.stuff.co.nz/sport/cricket/111314794/bangladesh-cricket-team-escape-christchurch-mosque-shooting|archive-date=15 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> [[बांग्लादेश क्रिकेट टीम|बांग्लादेशी टीम]] के कुछ सदस्य अल नूर मस्जिद में नमाज़ पढ़ने के लिये अन्दर जाने ही वाली थे कि यह घटना शुरू हो गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.citynews1130.com/2019/03/14/bangladesh-cricket-team-flees-mosque-shooting/|title=Bangladesh cricket team flees mosque shooting|website=City News 1130|access-date=15 March 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cricket.com.au/news/bangladesh-cricket-team-escape-scare-in-christchurch-new-zealand-test-series/2019-03-15|title=Cricketers escape NZ mosque shooting|website=Cricket Australia|language=en|access-date=15 March 2019}}</ref> इसके बाद खिलाड़ी पैदल ही हेगली ओवल की ओर भाग गए और उन्हें स्टेडियम के ड्रेसिंग रूम में सुरक्षित रखा गया और पूरी टीम घटना में सुरक्षित है।<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/26269215/bangladesh-tour-new-zealand-called-christchurch-terror-attack|title=Bangladesh tour of New Zealand called off after Christchurch terror attack|date=15 March 2019|website=ESPNcricinfo|language=en|access-date=15 March 2019}}</ref> == प्रतिक्रियाँ == प्रधान मंत्री जैसिंडा अर्डर्न ने इस घटना को "अत्यधिक और अभूतपूर्व हिंसा का कार्य" कहा। उन्होंने कहा, "यह न्यूजीलैंड के सबसे काले दिनों में से एक है"; "यह एक आतंकवादी हमला है"; और "हमें हमेशा सतर्क रहना चाहिए"।<ref>{{Cite news|url=https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/live-stream-1-news-6pm-2018|title=Live stream: 1 News at 6pm|date=15 March 2019|access-date=15 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130193641/https://www.tvnz.co.nz/one-news/new-zealand/live-stream-1-news-6pm-2018|archive-date=30 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newstalkzb.co.nz/news/national/jacinda-ardern-on-mosque-shooting-one-of-new-zealands-darkest-days/|title=PM on mosque shooting: 'One of New Zealand's darkest days'|date=15 March 2019|access-date=15 March 2019|publisher=[[Newstalk ZB]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327101140/https://www.newstalkzb.co.nz/news/national/jacinda-ardern-on-mosque-shooting-one-of-new-zealands-darkest-days/|archive-date=27 मार्च 2019|url-status=live}}</ref> पहले संदिग्धों में से एक के विस्फोटक पहनने की सूचना दी गई थी लेकिन अर्डर्न ने इसे नकार दिया। उन्होंने क्राइस्टचर्च अस्पताल में गोलीबारी की प्रारंभिक रिपोर्टों से भी इनकार किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/live/2019/mar/15/christchurch-shooting-injuries-reported-as-police-respond-to-critical-incident-live|title=Christchurch shooting: 49 dead in terrorist attack at two mosques – live updates|date=15 March 2019|work=Guardian|access-date=15 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528090529/https://www.theguardian.com/world/live/2019/mar/15/christchurch-shooting-injuries-reported-as-police-respond-to-critical-incident-live|archive-date=28 मई 2019|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची|2}} [[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]] [[श्रेणी:2019 में आतंकवादी घटना]] kxbec391zz6lq24fj33cvebuqpo5dhe अफ्रीका के संप्रभु राष्ट्रों और आश्रित क्षेत्रों की सूची 0 1027766 6598864 6596351 2026-08-14T10:22:54Z अमर तिवारी 932885 6598864 wikitext text/x-wiki [[File:Africa (orthographic projection).svg|right|350px]] यह '''[[अफ़्रीका|अफ्रीका]] के [[सम्प्रभु राज्य|संप्रभु राष्ट्रों]] और आश्रित क्षेत्रों की एक सूची''' है। इसमें पूरी तरह से मान्यता प्राप्त राष्ट्र, सीमित या शून्य मान्यता वाले राष्ट्र और अफ्रीकी और गैर-अफ्रीकी दोनों राज्यों के आश्रित क्षेत्र शामिल हैं। यहाँ 54 संप्रभु राष्ट्रों और 10 गैर-संप्रभु क्षेत्रों को सूचीबद्ध किया गया है। ==संप्रभु राष्ट्र== {| |- | style="background:#fdd; border:1pxb solid #aaa; width:2em;"| * | = अफ्रीकी संघ में सदस्यता निलंबित<ref group="n">[[Central African Republic]] was suspended from the [[African Union]] starting 25 March 2013 due to the ongoing [[Central African Republic conflict (2012–present)|Central African Republic conflict]].</ref> |} {| class="wikitable sortable" |- ! class="unsortable" | ध्वज ! class="unsortable" | मानचित्र ! हिन्दी संक्षिप्त और औपचारिक नाम<br><ref name="CIA Names">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html |title=Field Listing :: Names |publisher=CIA |accessdate=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701201536/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2142.html# |archive-date=2017-07-01 |url-status=live |df= }}</ref><ref name="UN Names">{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf |title=UNGEGN List of Country Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |year=2007 |accessdate=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144159/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/9th-uncsgn-docs/UNGEGN%20WG%20Country%20Names%20Document%20-%20August%202009.pdf# |archive-date=2011-07-28 |url-status=live |df= }}</ref><ref name="Europa">{{cite web |url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1 |title=List of countries, territories and currencies |publisher=Europa |date=9 August 2011 |accessdate=10 August 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/6I93W113s?url=http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm#fn-tw1#fn-tw1 |archive-date=2013-07-16 |url-status=live |df= }}</ref> ! अंग्रेजी और स्थानीय नाम<ref name="CIA Names"/><ref name="UN Names"/> ! राजधानी<br><ref name="Europa"/><ref name="Capital">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html |title=Field Listing :: Capital |publisher=CIA |accessdate=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629164805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2057.html# |archive-date=2011-06-29 |url-status=live |df= }}</ref><ref>{{cite web |url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |publisher=United Nations Group of Experts on Geographical Names |date=29 July 2011 |accessdate=3 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110801231428/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/# |archive-date=2011-08-01 |url-status=live |df= }}</ref> ! जनसंख्या{{Cref2|a}}{{Cref2|b}}<br><ref name="Population">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |title=Country Comparison :: Population |publisher=CIA |date=July 2012 |accessdate=2 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html# |archive-date=2011-09-27 |url-status=live |df= }}</ref> ! क्षेत्र{{Cref2|a}}{{Cref2|b}}<br><ref name="Area">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html |title=Field Listing :: Area |publisher=CIA |accessdate=7 August 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/69UpcaHtw?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2147.html# |archive-date=2012-07-28 |url-status=live |df= }}</ref> |- | [[File:Flag of Algeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Algeria|alt=Flag of Algeria]] | [[File:Location Algeria AU Africa.svg|150px]] | [[अल्जीरिया]]<br><br>पीपुल्स डेमोक्रेटिक रिपब्लिक ऑफ अल्जीरिया | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]:Algeria<br>[[अरबी]]: الجزائر — الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية <small>(''अल-जज़ीर-अल-जुम्हरिया अल-ज़ज़ीरिया द-दिमुक्रानिया अल-ʾअʾबिया'')</small> | [[अल्जीयर्स]]<br><br>[[अरबी]]: الجزائر <small>(''अल-जज़ा’अर'')</small> | 42,008,054 | {{sort|02381740|{{convert|2381740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Angola.svg|centre|100px|border|link=Flag of Angola]] | [[File:Location Angola AU Africa.svg|150px]] | [[अंगोला]]<br><br>अंगोला गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]:Angola<br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''अंगोला—रिपब्लिका दे अंगोला'' | [[लुआण्डा]]<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''लुआण्डा'' | 30,774,205 | {{sort|01246700|{{convert|1246700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Benin.svg|centre|100px|border|link=Flag of Benin]] | [[File:Location Benin AU Africa.svg|150px]] | [[बेनिन]]<br><br>बेनिन गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]:Angola<br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''बेनिन—रेपुब्लिक दू बेनिन'' | [[पोर्टो-नोवो]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: ''Porto-Novo'' | 11,485,674 | {{sort|00112622|{{convert|112622|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Botswana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Botswana]] | [[File:Location Botswana AU Africa.svg|150px]] | [[बोत्सवाना]]<br><br>बोत्सवाना गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Botswana<br><br>[[त्सवना भाषा|त्सवना]]: ''Botswana—Lefatshe la Botswana'' | [[गोबोर्नी]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Gaborone<br><br>[[त्सवना भाषा|त्सवना]]: ''Gaborone'' | 2,333,201 | {{sort|00581726|{{convert|581726|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Burkina Faso.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burkina Faso]] | [[File:Location Burkina Faso AU Africa.svg|150px]] | [[बुर्किना फासो]] | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Burkina Faso<br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''बुर्किना फासो'' | [[ऊगाडूगू]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Ouagadougou'' | 19,751,651 | {{sort|00274000|{{convert|274000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Burundi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Burundi]] | [[File:Location Burundi AU Africa.svg|150px]] | [[बुरुण्डी]]<br><br>बुरुण्डी गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Burundi<br>[[किरुण्डी भाषा|किरुण्डी]]: ''Burundi—Republika y'u Burundi''<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Burundi—République du Burundi'' | [[गीटेगा]]<br><br>[[किरुण्डी भाषा|किरुण्डी]]: ''Gitega''<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Gitega'' | 11,216,450 | {{sort|00027830|{{convert|27830|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Cameroon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Cameroon]] | [[File:Location Cameroon AU Africa.svg|150px]] | [[कैमरुन|कैमरून]]<br><br>कैमरून गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Cameroon<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Cameroun—République du Cameroun'' | [[याओऊंडे]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Yaoundé<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Yaoundé'' | 24,678,234 | {{sort|00475442|{{convert|475442|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} includes the Cameroonian-administered parts of [[Southern Cameroons]] (claimed as the गणराज्य [[Ambazonia]] by the Southern Cameroons Peoples Organisation). |- | [[File:Flag of Cape Verde (10-17).svg|centre|100px|border|link=Flag of Cape Verde]] | [[File:Location Cape Verde AU Africa.svg|150px]] | [[केप वर्दे]]<br><br>केप वर्दे गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]:Cape Verde<br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''Cabo Verde—República de Cabo Verde'' | [[प्राये]]<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''प्राइया'' | 553,335 | {{sort|00004033|{{convert|4033|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- style="background:#fdd;" | [[File:Flag of the Central African Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Central African Republic]] | [[File:Location Central African Republic AU Africa.svg|150px]] | [[मध्य अफ़्रीकी गणराज्य]]* | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Central African Republic<br>सांगो: ''Ködörösêse tî Bêafrîka''<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''République centrafricaine'' | [[बांगुई]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''बेंगुई'' | 4,737,423 | {{sort|00622984|{{convert|622984|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Chad.svg|centre|100px|border|link=Flag of Chad]] | [[File:Location Chad AU Africa.svg|150px]] | [[चाड]]<br><br>चाड गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Chad<br>[[अरबी]]: تشاد — جمهورية تشاد <small>(''Tšād—Jumhūriyyat Tšād'')</small><br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Tchad—République du Tchad'' | [[अन जमेना]]<br><br>[[अरबी]]: نجامينا <small>(''Nijāmīnā'')</small><br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Ndjamena'' | 15,353,184 | {{sort|01284000|{{convert|1284000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Comoros.svg|centre|100px|border|link=Flag of Comoros]] | [[File:Location Comoros AU Africa.svg|150px]] | [[कोमोरोस]]<br><br>कोमोरोस संघ | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Comoros<br>[[अरबी]]: جزر القمر — جمهورية القمر المتحدة <small>(''Juzur al-Qamar—Jumhūriyyat al-Qamar al-Muttaḥida'')</small><br><br>कोमोरियाई: ''Komori—Udzima wa Komori''<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Comores—Union des Comores'' | [[मोरोनी]]<br><br>[[अरबी]]: موروني <small>(''Mūrūnī'')</small><br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''मोरोनी'' | 832,347 | {{sort|00002235|{{convert|2235|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Democratic Republic of the Congo]] | [[File:Location DR Congo AU Africa.svg|150px]] | [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]]<ref group="n">इसे ''कांगो-किंशासा'' के नाम से भी जाना जाता है और पूर्व में इसे 'जायरा' के रूप में जाना जाता है।</ref> | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Democratic Republic of the Congo<br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''République démocratique du Congo'' | [[किन्शासा]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Kinshasa'' | 84,004,989 | {{sort|02344858|{{convert|2344858|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Republic of the Congo]] | [[File:Location Republic of the Congo AU Africa.svg|150px]] | [[कांगो गणराज्य]]<ref group="n">Also known as ''Congo-Brazzaville''.</ref> | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Republic the of Congo<br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''République du Congo'' | [[ब्राज़िविले]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Brazzaville'' | 5,399,895 | {{sort|00342000|{{convert|342000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Djibouti.svg|centre|100px|border|link=Flag of Djibouti]] | [[File:Location Djibouti AU Africa.svg|150px]] | [[जिबूती]]<br><br>जिबूती गणराज्य | [[अरबी]]: جيبوتي — جمهورية جيبوتي <small>(''Jibūti—Jumhūrīyat Jibūti'')</small><br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Djibouti—République de Djibouti'' | [[जिबूती सिटी]]<br><br>[[अरबी]]: مدينة جيبوتي <small>(''Jibūti Madīna'')</small><br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''विले दे जिबूती'' | 971,408 | {{sort|00023200|{{convert|23200|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Egypt.svg|centre|100px|border|link=Flag of Egypt]] | [[File:Location Egypt AU Africa.svg|150px]] | [[मिस्र]]<br><br>मिस्र अरब गणराज्य<ref group="n">कुछ क्षेत्रों को [[एशिया]] या अफ्रीका का हिस्सा होने का तर्क दिया जा सकता है।</ref> | [[अरबी]]: مصر — جمهورية مصر العربية <small>(''Miṣr—Jumhūrīyat Miṣr al-ʿArabiyya'')</small> | [[काहिरा]]<br><br>[[अरबी]]: القاهرة <small>(''al-Qāhirah'')</small> | 99,375,741 | {{sort|01001449|{{convert|1001449|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Equatorial Guinea]] | [[File:Location Equatorial Guinea AU Africa.svg|150px]] | [[भूमध्यरेखीय गिनी|भूमध्यवर्ती गिनी]]<br><br>भूमध्यवर्ती गिनी गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Guinée équatoriale—République de Guinée équatoriale''<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''Guiné Equatorial—República da Guiné Equatorial''<br><br>[[स्पेनी भाषा|स्पेनी]]: ''Guinea Ecuatorial—República de Guinea Ecuatorial'' | [[मलाबो]]<ref group="n">[[ओयाला]] इक्वेटोरियल गिनी की भविष्य की राजधानी होना है; वर्तमान में निर्माणाधीन है।</ref><br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Malabo''<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''Malabo''<br><br>[[स्पेनी भाषा|स्पेनी]]: ''Malabo'' | 1,313,894 | {{sort|00028051|{{convert|28051|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Eritrea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Eritrea]] | [[File:Location Eritrea AU Africa.svg|150px]] | [[इरित्रिया|इरिट्रिया]]<br><br>इरिट्रिया राज्य | [[अरबी]]: إرتريا — دولة إرتريا <small>(''ʾIritriyā—Dawlat ʾIritriyā'')</small><br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: ''Eritrea—State of Eritrea''<br><br>[[Tigrinya language|Tigrinya]]: ኤርትራ — ሃገረ ኤርትራ <small>(''ʾErtra—Hagere ʾErtra'')</small> | [[अस्मारा]]<br><br>[[अरबी]]: أسمرة <small>(''ʾअस्मारा'')</small><br><br>[[तिग्रीन्या भाषा|तिग्रीन्या]]: ''ኣስመራ''<small>(''Asmera'')</small> | 5,187,948 | {{sort|00117600|{{convert|117600|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Swaziland.svg|centre|100px|border|link=Flag of Swaziland]] | [[File:Location Swaziland AU Africa.svg|150px]] | [[एस्वातीनी|स्वाज़ीलैण्ड]]<br><br>स्वाज़ीलैण्ड का साम्राज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Eswatini—Kingdom of Eswatini<br><br>[[स्वाज़ी भाषा|स्वाज़ी]]: ''eSwatini—Umbuso weSwatini'' | [[लोबम्बा]] <small>(शाही और विधायी)</small><br>[[बाबाने]] <small>(कार्यकारी)</small><br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Lobamba, Mbabane <br><br>[[स्वाज़ी भाषा|स्वाज़ी]]: Lobamba, ÉMbábáne | 1,391,385 | {{sort|00017364|{{convert|17364|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Ethiopia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ethiopia]] | [[File:Location Ethiopia AU Africa.svg|150px]] | [[इथोपिया|इथियोपिया]]<br><br>इथियोपिया संघीय लोकतांत्रिक गणराज्य | [[अम्हारी भाषा|अम्हारिक]]: Iትዮጵያ — የIትዮጵያ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ <small>(''Ītyōṗṗyā—Ītyōṗṗyā Fēdēralāwī Dēmōkrāsīyāwī Rīpeblīk'')</small> | [[अदीस अबाबा]]<br><br>[[अम्हारी भाषा|अम्हारिक]]: ''አዲስ አበባ'' <small>(''Addis Abäba'')</small> | 107,534,882 | {{sort|01104300|{{convert|1104300|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Gabon.svg|centre|100px|border|link=Flag of Gabon]] | [[File:Location Gabon AU Africa.svg|150px]] | [[गबोन]]<br><br>गबोनी गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Gabon—République gabonaise'' | [[लिबरेविले|लिब्रेविले]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Libreville'' | 2,067,561 | {{sort|00267668|{{convert|267668|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of The Gambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of The Gambia]] | [[File:Location Gambia AU Africa.svg|150px]] | [[गाम्बिया]]<br><br>गाम्बिया गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: ''Gambia—Republic of the Gambia'' | [[बाञ्जुल]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: ''Banjul'' | 2,163,765 | {{sort|00010380|{{convert|10380|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Ghana.svg|centre|100px|border|link=Flag of Ghana]] | [[File:Location Ghana AU Africa.svg|150px]] | [[घाना]]<br><br>घाना गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Ghana—Republic of Ghana | [[अक्रा]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Accra | 29,463,643 | {{sort|00238534|{{convert|238534|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Guinea.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea]] | [[File:Location Guinea AU Africa.svg|150px]] | [[गिनी]]<ref group="n">इसे पड़ोसी देश [[गिनी-बिसाऊ]] से अलग करने के लिए '' गिनी-कोनाक्री '' के रूप में भी जाना जाता है।</ref><br><br>गिनी गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Guinée—République de Guinée'' | [[कोनाक्री]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Conakry'' | 13,052,608 | {{sort|00245857|{{convert|245857|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|centre|100px|border|link=Flag of Guinea-Bissau]] | [[File:Location Guinea Bissau AU Africa.svg|150px]] | [[गिनी-बिसाऊ]]<br><br>गिनी-बिसाऊ गणराज्य | [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''Guiné-Bissau—República da Guiné-Bissau'' | [[बिसाउ]]<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''Bissau'' | 1,907,268 | {{sort|00036125|{{convert|36125|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Côte d'Ivoire.svg|centre|100px|border|link=Flag of Côte d'Ivoire]] | [[File:Location Côte d'Ivoire AU Africa.svg|150px]] | [[कोत दिव्वार]]<br><br>कोत दिव्वार गणराज्य Côte d'Ivoire | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''कोत द'ईवोआर—रिपब्लिक दे कोत द'ईवोआर'' | [[यामुसुक्रो]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Yamoussoukro'' | 24,905,843 | {{sort|00322460|{{convert|322460|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Kenya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Kenya]] | [[File:Location Kenya AU Africa.svg|150px]] | [[कीनिया|केन्या]]<br><br>केन्या गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Kenya—गणराज्य Kenya<br><br>[[स्वाहिली भाषा|Swahili]]: ''Kenya—Jamhuri ya Kenya'' | [[नायरोबी|नैरोबी]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Nairobi<br><br>[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]: ''Nairobi'' | 50,950,879 | {{sort|00580367|{{convert|580367|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Lesotho.svg|centre|100px|border|link=Flag of Lesotho]] | [[File:Location Lesotho AU Africa.svg|150px]] | [[लेसोथो]]<br><br>लेसोथो का साम्राज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Lesotho—Kingdom of Lesotho<br><br>[[सिसोथो भाषा|सिसोथो]]: ''Lesotho—Muso oa Lesotho'' | [[मासेरु]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Maseru<br><br>[[सिसोथो भाषा|सिसोथो]]: ''Maseru'' | 2,263,010 | {{sort|00030355|{{convert|30355|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Liberia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Liberia]] | [[File:Location Liberia AU Africa.svg|150px]] | [[लाइबेरिया]]<br><br>लाइबेरिया गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Liberia—ripublic of Liberia | [[मोनरोविया]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Monrovia | 4,853,516 | {{sort|00111369|{{convert|111369|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Libya.svg|centre|100px|border|link=Flag of Libya]] | [[File:Location Libya AU Africa.svg|150px]] | [[लीबिया|लिबिया]]<br><br>लिबिया राज्य | [[अरबी]]: ليبيا <small>(''लिबिया'')</small><br><br>[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ <small>(''लिबिया'')</small> | [[ताराबूलस|त्रिपोली]]<br><br>[[अरबी]]: طرابلس <small>(''तराबुलुस'')</small><br><br>[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]: ⵟⵔⴰⴱⵍⴻⵙ <small>(''त्राब्लेस'')</small> | 6,470,956 | {{sort|01759540|{{convert|1759540|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Madagascar.svg|centre|100px|border|link=Flag of Madagascar]] | [[File:Location Madagascar AU Africa.svg|150px]] | [[मेडागास्कर]]<br><br>मेडागास्कर गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Madagascar—République de Madagascar<br><br>[[मालागासी भाषा|मालागासी]]: ''Repoblikan'i Madagasikara'' | [[अन्टाननरीवो]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Antananarivo''<br><br>[[मालागासी भाषा|मालागासी]]: ''Antananarivo'' | 26,262,810 | {{sort|00587041|{{convert|587041|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Malawi.svg|centre|100px|border|link=Flag of Malawi]] | [[File:Location Malawi AU Africa.svg|150px]] | [[मलावी]]<br><br>मलावी गणराज्य | [[चेवा भाषा|चिचेवा]]: ''Malaŵi—Dziko la Malaŵi''<br><br>अंग्रेजी: Malawi—republic of Malawi | [[लिलोंगवे]]<br><br>[[चेवा भाषा|चिचेवा]]: ''Lilongwe''<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Lilongwe | 19,164,728 | {{sort|00118484|{{convert|118484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Mali.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mali]] | [[File:Location Mali AU Africa.svg|150px]] | [[माली]]<br><br>माली गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Mali—République du Mali'' | [[बमाको]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Bamako'' | 19,107,706 | {{sort|01240192|{{convert|1240192|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Mauritania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritania]] | [[File:Location Mauritania AU Africa.svg|150px]] | [[मॉरिटानिया]]<br><br>मॉरिटानिया इस्लामिक गणराज्य | [[अरबी]]: موريتانيا — الجمهورية الإسلامية الموريتانية <small>(''Mūrītānīyya—al-Jumhūriyya al-ʾIslāmiyya al-Mūrītānīyya'')</small> | [[नुआकशोत]]<br><br>[[अरबी]]: نواكشوط <small>(''Nuwākshūṭ'')</small> | 4,540,068 | {{sort|01030700|{{convert|1030700|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Mauritius.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mauritius]] | [[File:Location Mauritius AU Africa.svg|150px]] | [[मॉरिशस]]<br><br>मॉरिशस गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Mauritius—republic of Mauritius<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Maurice—République de Maurice''<br><br>[[मॉरीशस क्रियोल भाषा|मॉरीशस क्रियोल]] ''Moris—Repiblik Moris'' | [[पोर्ट लुई]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Port Louis<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Port-Louis''<br><br>[[मॉरीशस क्रियोल भाषा|मॉरीशस क्रियोल]]: ''Porlwi'' | 1,268,315 | {{sort|00002040|{{convert|2040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Morocco.svg|centre|100px|border|link=Flag of Morocco]] | [[चित्र:Morocco WS-included (orthographic projection).svg|150x150पिक्सेल]] | [[मोरक्को]]<br><br>मोरक्को का साम्राज्य | [[अरबी]] : المغرب — المملكة المغربية <small>(''al-Maḡrib—al-Mamlaka al-Maḡribiyya'')</small><br><br>[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]: ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵍⵎⴰⵖⵔⵉⴱ <small>(''Tageldit n-Elmaġrib'')</small> | [[रबात]]<br><br>[[अरबी]]: الرباط <small>(''अर-रबात'')</small><br><br>[[बर्बर भाषाएँ|बर्बर]]: ⴰⵕⴱⴰⵟ <small>(''Aṛbaṭ'')</small> | 36,191,805 | {{sort|00446550|{{convert|446550|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} excludes all disputed territories; {{convert|710,850|km2|sqmi|0|abbr=on}} includes the Moroccan-administered parts of [[Western Sahara]] (claimed as the [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] by the [[Polisario Front]]). |- | [[File:Flag of Mozambique.svg|centre|100px|border|link=Flag of Mozambique]] | [[File:Location Mozambique AU Africa.svg|150px]] | [[मोज़ाम्बीक]]<br><br>मोज़ाम्बीक गणराज्य | [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''Moçambique—República de Moçambique'' | [[मापुटो]]<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''मापुतो'' | 30,528,673 | {{sort|00801590|{{convert|801590|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Namibia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Namibia]] | [[File:Location Namibia AU Africa.svg|150px]] | [[नामीबिया]]<br><br>नामीबिया गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Namibia—Republic of Namibia | [[विंडहोक]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Windhoek | 2,587,801 | {{sort|00825418|{{convert|825418|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Niger.svg|centre|100px|border|link=Flag of Niger]] | [[File:Location Niger AU Africa.svg|150px]] | [[नाइजर]]<br><br>नाइजर गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Niger—République du Niger'' | [[नियामी]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Niamey'' | 22,311,375 | {{sort|01267000|{{convert|1267000|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Nigeria.svg|centre|100px|border|link=Flag of Nigeria]] | [[File:Location Nigeria AU Africa.svg|150px]] | [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]]<br><br>नाइजीरिया संघीय गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Nigeria—Federal Republic of Nigeria | [[अबुजा]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Abuja | 195,875,237 | {{sort|00923768|{{convert|923768|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Rwanda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Rwanda]] | [[File:Location Rwanda AU Africa.svg|150px]] | [[रुआण्डा|रवाण्डा]]<br><br>रवाण्डा गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Rwanda—Republic of Rwanda<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Rwanda—République du Rwanda''<br><br>[[किन्यारुआण्डा भाषा|किन्यारुआण्डा]] ''Rwanda—Repubulika y'u Rwanda'' | [[किगाली]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Kigali<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Kigali''<br><br>[[किन्यारुआण्डा भाषा|किन्यारुआण्डा]] ''Kigali'' | 12,501,156 | {{sort|00026798|{{convert|26798|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sao Tome and Principe]] | [[File:Location São Tomé and Príncipe AU Africa.svg|150px]] | [[साओ तोमे और प्रिन्सिपी]]<br><br>साओ तोमे और प्रिन्सिपी लोकतंत्रीय गणराज्य | [[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''São Tomé e Príncipe—República Democrática de São Tomé e Príncipe'' | [[सो टोमे]]<br><br>[[पुर्तगाली भाषा|पुर्तगाली]]: ''São Tomé'' | 208,818 | {{sort|00000964|{{convert|964|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Senegal.svg|centre|100px|border|link=Flag of Senegal]] | [[File:Location Senegal AU Africa.svg|150px]] | [[सेनेगल]]<br><br>सेनेगल गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Sénégal—République du Sénégal'' | [[डाकार|डकार]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Dakar'' | 16,294,270 | {{sort|00196723|{{convert|196723|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Seychelles.svg|centre|100px|border|link=Flag of Seychelles]] | [[File:Location Seychelles AU Africa.svg|150px]] | [[सेशेल्स]]<br><br>सेशेल्स गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Seychelles—Republic of Seychelles<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Seychelles—République des Seychelles''<br><br>सेशेल्लोइस क्रियोल: ''Sesel— Repiblik Sesel'' | [[विक्टोरिया]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Victoria<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Victoria''<br><br>सेशेल्लोइस क्रियोल: ''Victoria'' | 95,235 | {{sort|00000451|{{convert|451|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Sierra Leone.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sierra Leone]] | [[File:Location Sierra Leone AU Africa.svg|150px]] | [[सिएरा लियोन]]<br><br>सिएरा लियोन गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Sierra Leone—Republic of Sierra Leone | [[फ़्रीटाउन]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Freetown | 7,719,729 | {{sort|00071740|{{convert|71740|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Somalia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Somalia]] | [[File:Location Somalia AU Africa.svg|150px]] | [[सोमालिया]]<br><br>सोमालिया संघीय गणराज्य | [[अरबी]]: الصومال — جمهورية الصومال الديموقراطية <small>(''Aṣ-Ṣomāl—Jumhūriyya aṣ-Ṣomāl al-Fidrāliyya'')</small><br><br>[[सोमाली भाषा|सोमाली]]: Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya | [[मोगादीशू]]<br><br>[[सोमाली भाषा|सोमाली]]: [[Muqdisho]]<br><br>[[अरबी]]: مقديشو <small>(''Maqadīshū'')</small> | 15,181,925 | {{sort|00637657|{{convert|637657|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of South Africa.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Africa]] | [[File:Location South Africa AU Africa.svg|150px]] | [[दक्षिण अफ्रीका]]<br><br>दक्षिण अफ्रीका गणराज्य | [[अफ़्रीकान्स भाषा|अफ़्रीकाँस]]: ''Suid-Afrika—Republiek van Suid-Afrika''<br> {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;<!--size of [show]/[hide] link--> |title = 10 other official names |[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: South Africa—Republic of South Africa<br>[[सोंगा भाषा|सोंगा]]: ''Afrika Dzonga—Riphabliki ra Afrika Dzonga''<br>[[त्सवना भाषा|त्सवना]]: ''Aforika Borwa—Rephaboliki ya Aforika Borwa''}} | [[ब्लूमफ़ोनटेन]] <small>(न्यायिक)</small>,<br> [[केपटाउन|केप टाउन]] <small>(विधायी)</small>,<br> और [[प्रिटोरिया]] <small>(कार्यकारी)</small> | 57,398,421 | {{sort|01221037|{{convert|1221037|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of South Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of South Sudan]] | [[File:Location South Sudan AU Africa.svg|150px]] | [[दक्षिण सूडान]]<br><br>दक्षिण सूडान गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: South Sudan—Republic of South Sudan | [[जुबा]]<br><br>अंग्रेजी: Juba | 12,919,053 | {{sort|00644329|{{convert|644329|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Sudan.svg|centre|100px|border|link=Flag of Sudan]] | [[File:Location Sudan AU Africa.svg|150px]] | [[सूडान]]<br><br>सूडान गणराज्य | [[अरबी]]: السودان — جمهورية السودان <small>(''As-Sūdān—Jumhūriyya as-Sūdān'')</small><br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: गणराज्य the Sudan | [[खार्तूम]]<br><br>[[अरबी]]: ''الخرطوم'' <small>(''al-Kharṭūm'')</small><br> | 41,511,526 | {{sort|01861484|{{convert|1861484|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Tanzania.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tanzania]] | [[File:Location Tanzania AU Africa.svg|150px]] | [[तंज़ानिया|तंजानिया]]<br><br>तंजानिया संयुक्त गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Tanzania—United Republic of Tanzania<br><br>[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]: ''Tanzania—Jamhuri ya Muungano wa Tanzania'' | [[दोदोमा]] (आधिकारिक)<br>[[दार अस सलाम]] ([[सरकार की सीट]])<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Dodoma<br><br>[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]: ''Dodoma'' | 59,091,392 | {{sort|00945203|{{convert|945203|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Togo (3-2).svg|centre|100px|border|link=Flag of Togo]] | [[File:Location Togo AU Africa.svg|150px]] | [[टोगो]]<br><br>टोगोई गणराज्य | [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Togo—République Togolaise'' | [[लोमे]]<br><br>[[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]]: ''Lomé'' | 7,990,926 | {{sort|00056785|{{convert|56785|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Tunisia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Tunisia]] | [[File:Location Tunisia AU Africa.svg|150px]] | [[तूनिसीया|ट्यूनीशिया]]<br><br>ट्यूनीशियाई गणराज्य | [[अरबी]]: تونس — الجمهورية التونسية <small>(''Tūnis—al-Jumhūriyya at-Tūnisīyya'')</small> | [[तूनिस]]<br><br>[[अरबी]]: تونس <small>(''Tūnis'')</small> | 11,659,174 | {{sort|00163610|{{convert|163610|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Uganda.svg|centre|100px|border|link=Flag of Uganda]] | [[File:Location Uganda AU Africa.svg|150px]] | [[युगाण्डा|युगांडा]]<br><br>युगांडा गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Uganda—Republic of Uganda<br><br>[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]: ''Uganda—Jamhuri ya Uganda'' | [[कम्पाला]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Kampala<br><br>[[स्वाहिली भाषा|स्वाहिली]]: ''Kampala'' | 44,270,563 | {{sort|00236040|{{convert|236040|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Zambia.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zambia]] | [[File:Location Zambia AU Africa.svg|150px]] | [[ज़ाम्बिया|जाम्बिया]]<br><br>जाम्बिया गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Zambia—Republic of Zambia | [[लुसाका]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Lusaka | 17,609,178 | {{sort|00752614|{{convert|752614|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |- | [[File:Flag of Zimbabwe.svg|centre|100px|border|link=Flag of Zimbabwe]] | [[File:Location Zimbabwe AU Africa.svg|150px]] | [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे]]<br><br>जिम्बाब्वे गणराज्य | [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Zimbabwe—Republic of Zimbabwe | [[हरारे]]<br><br>[[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: Harare | 16,913,261 | {{sort|00390757|{{convert|390757|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |} ===आंशिक रूप से मान्यता प्राप्त राष्ट्र=== निम्नलिखित राज्य ने अफ्रीका में एक [[सम्प्रभु राज्य|संप्रभु राज्य]] के रूप में खुद को स्थापित किया है, लेकिन दुनिया भर में लगभग एक चौथाई राज्यों से आधिकारिक मान्यता प्राप्त है और अंतर्राष्ट्रीय संगठनों में इसकी भागीदारी सीमित है। यह [[संयुक्त राष्ट्र]] का सदस्य नहीं है, लेकिन यह [[अफ्रीकी संघ]] का सदस्य है। इसके अलावा, यह केवल [[पश्चिमी सहारा]] और सरकार की अपनी सीट [[तिफ़ारिति]] को टिन्डोउफ, [[अल्जीरिया]] में स्थित निर्वासन सरकार द्वार नियंत्रित करता है। {| class="wikitable sortable" |- ! class="unsortable" | ध्वज ! class="unsortable" | मानचित्र ! हिन्दी संक्षिप्त और औपचारिक नाम ! स्थिति ! अंग्रेजी और स्थानीय नाम ! राजधानी ! जनसंख्या ! क्षेत्र |- | [[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|centre|100px|border|link=Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic]] | [[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|150px]] | [[सहरावी अरब जनतांत्रिक गणराज्य|सहरावी गणराज्य]]<br><br>सहरवी अरब लोकतांत्रिक गणराज्य<ref group="n">[[पश्चिमी सहारा]] के क्षेत्र का हिस्सा, मोरक्को के साथ विवादित है।</ref> | [[मोरक्को]] द्वारा अपने दक्षिणी प्रांत के रूप में दावा किया गया। [[अफ्रीकी संघ]] और संयुक्त राष्ट्र के 47 सदस्य द्वारा [[पश्चिमी सहारा]] के प्रतिनिधि सरकार द्वारा मान्यता प्राप्त हैं। | [[अरबी]]: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية <small>(''al-Jumhūrīyah al-‘Arabīyah aṣ-Ṣaḥrāwīyah ad-Dīmuqrāṭīyah'')</small><br><br>[[स्पेनी भाषा|स्पेनीस]]: ''República Árabe Saharaui Democrática'' | [[लायूं]] <small>(घोषित)</small><ref group="n">वर्तमान में मोरक्को प्रशासन के तहत। [[तिफ़ारिति]] तथ्यात्मक [[अस्थायी राजधानी]] है, लेकिन [[अल्जीरिया]] में स्थित [[टिन्डोउफ]] कुछ सरकारी और सैन्य सुविधाओं का स्थान है।</ref><br><br>[[अरबी]]: العيون <small>(''al-ʿuyūn'')</small><br><br>[[स्पेनी भाषा|स्पेनीस]]: ''El Aaiún'' | 266,000 | {{sort|267405|{{convert|267405|km2|sqmi|0|abbr=on}}}} |} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:अफ़्रीका के देश]] sxwgtahvgvq5cirbzh99gj7kn41mymn ग्रेटा थनबर्ग 0 1085976 6598665 6474191 2026-08-13T20:15:08Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598665 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | name = ग्रेटा थनबर्ग | honorific_suffix = [[FRSGS]] | image = Greta Thunberg au parlement européen (33744056508), recadré.png | alt = | caption = अप्रैल 2019 में थनबर्ग | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|2003|1|3|df=y}} | birth_place = [[स्टॉकहोम]], स्वीडन | occupation = पर्यावरण कार्यकर्ता | years_active = 2018–वर्तमान | movement = [[स्कूल स्ट्राइक फॉर क्लाइमेट]] Purushkar = राइट लिवलीहुड | relatives = {{plainlist| [[मलेना अर्नमैन]] (माँ)<br>[[स्वान्त थनबर्ग]] (पिता)<br>[[ओलोफ थनबर्ग]] (दादा)}} }} '''ग्रेटा थनबर्ग''' (ग्रेटा टिनटिन एलोनोरा एर्नमन थनबर्ग) (जन्म [[३|3]] जनवरी [[२००३|2003]])<ref>{{Cite web|url=https://www.kiro7.com/news/trending-now/who-is-greta-thunberg-the-16-year-old-climate-activist-from-sweden-/989625915|title=Who is Greta Thunberg, the 16-year-old climate activist from Sweden?|last=Desk|first=Bob D'Angelo, Cox Media Group National Content|date=24 September 2019|website=KIRO|language=en-US|access-date=25 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190925032634/https://www.kiro7.com/news/trending-now/who-is-greta-thunberg-the-16-year-old-climate-activist-from-sweden-/989625915|archive-date=25 सितंबर 2019|url-status=dead}}</ref> [[स्वीडन]] की एक पर्यावरण कार्यकर्ता हैं जिनके पर्यावरण आंदोलन/आन्दोलन को अंतरराष्ट्रीय/अन्तरराष्ट्रीय ख्याति मिली है। [[स्वीडन]] की इस किशोरी के आंदोलनों/आन्दोलनों के फलस्वरूप विश्व के नेता अब [[जलवायु परिवर्तन]] पर कार्य करने के लिए विवश हुए हैं। अगस्त [[२०१८|2018]] में, [[१५|15]] की उम्र में, '''थनबर्ग''' ने स्कूल से समय निकालकर हाथ में स्वीडन की भाषा में "Skolstrejk för klimatet " ( जलवायु के लिए स्कूलबन्दी (स्कूलबंदी)) लिखी तख्ती लिए स्वीडन की संसद के बाहर प्रदर्शन करना शुरू किया। [[११|11]] दिसम्बर [[२०१९|2019]] को इन्हे 'टाइम पर्सन ऑफ़ द ईयर' पुरस्कार प्रदान किया गया। ग्रेटा अपने सीधे-साधे शब्दों में बात करने के लिए भी जानी जातीं हैं। अपनी सार्वजनिक सभाओं में और राजनीतिक नेताओं के साथ वार्ता में वे जलवायु संकट पर तुरन्त कार्यवाही करने का आग्रह करतीं हैं। == आरंभिक जीवन == ग्रेटा थनबर्ग का जन्म 3 जनवरी 2003 को [[स्टॉकहोम]], स्वीडन, में हुआ।<ref>{{cite news |url=https://arcticportal.org/ap-library/news/2110-greta-thunberg-s-climate-campaig |title=Greta Thunberg's climate campaign |publisher=Arctic Portal |date=21 February 2019 |accessdate=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920191729/https://arcticportal.org/ap-library/news/2110-greta-thunberg-s-climate-campaig |archive-date=20 सितंबर 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.sympatico.ca/actualites/decouvertes/a-15-ans-elle-remet-les-dirigeants-mondiaux-a-leur-place-1.8622552 |title=À 15 ans, elle remet les dirigeants mondiaux à leur place! |date=13 December 2018 |access-date=22 March 2020 |publisher=Sympatico |language=fr |author-last=Lobbe |trans-title=At 15, she's putting world leaders in their place! |author-first=Anne-Marie |archive-url=https://web.archive.org/web/20190318132406/http://www.sympatico.ca/actualites/decouvertes/a-15-ans-elle-remet-les-dirigeants-mondiaux-a-leur-place-1.8622552 |archive-date=18 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref> उनकी माँ [[मलेना अर्नमैन]] एक ओपेरा गायिका हैं एवं पिता स्वान्ते थनबर्ग एक अभिनेता हैं।<ref>{{cite web |title=School Strike for Climate: Meet 15-Year-Old Activist Greta Thunberg, Who Inspired a Global Movement |url=https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish |website=Democracy Now |accessdate=22 मार्च 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717102212/https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish |archive-date=17 जुलाई 2019 |url-status=live }}</ref> उनके दादा अभिनेता और निर्देशक [[ओलोफ़ थनबर्ग]] थे।<ref>{{cite web |url=https://heavy.com/news/2018/12/greta-thunberg/ |title=Greta Thunberg: 5 Fast Facts You Need to Know |last=Santiago |first=Ellyn |date=14 December 2018 |website=[[Heavy.com]] |access-date=22 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207015727/https://heavy.com/news/2018/12/greta-thunberg/ |archive-date=7 February 2019 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish|title=School Strike for Climate: Meet 15-Year-Old Activist Greta Thunberg, Who Inspired a Global Movement (relevant info at 34:45)|last=|first=|date=|website=Democracy Now!|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717102212/https://www.democracynow.org/2018/12/11/meet_the_15_year_old_swedish|archive-date=17 जुलाई 2019|access-date=2020-03-22}}</ref> == सक्रियता == [[File:Greta Thunberg 4.jpg|thumb|अगस्त 2018 में स्वीडन के संसद के सामने, "Skolstrejk för klimatet" (जलवायु के लिए स्कूलबंदी) तख़्ती लिए ग्रेटा।]]ग्रेटा थनबर्ग पर्यावरण और जलवायु संकट का अहम चेहरा बन चुकी हैं। सबसे पहले ग्रेटा ने अपने ही माँ-बाप को ऐसी [[जीवनशैली]] अपनाने के लिए मनाया जिससे जलवायु पर कम से कम दुष्प्रभाव पड़ता है। 2018 में जलवायु परिवर्तन के मुद्दे पर लोगों में जागरुकता पैदा करने के लिए ग्रेटा ने स्वीडन की संसद के बाहर विरोध-प्रदर्शन के लिए हर शुक्रवार अपना स्कूल छोड़ा था जिसे देखकर कई देशों में #FridaysForFuture के साथ एक मुहिम शुरू हो गई। शीघ्र ही अन्य छात्र-छात्राओं ने भी अपने-अपने स्कूलों और अड़ोस-पड़ोस में इसी तरह के विरोध प्रदर्शन किए। सबने मिलकर जलवायु के लिए स्कूल बन्दी का एक आन्दोलन ही शुरू कर दिया और उसका नाम 'फ्राइडे फॉर क्लाइमेट' (शुक्रवार, जलवायु के लिए ) रखा। सन २०१८ में जब थनबर्ग ने [[संयुक्त राष्ट्र संघ|संयुक्त राष्ट्र]] के जलवायु परिवर्तन सम्मेलन को सम्बोधित किया, उसके बाद तो प्रत्येक सप्ताह विश्व के किसी न किसी भाग में छात्रों की हड़ाताल हुई। सन २०१९ में विश्व के कई नगरों में, एक साथ, एक से अधिक विरोध प्रदर्शन किए गए जिनमें हरेक में दस लाख से अधिक छात्रों ने भाग लिय। इस बात का विचार करके कि बार-बार हवाई यात्रा न करनी पड़े, ग्रेटा समुद्री जहाज से उत्तरी अमेरिका आ गयीं जहाँ सन २०१९ में उन्होने संयुक्त राष्ट्र की जलवायु कार्यवाहीशिखर सम्मेलन में भाग लिया। == सम्मान और पुरस्कार == उनकी अकस्मात प्रसिद्धि से एक तरफ वे नेता बन गयीं हैं तो दूसरी तरफ बहुत से लोग उनकी अलोचना भी कर रहे हैं। विश्व स्तर पर उनके प्रभाव को कुछ लोग 'ग्रेटा प्रभाव' की संज्ञा देने लगे हैं। ग्रेटा को अनेकानेक पुरस्कार और सम्मान प्राप्त हुए हैं जिनमें से प्रमुख ये हैं- स्कॉटलैण्ड की शाही भौगोलिक सोसायटी की मानद सदस्यता, टाइम पत्रिका द्वारा १०० सर्वाधिक प्रभावी लोगों की सूची में उनका नाम शामिल करना और वर्ष का सबसे युवा टाइम-व्यक्यि घोषित करना, सन २०१९ में फोर्ब्स पत्रिका द्वारा विश्व की १०० सर्वाधिक प्रभावशाली स्त्रियों में उनका नाम सम्मिलित करना, तथा २०१९ और २०२० में लगातार दो बार [[नोबेल पुरस्कार]] के लिए उन्हे नामित करना शामिल है। [[घोंघा]] की एक नयी प्रजाति का पता लगने पर उसका नाम ग्रेटा के नाम पर रखा गया है।<ref>{{Cite web |url=https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/online+studyiq-epaper-ostudyiq/nai+khoji+ghongha+prajati+ka+nam+greta+thunabarg+ke+nam+par+rakha+gaya-newsid-167066738 |title=नई खोजी घोंघा प्रजाति का नाम ग्रेटा थनबर्ग के नाम पर रखा गया |access-date=12 मार्च 2020 |archive-date=24 जनवरी 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250124225143/https://m.dailyhunt.in/news/india/hindi/online+studyiq-epaper-ostudyiq/nai+khoji+ghongha+prajati+ka+nam+greta+thunabarg+ke+nam+par+rakha+gaya-newsid-167066738 |url-status=dead }}</ref> इसी प्रकार, ग्रेटा को सन २०१९ का 'सम्यक जीविका पुरस्कार' (राइट लाइवलिहुड एवार्ड) भी प्रदान किया गया है। <ref>{{Cite web |url=https://www.dw.com/hi/16-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0/a-50578446 |title=16 साल की स्वीडिश एक्टिविस्ट को वैकल्पिक नोबेल पुरस्कार |access-date=14 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927161624/https://www.dw.com/hi/16-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%95%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%B6-%E0%A4%8F%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F-%E0%A4%95%E0%A5%8B-%E0%A4%B5%E0%A5%88%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%A8%E0%A5%8B%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0/a-50578446 |archive-date=27 सितंबर 2019 |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:2003 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:स्वीडन के लोग]] [[श्रेणी:पर्यावरण जागरण]] [[श्रेणी:पर्यावरण प्रेमी]] tazsm39c8bzuealtz7qgwz6panvzl8s ज्योतिर्मोयी सिकदर 0 1144783 6598783 6519845 2026-08-14T05:10:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598783 wikitext text/x-wiki ज्योतिर्मयी सिकदर, एक भारतीय राजनीतिज्ञ और स्पोर्टवूमन हैं, जिनका जन्म जन्म 11 दिसंबर 1969 में हुआ था । उन्होंने [[:en:14th_Lok_Sabha|14 वीं लोकसभा]] में [[:en:West_Bengal|पश्चिम बंगाल]] के [[:en:Krishnagar (Lok Sabha constituency|कृष्णनगर]] से [[:en:Member_of_Parliament,_India|संसद सदस्य]] के रूप में कार्य किया। वह 2019 से [[:en:All_India_Trinamool_Congress|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] की सदस्य हैं। पहले वह [[:en:Communist_Party_of_India_(Marxist)|भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]] की सदस्य थीं। उन्होंने 2009 के लोकसभा चुनाव में भी कृष्णानगर सीट के लिए चुनाव लड़ा था, लेकिन दूसरे कार्यकाल के लिए वह संसद में नहीं पहुंच सकीं। वह एक मध्य दूरी की धावक थी और [[:en:1995_Asian_Athletics_Championships|1995 के एशियाई एथलेटिक्स चैंपियनशिप]] में [[:en:800_metres|800 मीटर]] की दौड़ जीती थी। उन्होंने [[:en:1998_Asian_Athletics_Championships|1998 में एशियाई एथलेटिक्स चैंपियनशिप]] में 800 मीटर और 1500 मीटर स्पर्धाओं में कांस्य पदक जीते और 1[[:en:Athletics_at_the_1998_Asian_Games|998 में बैंकाक में एशियाई खेलों]] में दोनों स्पर्धाओं में स्वर्ण पदक जीते। उन्हें वर्ष 1998-1999 के लिए [[:en:Rajiv_Gandhi_Khel_Ratna|राजीव गांधी खेल रत्न पुरस्कार]] मिला हैं। उन्हें 2003 में [[:en:Padma_Shri|पद्मश्री]] से सम्मानित किया गया था। उन्होंने 1995 में [[:en:Arjun_Award|अर्जुन पुरस्कार]] भी प्राप्त किया है वह 2019 में [[:en:All_India_Trinamool_Congress|अखिल भारतीय तृणमूल कांग्रेस]] में शामिल हो गईं। '''व्यक्तिगत जीवन''' सिकदर का जन्म 11 दिसंबर 1969 को [[:en:West_Bengal|पश्चिम बंगाल]] में [[:en:Nadia_district|नादिया जिले]] के देवबग्राम में गुरुदास सिकदर और निहार सिकदर के घर हुआ था। उसने [[:en:Higher_Secondary|हायर सेकंडरी]] तक पढ़ाई की। सिकंदर ने अवतार सिंह से 9 फरवरी 1994 को शादी की, जिनसे उन्हें एक बेटा है। '''उपलब्धियां''' {| class="wikitable" |+ !वर्ष !प्रतियोगिता !स्थल !स्थिति !नोट्स |- | colspan="5" |भारत का प्रतिनिधित्व |- |१९९८ |[[:en:1998_Asian_Championships_in_Athletics|एशियाई चैंपियनशिप]] |[[:en:Fukuoka,_Japan|फुकुओका, जापान]] |तीसरा |800 मीटर |- |१९९८ |[[:en:1998_Asian_Championships_in_Athletics|एशियाई चैंपियनशिप]] |[[:en:Fukuoka,_Japan|फुकुओका, जापान]] |तीसरा |1500 मीटर |- |१९९८ |[[:en:Athletics_at_the_1998_Asian_Games|एशियाई खेल]] |[[:en:Bangkok,_Thailand|बैंकॉक, थाईलैंड]] |प्रथम |800 मीटर |- |१९९८ |[[:en:Athletics_at_the_1998_Asian_Games|एशियाई खेल]] |[[:en:Bangkok,_Thailand|बैंकॉक, थाईलैंड]] |प्रथम |1500 मीटर |- |१९९५ |[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Asian_athletic_championship&action=edit&redlink=1 एशियाई एथलेटिक चैम्पियनशिप] |जकार्ता, इंडोनेशिया |प्रथम |800 मीटर |} '''संदर्भ''' # [https://web.archive.org/web/20181119062822/http://www.gbrathletics.com/ic/asg.htm Asian Games]. GBR Athletics. Retrieved on 2011-08-20. # [https://web.archive.org/web/20180923173114/http://www.gbrathletics.com/ic/asc.htm Asian Championships]. GBR Athletics. Retrieved on 2011-08-20. # [https://www.webcitation.org/6U68ulwpb?url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf Padma Awards]" (PDF). Ministry of Home Affairs, Government of India. 2015. Archived from [http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf the original]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |date=15 अक्तूबर 2015 }} (PDF) on 15 November 2014. Retrieved 21 July 2015. [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] kiz17x0rvssey6vo8ye75hdhrbl7es0 टिम डेविड 0 1145174 6598800 6571798 2026-08-14T06:07:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598800 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = टिम डेविड | image = | country = [[ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया]] (वर्तमान)<br />[[सिंगापुर राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|सिंगापुर]] (2019–20) | fullname = टिमोथी हेस डेविड | birth_date = {{birth date and age|1996|3|16|df=yes}} | birth_place = [[सिंगापुर]] | heightft = 6 | heightinch = 5 | heightm = 1.96 | batting = दाहिना हाथ | bowling = दाहिना हाथ [[ऑफ ब्रेक]] | role = बल्लेबाजी ऑलराउंडर / फिनिशर | international = true | internationalspan = 2019–वर्तमान | ODIdebutdate = 9 सितंबर | ODIdebutyear = 2023 | ODIdebutagainst = [[दक्षिण अफ्रीका राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|दक्षिण अफ्रीका]] | T20Idebutdate = 22 जुलाई | T20Idebutyear = 2019 | T20Idebutagainst = क़तर | T20Icap = 4 | lastT20Idate = 13 फरवरी | lastT20Iyear = 2026 | lastT20Iagainst = ओमान | club1 = [[पर्थ स्कोचर्स|पर्थ स्कॉर्चर्स]] | year1 = 2017–2020 | clubnumber1 = 14 | club2 = [[होबार्ट हरीकेन्स]] | year2 = 2020– | club3 = [[मुंबई इंडियंस]] | year3 = 2022– | columns = 3 | column1 = [[एकदिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]] | matches1 = 4 | runs1 = 45 | bat avg1 = 11.25 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 35 | deliveries1 = 0 | wickets1 = – | bowl avg1 = – | fivefor1 = – | tenfor1 = – | best bowling1 = – | catches/stumpings1 = 2/– | column2 = [[ट्वेंटी 20 अंतर्राष्ट्रीय|टी20ई]] | matches2 = 48 | runs2 = 1240 | bat avg2 = 38.75 | 100s/50s2 = 0/8 | top score2 = 92[[नाबाद|*]] | deliveries2 = 186 | wickets2 = 5 | bowl avg2 = 51.00 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 1/18 | catches/stumpings2 = 28/– | column3 = [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी| टी-20]] | matches3 = 245 | runs3 = 5120 | bat avg3 = 33.15 | 100s/50s3 = 1/24 | top score3 = 102 | deliveries3 = 580 | wickets3 = 18 | bowl avg3 = 42.40 | fivefor3 = 0 | tenfor3 = 0 | best bowling3 = 3/26 | catches/stumpings3 = 118/– | date = 9 अप्रैल | year = 2026 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/892749.html क्रिकइन्फो }} '''टिमोथी हेज़ डेविड''' (जन्म 16 मार्च 1996) एक पेशेवर क्रिकेटर हैं जो अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर [[ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेट टीम]] का प्रतिनिधित्व करते हैं।<ref name="Bio">{{Cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/892749.html |title=Tim David |accessdate=9 April 2026 |work=ESPN Cricinfo |url-status=live }}</ref> डेविड मुख्य रूप से अपनी विस्फोटक बल्लेबाजी और मैच फिनिशर की भूमिका के लिए प्रसिद्ध हैं। सिंगापुर में जन्मे इस खिलाड़ी ने वैश्विक स्तर पर टी-20 विशेषज्ञ के रूप में अपनी पहचान बनाई है और वे दो देशों (सिंगापुर और ऑस्ट्रेलिया) के लिए अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट खेलने वाले चुनिंदा खिलाड़ियों में शामिल हैं।<ref name="HollyReview">{{cite web |url=https://www.hollyreview.com/2026/04/tim-david-biography-2026-height-age.html |title=Tim David Biography 2026 |work=HollyReview |accessdate=9 April 2026 |archive-date=22 अप्रैल 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260422181528/https://www.hollyreview.com/2026/04/tim-david-biography-2026-height-age.html |url-status=dead }}</ref> == प्रारंभिक जीवन और पृष्ठभूमि == टिम डेविड का जन्म सिंगापुर में हुआ था। उनके पिता, रॉड डेविड, एक ऑस्ट्रेलियाई मूल के इंजीनियर थे, जो उस समय सिंगापुर में कार्यरत थे। रॉड डेविड स्वयं एक क्रिकेटर थे और उन्होंने 1997 के आईसीसी ट्रॉफी में सिंगापुर की राष्ट्रीय टीम का प्रतिनिधित्व किया था।<ref name="Father">{{Cite web|url=https://www.emergingcricket.com/insight/nepals-flaws-exposed-by-asia-t20-world-cup-qualifier/|title=Nepal's flaws exposed |first=Daniel|last=Beswick|date=30 July 2019|access-date=4 मार्च 2020}}</ref> जब टिम दो वर्ष के थे, तब उनका परिवार वापस ऑस्ट्रेलिया के पर्थ में आकर बस गया। डेविड ने अपनी प्रारंभिक शिक्षा और क्रिकेट का प्रशिक्षण ऑस्ट्रेलिया में ही प्राप्त किया। == घरेलू और टी-20 लीग करियर == डेविड ने ऑस्ट्रेलिया की घरेलू संरचना के माध्यम से प्रगति की और 1 जनवरी 2018 को [[बिग बैश लीग]] (BBL) में पर्थ स्कॉर्चर्स के लिए अपना डेब्यू किया।<ref name="T20">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1114869.html |title=14th Match (N), Big Bash League at Perth, Jan 1 2018 |accessdate=1 January 2018 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> इसके बाद उन्होंने होबार्ट हरीकेन्स का रुख किया, जहाँ उनके करियर को नई ऊंचाइयां मिलीं। उनकी 6 फीट 5 इंच की कद-काठी और लंबे शॉट खेलने की क्षमता ने उन्हें दुनिया भर की लीगों का पसंदीदा बना दिया। उन्होंने निम्नलिखित प्रमुख लीगों में भाग लिया है: * '''आईपीएल (IPL):''' [[मुंबई इंडियंस]] ने उन्हें 2022 में 8.25 करोड़ रुपये में साइन किया था और [[रॉयल चैलेंजर्स बेंगलुरु|रॉयल चैलेंजर्स बैंगलोर]] 2025 में 3 करोड़ रुपये में साइन किया था।<ref name="IPL">{{cite web |url=https://www.iplt20.com/teams/mumbai-indians/player-details/20603 |title=Tim David IPL Profile |work=IPLT20 |accessdate=9 April 2026}}</ref> * '''पीएसएल (PSL):''' लाहौर कलंदर्स और मुल्तान सुल्तांस। * '''द हंड्रेड:''' साउदर्न ब्रेव। * '''सीपीएल (CPL):''' सेंट लूसिया किंग्स। == अंतर्राष्ट्रीय करियर == === सिंगापुर (2019–2020) === जुलाई 2019 में, डेविड ने अपने जन्म स्थान सिंगापुर के लिए खेलने का निर्णय लिया।<ref name="SCA">{{cite web |url=http://cricketsingapore.com/timothy-hays-david-to-play-for-singapore/ |title=Timothy Hays David to play for Singapore |work=Singapore Cricket Association |accessdate=8 July 2019 |url-status=dead |archive-date=8 जुलाई 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190708065910/http://cricketsingapore.com/timothy-hays-david-to-play-for-singapore/ }}</ref> उन्होंने कतर के खिलाफ अपना टी20ई पदार्पण किया और जल्द ही टीम के प्रमुख बल्लेबाज बन गए।<ref name="Debut">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1190767.html |title=1st Match, ICC T20 World Cup Asia Final, Jul 22 2019 |work=ESPN cricinfo |accessdate=22 July 2019}}</ref> उनके शानदार प्रदर्शन की बदौलत सिंगापुर ने कई महत्वपूर्ण जीत दर्ज की।<ref name="Stats">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/profiles/13169/tim-david |title=Tim David Profile and Stats |work=Cricbuzz |accessdate=9 April 2026}}</ref> === ऑस्ट्रेलिया (2022–वर्तमान) === डेविड के असाधारण स्ट्राइक रेट और टी-20 लीगों में प्रदर्शन को देखते हुए, ऑस्ट्रेलियाई चयनकर्ताओं ने उन्हें 2022 टी-20 विश्व कप के लिए सीधे टीम में शामिल किया।<ref name="BBC">{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/cricket/62747387 |title=Tim David: Australia call up Singapore-born batter |work=BBC Sport |accessdate=9 April 2026 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Standard">{{cite web |url=https://www.standard.co.uk/sport/cricket/tim-david-australia-t20-world-cup-squad-b1022453.html |title=Tim David in T20 Squad |work=Evening Standard |accessdate=9 April 2026}}</ref> उन्होंने भारत के खिलाफ सितंबर 2022 में ऑस्ट्रेलिया के लिए पदार्पण किया और तेजी से खुद को एक विश्वसनीय फिनिशर के रूप में स्थापित किया।<ref name="Guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/sep/20/tim-david-australia-t20-world-cup-debut |title=Tim David’s Australia debut |work=The Guardian |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="HT">{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cricket/tim-david-australia-new-t20-finisher-101663654321045.html |title=Australia's new T20 finisher |work=Hindustan Times |accessdate=9 April 2026 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 2023 में उन्होंने दक्षिण अफ्रीका के खिलाफ अपना पहला वनडे मैच खेला।<ref name="ICC">{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/3673418 |title=Tim David maiden ODI call-up |work=ICC |accessdate=9 April 2026}}</ref><ref name="Sky">{{cite web |url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12679298/tim-david-rapid-rise |title=Tim David's rapid rise |work=Sky Sports |accessdate=9 April 2026}}</ref> == खेल की शैली == टिम डेविड को उनकी पावर-हिटिंग के लिए जाना जाता है। वे स्पिन और तेज गेंदबाजी दोनों के खिलाफ बड़े छक्के लगाने में सक्षम हैं। मध्यक्रम में आकर तेजी से रन बनाना उनकी मुख्य विशेषता है, जिसके कारण उन्हें आधुनिक क्रिकेट का "ग्लोबल टी-20 फ्रीलांसर" भी कहा जाता था।<ref name="Fox">{{cite web |url=https://www.foxsports.com.au/cricket/australia/cricket-news-2022/news-story/e0a0f8b1e4b8b3d6b9e2f4a5c8d7e9f1 |title=Who is Tim David? |work=Fox Sports |accessdate=9 April 2026 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="Wiki">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Tim_David |title=Tim David Wikipedia |accessdate=9 April 2026}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रेलियाई क्रिकेटर]] [[श्रेणी:सिंगापुर के क्रिकेटर]] [[श्रेणी:मुंबई इंडियंस के खिलाड़ी]] lyf9v1ohrpcwupmh2j13fq398hci202 क्लच 0 1172540 6598613 6596140 2026-08-13T14:35:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598613 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Cone clutch.svg|right|thumb|300px|शंकु क्लच]] [[चित्र:Multi-spring plate clutch (Manual of Driving and Maintenance).jpg|right|thumb|300px|बहु-स्प्रिंग प्लेट क्लच]] '''ग्राभ''' या '''क्लच''' (clutch) एक यांत्रिक युक्ति है जो एक अवयव से दूसरे अवयव (प्रायः एक शाफ्ट से दूसरे शाफ्ट को) में यांत्रिक शक्ति के आवागमन को जोड़ने-तोड़ने का काम करता है। क्लच का सबसे सरल और आम उपयोग घूमने वाले दो शाफ्टों को जोड़ना या तोड़ना होता है जिनमें से एक शाफ्ट प्रायः इंजन के साथ जुड़ा होता है और दूसरा शाफ्ट कोई यांत्रिक कार्य करता है जैसे वाहन के पहिए को घुमाना आदि। अधिकांश मामलों में क्लच घूर्नन गति कराने/न कराने के लिए उपयोग किए जाते हैं। लेकिन रैखिक गति को कराने/न कराने वाले क्लच भी सम्भव हैं। == वाहनों में उपयोग == अधिकांश यात्री और मालवाहक वाहनों में जिनमें मेकैनिकल/मैनुअल गियरबॉक्स होता है, सूखा क्लच उपयोग किया जाता है, जिसे चालक सबसे बायीं पेडल के माध्यम से संचालित करता है। पेडल की चाल क्लच तक यांत्रिक लिंक, हाइड्रोलिक्स (मास्टर और वर्किंग सिलेंडर) या केबल के माध्यम से पहुँची जाती है।<ref>{{Cite web|title=Hydraulic Clutch Mechanism|url=https://www.seat.ie/car-terms/h/hydraulic-clutch-mechanism|access-date=2026-02-17|work=www.seat.ie}}</ref> क्लच तभी डिसएंगेज होता है जब चालक पेडल दबाता है, इसलिए सामान्यतः ट्रांसमिशन इंजन से जुड़ा रहता है। एक "न्यूट्रल" गियर की व्यवस्था रहती है, जिससे वाहन को स्थान से हिलाए बिना पेडल छोड़ा जा सकता है।<ref>{{Cite web|title=Manual Vehicle - Punjab Police Motor Transport Wing|url=https://mtwds.punjabpolice.gov.pk/manual-vehicles|access-date=2026-02-17|work=mtwds.punjabpolice.gov.pk|archive-date=24 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124154329/https://mtwds.punjabpolice.gov.pk/manual-vehicles|url-status=dead}}</ref> क्लच वाहन को जगह से चलाने (ट्रॉगने) के लिए आवश्यक होता है,<ref>{{Cite web|title=The Beginner's Guide To Clutch Control Guidance|url=https://mmdrivingschools.co.uk/the-beginners-guide-to-clutch-control/|access-date=2026-02-17|work=mmdrivingschools.co.uk}}</ref> और उन वाहनों में जिनके ट्रांसमिशन में सिंक्रोनाइज़र नहीं होते यह गियर बदलते समय इंजन और ट्रांसमिशन की गति का समन्वय करने में मदद करता है तथा गियरों के "टकराने" से बचाता है, जो गियर दाँतों को गंभीर रूप से नुकसान पहुँचा सकता है। क्लच आमतौर पर सीधे इंजन के फ्लायव्हील की सतह से जुड़ा होता है,<ref>{{Cite web|title=Flywheel and clutch components, their type and operation.|url=https://groups.io/g/DIYAutoMechanics/topic/flywheel_and_clutch/22712352|access-date=2026-02-17|work=groups.io}}</ref> क्योंकि यह पहले से ही एक बड़े व्यास वाली स्टील डिस्क प्रदान करता है जो क्लच की एक ड्राइविंग प्लेट के रूप में काम कर सकती है। कुछ रेसिंग क्लच में छोटे बहु-डिस्क पैकेट उपयोग होते हैं जो फ्लायव्हील का हिस्सा नहीं होते। क्लच और फ्लायव्हील दोनों गियरबॉक्स के कोनाकार आवरण के भीतर रखे जाते हैं। क्लच डिस्क के लिए उपयोग किया जाने वाला घर्षणकारी पदार्थ भिन्न होता है; सामान्यतः उपयोग होने वाला पदार्थ ऑर्गेनिक रेजिन होता है जिसमें कॉपर वायर या सिरेमिक सामग्री मिलती है.<ref>{{Cite web|title=Comparison of the Friction and Wear Characteristics between Copper and Paper Based Friction Materials|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6766303/|access-date=2026-02-17|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}</ref> क्लच की समीक्षा/बदलाव को आपके वाहन की पावर ट्रांसमिशन प्रणाली का पूरा अपग्रेड माना जा सकता है। इसमें क्लच डिस्क, प्रेशर प्लेट और रिलीज/वाइपिंग बेयरिंग — उन घटकों को बदलने के लिए गियरबॉक्स को हटाना शामिल है जो इंजन की शक्ति को पहियों से जोड़ते और अलग करते हैं। यह एक श्रमसाध्य कार्य है, जिसमें सटीकता और धैर्य की आवश्यकता होती है।<ref>{{Cite web|title=Clutch Replacement Cost in the UK|url=https://www.car.co.uk/media/clutch-replacement-cost|access-date=2026-02-17|work=www.car.co.uk}}</ref> ऑटोमैटिक ट्रांसमिशन में क्लच की भूमिका हाइड्रोट्रांसफॉर्मर द्वारा निभाई जाती है।<ref>{{Cite web|title=What is the Car Clutch in Automatic Transmission Vehicles?|url=https://melodyford.ca/blog/what-is-the-car-clutch-in-automatic-transmission-vehicles/|access-date=2026-02-17|work=melodyford.ca|archive-date=21 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121040933/https://melodyford.ca/blog/what-is-the-car-clutch-in-automatic-transmission-vehicles/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Understanding Torque Converters|url=https://official.bankspower.com/tech_article/understanding-torque-converters/|access-date=2026-02-17|work=official.bankspower.com}}</ref> हालांकि, स्वयं ट्रांसमिशन में अक्सर आंतरिक क्लच भी होते हैं, जैसे लॉक-अप क्लच जो हाइड्रोट्रांसफॉर्मर के स्लिप को रोकते हैं, ताकि ट्रांसमिशन में ऊर्जा हानि कम हो और परिणामस्वरूप ईंधन अर्थव्यवस्था में सुधार हो सके.<ref>{{Cite web|title=What is Lock-up Clutch Mechanism?|url=https://youronlinemechanic.com/what-is-lock-up-clutch-mechanism/|access-date=2026-02-17|work=youronlinemechanic.com}}</ref> पुराने बेल्ट-ड्राइव वाले इंजन कूलिंग फैन में अक्सर द्वि-धातु पट्टी के रूप में थर्मो-एक्टिवेटेड क्लच उपयोग किया जाता है। कम तापमान पर स्प्रिंग लिपट जाती है और वाल्व बंद कर देती है, जिससे फैन लगभग 20–30% क्रैंकशाफ्ट की गति पर घूमता है। जैसे-जैसे तापमान बढ़ता है स्प्रिंग खुलती है और वाल्व खोलती है, द्रव को वाल्व के पास से होकर बहने देती है, जिससे फैन लगभग 60–90% क्रैंकशाफ्ट की गति से घूमता है। == सन्दर्भ == {{reflist|30em}} ==इन्हें भी देखें== *[[युग्मक (यांत्रिकी)]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्लच]] [[श्रेणी:वाहन का शक्ति संचरण]] tnvl9cfio0rl83t35e51kwyi6cgmgko मोरक्को के प्रधानमंत्री 0 1175649 6598570 6598548 2026-08-13T12:11:11Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44337-54|~2026-44337-54]] ([[User talk:~2026-44337-54|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:2405:205:158E:146E:0:0:857:E0AD|2405:205:158E:146E:0:0:857:E0AD]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 4717255 wikitext text/x-wiki {{Infobox political post |post = Head of Government |body = the Kingdom of Morocco |native_name = رئيس حكومة المملكة المغربية |insignia = Coat of arms of Morocco.svg |insigniasize = 130px |insigniacaption = Coat of Arms of Morocco |department = |image = Saad-Eddine_Al-Othmani.jpg |imagesize = 150px |alt = |incumbent = [[Saadeddine Othmani]] |incumbentsince = 17 March 2017 |style = |residence = |nominator = |nominatorpost = |appointer = [[Mohammed VI of Morocco|Mohammed VI]] |appointerpost = [[List of rulers of Morocco|King of Morocco]] |termlength = |inaugural = [[Mbarek Bekkay]] |formation = {{start date and age|1955|12|7|df=yes}} |last = |abolished = |succession = |deputy = |salary = 62,500 USD annually |website = }} 94kc0lrsdqn1v8oppnol7mhm1iuj89b खम्मू राम बिश्नोई 0 1175796 6598622 6282994 2026-08-13T15:15:41Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598622 wikitext text/x-wiki '''खम्मूराम बिश्नोई''' (जन्म 1966) एक भारतीय पर्यावरणविद् और सामाजिक कार्यकर्ता हैं। राजस्थान हाई कोर्ट में सहायक रजिस्टर है वह [[बिश्नोई]] पंथ के संस्थापक [[गुरु जम्भेश्वर]] के बताये मार्ग पर चलते हुए [[पर्यावरण]] सुरक्षा और संवर्द्धन का कार्य कर रहे है।<ref>{{Cite web|url=https://m.patrika.com/bikaner-news/polyethylene-is-fatal-for-the-environment-4361751/|title=पर्यावरण के लिए घातक है पॉलीथिन|website=Patrika News|language=hindi|access-date=2020-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608072009/https://m.patrika.com/bikaner-news/polyethylene-is-fatal-for-the-environment-4361751/|archive-date=8 जून 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/nokha+express-epaper-noka/paryavaranavid+bishnoi+khamuram+ke+netritv+me+yuvao+dvara+shramadan+paudharopan+ev+jagarukata+raili+ka+aayojan+dekhe+vidiyo-newsid-112574603|title=पर्यावरणविद बिश्नोई खमुराम के नेतृत्व में युवाओं द्वारा श्रमदान, पौधरोपण एवं जागरूकता रैली का आयोजन,देखे वीडियो - Nokha Express|website=Dailyhunt|language=en|access-date=2020-05-20|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101161619/https://m.dailyhunt.in/news/india/urdu/nokha+express-epaper-noka/paryavaranavid+bishnoi+khamuram+ke+netritv+me+yuvao+dvara+shramadan+paudharopan+ev+jagarukata+raili+ka+aayojan+dekhe+vidiyo-newsid-112574603|url-status=dead}}</ref> पर्यावरणविद् के क्षेत्र में खमुराम बिश्नोई सिद्धार्थ सोशल अवार्ड (2016) से सम्मानित हैं {{Infobox person | name = खम्मूराम बिश्नोई | image =Khamu-Bishnoi123.jpg | alt = | caption = खम्मूराम बिश्नोई | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = {{Birth date and age|1966|02|20}} | birth_place = एकलखोरी,[[ओसियां]] ,[[राजस्थान]] | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|death date†|birth date†}} --> | death_place = | nationality = भारतीय | other_names = | occupation = {{flat list| * पर्यावरणविद् * सामाजिक कार्यकर्ता }} | notable_works = | education = एम.काॅम | alma_mater = जोधपुर विश्वविद्यालय | website = }} ==परिचय== खम्मू राम जी का जन्म एकलखोरी गाँव, ओसियां तहसील जोधपुर, राजस्थान में कानाराम बिश्नोई के घर में हुआ। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:बिश्नोई]] [[श्रेणी:1966 में जन्मे लोग]] mh475vwcaxcbnk1obfrmovun08mvddm सदस्य वार्ता:Amresh Kumar Singh Rudra 3 1179324 6598660 6547466 2026-08-13T19:55:36Z ~2026-44542-94 941959 /* About */ नया अनुभाग 6598660 wikitext text/x-wiki == About == अमरेश कुमार रुद्र उद्यमी | लेखक | फिलैंथ्रोपिस्ट | सामाजिक चिंतक | संस्थापक जन्मभूमि: वैशाली जिला, बिहार अमरेश कुमार रुद्र बिहार की धरती से उभरने वाले उन युवा उद्यमियों और सामाजिक चिंतकों में से हैं, जिन्होंने व्यवसाय को केवल आर्थिक सफलता का माध्यम न मानकर उसे समाज और व्यक्ति के जीवन में सकारात्मक परिवर्तन का साधन बनाने का प्रयास किया है। वैशाली जिले, बिहार में जन्मे अमरेश कुमार रुद्र का जीवन संघर्ष, सीखने की जिज्ञासा, उद्यमिता और समाज के प्रति जिम्मेदारी की सोच से निर्मित हुआ। ग्रामीण और सामाजिक परिवेश से निकले होने के कारण उन्होंने समाज की वास्तविक समस्याओं को करीब से समझा और इसी अनुभव ने उनके विचारों तथा कार्यक्षेत्र को व्यापक बनाया। उद्यमिता की यात्रा अमरेश कुमार रुद्र ने अपने व्यावसायिक जीवन में तकनीक, डेटा, डिजिटल समाधान और संगठित सेवाओं के क्षेत्र में कार्य किया। उन्होंने Sark World Solution की स्थापना की, जिसके माध्यम से डेटा, डिजिटल टेक्नोलॉजी, कैंपेन मैनेजमेंट और विभिन्न तकनीकी समाधानों पर काम किया गया। उनकी उद्यमिता का मूल विचार केवल व्यवसाय खड़ा करना नहीं, बल्कि ऐसी प्रणालियाँ विकसित करना है जो लोगों, संस्थाओं और संगठनों के काम को अधिक व्यवस्थित, तेज और प्रभावी बना सकें। उनका मानना है कि आने वाले समय में डेटा, आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस और ऑटोमेशन व्यवसाय तथा सामाजिक व्यवस्था को बदलने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाएंगे। प्रकृति पब्लिकेशन और लेखन अमरेश कुमार रुद्र के व्यक्तित्व का एक महत्वपूर्ण पक्ष उनका लेखक और विचारक होना है। उन्होंने प्रकृति पब्लिकेशन की स्थापना के माध्यम से ऐसे विचारों और साहित्य को आगे बढ़ाने की दिशा में कार्य किया है, जिनका केंद्र मनुष्य, प्रकृति, जीवन और आत्मबोध है। उनकी लेखकीय सोच का मूल प्रश्न है— “मनुष्य बाहरी दुनिया को जीतने की कोशिश में स्वयं से कितना दूर चला गया है?” इसी विचारधारा से उनके लेखन में जीवन, प्रकृति, संबंध, भय, पहचान, सफलता, असफलता, आत्मचिंतन और मनुष्य की आंतरिक यात्रा जैसे विषय प्रमुखता से दिखाई देते हैं। ‘प्रकृतिपथ’ — एक विचार से आंदोलन तक अमरेश कुमार रुद्र की सबसे महत्वपूर्ण वैचारिक पहलों में ‘प्रकृतिपथ’ प्रमुख है। “प्रकृतिपथ — अपनी प्रकृति, अपना जीवनपथ” यह केवल एक पुस्तक या ब्रांड नहीं, बल्कि जीवन को प्रकृति के साथ जोड़कर देखने का एक दृष्टिकोण है। प्रकृतिपथ का मूल विचार यह है कि मनुष्य को अपनी वास्तविक प्रकृति, अपनी क्षमताओं, अपनी इच्छाओं और अपने जीवन के उद्देश्य को समझने की आवश्यकता है। उनके अनुसार— «“मनुष्य की सबसे लंबी यात्रा संसार की नहीं, स्वयं तक पहुँचने की होती है।”» इसी सोच को उन्होंने लेखन, संवाद, सामाजिक गतिविधियों और विभिन्न पहलों के माध्यम से लोगों तक पहुँचाने का प्रयास किया है। फिलैंथ्रोपिस्ट और सामाजिक सरोकार अमरेश कुमार रुद्र व्यवसाय के साथ सामाजिक उत्तरदायित्व को भी महत्वपूर्ण मानते हैं। उनका मानना है कि किसी व्यक्ति या संस्था की वास्तविक सफलता केवल उसके आर्थिक परिणामों से नहीं, बल्कि इस बात से भी मापी जानी चाहिए कि उसने समाज के लिए क्या योगदान दिया। प्रकृति, पर्यावरण, पशु-पक्षियों और मानव जीवन के प्रति संवेदनशीलता उनके सामाजिक विचारों का महत्वपूर्ण हिस्सा है। इसी सोच के तहत प्रकृति से जुड़ी जागरूकता, पक्षियों के लिए जल उपलब्ध कराने जैसी सामाजिक पहलों तथा लोगों को प्रकृति के प्रति संवेदनशील बनाने के प्रयासों को उन्होंने आगे बढ़ाया है। व्यवसाय और समाज के बीच संतुलन अमरेश कुमार रुद्र की सोच में Business और Social Responsibility विरोधी नहीं, बल्कि एक-दूसरे के पूरक हैं। उनका मानना है कि एक सफल व्यवसाय रोजगार पैदा कर सकता है, तकनीक विकसित कर सकता है, समस्याओं का समाधान कर सकता है और साथ ही सामाजिक परिवर्तन में भी योगदान दे सकता है। इसीलिए उनके काम में तीन प्रमुख धाराएँ दिखाई देती हैं— व्यवसाय — तकनीक और आर्थिक विकास के लिए लेखन — विचार और चेतना के लिए समाजसेवा — सामाजिक जिम्मेदारी के लिए एक बहुआयामी व्यक्तित्व अमरेश कुमार रुद्र को केवल एक उद्यमी के रूप में देखना उनके व्यक्तित्व को सीमित करना होगा। वे एक साथ— - Entrepreneur — नए व्यवसाय और समाधान विकसित करने वाले - Author — जीवन और मनुष्य पर लिखने वाले - Philanthropist — समाज और प्रकृति के लिए कार्य करने वाले - Thinker — जीवन और समाज के मूल प्रश्नों पर विचार करने वाले - Publisher — विचारों और साहित्य को मंच देने वाले - Technology Enthusiast — डेटा, AI और ऑटोमेशन को अपनाने वाले के रूप में अपनी पहचान बना रहे हैं। भविष्य की दृष्टि अमरेश कुमार रुद्र का लक्ष्य केवल व्यक्तिगत सफलता तक सीमित नहीं है। उनकी दृष्टि ऐसे व्यवसायों और सामाजिक पहलों के निर्माण की है जो लंबे समय तक लोगों के जीवन में उपयोगी प्रभाव पैदा कर सकें। उनकी विचारधारा का सार इस विश्वास में देखा जा सकता है कि— “व्यवसाय ऐसा हो जो मूल्य पैदा करे, लेखन ऐसा हो जो सोच बदल दे, और जीवन ऐसा हो जो समाज के लिए कुछ छोड़ जाए।” बिहार के वैशाली जिले से शुरू हुई उनकी यात्रा आज उद्यमिता, लेखन, प्रकाशन, तकनीक और सामाजिक सरोकारों के विभिन्न क्षेत्रों को जोड़ने का प्रयास है। अमरेश कुमार रुद्र की कहानी केवल एक व्यक्ति की व्यावसायिक यात्रा नहीं, बल्कि इस विचार की यात्रा है कि सफलता का वास्तविक अर्थ तब पूरा होता है जब व्यक्ति अपनी उपलब्धियों को समाज और प्रकृति के साथ साझा करना सीखता है। 🐦 चिड़ियों का जल जागरण अभियान अमरेश कुमार रुद्र के सामाजिक और पर्यावरणीय कार्यों में “चिड़ियों का जल जागरण अभियान” एक विशेष पहल है। इस अभियान का उद्देश्य गर्मी के मौसम में पक्षियों के सामने आने वाली पानी की समस्या के प्रति समाज को जागरूक करना और उनके लिए सुरक्षित पेयजल की व्यवस्था को बढ़ावा देना है। इस अभियान के माध्यम से लोगों को प्रेरित किया जाता है कि वे अपने घरों, छतों, बालकनी, कार्यालयों और सार्वजनिक स्थानों पर पक्षियों के लिए पानी के पात्र रखें और नियमित रूप से उनमें स्वच्छ पानी उपलब्ध कराएँ। अभियान की विशेषता केवल जन-जागरूकता तक सीमित नहीं है। सरकार और स्थानीय प्रशासन के सहयोग से पक्षियों के लिए स्थायी एवं व्यवस्थित जल व्यवस्था विकसित करने की दिशा में भी कार्य किया जाता है। इसका उद्देश्य ऐसे स्थानों का निर्माण करना है जहाँ गर्मी के दिनों में बड़ी संख्या में पक्षियों को लगातार स्वच्छ पानी उपलब्ध हो सके। इस पहल का मूल संदेश सरल है— “एक पात्र पानी का, किसी पक्षी के जीवन का आधार बन सकता है।” अमरेश कुमार रुद्र का मानना है कि प्रकृति संरक्षण केवल बड़े-बड़े अभियानों से नहीं, बल्कि छोटे-छोटे व्यक्तिगत दायित्वों को जन-आंदोलन में बदलने से संभव है। इसी सोच के साथ चिड़ियों का जल जागरण अभियान लोगों को प्रकृति के साथ अपने संबंध को फिर से समझने और पक्षियों के प्रति संवेदनशील बनने का संदेश देता है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44542-94|&#126;2026-44542-94]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44542-94|वार्ता]]) 19:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) 3twzl0354y8wzucaon6cdh45rz183wk 6598663 6598660 2026-08-13T19:57:22Z ~2026-44542-94 941959 /* */ 6598663 wikitext text/x-wiki अमरेश कुमार रुद्र उद्यमी | लेखक | फिलैंथ्रोपिस्ट | सामाजिक चिंतक | संस्थापक जन्मभूमि: वैशाली जिला, बिहार अमरेश कुमार रुद्र बिहार की धरती से उभरने वाले उन युवा उद्यमियों और सामाजिक चिंतकों में से हैं, जिन्होंने व्यवसाय को केवल आर्थिक सफलता का माध्यम न मानकर उसे समाज और व्यक्ति के जीवन में सकारात्मक परिवर्तन का साधन बनाने का प्रयास किया है। वैशाली जिले, बिहार में जन्मे अमरेश कुमार रुद्र का जीवन संघर्ष, सीखने की जिज्ञासा, उद्यमिता और समाज के प्रति जिम्मेदारी की सोच से निर्मित हुआ। ग्रामीण और सामाजिक परिवेश से निकले होने के कारण उन्होंने समाज की वास्तविक समस्याओं को करीब से समझा और इसी अनुभव ने उनके विचारों तथा कार्यक्षेत्र को व्यापक बनाया। उद्यमिता की यात्रा अमरेश कुमार रुद्र ने अपने व्यावसायिक जीवन में तकनीक, डेटा, डिजिटल समाधान और संगठित सेवाओं के क्षेत्र में कार्य किया। उन्होंने Sark World Solution की स्थापना की, जिसके माध्यम से डेटा, डिजिटल टेक्नोलॉजी, कैंपेन मैनेजमेंट और विभिन्न तकनीकी समाधानों पर काम किया गया। उनकी उद्यमिता का मूल विचार केवल व्यवसाय खड़ा करना नहीं, बल्कि ऐसी प्रणालियाँ विकसित करना है जो लोगों, संस्थाओं और संगठनों के काम को अधिक व्यवस्थित, तेज और प्रभावी बना सकें। उनका मानना है कि आने वाले समय में डेटा, आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस और ऑटोमेशन व्यवसाय तथा सामाजिक व्यवस्था को बदलने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाएंगे। प्रकृति पब्लिकेशन और लेखन अमरेश कुमार रुद्र के व्यक्तित्व का एक महत्वपूर्ण पक्ष उनका लेखक और विचारक होना है। उन्होंने प्रकृति पब्लिकेशन की स्थापना के माध्यम से ऐसे विचारों और साहित्य को आगे बढ़ाने की दिशा में कार्य किया है, जिनका केंद्र मनुष्य, प्रकृति, जीवन और आत्मबोध है। उनकी लेखकीय सोच का मूल प्रश्न है— “मनुष्य बाहरी दुनिया को जीतने की कोशिश में स्वयं से कितना दूर चला गया है?” इसी विचारधारा से उनके लेखन में जीवन, प्रकृति, संबंध, भय, पहचान, सफलता, असफलता, आत्मचिंतन और मनुष्य की आंतरिक यात्रा जैसे विषय प्रमुखता से दिखाई देते हैं। ‘प्रकृतिपथ’ — एक विचार से आंदोलन तक अमरेश कुमार रुद्र की सबसे महत्वपूर्ण वैचारिक पहलों में ‘प्रकृतिपथ’ प्रमुख है। “प्रकृतिपथ — अपनी प्रकृति, अपना जीवनपथ” यह केवल एक पुस्तक या ब्रांड नहीं, बल्कि जीवन को प्रकृति के साथ जोड़कर देखने का एक दृष्टिकोण है। प्रकृतिपथ का मूल विचार यह है कि मनुष्य को अपनी वास्तविक प्रकृति, अपनी क्षमताओं, अपनी इच्छाओं और अपने जीवन के उद्देश्य को समझने की आवश्यकता है। उनके अनुसार— «“मनुष्य की सबसे लंबी यात्रा संसार की नहीं, स्वयं तक पहुँचने की होती है।”» इसी सोच को उन्होंने लेखन, संवाद, सामाजिक गतिविधियों और विभिन्न पहलों के माध्यम से लोगों तक पहुँचाने का प्रयास किया है। फिलैंथ्रोपिस्ट और सामाजिक सरोकार अमरेश कुमार रुद्र व्यवसाय के साथ सामाजिक उत्तरदायित्व को भी महत्वपूर्ण मानते हैं। उनका मानना है कि किसी व्यक्ति या संस्था की वास्तविक सफलता केवल उसके आर्थिक परिणामों से नहीं, बल्कि इस बात से भी मापी जानी चाहिए कि उसने समाज के लिए क्या योगदान दिया। प्रकृति, पर्यावरण, पशु-पक्षियों और मानव जीवन के प्रति संवेदनशीलता उनके सामाजिक विचारों का महत्वपूर्ण हिस्सा है। इसी सोच के तहत प्रकृति से जुड़ी जागरूकता, पक्षियों के लिए जल उपलब्ध कराने जैसी सामाजिक पहलों तथा लोगों को प्रकृति के प्रति संवेदनशील बनाने के प्रयासों को उन्होंने आगे बढ़ाया है। व्यवसाय और समाज के बीच संतुलन अमरेश कुमार रुद्र की सोच में Business और Social Responsibility विरोधी नहीं, बल्कि एक-दूसरे के पूरक हैं। उनका मानना है कि एक सफल व्यवसाय रोजगार पैदा कर सकता है, तकनीक विकसित कर सकता है, समस्याओं का समाधान कर सकता है और साथ ही सामाजिक परिवर्तन में भी योगदान दे सकता है। इसीलिए उनके काम में तीन प्रमुख धाराएँ दिखाई देती हैं— व्यवसाय — तकनीक और आर्थिक विकास के लिए लेखन — विचार और चेतना के लिए समाजसेवा — सामाजिक जिम्मेदारी के लिए एक बहुआयामी व्यक्तित्व अमरेश कुमार रुद्र को केवल एक उद्यमी के रूप में देखना उनके व्यक्तित्व को सीमित करना होगा। वे एक साथ— - Entrepreneur — नए व्यवसाय और समाधान विकसित करने वाले - Author — जीवन और मनुष्य पर लिखने वाले - Philanthropist — समाज और प्रकृति के लिए कार्य करने वाले - Thinker — जीवन और समाज के मूल प्रश्नों पर विचार करने वाले - Publisher — विचारों और साहित्य को मंच देने वाले - Technology Enthusiast — डेटा, AI और ऑटोमेशन को अपनाने वाले के रूप में अपनी पहचान बना रहे हैं। भविष्य की दृष्टि अमरेश कुमार रुद्र का लक्ष्य केवल व्यक्तिगत सफलता तक सीमित नहीं है। उनकी दृष्टि ऐसे व्यवसायों और सामाजिक पहलों के निर्माण की है जो लंबे समय तक लोगों के जीवन में उपयोगी प्रभाव पैदा कर सकें। उनकी विचारधारा का सार इस विश्वास में देखा जा सकता है कि— “व्यवसाय ऐसा हो जो मूल्य पैदा करे, लेखन ऐसा हो जो सोच बदल दे, और जीवन ऐसा हो जो समाज के लिए कुछ छोड़ जाए।” बिहार के वैशाली जिले से शुरू हुई उनकी यात्रा आज उद्यमिता, लेखन, प्रकाशन, तकनीक और सामाजिक सरोकारों के विभिन्न क्षेत्रों को जोड़ने का प्रयास है। अमरेश कुमार रुद्र की कहानी केवल एक व्यक्ति की व्यावसायिक यात्रा नहीं, बल्कि इस विचार की यात्रा है कि सफलता का वास्तविक अर्थ तब पूरा होता है जब व्यक्ति अपनी उपलब्धियों को समाज और प्रकृति के साथ साझा करना सीखता है। 🐦 चिड़ियों का जल जागरण अभियान अमरेश कुमार रुद्र के सामाजिक और पर्यावरणीय कार्यों में “चिड़ियों का जल जागरण अभियान” एक विशेष पहल है। इस अभियान का उद्देश्य गर्मी के मौसम में पक्षियों के सामने आने वाली पानी की समस्या के प्रति समाज को जागरूक करना और उनके लिए सुरक्षित पेयजल की व्यवस्था को बढ़ावा देना है। इस अभियान के माध्यम से लोगों को प्रेरित किया जाता है कि वे अपने घरों, छतों, बालकनी, कार्यालयों और सार्वजनिक स्थानों पर पक्षियों के लिए पानी के पात्र रखें और नियमित रूप से उनमें स्वच्छ पानी उपलब्ध कराएँ। अभियान की विशेषता केवल जन-जागरूकता तक सीमित नहीं है। सरकार और स्थानीय प्रशासन के सहयोग से पक्षियों के लिए स्थायी एवं व्यवस्थित जल व्यवस्था विकसित करने की दिशा में भी कार्य किया जाता है। इसका उद्देश्य ऐसे स्थानों का निर्माण करना है जहाँ गर्मी के दिनों में बड़ी संख्या में पक्षियों को लगातार स्वच्छ पानी उपलब्ध हो सके। इस पहल का मूल संदेश सरल है— “एक पात्र पानी का, किसी पक्षी के जीवन का आधार बन सकता है।” अमरेश कुमार रुद्र का मानना है कि प्रकृति संरक्षण केवल बड़े-बड़े अभियानों से नहीं, बल्कि छोटे-छोटे व्यक्तिगत दायित्वों को जन-आंदोलन में बदलने से संभव है। इसी सोच के साथ चिड़ियों का जल जागरण अभियान लोगों को प्रकृति के साथ अपने संबंध को फिर से समझने और पक्षियों के प्रति संवेदनशील बनने का संदेश देता है। == About == अमरेश कुमार रुद्र उद्यमी | लेखक | फिलैंथ्रोपिस्ट | सामाजिक चिंतक | संस्थापक जन्मभूमि: वैशाली जिला, बिहार अमरेश कुमार रुद्र बिहार की धरती से उभरने वाले उन युवा उद्यमियों और सामाजिक चिंतकों में से हैं, जिन्होंने व्यवसाय को केवल आर्थिक सफलता का माध्यम न मानकर उसे समाज और व्यक्ति के जीवन में सकारात्मक परिवर्तन का साधन बनाने का प्रयास किया है। वैशाली जिले, बिहार में जन्मे अमरेश कुमार रुद्र का जीवन संघर्ष, सीखने की जिज्ञासा, उद्यमिता और समाज के प्रति जिम्मेदारी की सोच से निर्मित हुआ। ग्रामीण और सामाजिक परिवेश से निकले होने के कारण उन्होंने समाज की वास्तविक समस्याओं को करीब से समझा और इसी अनुभव ने उनके विचारों तथा कार्यक्षेत्र को व्यापक बनाया। उद्यमिता की यात्रा अमरेश कुमार रुद्र ने अपने व्यावसायिक जीवन में तकनीक, डेटा, डिजिटल समाधान और संगठित सेवाओं के क्षेत्र में कार्य किया। उन्होंने Sark World Solution की स्थापना की, जिसके माध्यम से डेटा, डिजिटल टेक्नोलॉजी, कैंपेन मैनेजमेंट और विभिन्न तकनीकी समाधानों पर काम किया गया। उनकी उद्यमिता का मूल विचार केवल व्यवसाय खड़ा करना नहीं, बल्कि ऐसी प्रणालियाँ विकसित करना है जो लोगों, संस्थाओं और संगठनों के काम को अधिक व्यवस्थित, तेज और प्रभावी बना सकें। उनका मानना है कि आने वाले समय में डेटा, आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस और ऑटोमेशन व्यवसाय तथा सामाजिक व्यवस्था को बदलने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाएंगे। प्रकृति पब्लिकेशन और लेखन अमरेश कुमार रुद्र के व्यक्तित्व का एक महत्वपूर्ण पक्ष उनका लेखक और विचारक होना है। उन्होंने प्रकृति पब्लिकेशन की स्थापना के माध्यम से ऐसे विचारों और साहित्य को आगे बढ़ाने की दिशा में कार्य किया है, जिनका केंद्र मनुष्य, प्रकृति, जीवन और आत्मबोध है। उनकी लेखकीय सोच का मूल प्रश्न है— “मनुष्य बाहरी दुनिया को जीतने की कोशिश में स्वयं से कितना दूर चला गया है?” इसी विचारधारा से उनके लेखन में जीवन, प्रकृति, संबंध, भय, पहचान, सफलता, असफलता, आत्मचिंतन और मनुष्य की आंतरिक यात्रा जैसे विषय प्रमुखता से दिखाई देते हैं। ‘प्रकृतिपथ’ — एक विचार से आंदोलन तक अमरेश कुमार रुद्र की सबसे महत्वपूर्ण वैचारिक पहलों में ‘प्रकृतिपथ’ प्रमुख है। “प्रकृतिपथ — अपनी प्रकृति, अपना जीवनपथ” यह केवल एक पुस्तक या ब्रांड नहीं, बल्कि जीवन को प्रकृति के साथ जोड़कर देखने का एक दृष्टिकोण है। प्रकृतिपथ का मूल विचार यह है कि मनुष्य को अपनी वास्तविक प्रकृति, अपनी क्षमताओं, अपनी इच्छाओं और अपने जीवन के उद्देश्य को समझने की आवश्यकता है। उनके अनुसार— «“मनुष्य की सबसे लंबी यात्रा संसार की नहीं, स्वयं तक पहुँचने की होती है।”» इसी सोच को उन्होंने लेखन, संवाद, सामाजिक गतिविधियों और विभिन्न पहलों के माध्यम से लोगों तक पहुँचाने का प्रयास किया है। फिलैंथ्रोपिस्ट और सामाजिक सरोकार अमरेश कुमार रुद्र व्यवसाय के साथ सामाजिक उत्तरदायित्व को भी महत्वपूर्ण मानते हैं। उनका मानना है कि किसी व्यक्ति या संस्था की वास्तविक सफलता केवल उसके आर्थिक परिणामों से नहीं, बल्कि इस बात से भी मापी जानी चाहिए कि उसने समाज के लिए क्या योगदान दिया। प्रकृति, पर्यावरण, पशु-पक्षियों और मानव जीवन के प्रति संवेदनशीलता उनके सामाजिक विचारों का महत्वपूर्ण हिस्सा है। इसी सोच के तहत प्रकृति से जुड़ी जागरूकता, पक्षियों के लिए जल उपलब्ध कराने जैसी सामाजिक पहलों तथा लोगों को प्रकृति के प्रति संवेदनशील बनाने के प्रयासों को उन्होंने आगे बढ़ाया है। व्यवसाय और समाज के बीच संतुलन अमरेश कुमार रुद्र की सोच में Business और Social Responsibility विरोधी नहीं, बल्कि एक-दूसरे के पूरक हैं। उनका मानना है कि एक सफल व्यवसाय रोजगार पैदा कर सकता है, तकनीक विकसित कर सकता है, समस्याओं का समाधान कर सकता है और साथ ही सामाजिक परिवर्तन में भी योगदान दे सकता है। इसीलिए उनके काम में तीन प्रमुख धाराएँ दिखाई देती हैं— व्यवसाय — तकनीक और आर्थिक विकास के लिए लेखन — विचार और चेतना के लिए समाजसेवा — सामाजिक जिम्मेदारी के लिए एक बहुआयामी व्यक्तित्व अमरेश कुमार रुद्र को केवल एक उद्यमी के रूप में देखना उनके व्यक्तित्व को सीमित करना होगा। वे एक साथ— - Entrepreneur — नए व्यवसाय और समाधान विकसित करने वाले - Author — जीवन और मनुष्य पर लिखने वाले - Philanthropist — समाज और प्रकृति के लिए कार्य करने वाले - Thinker — जीवन और समाज के मूल प्रश्नों पर विचार करने वाले - Publisher — विचारों और साहित्य को मंच देने वाले - Technology Enthusiast — डेटा, AI और ऑटोमेशन को अपनाने वाले के रूप में अपनी पहचान बना रहे हैं। भविष्य की दृष्टि अमरेश कुमार रुद्र का लक्ष्य केवल व्यक्तिगत सफलता तक सीमित नहीं है। उनकी दृष्टि ऐसे व्यवसायों और सामाजिक पहलों के निर्माण की है जो लंबे समय तक लोगों के जीवन में उपयोगी प्रभाव पैदा कर सकें। उनकी विचारधारा का सार इस विश्वास में देखा जा सकता है कि— “व्यवसाय ऐसा हो जो मूल्य पैदा करे, लेखन ऐसा हो जो सोच बदल दे, और जीवन ऐसा हो जो समाज के लिए कुछ छोड़ जाए।” बिहार के वैशाली जिले से शुरू हुई उनकी यात्रा आज उद्यमिता, लेखन, प्रकाशन, तकनीक और सामाजिक सरोकारों के विभिन्न क्षेत्रों को जोड़ने का प्रयास है। अमरेश कुमार रुद्र की कहानी केवल एक व्यक्ति की व्यावसायिक यात्रा नहीं, बल्कि इस विचार की यात्रा है कि सफलता का वास्तविक अर्थ तब पूरा होता है जब व्यक्ति अपनी उपलब्धियों को समाज और प्रकृति के साथ साझा करना सीखता है। 🐦 चिड़ियों का जल जागरण अभियान अमरेश कुमार रुद्र के सामाजिक और पर्यावरणीय कार्यों में “चिड़ियों का जल जागरण अभियान” एक विशेष पहल है। इस अभियान का उद्देश्य गर्मी के मौसम में पक्षियों के सामने आने वाली पानी की समस्या के प्रति समाज को जागरूक करना और उनके लिए सुरक्षित पेयजल की व्यवस्था को बढ़ावा देना है। इस अभियान के माध्यम से लोगों को प्रेरित किया जाता है कि वे अपने घरों, छतों, बालकनी, कार्यालयों और सार्वजनिक स्थानों पर पक्षियों के लिए पानी के पात्र रखें और नियमित रूप से उनमें स्वच्छ पानी उपलब्ध कराएँ। अभियान की विशेषता केवल जन-जागरूकता तक सीमित नहीं है। सरकार और स्थानीय प्रशासन के सहयोग से पक्षियों के लिए स्थायी एवं व्यवस्थित जल व्यवस्था विकसित करने की दिशा में भी कार्य किया जाता है। इसका उद्देश्य ऐसे स्थानों का निर्माण करना है जहाँ गर्मी के दिनों में बड़ी संख्या में पक्षियों को लगातार स्वच्छ पानी उपलब्ध हो सके। इस पहल का मूल संदेश सरल है— “एक पात्र पानी का, किसी पक्षी के जीवन का आधार बन सकता है।” अमरेश कुमार रुद्र का मानना है कि प्रकृति संरक्षण केवल बड़े-बड़े अभियानों से नहीं, बल्कि छोटे-छोटे व्यक्तिगत दायित्वों को जन-आंदोलन में बदलने से संभव है। इसी सोच के साथ चिड़ियों का जल जागरण अभियान लोगों को प्रकृति के साथ अपने संबंध को फिर से समझने और पक्षियों के प्रति संवेदनशील बनने का संदेश देता है। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44542-94|&#126;2026-44542-94]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44542-94|वार्ता]]) 19:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) hxva1ri6p602qjvo1zckpcuekkqkpsp 6598713 6598663 2026-08-14T02:10:47Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44542-94|~2026-44542-94]] ([[User talk:~2026-44542-94|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:SM7|SM7]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 4849893 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 अल्लाहगंज 0 1182844 6598650 5439544 2026-08-13T18:26:09Z Allahganj 941933 /* विवरण */ 6598650 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = अल्लाहगंज |other_name = Allahganj |image = |image_caption = |pushpin_label = अल्लाहगंज |pushpin_map = India Uttar Pradesh |coordinates = {{coord|27.545|79.688|display = inline, title}} |pushpin_map_caption = उत्तर प्रदेश में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] |subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] |subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[शाहजहाँपुर ज़िला]] |elevation_m = 176 |population_total = 14755 |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषाएँ |demographics1_title1 = प्रचलित |demographics1_info1 = [[हिन्दी]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 |postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 242220 |area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 05842 |registration_plate = UP-27 |website = }} '''अल्लाहगंज''' (Allahganj) [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[शाहजहाँपुर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=qzUqk7TWF4wC Uttar Pradesh in Statistics]," Kripa Shankar, APH Publishing, 1987, ISBN 9788170240716</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC Political Process in Uttar Pradesh: Identity, Economic Reforms, and Governance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170423083533/https://books.google.com/books?id=S46rbUL6GrMC |date=23 अप्रैल 2017 }}," Sudha Pai (editor), Centre for Political Studies, Jawaharlal Nehru University, Pearson Education India, 2007, ISBN 9788131707975</ref> == विवरण == अल्हागंज उत्तर प्रदेश के शाहजहांपुर जिले का एक महत्वपूर्ण नगर पंचायत क्षेत्र है। भौगोलिक स्थिति और सड़क संपर्क के कारण यह आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों के लिए लंबे समय से व्यापार, आवागमन और दैनिक जरूरतों का प्रमुख केंद्र रहा है। NH-730C तथा अल्हागंज-बिलग्राम मार्ग से जुड़ाव ने इसके महत्व को और बढ़ाया है। ◾<big>'''बढ़ती आबादी के साथ बदलता अल्हागंज'''</big> 2011 की जनगणना के उपलब्ध आंकड़ों के अनुसार अल्हागंज नगर की आबादी 14,764 थी और नगर में 11 वार्ड थे। वर्ष 2022 में नगर पंचायत की सीमा का विस्तार किया गया और आसपास के गांवों को नगर पंचायत में शामिल किया गया। शामिल किए गए गांवों की 2011 के अनुसार कुल आबादी लगभग 7,586 थी। इस आधार पर नगर सीमा विस्तार के बाद अल्हागंज की कुल आबादी का जनसांख्यिकीय आधार लगभग 22,350 हो गया। इससे स्पष्ट है कि अल्हागंज अब केवल पुराने कस्बे तक सीमित नहीं रहा, बल्कि आसपास के ग्रामीण क्षेत्रों को साथ लेकर एक विस्तारित नगरीय क्षेत्र के रूप में विकसित हो रहा है। ◾'''<big>सड़क संपर्क बना विकास की सबसे बड़ी ताकत</big>''' अल्हागंज की भौगोलिक स्थिति इसकी सबसे बड़ी ताकतों में से एक है। [[NH-730C|NH-730C MoRTH के आधिकारिक परियोजना दस्तावेज के अनुसार NH-730C का परियोजना खंड बेवर से अल्हागंज और फिर मीरानपुर कटरा तक है; इसके बाद रूट NH-731K के रूप में राधैता/बीसलपुर होते हुए पीलीभीत तक जाता है। पूरी बेवर–पीलीभीत परियोजना की लंबाई 183.380 किमी है।]] के साथ इसका जुड़ाव इसे आसपास के गांवों और कस्बों के लिए महत्वपूर्ण संपर्क केंद्र बनाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/shahjahnpur/story-border-expansion-of-alhaganj-nagar-panchayat-rural-areas-connected-7044391.html|title=}}</ref> ◾'''<big>NH-730C : अल्हागंज से गुजरने वाला प्रमुख मार्ग</big>''' <sup>👉</sup> <sup>'''बेवर → फतेहगढ़/फर्रुखाबाद क्षेत्र → अल्हागंज → जलालाबाद → मीरानपुर कटरा'''</sup><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-shahjahanpur-jalalabad-state-highway-will-be-fourlane-started-counting-of-traffic-bareilly-hindi-latest-news-22600960.html|title=}}</ref> <big><sub>◾'''इसके बाद मार्ग NH-731K के रूप में आगे बढ़ता है:'''</sub></big> <sup>👉 '''मीरानपुर कटरा → खुदागंज → राधैता → बीसलपुर → बरखेड़ा → पीलीभीत'''</sup><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-shahjahanpur-jalalabad-state-highway-will-be-fourlane-started-counting-of-traffic-bareilly-hindi-latest-news-22600960.html|title=}}</ref> ''MoRTH के दस्तावेज में प्रमुख नगरों में फर्रुखाबाद, अल्हागंज, जलालाबाद, मीरानपुर कटरा, खुदागंज, बीसलपुर, बरखेड़ा और पीलीभीत का उल्लेख किया गया है।''<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-shahjahanpur-jalalabad-state-highway-will-be-fourlane-started-counting-of-traffic-bareilly-hindi-latest-news-22600960.html|title=}}</ref> '''⚫ मैप में मुख्य क्रम:''' ''बेवर → फर्रुखाबाद/फतेहगढ़ → अल्हागंज → जलालाबाद → मीरानपुर कटरा → तिलहर → बीसलपुर (NH730 B पर समाप्त)।''<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/bareilly-city-shahjahanpur-jalalabad-state-highway-will-be-fourlane-started-counting-of-traffic-bareilly-hindi-latest-news-22600960.html|title=}}</ref> इसके अलावा अल्हागंज-बिलग्राम स्टेट हाईवे-138 को फोरलेन करने की दिशा में सर्वे और पेड़ों के चिह्नांकन की प्रक्रिया शुरू होने की खबर सामने आई है। गंगा एक्सप्रेसवे से बेहतर कनेक्टिविटी मिलने की संभावना के साथ इस मार्ग का महत्व भविष्य में और बढ़ सकता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/shahjahnpur/story-alhagan-j-bilgram-highway-widening-process-begins-201778187501499.html|title=}}</ref> '''◾अल्हागंज से गंगा एक्सप्रेसवे जाने का मार्ग''' ''अल्हागंज → NH-730C/जलालाबाद मार्ग → सिकंदरपुर अफगान क्षेत्र → SH-29 (फर्रुखाबाद–शाहजहांपुर मार्ग) → गंगा एक्सप्रेसवे इंटरचेंज → गंगा एक्सप्रेसवे।''<ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/shahjahanpur/ganga-expressway-will-be-connected-to-agra-and-bundelkhand-through-link-expressway-2025-09-24?client=android&client_new=au_revamp|title=}}</ref> '''1. जलालाबाद की ओर''' ''अल्हागंज → जलालाबाद (याकूबपुर तिराहा - दाएं मुड़ते हुए)→ SH-29 (फर्रुखाबाद-शाहजहाँपुर मार्ग)→ गंगा एक्सप्रेसवे इंटरचेंज।''<ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/shahjahanpur/ganga-expressway-will-be-connected-to-agra-and-bundelkhand-through-link-expressway-2025-09-24?client=android&client_new=au_revamp|title=}}</ref> '''2. रूपापुर की ओर''' ''अल्हागंज →हुल्लापुर चौराहा (बाएँ मुड़ते हुए) → रूपापुर → गंगा एक्सप्रेसवे''<ref>{{Cite news|url=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/shahjahanpur/ganga-expressway-will-be-connected-to-agra-and-bundelkhand-through-link-expressway-2025-09-24?client=android&client_new=au_revamp|title=}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[शाहजहाँपुर ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:शाहजहाँपुर ज़िला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के नगर]] [[श्रेणी:शाहजहाँपुर ज़िले के नगर]] gccq4ltkj7618faakceevmtjdchstr4 राजा गर्दभिल्ल 0 1183166 6598625 6265565 2026-08-13T15:58:49Z BhiRaaj 827090 /* */ 6598625 wikitext text/x-wiki '''राजा गर्दभिल्ल''' [[उज्जैन]] के एक शक्तिशाली और पराक्रमी [[राजा]] थे। उज्जैन में उनके वंश का शासन लंबे समय तक रहा वह गर्दभिल्ल वंश के संस्थापक थे उनके वंश के पूर्व पुरुषों की जानकरी उपलब्ध नही है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=40V_EAAAQBAJ&pg=PA188&dq=Bhil+dynasty&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjggsy7o7T5AhUegFYBHZ_qDOM4ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=Bhil%20dynasty&f=false|title=The Culture and Civilisation of Ancient India in Historical Outline|last=D.D|first=Kosambi|date=1994|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-0-7069-8613-6|language=en}}</ref> शासक थे <ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?client=ms-android-oppo&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsZO9Y5580_p6LXLa7-J77PwEKi8Ng:1659580586566&q=Gardabhilla+bhil+dynasty&spell=1&sa=X&ved=2ahUKEwj0itq6k6z5AhX7TGwGHYJDAsMQBSgAegQIARAE&biw=360&bih=628&dpr=2|title=Gardabhilla bhil dynasty - Google Search|website=www.google.com|access-date=2022-08-04}}</ref> । राजा गर्दभिल्ल ही गंधर्वसेन अथवा गर्दभिल्ल है <ref> [https://books.google.co.in/books?id=fx9YAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6&dq=%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwiqn4Sbk9zsAhWL4XMBHaPTCjoQ6AEwA3oECAAQAg समन्वयीइ साधक श्री हरिभाऊ उपाध्याय अभिनन्दन ग्रन्थ]</ref> , इनके बेटे का नाम विक्रमादित्य था जिन्होंने भारत से शको को खदेड़ा था <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pBEuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwj6uvbEnpn5AhXZTGwGHRhxCXk4HhDoAXoECAcQAw|title=Harikr̥shṇa Premī kā nāṭya śilpa|last=Visāriyā|first=Saroja|date=1990|publisher=Śānti Prakāśana|language=hi}}</ref>। सम्राट विक्रमादित्य का नाम संभवतः भिल्ल ईल्ल् से संबंधित रहा <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=n9pHAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2&focus=searchwithinvolume&q=+%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2|title=Meghadūta : eka anucintana: mūla aura mūlyāṇkana|last=Sūrideva|first=Śrīrañjana|date=1965|publisher=Nāgarī Prakāśana|language=hi}}</ref>। <nowiki>[[File:King Gard Bhill.png|thumb|King Gardbhil]]</nowiki> इस जनजाति से संबंधित [[ओडिशा]] के पूर्वी भाग के क्षेत्र को भिल्ल प्रदेश कहा जाता है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=zcQtAQAAIAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=hi&sa=X&ved=0ahUKEwim3cDn3PTpAhVFXSsKHaQyDUwQ6AEIJjAA|title=Nāgari prācharini pātrika|language=hi}}</ref> । मौर्यकाल में पश्चिम और मध्य भारत में भील जनजाति के अंतर्गत 4 नाग राजा , 7गर्द भिल्ल राजा और 13 पुष्प मित्र राजाओं की स्वतंत्र सत्ता थी <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=zGmPcCB9xlwC&pg=PA129&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%A7+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwigsMS8_pz5AhXURmwGHVq3AkUQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%A7%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&f=false|title=Bhartiya Itihas: Pragtihais|last=Singh|first=Vipul|date=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0891-0|language=hi}}</ref>। == इतिहास == <ref>{{Cite book|title=विक्रमादित्य: संवत्-प्रवर्तक.|last=|first=|publisher=Caukhambā Vidyābhavana.|year=1960|isbn=|location=|pages=68-70.}}</ref> राजा गर्दभिल्ल को कलकाचर्या नामक [[साधु]] की [[बहन]] सरस्वती से प्रेम था , साधु के खिलाफ जाकर उन्होंने सरस्वती का अपहरण कर लिया , इस पर उस साधु ने [[स्किथी]]/ स्किथियन राजा से सहयोग मांगा , लेकिन राजा गर्दभिल्ल से युद्ध करने की हिम्मत उस राजा में नहीं थी <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=LlqOvvJJnugC&lpg=PA73&dq=gardabhilla&hl=hi&pg=PA73#v=onepage&q=gardabhilla&f=false|title=Jainism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|date=2004|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-796-4|language=en}}</ref> , तब साधु ने [[शक| शकों]] से सहायता मांगी , शक और गर्दभिल्ल की सेना में भयानक युद्ध हुआ , और गर्दभिल्ल युद्ध हार गए , लेकिन उनके वंशज सम्राट [[विक्रमादित्य]] ने पुनः शकों को पराजित कर उज्जैन पर पुनः अधिकार कर लिया ,राजा गर्दभिल्ल भील जनजाति से संबंधित थे <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1lI9AAAAIAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=hi&sa=X&ved=0ahUKEwirhdvs2fTpAhVUfisKHW3sAU4Q6AEIRzAF|title=Parishad-patrikā|last=Parishad|first=Bihāra Rāshṭrabhāshā|date=1979|publisher=Bihāra Rāshtrabhāshā Parishad.|language=hi}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KOJ8aT3xYPoC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=gardabhilla+tribe+vikramaditya&source=bl&ots=2B0qV_rw5T&sig=ACfU3U0uvAvQZby5gy8MuijYivaFkKBodw&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwi_rM-13PTpAhUaVH0KHSAOAK8Q6AEwAnoECAMQAQ|title=The City and the Country in Early India: A Study of Malwa|last=Basant|first=P. K.|date=2012|publisher=Primus Books|isbn=978-93-80607-15-3|language=en}}</ref>। राजा गर्धभिल्ल की कुल 7 रानिया थी जिनमें भील रानी की कोख से धन्वन्तरि , ब्राह्मणी रानी की कोख से वररुचि, बनयानी की कोख से शंकु, शूद्रा रानी की कोख से बेतालभट्ट, सतधारी नाम की रानी से वराहमिहिर पैदा हुए थे। उनकी क्षत्रिय रानी मृगनयनी थी शिवकी परमाराध्या थी नित्य भण्डारा करती थी। क्षिप्रा के जल से सूर्य को अर्घ्य देने वाली चम्पावर्णी स्त्री होने के कारण चम्पावती कहलायी थी ऐसा लिखा मिलता है <ref>{{Cite web|url=https://theroaddiaries.in/2019/11/01/राजा-विक्रमादित्य/|title=ग्राम विहार : राजा विक्रमादित्य के पिता गन्धर्वसेन की गन्धर्वपुरी, तालोद का सूरजकुण्ड विक्रमादित्य का षष्ठी पूजन स्थल - 7 का पृष्ठ 6|date=2019-11-01|website=हिन्दी ब्लॉग: दिशा अविनाश शर्मा|language=hi-IN|access-date=2022-07-26}}</ref> । इन्हीं रानियों में एक अड़ोलिया रानी का भी वर्णन मिलता है जो युद्ध भूमि में अपनी वीरता के करना प्रसिद्ध थी <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-axjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwiav4fd06f5AhXZqVYBHYFDB28Q6AF6BAgDEAM|title=Hajārī Prasāda Dvivedī ke upanyāsoṃ meṃ nārī|last=Śarmā|first=Hariśaṅkara|date=1992|publisher=Ārādhanā Bradarsa|language=hi}}</ref> । राजा विक्रमादित्य <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=-axjAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+|title=Hajārī Prasāda Dvivedī ke upanyāsoṃ meṃ nārī|last=Śarmā|first=Hariśaṅkara|date=1992|publisher=Ārādhanā Bradarsa|language=hi}}</ref>की विजय से प्रभावित होकर आगे आने वाले समय में कुल 14 उपाधियों विक्रमादित्य नाम से अन्य राजाओं को दी गई । == शासक == अवंती में गर्दभिल्ल वंश का शासन 152 वर्ष तक रहा <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=qQTH5ZQYT0YC&pg=PA6&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwii7PLi7aX5AhXl0nMBHW5DAJwQ6AF6BAgKEAM|title=Siṃhāsana battīsī|last=Śarmā|first=Gaṅgā Prasāda|date=2007|publisher=Atmaram & Sons|isbn=978-81-904815-0-2|language=hi}}</ref>। राजा गर्दभिल्ल के बाद शकों ने महज 4 वर्ष अवंती पर शासन किया उन्हें सम्राट विक्रमादित्य ने प्रास्त कर के पुनः अवंती साम्राज्य पर गर्दभिल्ल वंश का शासन स्थापित किया । गर्दभिल्ल वंश में कुल 7 भील राजा हुए <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dldXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwii7PLi7aX5AhXl0nMBHW5DAJwQ6AF6BAgMEAM|title=Ujjayinī kā sāṃskr̥tika itihāsa ; pūrva-pradyota tathā paurāṇika-yuga se ādhunika yuga taka sāṃskr̥tika svarūpa kā vivecana|last=Kanungo|first=Shobha|date=1972|publisher=Prema Prakāśana|language=hi}}</ref>। == गदर्भ सिक्के == गर्दभिल्ल वंश गदर्भ सिक्के चलाते थे जो 3-4 मासा चांदी के होते थे <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6ua1AAAAIAAJ&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwiEoOawpp35AhVM82EKHTtJDg44ChDoAXoECAgQAw|title=Itihāsa kī amara bela, Osavāla|last=Bhūtoṛiyā|first=Māṅgīlāla|date=1988|publisher=Priyadarśī Prakāśana|language=hi}}</ref>। == इन्हें देखे == [[गर्दभिल्ल]] == संदर्भ == [[श्रेणी:शासक]] kn55q4sriujreaawxsff25tx9ip6zwj 6598626 6598625 2026-08-13T16:00:36Z BhiRaaj 827090 /* */ 6598626 wikitext text/x-wiki '''राजा गर्दभिल्ल''' [[उज्जैन]] के एक शक्तिशाली और पराक्रमी [[राजा]] थे। उज्जैन में उनके वंश का शासन लंबे समय तक रहा वह गर्दभिल्ल वंश के संस्थापक थे उनके वंश के पूर्व पुरुषों की जानकरी उपलब्ध नही है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=40V_EAAAQBAJ&pg=PA188&dq=Bhil+dynasty&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjggsy7o7T5AhUegFYBHZ_qDOM4ChDoAXoECAMQAw#v=onepage&q=Bhil%20dynasty&f=false|title=The Culture and Civilisation of Ancient India in Historical Outline|last=D.D|first=Kosambi|date=1994|publisher=S. Chand Publishing|isbn=978-0-7069-8613-6|language=en}}</ref> शासक थे <ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/search?client=ms-android-oppo&tbm=bks&sxsrf=ALiCzsZO9Y5580_p6LXLa7-J77PwEKi8Ng:1659580586566&q=Gardabhilla+bhil+dynasty&spell=1&sa=X&ved=2ahUKEwj0itq6k6z5AhX7TGwGHYJDAsMQBSgAegQIARAE&biw=360&bih=628&dpr=2|title=Gardabhilla bhil dynasty - Google Search|website=www.google.com|access-date=2022-08-04}}</ref> । राजा गर्दभिल्ल ही गंधर्वसेन अथवा गर्दभिल्ल है <ref> [https://books.google.co.in/books?id=fx9YAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6&dq=%E0%A4%97%E0%A4%82%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A5%87%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwiqn4Sbk9zsAhWL4XMBHaPTCjoQ6AEwA3oECAAQAg समन्वयीइ साधक श्री हरिभाऊ उपाध्याय अभिनन्दन ग्रन्थ]</ref> , इनके बेटे का नाम विक्रमादित्य था जिन्होंने भारत से शको को खदेड़ा था <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=pBEuAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwj6uvbEnpn5AhXZTGwGHRhxCXk4HhDoAXoECAcQAw|title=Harikr̥shṇa Premī kā nāṭya śilpa|last=Visāriyā|first=Saroja|date=1990|publisher=Śānti Prakāśana|language=hi}}</ref>। सम्राट विक्रमादित्य का नाम संभवतः भिल्ल ईल्ल् से संबंधित रहा <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=n9pHAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2&focus=searchwithinvolume&q=+%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2|title=Meghadūta : eka anucintana: mūla aura mūlyāṇkana|last=Sūrideva|first=Śrīrañjana|date=1965|publisher=Nāgarī Prakāśana|language=hi}}</ref>। [[चित्र:King_Gard_Bhill.png|अंगूठाकार|King Gard bhil]] इस जनजाति से संबंधित [[ओडिशा]] के पूर्वी भाग के क्षेत्र को भिल्ल प्रदेश कहा जाता है <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=zcQtAQAAIAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=hi&sa=X&ved=0ahUKEwim3cDn3PTpAhVFXSsKHaQyDUwQ6AEIJjAA|title=Nāgari prācharini pātrika|language=hi}}</ref> । मौर्यकाल में पश्चिम और मध्य भारत में भील जनजाति के अंतर्गत 4 नाग राजा , 7गर्द भिल्ल राजा और 13 पुष्प मित्र राजाओं की स्वतंत्र सत्ता थी <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=zGmPcCB9xlwC&pg=PA129&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%A7+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwigsMS8_pz5AhXURmwGHVq3AkUQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%A7%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&f=false|title=Bhartiya Itihas: Pragtihais|last=Singh|first=Vipul|date=2008|publisher=Pearson Education India|isbn=978-81-317-0891-0|language=hi}}</ref>। == इतिहास == <ref>{{Cite book|title=विक्रमादित्य: संवत्-प्रवर्तक.|last=|first=|publisher=Caukhambā Vidyābhavana.|year=1960|isbn=|location=|pages=68-70.}}</ref> राजा गर्दभिल्ल को कलकाचर्या नामक [[साधु]] की [[बहन]] सरस्वती से प्रेम था , साधु के खिलाफ जाकर उन्होंने सरस्वती का अपहरण कर लिया , इस पर उस साधु ने [[स्किथी]]/ स्किथियन राजा से सहयोग मांगा , लेकिन राजा गर्दभिल्ल से युद्ध करने की हिम्मत उस राजा में नहीं थी <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=LlqOvvJJnugC&lpg=PA73&dq=gardabhilla&hl=hi&pg=PA73#v=onepage&q=gardabhilla&f=false|title=Jainism and Indian Civilization|last=Pruthi|first=Raj|date=2004|publisher=Discovery Publishing House|isbn=978-81-7141-796-4|language=en}}</ref> , तब साधु ने [[शक| शकों]] से सहायता मांगी , शक और गर्दभिल्ल की सेना में भयानक युद्ध हुआ , और गर्दभिल्ल युद्ध हार गए , लेकिन उनके वंशज सम्राट [[विक्रमादित्य]] ने पुनः शकों को पराजित कर उज्जैन पर पुनः अधिकार कर लिया ,राजा गर्दभिल्ल भील जनजाति से संबंधित थे <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=1lI9AAAAIAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=hi&sa=X&ved=0ahUKEwirhdvs2fTpAhVUfisKHW3sAU4Q6AEIRzAF|title=Parishad-patrikā|last=Parishad|first=Bihāra Rāshṭrabhāshā|date=1979|publisher=Bihāra Rāshtrabhāshā Parishad.|language=hi}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=KOJ8aT3xYPoC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=gardabhilla+tribe+vikramaditya&source=bl&ots=2B0qV_rw5T&sig=ACfU3U0uvAvQZby5gy8MuijYivaFkKBodw&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwi_rM-13PTpAhUaVH0KHSAOAK8Q6AEwAnoECAMQAQ|title=The City and the Country in Early India: A Study of Malwa|last=Basant|first=P. K.|date=2012|publisher=Primus Books|isbn=978-93-80607-15-3|language=en}}</ref>। राजा गर्धभिल्ल की कुल 7 रानिया थी जिनमें भील रानी की कोख से धन्वन्तरि , ब्राह्मणी रानी की कोख से वररुचि, बनयानी की कोख से शंकु, शूद्रा रानी की कोख से बेतालभट्ट, सतधारी नाम की रानी से वराहमिहिर पैदा हुए थे। उनकी क्षत्रिय रानी मृगनयनी थी शिवकी परमाराध्या थी नित्य भण्डारा करती थी। क्षिप्रा के जल से सूर्य को अर्घ्य देने वाली चम्पावर्णी स्त्री होने के कारण चम्पावती कहलायी थी ऐसा लिखा मिलता है <ref>{{Cite web|url=https://theroaddiaries.in/2019/11/01/राजा-विक्रमादित्य/|title=ग्राम विहार : राजा विक्रमादित्य के पिता गन्धर्वसेन की गन्धर्वपुरी, तालोद का सूरजकुण्ड विक्रमादित्य का षष्ठी पूजन स्थल - 7 का पृष्ठ 6|date=2019-11-01|website=हिन्दी ब्लॉग: दिशा अविनाश शर्मा|language=hi-IN|access-date=2022-07-26}}</ref> । इन्हीं रानियों में एक अड़ोलिया रानी का भी वर्णन मिलता है जो युद्ध भूमि में अपनी वीरता के करना प्रसिद्ध थी <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=-axjAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwiav4fd06f5AhXZqVYBHYFDB28Q6AF6BAgDEAM|title=Hajārī Prasāda Dvivedī ke upanyāsoṃ meṃ nārī|last=Śarmā|first=Hariśaṅkara|date=1992|publisher=Ārādhanā Bradarsa|language=hi}}</ref> । राजा विक्रमादित्य <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?hl=hi&id=-axjAAAAMAAJ&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+|title=Hajārī Prasāda Dvivedī ke upanyāsoṃ meṃ nārī|last=Śarmā|first=Hariśaṅkara|date=1992|publisher=Ārādhanā Bradarsa|language=hi}}</ref>की विजय से प्रभावित होकर आगे आने वाले समय में कुल 14 उपाधियों विक्रमादित्य नाम से अन्य राजाओं को दी गई । == शासक == अवंती में गर्दभिल्ल वंश का शासन 152 वर्ष तक रहा <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=qQTH5ZQYT0YC&pg=PA6&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwii7PLi7aX5AhXl0nMBHW5DAJwQ6AF6BAgKEAM|title=Siṃhāsana battīsī|last=Śarmā|first=Gaṅgā Prasāda|date=2007|publisher=Atmaram & Sons|isbn=978-81-904815-0-2|language=hi}}</ref>। राजा गर्दभिल्ल के बाद शकों ने महज 4 वर्ष अवंती पर शासन किया उन्हें सम्राट विक्रमादित्य ने प्रास्त कर के पुनः अवंती साम्राज्य पर गर्दभिल्ल वंश का शासन स्थापित किया । गर्दभिल्ल वंश में कुल 7 भील राजा हुए <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dldXAAAAMAAJ&q=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwii7PLi7aX5AhXl0nMBHW5DAJwQ6AF6BAgMEAM|title=Ujjayinī kā sāṃskr̥tika itihāsa ; pūrva-pradyota tathā paurāṇika-yuga se ādhunika yuga taka sāṃskr̥tika svarūpa kā vivecana|last=Kanungo|first=Shobha|date=1972|publisher=Prema Prakāśana|language=hi}}</ref>। == गदर्भ सिक्के == गर्दभिल्ल वंश गदर्भ सिक्के चलाते थे जो 3-4 मासा चांदी के होते थे <ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=6ua1AAAAIAAJ&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2+%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87&hl=hi&sa=X&ved=2ahUKEwiEoOawpp35AhVM82EKHTtJDg44ChDoAXoECAgQAw|title=Itihāsa kī amara bela, Osavāla|last=Bhūtoṛiyā|first=Māṅgīlāla|date=1988|publisher=Priyadarśī Prakāśana|language=hi}}</ref>। == इन्हें देखे == [[गर्दभिल्ल]] == संदर्भ == [[श्रेणी:शासक]] 2o4yrw07ih8f08hkpfjwmpnk8769zjc जॉन बेल एडवर्ड 0 1210260 6598774 6217428 2026-08-14T04:33:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598774 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name = जॉन बेल एडवर्ड |image = John Bel Edwards.jpg |order = 56th [[List of governors of Louisiana|Governor of Louisiana]] |lieutenant = [[Billy Nungesser]] |term_start = January 11, 2016 |term_end = |predecessor = [[Bobby Jindal]] |successor = |office1 = Minority Leader of the [[Louisiana House of Representatives]] |term_start1 = January 10, 2012 |term_end1 = December 10, 2015 |predecessor1 = Jane Smith |successor1 = [[Gene Reynolds (Louisiana politician)|Gene Reynolds]] |state_house2 = Louisiana |district2 = 72nd |term_start2 = January 14, 2008 |term_end2 = December 10, 2015 |predecessor2 = Robby Carter |successor2 = [[Robby Carter]] |birth_date = {{birth date and age|1966|9|16}} |birth_place = [[East Baton Rouge Parish, Louisiana]], U.S. |death_date = |death_place = |party = [[Democratic Party (United States)|Democratic]] |spouse = {{marriage|Donna Hutto|March 4, 1989}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twitter.com/LouisianaGov/status/1235264956528029696|title=Thirty-one years of marriage down and many more to go. @FirstLadyOfLA has been by my side since we began dating in 1981, and our love grows stronger every day. I give thanks daily for the life that we are blessed to share. Happy anniversary, Donna, I love you! — JBE #lagov|website=Twitter}}</ref> |children = 3 |residence = [[Louisiana Governor's Mansion|Governor's Mansion]] |education = [[United States Military Academy]] ([[Bachelor of Science|BS]])<br>[[Paul M. Hebert Law Center|Louisiana State University]] ([[Juris Doctor|JD]]) |signature = John Bel Edwards signature.png |website = {{url|gov.louisiana.gov|Government website}} |allegiance = {{flag|United States}} |branch = {{army|United States}} |serviceyears = 1988–1996 |rank = {{Dodseal|USA captain}} [[Captain (United States O-3)|Captain]] |unit = [[25th Infantry Division (United States)|25th Infantry Division]]<br>[[82nd Airborne Division]] }} '''जॉन बेल एडवर्ड''' [[लुईज़ियाना]] 56वें गवर्नर हैं।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.sos.la.gov/HistoricalResources/AboutLouisiana/LouisianaGovernors1877-Present/Pages/JohnBelEdwards.aspx|title=John Bel Edwards|website=www.sos.la.gov|access-date=28 अगस्त 2020|archive-date=23 फ़रवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210223130457/https://www.sos.la.gov/HistoricalResources/AboutLouisiana/LouisianaGovernors1877-Present/Pages/JohnBelEdwards.aspx|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{आधार}} nvsmlad2tyfcgpnao7mffqvis73j19q डोरेमोन: नोबिता और जादुई टापू 0 1227970 6598719 5078890 2026-08-14T02:55:14Z ~2026-44428-94 941976 /* */ 6598719 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोरेमोन मूवी: नोबिता और जादुई टापू | image = डोरेमोन- नोबिता और जादुई टापू पोस्टर.jpg | director = कोज़ो कुसुबा | producer = अत्सुइशि सैतो<br/>मोमोको क़वामिता<br/>रैना ताकाहाशी<br/>रिका त्सुरुज़ाकि<br/>शुंसुके ओकुरा<br/>तकुमी फूजीमोरी | writer = हिगाशी शिमिज़ू | starring = वसाबी मिज़ुटा<br/>मेगुमी ओहारा<br/>युमी ककाज़ु<br/>टोमोकाज़ु सेकि<br/>सुबारू किमुरा<br/>मसाको नोज़ावा<br/>अत्सुको तनाका<br/>कोची यामादेरा<br/>नाना मीज़ुकी<br/>कोटोनो मित्सुईशी<br/>यासुनोरी मात्सुमोतो<br/>चियाकि फुजीमोटो | music = कन सवादा | cinematography = कत्सुयोशी किशी | editing = | studio = शिन-ऐ एनीमेशन | distributor = तोहो | released = {{Film date|2012|03|03|जापान|df=y}} | runtime = १०० मिनट | country = [[芸人悦次郎中谷はかせ(ドラえもんハイパー)]] | language = जापानी | gross = ₹३.४६ अरब }} '''''डोरेमोन: नोबिता और जादुई टापू''''' (映画ドラえもん 芸人悦次郎中谷はかせ。と奇跡の島 ~アニマル アドベンチャー~ ''एगा डोरेमोन नोबिता तो किसेकी नो शिमा ~एनिमल एडवेंचर~''), जिसे '''डोरेमोन एनिमल एडवेंचर'''<ref>http://www.lukinternacional.com/es/catalogo/doraemon-en-la-isla-del-escarabajo-dorado.html</ref> और '''डोरेमोन द मूवी: नोबिता एंड द लास्ट हैवन ~एनिमल एडवेंचर~'''<ref>http://jfdb.jp/en/title/3224</ref> भी कहा जाता है, मशहूर माँगा और एनीमे धारावाहिक ''[[डोरेमोन]]'' पर आधारित एक २०१२ जापानी फिल्म है। यह ३२वां डोरेमोन फिल्म है। इसे जापान में ३ मार्च, २०१२ को प्रसारित किया गया था। इस फिल्म पर आधारित एक नाइनटेंडो 3DS वीडियो गेम जापान में १ मार्च, २०१२ को प्रसारित किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-07-15/2012-doraemon-film-revealed-with-trailer| title=2012 Doraemon Film Revealed with Trailer|publisher=Anime News Network|date=2011-07-15|accessdate=2011-11-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asahi.com/showbiz/pia/AUT201111220020.html|script-title=ja:"ドラえもん生誕100年前"記念映画、主題歌は福山雅治|date=November 21, 2011|publisher=The Asahi Shinbun Company|language=Japanese|accessdate=November 24, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-11-20/japan-no.1-selling-male-solo-artist-sings-doraemon-song|title= Japan's #1 Selling Male Solo Artist Sings Doraemon Song|date=November 20, 2011|publisher=Anime News Network|accessdate=November 24, 2011}}</ref> ==प्लॉट== नोबिता और उसके पापा एक बड़ा बीटल खरीदते हैं, और नोबिता उसका अच्छा खयाल रखने का वादा करता है। डोरेमोन के समूह को एक अजीब टापू मिलता है जहाँ एक जाति ऐसे जीवों के साथ रहती है जिन्हें काफी पहले विल्पुत घोषित कर दिया गया था, पर उन्हें कल्पित गोल्डन बीटल ने संभाल कर रखा है। पर समूह को कुछ चोरों के एक दल से सामना करना पड़ता है जो गोल्डन बीटल को पकड़ कर भविष्य में उसका फायदा उठाना चाहते हैं। ==कास्ट== {| class = "wikitable" ! पात्र !! जापानी स्वर अभिनेता !! हिन्दी स्वर अभिनेता |- | डोरेमोन || वसाबी मिज़ुटा || समृद्धि शुक्ल |- | नोबिता || मेगुमी ओहारा || आकांक्षा शर्मा |- | शिज़ुका || युमी ककाज़ु || पारुल भटनागर |- | जियान || सुबारू किमुरा || दीपांश कक्कर |- | सुनियो || टोमोकाज़ु सेकि || वजाहत अल-हसन |- | कोरोन || नाना मीज़ुकी || |- | नोबिसुके || मसाको नोज़ावा || |- | केली || अत्सुको तनाका || |- | डोरामि || चियाकि || पल्लवी भारती |- | नोबिता की माँ || कोटोनो मित्सुईशी || पल्लवी भारती |- | नोबिता के पापा || यासुनोरी मात्सुमोतो || सलीम खान |- | शरमन || कोची यामादेरा || |- | देकिसुगी || शिहोको हागिनो || |- | ओरो || यूज़ुरु फुजीमोटो || |- | गोसुके || नोकी तात्सुता || |- | स्काई || रिकको ऐकावा || |- | शुन आमागुरी || शुन ओगुरी || |- | नोबिता की दादी || मिकी इतौ || |- | लॉक || यू शिमाका || |- | स्नेक || इसेई फुटामाता || |- | डाके || मसाको नोज़ावा || |- | कोलॉन || नाना मीज़ुकी || |- | कुराजो || युमी ककाज़ु || |- | फुरुमो || किसैची आत्सुशी || |- | आर्को || रिंतारो निशि || |- | डोगो || मिज़ुकी नाकामुरा || |- | फोके || फुकु सुज़ुकी || |- | सीस || योको ओषिता || |- | नादेशिको || योशिको मात्सुओ || |- | गौरमेंट || नोको कुबोता || |- | फर्मली || युकी ओकी || |- | लेशरली || अयाको इशीज़ावा || |- | ऑसूमशी || मरिको योकोटा || |- | वंडरलैंड || युकारी किता || |- | इंस्पिरेशन || मिदोरी ईशिकी || |} ==बॉक्स ऑफिस== इस फिल्म ने जापानी थिएटरों में ¥३.६२ अरब कमाए और २०१२ को जापान में ८वां सबसे ऊँचे ग्रॉस करते हुए देखा गया था।<ref name="gross">{{cite web|url=http://www.eiren.org/boxoffice_e/2012.html|title=Box Office Leaders|date=|publisher=Motion Picture Producers Association of Japan|accessdate=July 19, 2015}}</ref> जापीन के बाहर, इसने दक्षिण कोरिया में ₩१,०७,१५,०५,५००<ref name="korea">{{cite web |title=영화정보 |trans-title=Movie Information |url=http://www.kobis.or.kr/kobis/business/mast/mvie/searchMovieList.do |website=KOFIC |publisher=कोरियाई फिल्म परिषद |language=ko |accessdate=17 February 2019 |quote=Doraemon}}</ref> और हॉन्गकॉन्ग में ₹५.३३ करोड़, और पूरी दुनिया में ₹५.७० करोड़ कमाए। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} hewgbmeph3yy1x673uw2z7hb0hh9kuw 6598724 6598719 2026-08-14T03:03:27Z Lemonaka 735464 [[विशेष:योगदान/~2026-44428-94|~2026-44428-94]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-44428-94|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन ExclusiveEditorके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6598724 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = डोरेमोन मूवी: नोबिता और जादुई टापू | image = डोरेमोन- नोबिता और जादुई टापू पोस्टर.jpg | director = कोज़ो कुसुबा | producer = अत्सुइशि सैतो<br/>मोमोको क़वामिता<br/>रैना ताकाहाशी<br/>रिका त्सुरुज़ाकि<br/>शुंसुके ओकुरा<br/>तकुमी फूजीमोरी | writer = हिगाशी शिमिज़ू | starring = वसाबी मिज़ुटा<br/>मेगुमी ओहारा<br/>युमी ककाज़ु<br/>टोमोकाज़ु सेकि<br/>सुबारू किमुरा<br/>मसाको नोज़ावा<br/>अत्सुको तनाका<br/>कोची यामादेरा<br/>नाना मीज़ुकी<br/>कोटोनो मित्सुईशी<br/>यासुनोरी मात्सुमोतो<br/>चियाकि फुजीमोटो | music = कन सवादा | cinematography = कत्सुयोशी किशी | editing = | studio = शिन-ऐ एनीमेशन | distributor = तोहो | released = {{Film date|2012|03|03|जापान|df=y}} | runtime = १०० मिनट | country = [[जापान]] | language = जापानी | gross = ₹३.४६ अरब }} '''''डोरेमोन: नोबिता और जादुई टापू''''' (映画ドラえもん のび太と奇跡の島 ~アニマル アドベンチャー~ ''एगा डोरेमोन नोबिता तो किसेकी नो शिमा ~एनिमल एडवेंचर~''), जिसे '''डोरेमोन एनिमल एडवेंचर'''<ref>http://www.lukinternacional.com/es/catalogo/doraemon-en-la-isla-del-escarabajo-dorado.html</ref> और '''डोरेमोन द मूवी: नोबिता एंड द लास्ट हैवन ~एनिमल एडवेंचर~'''<ref>http://jfdb.jp/en/title/3224</ref> भी कहा जाता है, मशहूर माँगा और एनीमे धारावाहिक ''[[डोरेमोन]]'' पर आधारित एक २०१२ जापानी फिल्म है। यह ३२वां डोरेमोन फिल्म है। इसे जापान में ३ मार्च, २०१२ को प्रसारित किया गया था। इस फिल्म पर आधारित एक नाइनटेंडो 3DS वीडियो गेम जापान में १ मार्च, २०१२ को प्रसारित किया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/news/2011-07-15/2012-doraemon-film-revealed-with-trailer| title=2012 Doraemon Film Revealed with Trailer|publisher=Anime News Network|date=2011-07-15|accessdate=2011-11-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.asahi.com/showbiz/pia/AUT201111220020.html|script-title=ja:"ドラえもん生誕100年前"記念映画、主題歌は福山雅治|date=November 21, 2011|publisher=The Asahi Shinbun Company|language=Japanese|accessdate=November 24, 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.animenewsnetwork.com/interest/2011-11-20/japan-no.1-selling-male-solo-artist-sings-doraemon-song|title= Japan's #1 Selling Male Solo Artist Sings Doraemon Song|date=November 20, 2011|publisher=Anime News Network|accessdate=November 24, 2011}}</ref> ==प्लॉट== नोबिता और उसके पापा एक बड़ा बीटल खरीदते हैं, और नोबिता उसका अच्छा खयाल रखने का वादा करता है। डोरेमोन के समूह को एक अजीब टापू मिलता है जहाँ एक जाति ऐसे जीवों के साथ रहती है जिन्हें काफी पहले विल्पुत घोषित कर दिया गया था, पर उन्हें कल्पित गोल्डन बीटल ने संभाल कर रखा है। पर समूह को कुछ चोरों के एक दल से सामना करना पड़ता है जो गोल्डन बीटल को पकड़ कर भविष्य में उसका फायदा उठाना चाहते हैं। ==कास्ट== {| class = "wikitable" ! पात्र !! जापानी स्वर अभिनेता !! हिन्दी स्वर अभिनेता |- | डोरेमोन || वसाबी मिज़ुटा || समृद्धि शुक्ल |- | नोबिता || मेगुमी ओहारा || आकांक्षा शर्मा |- | शिज़ुका || युमी ककाज़ु || पारुल भटनागर |- | जियान || सुबारू किमुरा || दीपांश कक्कर |- | सुनियो || टोमोकाज़ु सेकि || वजाहत अल-हसन |- | कोरोन || नाना मीज़ुकी || |- | नोबिसुके || मसाको नोज़ावा || |- | केली || अत्सुको तनाका || |- | डोरामि || चियाकि || पल्लवी भारती |- | नोबिता की माँ || कोटोनो मित्सुईशी || पल्लवी भारती |- | नोबिता के पापा || यासुनोरी मात्सुमोतो || सलीम खान |- | शरमन || कोची यामादेरा || |- | देकिसुगी || शिहोको हागिनो || |- | ओरो || यूज़ुरु फुजीमोटो || |- | गोसुके || नोकी तात्सुता || |- | स्काई || रिकको ऐकावा || |- | शुन आमागुरी || शुन ओगुरी || |- | नोबिता की दादी || मिकी इतौ || |- | लॉक || यू शिमाका || |- | स्नेक || इसेई फुटामाता || |- | डाके || मसाको नोज़ावा || |- | कोलॉन || नाना मीज़ुकी || |- | कुराजो || युमी ककाज़ु || |- | फुरुमो || किसैची आत्सुशी || |- | आर्को || रिंतारो निशि || |- | डोगो || मिज़ुकी नाकामुरा || |- | फोके || फुकु सुज़ुकी || |- | सीस || योको ओषिता || |- | नादेशिको || योशिको मात्सुओ || |- | गौरमेंट || नोको कुबोता || |- | फर्मली || युकी ओकी || |- | लेशरली || अयाको इशीज़ावा || |- | ऑसूमशी || मरिको योकोटा || |- | वंडरलैंड || युकारी किता || |- | इंस्पिरेशन || मिदोरी ईशिकी || |} ==बॉक्स ऑफिस== इस फिल्म ने जापानी थिएटरों में ¥३.६२ अरब कमाए और २०१२ को जापान में ८वां सबसे ऊँचे ग्रॉस करते हुए देखा गया था।<ref name="gross">{{cite web|url=http://www.eiren.org/boxoffice_e/2012.html|title=Box Office Leaders|date=|publisher=Motion Picture Producers Association of Japan|accessdate=July 19, 2015}}</ref> जापीन के बाहर, इसने दक्षिण कोरिया में ₩१,०७,१५,०५,५००<ref name="korea">{{cite web |title=영화정보 |trans-title=Movie Information |url=http://www.kobis.or.kr/kobis/business/mast/mvie/searchMovieList.do |website=KOFIC |publisher=कोरियाई फिल्म परिषद |language=ko |accessdate=17 February 2019 |quote=Doraemon}}</ref> और हॉन्गकॉन्ग में ₹५.३३ करोड़, और पूरी दुनिया में ₹५.७० करोड़ कमाए। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} bw52g7gbtzjylasv6qgwpj2cljlak8k जम्मू विश्वविद्यालय 0 1249982 6598700 6545182 2026-08-14T00:28:11Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598700 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = जम्मू विश्वविद्यालय | image_name = | motto = | established = {{Start date and age|1969|01|01}} | type = [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय]] | chancellor = [[जम्मू और कश्मीर के उपराज्यपालों की सूची|जम्मू और कश्मीर के उपराज्यपाल]]<ref>{{cite web |title=LG is now Chancellor of all varsities in J&K; tenure of VC reduced |url=https://www.dailyexcelsior.com/lg-is-now-chancellor-of-all-varsities-in-jk-tenure-of-vc-reduced/ |website=Daily Excelsior |date=3 April 2020 |access-date=2 April 2024}}</ref> | vice_chancellor = उमेश राय<ref>{{cite news |title=Kashmir, Jammu universities get new Vice Chancellors |url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/kashmir-jammu-universities-get-new-vice-chancellors-118072500954_1.html |work=Business Standard |agency=Indo-Asian News Service |date=25 July 2018 |access-date=2 April 2024}}</ref> | city = [[जम्मू (शहर)|जम्मू]] | state = [[जम्मू और कश्मीर]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी]], [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]], [[डोगरी भाषा|डोगरी]] | campus = [[शहरी क्षेत्र]], {{convert|118.78|acre|ha|1}} | affiliations = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|यूजीसी]] | website = [https://jammuuniversity.ac.in jammuuniversity.ac.in] }} '''जम्मू विश्वविद्यालय''' ('''जम्मू यूनिवर्सिटी''' या '''JU''') [[जम्मू और कश्मीर]] के [[जम्मू (शहर)|जम्मू]] शहर में स्थित एक सार्वजनिक राज्य विश्वविद्यालय है। इसकी स्थापना 1969 में जम्मू और कश्मीर विश्वविद्यालय को विभाजित कर जम्मू और कश्मीर क्षेत्रों के लिए पृथक विश्वविद्यालय बनाने के लिए राज्य विधानमंडल के अधिनियम द्वारा की गई थी। यह विश्वविद्यालय [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद]] (NAAC) द्वारा A++ ग्रेड से मान्यता प्राप्त है।<ref>{{cite news |title=Jammu University gets A+ grade by NAAC |url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/naac-jammu-university-350856-2016-11-08 |date=8 November 2016 |publisher=India Today |access-date=26 November 2019}}</ref> यह भारत का पहला विश्वविद्यालय है जिसे ISO-9001 प्रमाणन प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web |url=http://www.jammuuniversity.in/search.asp?FileNumPosition=0&search=india&mode=allwords |title=University of Jammu – ISO certification |access-date=23 June 2025 |archive-date=15 दिसंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221516/http://www.jammuuniversity.in/search.asp?FileNumPosition=0&search=india&mode=allwords |url-status=dead }}</ref> यह विश्वविद्यालय त्रिकूट पर्वत की तलहटी में, [[तवी नदी]] के किनारे स्थित है।<ref>{{cite web |title=University Of Jammu – The Gateway To Future Education |url=https://jehlum.in/university-of-jammu-the-gateway-to-the-future-education/ |access-date=23 June 2025}}</ref> विश्वविद्यालय स्नातक, स्नातकोत्तर और पीएच.डी. स्तर के कार्यक्रमों की पढ़ाई कराता है और इसके साथ 150 से अधिक कॉलेज संबद्ध हैं। == परिसर == मुख्य परिसर बाबा साहब अंबेडकर रोड, जम्मू में समुद्र तल से लगभग 1030 फीट की ऊंचाई पर स्थित है। इसमें शिक्षण विभाग, प्रशासनिक भवन, स्वास्थ्य केंद्र, डाकघर, अतिथि गृह, छात्रावास, बैंक, कैफेटेरिया और अन्य सुविधाएं हैं। पुराना परिसर मुख्य परिसर से लगभग 4 किमी की दूरी पर स्थित है और 10.5 एकड़ में फैला है। यहाँ शिक्षकों और कर्मचारियों के लिए आवासीय क्वार्टर और तीन छात्रावास स्थित हैं। विश्वविद्यालय के सात बाहरी परिसर भी हैं जो निम्नलिखित स्थानों पर स्थित हैं: * [[भद्रवाह]] * [[किश्तवाड़]] * [[पुंछ]] * रेसी * रामनगर (उधमपुर) * [[कठुआ]] * [[उधमपुर]] == संगठन और प्रशासन == जम्मू और कश्मीर के उपराज्यपाल विश्वविद्यालय के कुलाधिपति होते हैं। विश्वविद्यालय में 36 शिक्षण विभाग हैं और 157 कॉलेज संबद्ध हैं। यह विश्वविद्यालय स्नातक और स्नातकोत्तर स्तर पर 50 से अधिक पाठ्यक्रमों में डिग्री प्रदान करता है। == यह भी देखें == * [[कश्मीर विश्वविद्यालय]] * [[भारत में शिक्षा]] == सन्दर्भ == <references /> {{भारत के विश्वविद्यालय}} [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर के विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:जम्मू]] [[श्रेणी:1969 में स्थापित शिक्षण संस्थान]] [[श्रेणी:भारत के राज्य विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर में शिक्षा]] 0c8hx530sg635gedtxxksy1je8mh8q0 डीमार्ट 0 1269263 6598840 6598305 2026-08-14T08:53:25Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598840 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी | name = अवेन्यू सुपरमार्ट्स लिमिटेड | logo = DMart Logo.svg | logo_size = 200px | caption = डीमार्ट का आधिकारिक लोगो | type = [[सार्वजनिक कम्पनी]] | traded_as = {{Unbulleted list | {{BSE|540376}} | {{NSE|DMART}} }} | ISIN = INE192R01011 | industry = [[खुदरा]] | foundation = {{Start date and age|2002|05|15}} | founder = [[राधाकिशन दमानी]] | location = [[पवई]] | area_served = [[भारत]] | key_people = {{plainlist| * [[राधाकिशन दमानी]]<br>([[अध्यक्ष]]) * इग्नेशियस नविल नोरोन्हा<br>([[मुख्य कार्यकारी अधिकारी|सीईओ]]) }} | products = {{hlist | किराना एवं खाद्य सामग्री | दैनिक उपयोग की वस्तुएँ | डेयरी एवं जमे हुए खाद्य पदार्थ | घरेलू एवं फर्नीचर उत्पाद | घरेलू उपकरण | बिस्तर एवं स्नान संबंधी उत्पाद | परिधान | जूते-चप्पल | खिलौने | क्रॉकरी | सामान एवं यात्रा बैग | स्वास्थ्य एवं सौंदर्य उत्पाद | खेल एवं फिटनेस सामग्री | फल एवं सब्जियाँ }} | locations = 214<ref>{{Cite web |url=https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms |title=संग्रहीत प्रति |access-date=4 अप्रैल 2021 |archive-date=11 मार्च 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311063756/https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms |url-status=dead }}</ref> | num_employees = 9,456 स्थायी (2020)<ref name="Financials"/><br>38,952 संविदात्मक (2020)<ref name="Financials"/> | equity = {{increase}} {{INRConvert|10431|c}} (2020)<ref name="Financials"/> | assets = {{increase}} {{INRConvert|12076|c}} (2020)<ref name="Financials"/> | operating_income = {{increase}} {{INRConvert|1813|c}} (2020)<ref name="Financials"/> | net_income = {{increase}} {{INRConvert|1300|c}} (2020)<ref name="Financials"/> | revenue = {{increase}} {{INRConvert|24930|c}} (2020)<ref name="Financials">{{cite web |url=https://www.moneycontrol.com/india/stockpricequote/retail/avenuesupermarts/AS19 |title=Avenue Supermarts Ltd. Financial Statements |website=Moneycontrol }}</ref> | homepage = {{URL|https://www.dmartindia.com/}} | footnotes = }} '''अवेन्यू सुपरमार्ट्स लिमिटेड''', [[doing business as|डीमार्ट (DMart)]] के नाम से कारोबार करने वाली एक भारतीय [[खुदरा]] कंपनी है, जो [[सुपरमार्केट]] और [[हाइपरमार्केट]] की श्रृंखला का संचालन करती है। कंपनी की स्थापना [[राधाकिशन दमानी]] ने की थी और इसका मुख्यालय [[मुंबई]] में स्थित है। मार्च 2026 तक, डीमार्ट के भारत के 12 [[States and union territories of India|राज्यों और केंद्र शासित प्रदेशों]] में कुल 479 स्टोर हैं।<ref name="fy25">{{cite web |title=Avenue Supermarts Adds Eight New DMart Stores, Reaches 461 Outlets Nationwide |url=https://scanx.trade/stock-market-news/stocks/dmart-expands-footprint-with-new-store-opening-in-karnataka-total-store-count-reaches-479/34346785 |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=29 March 2026 }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web |title=Avenue Supermarts Adds Eight New DMart Stores Nationwide|url=https://www.theglobeandmail.com/investing/markets/markets-news/Tipranks/647024/avenue-supermarts-adds-eight-new-dmart-stores-reaches-479-outlets-nationwide/#:~:text=The%20company%20primarily%20runs%20large,income%20consumers%20seeking%20competitive%20prices |publisher=The Globe and Mail |access-date=10 March 2026}}</ref> मार्च 2024 में कंपनी में कुल 13,971 स्थायी कर्मचारी और 59,961 संविदा आधार पर नियुक्त कर्मचारी थे।<ref name="fy24">{{cite web |title=2023-24 Annual Report |url=https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/14f569a2-0850-4e73-aa38-69494b1142cb.pdf |website=BSE |publisher=Avenue Supermarts Limited |access-date=27 July 2024 |archive-date=27 जुलाई 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240727031746/https://www.bseindia.com/xml-data/corpfiling/AttachLive/14f569a2-0850-4e73-aa38-69494b1142cb.pdf |url-status=dead }}</ref> ==इतिहास== [[File:D-Mart.jpg|thumb|[[उडुपी]] के उपनगरीय क्षेत्र में स्थित डीमार्ट का एक स्टोर।]] [[राधाकिशन दमानी]] द्वारा वर्ष 2000 में निगमित [[अवेन्यू सुपरमार्ट्स लिमिटेड]] ने वर्ष 2002 में [[मुंबई]] के [[पवई]] में अपना पहला डीमार्ट स्टोर खोला।<ref>{{Cite web|first1=Sanchita|last1=Dash|title=Radhakishan Damani has a string of challenges ahead of him and falling profits at DMart don't help|url=https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-fallihjjfuhelp/articleshow/76936913.cms|access-date=2020-09-15|website=Business Insider|date=13 July 2020|archive-date=11 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311063756/https://www.businessinsider.in/business/news/radhakishan-damani-has-a-string-of-challenges-ahead-of-him-and-falling-profits-at-dmart-dont-help/articleshow/76936913.cms|url-status=dead}}</ref><ref name="forbes">{{cite news |first1=Srivastava |last1=Samar |title=DMart: The Juggernaut Continues To Roll For India's Value Shop |url=https://www.forbesindia.com/article/boardroom/dmart-the-juggernaut-continues-to-roll-for-indias-value-shop/48457/1 |access-date=16 January 2023 |work=Forbes India |date=23 October 2017 |language=en}}</ref> अपने शुरुआती वर्षों में कंपनी ने [[everyday low price|कम कीमत की दैनिक मूल्य-निर्धारण रणनीति]] अपनाई और धीमे विस्तार की नीति पर जोर दिया। वर्ष 2010 तक महाराष्ट्र और गुजरात में इसके स्टोरों की संख्या बढ़कर 29 हो गई थी।<ref name="forbes"/> उस समय भारत की अन्य सुपरमार्केट श्रृंखलाएँ सामान्यतः लगभग 4,000 वर्ग फुट की संपत्तियाँ [[Retail leasing|पट्टे पर]] लेती थीं, जबकि डीमार्ट अपेक्षाकृत बड़े स्टोर संचालित करता था, जिनका क्षेत्रफल 30,000 वर्ग फुट तक होता था और जिनमें से अधिकांश संपत्तियाँ कंपनी के स्वामित्व में थीं।<ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=Damani's D Mart mulls pan-India footprint |url=http://www.business-standard.com/article/companies/damani-s-d-mart-mulls-pan-india-footprint-110060400096_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=4 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130211070455/http://www.business-standard.com/article/companies/damani-s-d-mart-mulls-pan-india-footprint-110060400096_1.html |archive-date=11 February 2013}}</ref><ref>{{cite news |last1=Agarwal |first1=Sapna |title=D-Mart on expansion drive, looks to take leased premises route |url=https://www.livemint.com/Companies/opQm7BQ1OCuUdUESrn71sO/DMart-on-expansion-drive-looks-to-take-leased-premises-rou.html |access-date=27 July 2024 |work=Mint |date=2 March 2010}}</ref> वर्ष 2013 में डीमार्ट के महाराष्ट्र और गुजरात में 65 स्टोर थे। इसके अतिरिक्त [[हैदराबाद]] और [[बेंगलुरु]] में एक-एक स्टोर के साथ कंपनी ने अन्य राज्यों में भी विस्तार शुरू कर दिया था। उस समय राजस्व के आधार पर डीमार्ट [[Reliance Retail|रिलायंस रिटेल]] और [[Future Group|फ्यूचर ग्रुप]] के बाद भारत की तीसरी सबसे बड़ी खुदरा कंपनी बन गई थी।<ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=D-Mart beats the Goliaths |url=https://www.business-standard.com/article/management/d-mart-beats-the-goliaths-113071000948_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=10 July 2013}}</ref> अक्टूबर 2016 तक डीमार्ट के 112 स्टोर हो चुके थे और कंपनी [[तेलंगाना]], [[आंध्र प्रदेश]], [[कर्नाटक]], [[मध्य प्रदेश]] तथा [[छत्तीसगढ़]] तक अपने कारोबार का विस्तार कर चुकी थी।<ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=How D-Mart battled the giants |url=https://www.business-standard.com/article/specials/how-d-mart-battled-the-giants-116100301095_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=3 October 2016}}</ref><ref>{{cite news |last1=Kamath |first1=Raghavendra |title=D Mart sets sight on Rs 2,000-cr IPO |url=https://www.business-standard.com/article/markets/d-mart-aims-at-rs-2-000-cr-ipo-116091201014_1.html |access-date=27 July 2024 |work=Business Standard |date=13 September 2016}}</ref> दिसंबर 2016 में कंपनी ने [[ई-कॉमर्स]] व्यवसाय के रूप में डीमार्ट रेडी (DMart Ready) शुरू किया, जिसके माध्यम से ग्राहकों को किराना और घरेलू उपयोग की वस्तुएँ ऑनलाइन ऑर्डर करने की सुविधा मिली।<ref>{{cite news |title=Avenue Supermarts to fully acquire e-commerce unit |url=https://www.dnaindia.com/business/report-avenue-supermarts-to-fully-acquire-e-commerce-unit-2578598 |access-date=16 January 2023 |work=DNA India |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=DMart Ready FY22 revenue sees 2-fold rise at Rs 1,667.21 cr; loss widens to Rs 142.07 cr |url=https://www.businesstoday.in/business/story/dmart-ready-fy22-revenue-sees-2-fold-rise-at-rs-166721-cr-loss-widens-to-rs-14207-cr-342746-2022-07-26 |access-date=16 January 2023 |work=Business Today |date=26 July 2022 |language=en}}</ref> मार्च 2017 में कंपनी ने अपना [[initial public offering|प्रारंभिक सार्वजनिक निर्गम]] (आईपीओ) जारी किया और इसके शेयर [[National Stock Exchange of India|राष्ट्रीय स्टॉक एक्सचेंज]] तथा [[Bombay Stock Exchange|बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज]] में सूचीबद्ध हुए। 22 मार्च 2017 को सूचीबद्धता के दिन यह बाजार पूँजीकरण के आधार पर भारत की 65वीं सबसे मूल्यवान कंपनी बन गई।<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/will-todays-winner-radhakishan-damani-of-d-mart-face-these-four-challenges-of-tomorrow/articleshow/57789672.cms |title=D-Mart: Will today's winner Radhakishan Damani of D-Mart face these four challenges of tomorrow? |newspaper=The Economic Times |date=2017-03-23 |access-date=2018-07-19}}</ref> वर्ष 2018 तक कंपनी ने [[तमिलनाडु]], [[राजस्थान]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], [[दिल्ली राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र|दिल्ली एनसीआर]] और [[दमन जिला, भारत|दमन]] में भी प्रवेश कर लिया था।<ref name="prab"/> वर्ष 2021 में ''[[The Ken]]'' ने उल्लेख किया कि डीमार्ट के नए स्टोरों का क्षेत्रफल 50,000 से 60,000 वर्ग फुट के बीच था, जो उसके मौजूदा स्टोरों के औसत आकार से लगभग दोगुना था।<ref>{{cite news |last1=G |first1=Seetharaman |title=DMart and the supersizing imperative |url=https://the-ken.com/tradetricks/dmart-and-the-supersizing-imperative/ |access-date=8 August 2024 |work=The Ken |date=5 October 2021}}</ref> वर्ष 2022 में डीमार्ट ने 300 स्टोर का आँकड़ा पार कर लिया। इनमें से लगभग तीन-चौथाई स्टोर महाराष्ट्र, गुजरात, तेलंगाना, आंध्र प्रदेश और कर्नाटक जैसे उसके प्रमुख [[Business cluster|क्लस्टर राज्यों]] में स्थित थे।<ref>{{cite news |title=How Radhakishan Damani continues to get it right with DMart |url=https://www.businesstoday.in/latest/corporate/story/how-radhakishan-damani-continues-to-get-it-right-with-dmart-357760-2022-12-26 |access-date=27 July 2024 |work=Business Today |date=26 December 2022 |language=en}}</ref><ref name="prab">{{cite web |title=Avenue Supermarts (DMART IN) |url=https://bsmedia.business-standard.com/_media/bs/data/market-reports/equity-brokertips/2023-03/16794559170.43092500.pdf |website=Business Standard |publisher=Prabhudas Lilladher |access-date=27 July 2024}}</ref> अप्रैल 2026 में डीमार्ट ने एक ही दिन में 12 नए स्टोर जोड़कर पूरे भारत में 500 स्टोर का आँकड़ा पूरा किया।<ref>{{cite news |url=https://insights.dsij.in/dsijarticledetail/dmart-adds-12-stores-in-a-day-shares-jump-over-8-as-500-store-count-becomes-reality-to-celebrate |title=Dmart Adds 12 Stores in a Day; Shares Jump Over 8% as 500-Store Count Becomes Reality to Celebrate |date=1 April 2026 |publisher=Dalal Street Investment Journal}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{Official|https://www.dmartindia.com/}} * {{url|https://www.dmart.in/|ऑनलाइन खरीदारी वेबसाइट}} [[श्रेणी:मुंबई आधारित कम्पनियाँ]] kz79usiebfgp5ku3oieh5b76mdbqc9d चेंगजू प्रारम्भिक छपाई संग्रहालय 0 1323637 6598689 5367997 2026-08-13T22:36:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598689 wikitext text/x-wiki '''चेंगजू प्रारम्भिक छपाई संग्रहालय''' ([[कोरियाई भाषा|कोरियन]]: 청주고인쇄박물관 ) [[दक्षिण कोरिया]] के चेंगजू में एक संग्रहालय है। कोरियाई संस्कृति में [[मुद्रण|छपाई]] के इतिहास को समर्पित यह पहला संग्रहालय है।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://m.news.nate.com/view/20210316n34264?mid=m03|title='고인쇄박물관'이 옛 이미지?…청주시 명칭 변경 논란 {{!}} 사회 : 네이트 뉴스|website=모바일 네이트 뉴스|language=ko|access-date=2021-11-06}}</ref>{{Infobox museum|name=चेंगजू प्राचीन छपाई संग्रहालय|image=Cheongju City Printing Museum 2.JPG|established={{Start date and age|1992|03|17}}|location=Cheongju, South Korea|coordinates={{coord|36.644041|127.471438|display=inline, title}}|type=Historical museum|website={{URL|http://jikjiworld.cheongju.go.kr/jikjiworld/index.do}}}} == इतिहास == यह संग्रहालय 1992 में खोला गया था, जिसका इरादा उनचेआन-दांग भूमि विकास स्थल पर हीओंगदोक्सा कलाकृतियों का संरक्षण था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://mobile.newsis.com/view.html?id=NISX20210910_0001578962|title=청주고인쇄박물관, 명칭변경 설문…현대·미래 담는다더니 '직지'로 한정|last=|date=2021-09-13|website=Newsis|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref> 2007 में, संग्रहालय को जिक्जी विशेष सांस्कृतिक क्षेत्र का नाम दिया गया था।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ccdailynews.com/news/articleView.html?idxno=2081874|title=청주고인쇄박물관, 이름 바뀌나|last=Shin|first=Hong-Kyun|date=2021-09-13|website=충청일보|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref> 2015 में, पारंपरिक तकनीकों द्वारा एक जिकजी धातु-निर्मित प्रिंटिंग प्लेट बहाल की गई थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.dailycc.net/news/articleView.html?idxno=396778|title=청주고인쇄박물관, 상설전시실이 달라졌어요|last=Shin|first=Dong-ryeol|date=2017-11-20|website=충청신문|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref> 2017 में, 8640 लाख [[दक्षिण कोरियाई वॉन|वान]] भवन के कुछ हिस्सों को फिर से तैयार करने और प्रदर्शन में पैनलों को बदलने के लिए आवंटित किए गए था।<ref>{{Cite web|url=http://www.dynews.co.kr/news/articleView.html?idxno=361860|title=직지홍보 강화한 청주고인쇄박물관 리뉴얼 오픈|last=Kyung-soo|date=2017-11-20|website=동양일보 '이땅의 푸른 깃발'|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref>15 दिसंबर, 2017 को संग्रहालय फिर से खोला गया, फिर से खोलने के कार्यक्रम में ली बेम-सेक, उस समय के चेंगजू के मेयर, ह्वांग यंग-हो, चेंगजू नगर परिषद के अध्यक्ष और ना गी-जेंग, जिकजी कल्चरल एसोसिएशन के अध्यक्ष शामिल हुए। 2017 के "यूनेस्को इंटरनेशनल आर्काइव्स एंड हेरिटेज सेंटर ऑफ चेंगजू आकर्षण" में संग्रहालय का प्रमुख योगदान रहा था।<ref>{{Cite web|url=http://www.kns.tv/news/articleView.html?idxno=384748|title=[인터뷰] 청주고인쇄박물관 재개관 ‘한상태’ 관장에게 듣는다|last=Kun-soo|first=Lee|date=2017-12-16|website=KNS뉴스통신|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref>2019 के बाद से, संग्रहालय [https://artsandculture.google.com/ गूगल कला और संस्कृति मंच] का हिस्सा रहा है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newspim.com/news/view/20190311000299|title=청주고인쇄박물관-'구글 아트 앤 컬처', 세계최초 고려 금속활자 온라인 전시|work=뉴스핌|access-date=2021-11-06|language=ko-KR}}</ref> 2021 में, संग्रहालय ने अपने नाम परिवर्तन पर एक सर्वे का आयोजन किया, जिसमें संग्रहालय प्रबंधन समिति ने भाग लिया। संग्रहालय के लिए सुझाए गए नामों में चेंगजू जिकजी प्रिंटिंग संग्रहालय, जिकजी प्रिंटिंग संग्रहालय, कोरिया प्रिंटिंग संग्रहालय, चेंगजू जिकजी संग्रहालय और जिकजी संग्रहालय थे।<ref name=":1" /> == संग्रह == संग्रहालय में [[सिल्ला]], [[गोरियो काल|गोरियो]] और [[जोसिऑन काल|जोसिऑन]] काल से 650 से अधिक किताबें हैं।<ref name=":0" /> पहले हॉल में जिकजी की प्रदर्शनियाँ हैं, संग्रहालय में चेंगजू और बाकी कोरिया की संस्कृति के बारे में भी प्रदर्शनियाँ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.newsro.kr/%EC%B2%AD%EC%A3%BC%EA%B3%A0%EC%9D%B8%EC%87%84%EB%B0%95%EB%AC%BC%EA%B4%80-%EB%B6%80%EB%B6%84-%ED%9C%B4%EA%B4%80/|title=청주고인쇄박물관 부분 휴관|last=Young-moo|first=Choi|date=2017-08-07|website=Newsro|access-date=2021-11-06|url-status=dead|archive-date=6 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211106180223/https://www.newsro.kr/%EC%B2%AD%EC%A3%BC%EA%B3%A0%EC%9D%B8%EC%87%84%EB%B0%95%EB%AC%BC%EA%B4%80-%EB%B6%80%EB%B6%84-%ED%9C%B4%EA%B4%80/}}</ref> 2011 के बाद से 5 वर्षों के लिए संग्रहालय ने 30,000 पत्र बहाली परियोजना को अंजाम दिया, इस परियोजना को "कोरयो मेटल टाइप बहाली परियोजना" का नाम दिया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.cjculture42.org/sub.php?code=65&mode=view&no=23&category=&page=1&search=&keyword=&order=|title=문화공간(공간)리스트 {{!}} 문화도시청주|website=청주시문화산업진흥재단|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref> 2020 में, संग्रहालय ने 1420 में ग्योंगजाजा (कोरियाई: 경자자) की खोज और शुरुआती [[जोसिऑन काल|जोसिऑन]] राजवंश में छपाई के बारे में एक प्रदर्शनी आयोजित की।<ref>{{Cite web|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20200302/99971970/1|title=청주고인쇄박물관, 금속활자 ‘직지’ 세계화 추진|last=Ki-woo|first=Jang|date=2020-03-03|website=dongA.com|language=ko|access-date=2021-11-06|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} 82fviejey3f3lm78d3and1m8al029kz मियापुर 0 1327516 6598624 6596484 2026-08-13T15:33:55Z Curvasingh 654091 6598624 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = मियापुर |other_name = Miyapur<br>మియాపూర్ |settlement_type = हैदराबाद का मुहल्ला |image = Allwyn x roads hyd.jpg |image_caption = मियापुर दृश्य |pushpin_label = मियापुर |pushpin_map = India Hyderabad#India |coordinates = {{coord|17.497|78.361|display=inline, title}} |pushpin_map_caption = तेलंगाना में स्थिति |subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}} |subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[तेलंगाना]] |subdivision_type2 = [[तेलंगाना के जिले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[रंगारेड्डी ज़िला]] | blank1_name_sec1 = [[सांसद]] | blank1_info_sec1 = [[चेवेल्ला लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] | blank2_name_sec1 = [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधानसभा]] | blank2_info_sec1 = [[सेरिलिंगमपल्ली विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र|सेरिलिंगमपल्ली]] (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र) | blank3_name_sec1 = Civic agency | blank3_info_sec1 = [[साइबराबाद नगर निगम]] | leader_title2 = [[Member of the Legislative Assembly (India)|MLA]] | leader_name2 = अरेकापुडी गांधी(INC) | leader_title3 = [[Member of Parliament]] | leader_name3 = कोण्डा. विश्वेश्वर रेड्डी |population_total = |population_as_of = 2011 |demographics_type1 = भाषा |demographics1_title1= प्रचलित |demographics1_info1= [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] |timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30 }} '''मियापुर''' (Miyapur) [[भारत]] के [[तेलंगाना]] राज्य की राजधानी, [[हैदराबाद]], का एक [[उपनगर]] है। प्रशासनिक रूप से यह [[रंगारेड्डी ज़िले]] में स्थित है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=psw6DwAAQBAJ Lonely Planet South India & Kerala]," Isabella Noble et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012394</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=O-0UAQAAMAAJ Hand Book of Statistics, Andhra Pradesh]," Bureau of Economics and Statistics, Andhra Pradesh, India, 2007</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=WeNLAQAACAAJ Contemporary History of Andhra Pradesh and Telangana, AD 1956-1990s]," Comprehensive history and culture of Andhra Pradesh Vol. 8, V. Ramakrishna Reddy (editor), Potti Sreeramulu Telugu University, Hyderabad, India, Emesco Books, 2016</ref> मियापुर का प्रशासन हैदराबाद में [[साइबराबाद नगर निगम]] (CMC) के सेरिलिंगमपल्ली ज़ोन के मियापुर सर्कल के तहत चलाया जाता है। यहाँ स्थानीय नागरिक सेवाओं, लोगों तक पहुँचने के कार्यक्रमों और बुनियादी ढाँचे के विकास का काम CMC कमिश्नर जी. सृजना और स्थानीय ज़ोनल टीमों के नेतृत्व में म्युनिसिपल अधिकारी संभालते हैं।<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/cmcs-one-ward-every-day-reaches-miyapur-1978750|title=CMC’s ‘One Ward Every Day’ Reaches Miyapur}}</ref> == सीमाचिह्न == * मियापुर चेरुवु * पेद्दा कुडी चेरुवु ([[मक्ता महबूबपेट]] झील) <ref>[https://www.mappls.com/place-maktha+mahaboobpet+lake-hmt+swarnapuri+colony-miyapur-hyderabad-telangana-500049-4OZ9CK@zdata=MTcuNTE2ODc3Kzc4LjM1MDM3NSsxNys0T1o5Q0srKw==ed Maktha Mahaboobpet Lake]</ref> * मियापुर पटेल चेरुवु * रेगुलाकुंटा झील * गंगाराम चेरुवु * हाफ़िज़पेट चेरुवु * मदीनागुडा चेरुवु * अमीनपुर झील * केन्द्रीय विहार * ऑल्विन कॉलोनी जंक्शन * श्री सीतारमंजनेय स्वामी देवस्थानमु (रामालयम) * कैवलरी टेम्पल चर्च * एआरके टावर्स * एसएमआर विनय सिटी (नारेन एस्टेट्स) * एसएमआर विनय हिलैंड्स * श्रीवेन मॉल == इलाके और पड़ोस == * जेपी नगर * हुडा मयूरी नगर * [[मक्ता महबूबपेट]] * मातृश्री नगर, मियापुर, हैदराबाद * दीप्तिश्री नगर * प्रशांत नगर * पुलिसकर्मी आवास सोसायटी * एचएमटी स्वर्णपुरी कॉलोनी == मियापुर की सबसे ऊंची इमारतें == {{OSM Location map |coord={{coord|17.4964|78.3731}} | float=center| zoom=14 | width=800 | height=700 | shape1=n-circle | shape-outline1=#000 | shape-color1=#06c | mark-size1=12 | mark-title1=Candeur Twins | mark-coord1={{coord|17.50763|78.36199}} | mark-title2=Candeur 40 | mark-coord2={{coord|17.50454| 78.36329}} | mark-title3=NYLA by Team4 Life Spaces | mark-coord3={{coord|17.50862|78.36145}} | mark-title4=Vertex Viraat | mark-coord4={{coord|17.50141|78.363693}} | mark-title5=ARIA by Team4 LifeSpaces | mark-coord5={{coord|17.509291|78.362882}} | mark-title6=Indis Sia Prospera | mark-coord6={{coord|17.503182|78.36426}} | caption = मियापुर में {{convert|100|m|ft|0|abbr=}} से ऊंची इमारतें; इसमें 47-अमीनपुर सर्कल के अंतर्गत आने वाली इमारतें शामिल नहीं हैं। <small>{{flatlist| * {{color box|#06c|Residential}} * {{color box|#b00|Commercial}} }}</small> | auto-caption=12 }} यह सूची मियापुर में बनी और सबसे ऊपरी हिस्से तक पूरी हो चुकी सबसे ऊंची इमारतों को क्रम में रखती है, इसमें 47-अमीनपुर सर्कल के अंतर्गत आने वाली इमारतें शामिल नहीं हैं। इसमें ऐसी ऊंची इमारतें शामिल हैं जिनकी ऊंचाई, ऊंचाई मापने के मानक तरीकों के अनुसार कम से कम {{convert|100|m|ft|0|abbr=}} है। {{legend|#ddffdd|बनने के समय यह मियापुर की सबसे ऊंची इमारत थी।|border=solid 1px #AAAAAA}} {{legend|#FFFF99|आर्किटेक्चर के हिसाब से ऊपरी ढांचा तैयार है, लेकिन काम अभी पूरा नहीं हुआ है।|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- style="background:#ececec;" !Rank !Name !Location ! class="unsortable"|Image !Height !Floors ! data-sort-type="text" |Year !Building type ! class="unsortable"|Notes |- ! - |ARIA by Team4 LifeSpaces |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|33.6|N|78|21|45.0|E|display=inline|name=}} | |{{convert|181.8|m|ft|0}}<ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower A, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195132/hyderabad/team4-aria-tower-a |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower B, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195133/hyderabad/team4-aria-tower-b |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower C, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195134/hyderabad/team4-aria-tower-c |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower D, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195135/hyderabad/team4-aria-tower-d |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower E, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195136/hyderabad/team4-aria-tower-e |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower F, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195137/hyderabad/team4-aria-tower-f |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria - Tower G, Hyderabad - SkyscraperPage.com |url=https://skyscraperpage.com/b195138/hyderabad/team4-aria-tower-g |access-date=2026-04-28 |website=skyscraperpage.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Team4 Aria – Telangana RERA |url=https://rerait.telangana.gov.in/PrintPreview/PrintPreview?q=GJOBSxoRrJV22vmPufX0Gr7yMk07yLYbCxVKoNcxZkkc1ntxMSO8ZISphbUXmoy3coxHwxM7pE02LItYox2X4JJMvEj1Y7GfO%2b2glR2%2bEsPRZgOATclq7sOSqy7FnYsbMLP07RXLVISZEQXplIgkgQAgXZPTj1PU%2fIPYyjW%2fZihZGvhUfuopMw%3d%3d |access-date=10 February 2026 |website=Telangana RERA}}</ref><!-- Verified height to the top of staircase cabin as per RERA elevation drawing. --> |55 floors * 7 Towers |2031 |<span style="color:Blue">Residential</span> | |- style="background:#FF9;" !1 |Candeur Twins |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|27.5|N|78|21|43.2|E||display=inline|name=}} | |{{convert|141|m|ft|0}} |47 |2027 |<span style="color:Blue">Residential</span> | * |-style="background:#dfd;" !2 |Candeur40 |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|16.3|N|78|21|47.8|E||display=inline|name=}} |[[File:Candeur 40 miyapur.jpg|195x195px|alt=Tall residential building complex with three towers.]] |{{convert|118.59|m|ft|0}} |40 |2026 |<span style="color:Blue">Residential</span> | | | |- !3 |NYLA by Team4 Life Spaces |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|31.0|N|78|21|41.2|E|display=inline|name=}} | |{{convert|112|m|ft|0}} |35 |2027 |<span style="color:Blue">Residential</span> | |- !4 |Vertex Viraat |[[Miyapur]]-Bollaram Road {{Coord|17|30|05.1|N|78|21|49.3|E|display=inline|name=}} | |{{convert|105|m|ft|0}} |32 |2027 |<span style="color:Blue">Residential</span> | * |} ==सिटीस्केप== <gallery mode="packed" heights="150"> चित्र:An Apartment park area in Miyapur.jpg|हैदराबाद के मियापुर में एक अपार्टमेंट पार्क एरिया चित्र:View of Apartments at Miyapur.jpg|मियापुर, हैदराबाद में अपार्टमेंट का दृश्य चित्र:Miyapur Metro Satation, Hyderabad .jpg|मियापुर मेट्रो स्टेशन, हैदराबाद ‎ चित्र:GSM Mall.jpg|जीएसएम मॉल और मल्टीप्लेक्स, मियापुर चित्र:Jsr_mall_vijetha_madeenaguda.jpg|Jsr mall चित्र:Maktha Mahaboobpet lake.jpg|मख्ता महाबूबपेट पेद्दा कुडी चेरुवु चित्र:Nivriti homes near sentia global school miyapur.jpg|सत्य श्री निवृत्ति होम्स बीके एन्क्लेव मक्ता महबूबपेट, मियापुर चित्र:Dr Agarwals Eye Hospital allwyn x signal miyapur hyd.jpg|डॉ. अग्रवाल्स आई हॉस्पिटल ऑलविन एक्स सिग्नल मियापुर चित्र:Sri SeetaRamanjaneya Swamy Devastanamu (Ramalayam) Miyapur hyd.jpg|श्री सीता रामंजनेया स्वामी देवस्थानम (रामालयम) मियापुर हैदराबाद चित्र:Ambedkar statue maktha hmt swarnapuri.jpg|एचएमटी स्वर्णपुरी कॉलोनी मक्ता महाबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Nsk platina maktha mahabubpet 2 blocks hyd.jpg|एनएसके प्लेटिना गेटेड मक्ता महबूबपेट मियापुर हैदराबाद चित्र:Maktha Mahabubpet full chowk view.jpg|मक्था महाबूबपेट का पूरा चौक का नज़ारा चित्र:Rock formations at Miyapur.JPG|मियापुर, हैदराबाद, भारत में चट्टान की संरचनाएँ </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हैदराबाद]] * [[रंगारेड्डी ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हैदराबाद के विषय}} [[श्रेणी:रंगारेड्डी ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:हैदराबाद में मुहल्ले]] 6s15smf6sy8hedxatj2opcfnlf0oeio महेंद्रगिरि (ओड़िशा) 0 1329121 6598837 6597625 2026-08-14T08:38:40Z Abinasha79 938295 /* शास्त्रीय सन्दर्भ */ Designed and also added some contents. 6598837 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = महेंद्रगिरि | other_name = Mahendragiri<br>ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି | elevation_m = 1501 | elevation_ref = | map = India | map_caption = महेंद्रगिरि का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | country = {{IND}} | state = [[ओड़िशा]] | district = [[गजपति ज़िल्ला]] | range = [[पूर्वी घाट]] | coordinates = {{coord|18|58|28|N|84|22|05|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | easiest_route = सड़क }} '''महेंद्रगिरि''' (Mahendragiri) [[भारत]] के [[ओड़िशा]] राज्य के [[गजपति ज़िल्ले]] के [[पारलाखेमुण्डि नगरपालिका]] से प्राय: [[53-54 कि.मी]] दुरी पर अवस्थित है। यह [[पूर्वी घाट]] का एक {{convert|1501|m|ft}} ऊँचा [[पर्वत]] है। इस ऐतिहासिक पर्वत का [[शास्त्रों]] में उल्लेख है। यह कोरापुट ज़िल्ले के देओमाली पर्वत के बाद [[ओड़िशा का दूसरा सबसे ऊँचा पहाड़]] है। शास्त्रानुसार यह [[भगवान परशुरामजी के वासस्थली]] है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=1RBuAAAAMAAJ Orissa reference: glimpses of Orissa]," Sambit Prakash Dash, TechnoCAD Systems, 2001</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=8ukfNZsoNA4C The Orissa Gazette]," Orissa (India), 1964</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=yLU7DwAAQBAJ Lonely Planet India]," Abigail Blasi et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787011991</ref> == शास्त्रीय सन्दर्भ == [[भगवान परशुरामजी के निवास स्थान]], [[महेंद्रपर्वत के प्रधानता]] तथा वहाँ [[उनके दर्शन]] के संबंध में विभिन्न शास्त्रों में स्पष्ट उल्लेख प्राप्त होता है। [[श्रीमद्भागवतमहापुराण]], [[श्रीमहाभारतम्]], [[श्रीमद्वाल्मीकियरामायण]] तथा [[श्रीशिवमहापुराण]] आदि ग्रंथों में इस विषय से संबंधित महत्वपूर्ण शास्त्रोक्त प्रमाण मिलते हैं। '''• भगवान परशुराम के निवास स्थान के बारे में निम्नलिखित शास्त्रोक्तियां मिलता है—'''<br> '''॰''' [[श्रीमद्भागवतम्]] में उल्लेख है कि:<br> <span style="color:grey;">आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः।<br> उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः॥<br></span> — [[श्रीमद्भागवतम् ९.१६.२६]] भावार्थ: भगवान परशुराम आज भी महेंद्रपर्वत पर निवास करते है। उन्होंने क्षत्रियोंके अस्त्रशस्त्र पुर्णतया त्याग कर दिया है और वे शांत तथा स्थिर वुद्धि होकर एक ब्राह्मण के रूप में स्थित है। उनके चरित्र और महान कार्यों के कारण सिद्ध, चारण और गंधर्व जैसे दिव्य प्राणीयों ने निरंतर उनका स्तवन और गुणगान करते है। '''॰''' इस विषय में [[श्रीमहाभारतम्]] में उल्लेख है कि:<br> <span style="color:grey;">स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने।''<br> अस्मिन् महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रमः॥<br></span> — [[श्रीमहाभारतम् ३.११७.१४]] भावार्थ: महात्मा ऋषि कश्यप को समस्त पृथ्वी का दान करने के पश्चात, अपार पराक्रम भगवान परशुराम इस पर्वतराज महेन्द्र पर निवास करते है। '''॰''' इस विषय में [[श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण]] में भी उल्लेख है कि श्रीपरशुरामजी श्रीरामजी से पराजित होने के बाद महेंद्रपर्वत पर तपस्या के लिए लौट गए:<br> <span style="color:grey;">स हतान् दृश्य रामेण स्वाँल्लोकांस्तपसार्जितान्।<br> जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥<br><span> — [[श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण, बालकांडम्, सर्ग-७६, श्लोक-२२]] भावार्थ: जब जमदग्नि पुत्र श्रीपरशुरामजी ने देखा कि भगवान श्रीराम के बाण से वे पुण्यलोकों नष्ट हो गए जिन्हें उन्होंने अपनी तपस्या से उपार्जित किया था, तब वे शिघ्र ही उत्तम महेंद्रपर्वत को चले गए है। '''• कुल पर्वतों के बारे में निम्नलिखित शास्त्रोक्तियां मिलता है—‌'''<br> '''॰''' [[श्रीमहाभारतम्]] में उल्लेख है कि महेंद्रपर्वत कुल पर्वतों में से एक पर्वत है:<br> <span style="color:grey;">महेंद्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि।<br> विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥<br></span> —‌ [[श्रीमहाभारतम् ६.९.११]] भावार्थ: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष पर्वत, विंध्य और पारियात्र — ये सात के कुल (प्रमुख) पर्वत है। '''॰''' यह समान विषय [[श्रीविष्णुमहापुराणम् २.३.३]], [[श्रीब्रह्ममहापुराणम्]] के [[अध्याय-१९]] के [[श्लोक-३]] और [[अध्याय-२७]] के [[श्लोक:१९-२०]], [[श्रीब्रह्माण्डमहापुराणम्]] के [[भारतवर्ष]] के वर्णन प्रकरण के [[श्लोक:१८-१९]] में भी वर्णित है। '''॰''' [[श्रीमद्भागवतम् ५.१९.१६]] में भारतवर्ष के पर्वतों के वर्णन प्रकरण में महेन्द्रपर्वत का उल्लेख भी आया है। '''• महेंद्रपर्वत पर भगवान परशुरामजी के दर्शन जिन्होंने किये उस विषय में निम्नलिखित शास्त्रोक्तियां मिलता है—'''<br> '''॰''' [[श्रीमद्भागवतम्]] में उल्लेख है कि जब भगवान बलराम तीर्थयात्रा पर गए, तब उन्होंने भी स्वयं भगवान परशुराम के दर्शन किए थे:<br> <span style="color:grey;">उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ, रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च।<br></span> — [[श्रीमद्भागवतम् १०.७९.१२]] भावार्थ: महेंद्रपर्वत पर श्रीबलरामजी ने भगवान परशुराम को देखकर उन्हें प्रणाम किया। '''॰''' [[श्रीमहाभारतम्]] में उल्लेख है कि पाण्डवों ने अपने तीर्थयात्रा के समय कलिंगदेश (वर्तमान ओडिशा) की यात्रा की थी। पवित्र वैतरणी नदी में स्नान करके पितृपुरुषों का तर्पण करने के पश्चात वे महेंद्रपर्वत पर गए और वहाँ उन्होंने भगवान परशुराम के दर्शन प्राप्त किए। इस तीर्थयात्रा तथा भगवान परशुराम के साथ उनके दर्शन का विस्तृत वर्णन [[श्रीमहाभारतम्]] के [[वनपर्व]] के अध्याय [[११४]], [[११५]], [[११६]] और [[११७]] में किया गया है। इन अध्यायों से एक श्लोक इस प्रकार है:<br> <span style="color:grey;">वैशम्पायन उवाच—<br> ततश्चतुर्दशीं रामः समयेन मदामनाः।<br> दर्शयामास तान्‌ विप्रान्‌ धमेराजं च सानुजम्‌।।<br></span> — [[श्रीमहाभारतम् ३.११७.१६]] भावार्थ: श्रीवैशम्पायनजी कहते है — जनमेजय! तदनन्तर चतुर्दशी तिथिको निश्चित समय पर महामना परशुरामजी ने उस पव॑तपर (महेंद्रपर्वत) रहने वाले उन ब्राह्मणों तथा भाइयोंसहित युधिष्ठिरको दर्शन दिया। '''• भगवान शिव और माता पार्वती के विवाह में महेंद्रपर्वत के आगमन का निम्नलिखित शास्त्रोक्ति मिलता है—‌'''<br> [[श्रीशिवमहापुराणम्]] में उल्लेख है कि:<br> <span style="color:grey;">करवीरस्तथैवापि महाविभवसयुंत:।<br> महेंद्र: पर्वतश्रेष्ठ आजगाम हिमालयम्।।<br></span> — [[श्रीशिवमहापुराणम् २.३.३७.३१]] भावार्थ: महान् ऐश्वर्यसे समन्वित होकर करवीर तथा पर्वतश्रेष्ठ महेन्द भी हिमालय के घर आये। '''निष्कर्ष:'''<br> इन विभिन्न शास्त्रीय प्रमाणों से स्पष्ट होता है कि महेंद्रपर्वत भगवान परशुरामजी से विशेष रूप से संबद्ध एक प्राचीन एवं पवित्र पर्वत है। == इन्हें भी देखें == * [[देओमाली पर्वत]] * [[पूर्वी घाट]] * [[गजपति ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ओड़िशा के पर्वत]] [[श्रेणी:गजपति ज़िला]] dhdqv37icuw4sf4q1saz0jt9fe28ao9 6598873 6598837 2026-08-14T11:13:54Z Abinasha79 938295 /* शास्त्रीय सन्दर्भ */ 6598873 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = महेंद्रगिरि | other_name = Mahendragiri<br>ମହେନ୍ଦ୍ରଗିରି | elevation_m = 1501 | elevation_ref = | map = India | map_caption = महेंद्रगिरि का स्थान | map_size = 300 | label_position = right | country = {{IND}} | state = [[ओड़िशा]] | district = [[गजपति ज़िल्ला]] | range = [[पूर्वी घाट]] | coordinates = {{coord|18|58|28|N|84|22|05|E|type:mountain_region:IN_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | range_coordinates = | coordinates_ref = | easiest_route = सड़क }} '''महेंद्रगिरि''' (Mahendragiri) [[भारत]] के [[ओड़िशा]] राज्य के [[गजपति ज़िल्ले]] के [[पारलाखेमुण्डि नगरपालिका]] से प्राय: [[53-54 कि.मी]] दुरी पर अवस्थित है। यह [[पूर्वी घाट]] का एक {{convert|1501|m|ft}} ऊँचा [[पर्वत]] है। इस ऐतिहासिक पर्वत का [[शास्त्रों]] में उल्लेख है। यह कोरापुट ज़िल्ले के देओमाली पर्वत के बाद [[ओड़िशा का दूसरा सबसे ऊँचा पहाड़]] है। शास्त्रानुसार यह [[भगवान परशुरामजी के वासस्थली]] है। <ref>"[https://books.google.com/books?id=1RBuAAAAMAAJ Orissa reference: glimpses of Orissa]," Sambit Prakash Dash, TechnoCAD Systems, 2001</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=8ukfNZsoNA4C The Orissa Gazette]," Orissa (India), 1964</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=yLU7DwAAQBAJ Lonely Planet India]," Abigail Blasi et al, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787011991</ref> == शास्त्रीय सन्दर्भ == [[भगवान परशुरामजी के निवास स्थान]], [[महेंद्रपर्वत के प्रमुखता]] तथा वहाँ [[भगवान परशुरामजी के दर्शन]] के संबंध में विभिन्न शास्त्रों में स्पष्ट उल्लेख प्राप्त होता है। [[श्रीमद्भागवतमहापुराण]], [[श्रीमहाभारतम्]], [[श्रीमद्वाल्मीकियरामायण]] तथा [[श्रीशिवमहापुराण]] आदि ग्रंथों में इस विषय से संबंधित महत्वपूर्ण शास्त्रोक्त प्रमाण मिलते हैं। '''• भगवान परशुराम के निवास स्थान के बारे में निम्नलिखित शास्त्रोक्तियां मिलता है—'''<br> '''॰''' [[श्रीमद्भागवतम्]] में उल्लेख है कि:<br> <span style="color:grey;">आस्तेऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः।<br> उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः॥<br></span> — [[श्रीमद्भागवतम् ९.१६.२६]] भावार्थ: भगवान परशुराम आज भी महेंद्रपर्वत पर निवास करते है। उन्होंने क्षत्रियोंके अस्त्रशस्त्र पुर्णतया त्याग कर दिया है और वे शांत तथा स्थिर वुद्धि होकर एक ब्राह्मण के रूप में स्थित है। उनके चरित्र और महान कार्यों के कारण सिद्ध, चारण और गंधर्व जैसे दिव्य प्राणीयों ने निरंतर उनका स्तवन और गुणगान करते है। '''॰''' इस विषय में [[श्रीमहाभारतम्]] में उल्लेख है कि:<br> <span style="color:grey;">स प्रदाय महीं तस्मै कश्यपाय महात्मने।''<br> अस्मिन् महेन्द्रे शैलेन्द्रे वसत्यमितविक्रमः॥<br></span> — [[श्रीमहाभारतम् ३.११७.१४]] भावार्थ: महात्मा ऋषि कश्यप को समस्त पृथ्वी का दान करने के पश्चात, अपार पराक्रम भगवान परशुराम इस पर्वतराज महेन्द्र पर निवास करते है। '''॰''' इस विषय में [[श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण]] में भी उल्लेख है कि श्रीपरशुरामजी श्रीरामजी से पराजित होने के बाद महेंद्रपर्वत पर तपस्या के लिए लौट गए:<br> <span style="color:grey;">स हतान् दृश्य रामेण स्वाँल्लोकांस्तपसार्जितान्।<br> जामदग्न्यो जगामाशु महेन्द्रं पर्वतोत्तमम्॥<br><span> — [[श्रीमद्वाल्मीकीयरामायण, बालकांडम्, सर्ग-७६, श्लोक-२२]] भावार्थ: जब जमदग्नि पुत्र श्रीपरशुरामजी ने देखा कि भगवान श्रीराम के बाण से वे पुण्यलोकों नष्ट हो गए जिन्हें उन्होंने अपनी तपस्या से उपार्जित किया था, तब वे शिघ्र ही उत्तम महेंद्रपर्वत को चले गए है। '''• कुल पर्वतों के बारे में निम्नलिखित शास्त्रोक्तियां मिलता है—‌'''<br> '''॰''' [[श्रीमहाभारतम्]] में उल्लेख है कि महेंद्रपर्वत कुल पर्वतों में से एक है:<br> <span style="color:grey;">महेंद्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि।<br> विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥<br></span> —‌ [[श्रीमहाभारतम् ६.९.११]] भावार्थ: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष पर्वत, विंध्य और पारियात्र — ये सात के कुल (प्रमुख) पर्वत है। '''॰''' यह समान विषय [[श्रीविष्णुमहापुराणम् २.३.३]], [[श्रीब्रह्ममहापुराणम्]] के [[अध्याय-१९]] के [[श्लोक-३]] और [[अध्याय-२७]] के [[श्लोक:१९-२०]], [[श्रीब्रह्माण्डमहापुराणम्]] के [[भारतवर्ष]] के वर्णन प्रकरण के [[श्लोक:१८-१९]] में भी वर्णित है। '''॰''' [[श्रीमद्भागवतम् ५.१९.१६]] में भारतवर्ष के पर्वतों के वर्णन प्रकरण में महेन्द्रपर्वत का उल्लेख भी आया है। '''• महेंद्रपर्वत पर भगवान परशुरामजी के दर्शन जिन्होंने किये उस विषय में निम्नलिखित शास्त्रोक्तियां मिलता है—'''<br> '''॰''' [[श्रीमहाभारतम्]] में उल्लेख है कि पाण्डवों ने अपने तीर्थयात्रा के समय कलिंगदेश (वर्तमान की ओडिशा) की यात्रा की थी। पवित्र वैतरणी नदी में स्नान करके पितृपुरुषों का तर्पण करने के पश्चात वे महेंद्रपर्वत पर गए और वहाँ उन्होंने भगवान परशुराम के दर्शन प्राप्त किए। इस तीर्थयात्रा तथा भगवान परशुराम के साथ उनके दर्शन का विस्तृत वर्णन [[श्रीमहाभारतम्]] के [[वनपर्व]] के अध्याय [[११४]], [[११५]], [[११६]] और [[११७]] में किया गया है। इन अध्यायों से एक श्लोक इस प्रकार है:<br> <span style="color:grey;">वैशम्पायन उवाच—<br> ततश्चतुर्दशीं रामः समयेन मदामनाः।<br> दर्शयामास तान्‌ विप्रान्‌ धमेराजं च सानुजम्‌।।<br></span> — [[श्रीमहाभारतम् ३.११७.१६]] भावार्थ: श्रीवैशम्पायनजी कहते है — जनमेजय! तदनन्तर चतुर्दशी तिथिको निश्चित समय पर महामना परशुरामजी ने उस पव॑तपर (महेंद्रपर्वत) रहने वाले उन ब्राह्मणों तथा भाइयोंसहित युधिष्ठिरको दर्शन दिया। '''॰''' [[श्रीमद्भागवतम्]] में उल्लेख है कि जब भगवान बलराम तीर्थयात्रा पर गए, तब उन्होंने भी स्वयं भगवान परशुराम के दर्शन किए थे:<br> <span style="color:grey;">उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ, रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च।<br></span> — [[श्रीमद्भागवतम् १०.७९.१२]] भावार्थ: महेंद्रपर्वत पर श्रीबलरामजी ने भगवान परशुराम को देखकर उन्हें प्रणाम किया। '''• भगवान शिव और माता पार्वती के विवाह में महेंद्रपर्वत के आगमन का निम्नलिखित शास्त्रोक्ति मिलता है—‌'''<br> [[श्रीशिवमहापुराणम्]] में उल्लेख है कि:<br> <span style="color:grey;">करवीरस्तथैवापि महाविभवसयुंत:।<br> महेंद्र: पर्वतश्रेष्ठ आजगाम हिमालयम्।।<br></span> — [[श्रीशिवमहापुराणम् २.३.३७.३१]] भावार्थ: महान् ऐश्वर्यसे समन्वित होकर करवीर तथा पर्वतश्रेष्ठ महेन्द भी हिमालय के घर आये। '''निष्कर्ष:'''<br> इन विभिन्न शास्त्रीय प्रमाणों से स्पष्ट होता है कि महेंद्रपर्वत भगवान परशुरामजी से विशेष रूप से संबद्ध एक प्राचीन एवं पवित्र पर्वत है। == इन्हें भी देखें == * [[देओमाली पर्वत]] * [[पूर्वी घाट]] * [[गजपति ज़िला]] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ओड़िशा के पर्वत]] [[श्रेणी:गजपति ज़िला]] i60tirjbk0zo1ae5ocewdkagt7lb94z टाटा टिगोर 0 1336174 6598796 5675991 2026-08-14T05:54:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598796 wikitext text/x-wiki '''टाटा टिगोर''' [[टाटा मोटर्स]] द्वारा भारत में निर्मित एक सिडान कार है। यह [[टाटा टियागो|टियागो]] [[हैचबैक मोटरगाड़ी|हैचबैक]] के आधार पर निर्मित की गई है। इसे भारत]] में मार्च 2017 में उतारा गया था। == इतिहास == टाटा टिगोर का जन्म भी टियागो की तरह काइट 5 परियोजना से हुआ था, <ref>{{Cite web|url=https://auto.economictimes.indiatimes.com/news/passenger-vehicle/cars/tata-motors-to-launch-kite-5-sedan-on-tiago-platform-in-march/56871830?redirect=1|title=Tata Motors to launch Kite 5 sedan on Tiago platform in March|date=30 January 2017|editor-last=Economictimes.indiatimes.com|access-date=21 August 2018}}</ref> यह चार दरवाजे औ्र पीछे तीन बैठक वाली सिडान कार के रूप में बनायी गई थी। काइट परियोजना का जन्म 2013 में हुआ था जिसका उद्देश्य [[टाटा ज़ेस्ट|टाटा जेस्ट]] और बोल्ट मॉडल के स्थान पर आधुनिक औ्र किफायती दो नई कारों को विकसित करना था। जेस्ट औ्र वोल्ट कारों को अधिक सफलता नहीं मिली थी क्योंकि वे [[टाटा इंडिका|इंडिका विस्टा]] और [[टाटा इंडिगो|इंडिगो मांजा]] के नए स्वरूप मात्र थे। उनमें कुछ खास नयापन नहीं था। टिगोर इनमें से खासकर जेस्ट का स्थान लेती है। <ref>{{Cite web|url=https://www.zigwheels.com/news-features/news/tata-tigor-vs-zest-detailed-comparison/27684/|title=Tata Tigor vs Zest: Detailed Comparison|date=29 March 2017|editor-last=Zigwheels.com|access-date=18 August 2018}}</ref> जेस्ट की तुलना में टिगोर कुछ मिलीमीटर छोटी है। यहाँ तक की टिगोर का आधार प्रारूप तो केवल दो मिलिमीटर कम लंबा है। टिगोर के आधार प्रारूप की लंबाई 3.994 मीटर है। भारत में सिडान कारों की लंबाई कर छूट के लिए चार मीटर से कम रखी जाती है। टिगोर में जेस्ट की तुलना में जोसुधार किया गया उनमें प्रमुख है भंडारन स्थान में वृद्धि तथा पिछले बत्ती की स्थिति में सुधार। पुराने जेस्ट में 370 लीटर का भंडारन स्थान था जो टिगोर में ४१९ लिटर का कर दिया गया। पिछली बत्ती के आकार को घटा दिया गया है इससे दरवाजे खोलने का स्थान बढ़ गया है। । टिगोर में हिंजों का प्रयोग किया गया है। इसके अलावा, टिगोर में फास्टबैक जैसी स्टाइल है और इसके परिणामस्वरूप, बूट ओपनिंग को बहुत बड़ा बना दिया गया है। टिगोर की आधिकारिक प्रस्तुति ऑटो एक्सपो 2016 में प्री-प्रोडक्शन संस्करण में अभी भी डिजाइन नाम काइट 5 के साथ होती है, जबकि 2017 में ही मॉडल के लिए आधिकारिक टिगोर नाम की घोषणा की जाती है और परिणामस्वरूप आधिकारिक उत्पादन मार्च में शुरू होने के बजाय बिक्री के साथ शुरू होता है। उसी वर्ष भारतीय बाजार में। टाटा टियागो की तरह, टिगोर भी टाटा एक्स 1 प्लेटफॉर्म का उपयोग करता है, इंडिका द्वारा उपयोग किए गए पुराने प्लेटफॉर्म संस्करण और बाद में बोल्ट द्वारा पुन:अभियन्तित् किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.autocarindia.com/auto-features/indica-the-end-of-an-era-408445|title=Indica: The end of an era|date=28 March 2018|editor-last=AutocarIndia.com|access-date=18 August 2018}}</ref> टियागो की तुलना में व्हीलबेस को 5 सेंटीमीटर तक बढ़ाया गया है ताकि पीछे की रहने की क्षमता बढ़ाई जा सके। Tigor फ्रंट-व्हील ड्राइव है, सस्पेंशन एक बहुत ही क्लासिक स्कीम का उपयोग करता है: MacPherson फ्रंट एंड स्टेबलाइजर बार के साथ, व्हील्ड रियर एक्सल ट्विस्ट ब्रिज के साथ। फ्रंट डिस्क और रियर ड्रम ब्रेक। इंजन रेंज में पेट्रोल 1.2-लीटर रेवोट्रॉन थ्री-सिलेंडर 12V शामिल है जो 5-स्पीड मैनुअल ट्रांसमिशन या 5-स्पीड ऑटोमैटिक के साथ 85 हॉर्सपावर और 114 एनएम का अधिकतम टॉर्क देता है और 1.1-लीटर रेवोटॉर्क थ्री-सिलेंडर कॉमन रेल 70 हॉर्सपावर 12V 140 एनएम का अधिकतम टॉर्क देता है, जो 5-स्पीड हस्तचालित संचारण के साथ संयुक्त है। <ref>{{Cite web|url=https://indianautosblog.com/2017/03/tata-tigor-features-specifications-260977|title=Tata Tigor - Features & Specifications|date=18 March 2017|editor-last=IndianAutosblog.com|access-date=18 August 2018|archive-date=19 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819010940/https://indianautosblog.com/2017/03/tata-tigor-features-specifications-260977|url-status=dead}}</ref> क्यो कि टियागो की तरह, टिगोर का उत्पादन केवल दाहिने हाथ की ड्राइव के साथ किया जाता है इसलिये इसके यूरोप में आयात होने की उम्मीद नहीं है। == टिगॉर ईवी == अक्टूबर 2019 में, Tata Motors ने निजी मालिकों के लिए टिगॉर ईवी लॉन्च की है। इसने एआरएआई सर्टिफिकेशन के अनुसार सिंगल चार्ज पर रेंज को 142 किमी से बढ़ाकर 213 किमी कर दिया है। बताया जा रहा है कि [[टाटा]] टिगॉर ईवी व्यावसायिक खरीदारों के लिए उपलब्ध सबसे सस्ती इलेक्ट्रिक कार होगी। 2021 में [[टाटा]] टिगॉर ईवी का नाम बदलकर XPRES-T कर दिया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/auto/car-news/indias-cheapest-electric-car-launched-tigor-ev-with-213-km-range-priced-under-rs-10-lakh/1730638/|title=India’s most affordable electric car launched! Tigor EV with 213 km range priced under Rs 10 lakh|website=The Financial Express|language=en-US|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-11-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://xprest.tatamotors.com/electric/specification|title=Tata XPRES-T EV Specifications – Battery, Suspension & More|website=xprest.tatamotors.com|access-date=2021-07-16}}</ref> 31 अगस्त 2021 को, टाटा मोटर्स ने 4 वेरिएंट XE, XM, XZ+ और XZ+ (O) के साथ भारत में नया Tigor EV लॉन्च किया है, जो Nexon EV के साथ साझा किए गए ब्रांड के ZipTron पावरट्रेन को अपनाता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.carandbike.com/news/2021-tata-tigor-ev-launched-in-india-prices-start-at-rs-11-99-lakh-2524475|title=2021 Tata Tigor EV Launched In India; Prices Start At ₹ 11.99 lakh|website=carandbike.com}}</ref> === सुरक्षा === [[टाटा]] टिगॉर ईवी के क्रैश टेस्ट ने Global NCAP में 4 स्टार रेटिंग दी है। * [https://tigor.tatamotors.com/ आधिकारिक टाटा टिगोर वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191228204234/https://tigor.tatamotors.com/ |date=28 दिसंबर 2019 }} 9il5y93fm1jret7jfn7yuejecnqwonz टॉम नाइटिंगेल 0 1353586 6598810 6484741 2026-08-14T06:51:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598810 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = टॉम नाइटिंगेल | image = | country = ग्वेर्नसे | fullname = | birth_date = {{Birth date and age|1998|5|16|df=yes}} | birth_place = | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = | role = | hidedeliveries = | international = true | oneT20I = true | T20Idebutdate = 21 अगस्त | T20Idebutyear = 2020 | T20Idebutagainst = आइल ऑफ मैन | T20Icap = 21 | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | date = 21 अगस्त 2020 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917063.html क्रिकइन्फो }} '''टॉम नाइटिंगेल''' (जन्म 16 मई 1998) एक क्रिकेटर है जो ग्वेर्नसे के लिए खेलता है।<ref name="Bio">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917063.html |title=Tom Nightingale |access-date=24 April 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> वह दक्षिण अफ्रीका में 2017 [[आईसीसी विश्व क्रिकेट लीग]] डिवीजन पांच टूर्नामेंट ग्वेर्नसे के लिए खेले।<ref>{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1118450.html |title=Group A, ICC World Cricket League Division Five at Benoni, Sep 3 2017 |access-date=24 April 2019 |work=ESPN Cricinfo}}</ref> उन्होंने लीसेस्टरशायर की दूसरी एकादश और ऑस्ट्रेलिया में वांगारट्टा और जिला क्रिकेट संघ के लिए क्लब क्रिकेट भी खेला है।<ref>{{cite web |url=http://www.leicestershireccc.co.uk/news/2016/july/wells-in-the-runs-at-desborough.html |title=Wells in the runs at Desborough |work=Leicestershire County Cricket Club |access-date=24 April 2019 |archive-date=24 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190424103759/http://www.leicestershireccc.co.uk/news/2016/july/wells-in-the-runs-at-desborough.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://guernseypress.com/sport/2018/03/06/nightingale-stars-in-wangaratta--district-title-triumph/ |title=Nightingale stars in Wangaratta & District title triumph |work=Guernsey Press |access-date=24 April 2019}}</ref> उन्होंने 21 अगस्त 2020 को [[आइल ऑफ़ मैन|आइल ऑफ मैन]] के खिलाफ ग्वेर्नसे के लिए अपना ट्वेंटी20 अंतर्राष्ट्रीय (टी20आई) पदार्पण किया।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1229824.html |title=Only T20I, St Peter Port, Aug 21 2020, Isle of Man tour of Guernsey |work=ESPN Cricinfo |access-date=21 August 2020}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]] 79haruned4nj1dchpelqa52idf2qbmw टीडीके 0 1412567 6598804 6596346 2026-08-14T06:18:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598804 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=टीडीके निगम|logo=TDK-Logo.svg|native_name=チデケ株式会社|native_name_lang=ja|romanized_name=TDK Kabushiki-gaisha|type=[[सार्वजनिक कंपनी|सार्वजनिक]] (काबूशिकी गाईशा)|traded_as={{Tyo|6762}}|foundation={{Start date and age|1935|12|07}} "टोक्यो देंकी कागाकु कोज्ञो केके" के रूप में|founder=केंज़ो साइतो<ref>{{Cite web |title=Corporate Philosophy |url=https://www.tdk.com/en/about_tdk/code_of_conduct/chapter_one.html |access-date=2021-11-14 |website=TDK |language=en |archive-date=17 नवंबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221117170850/https://www.tdk.com/en/about_tdk/code_of_conduct/chapter_one.html |url-status=dead }}</ref>|location=निहोंबाशी, चुओ|location_city=[[टोक्यो]]|location_country=[[जापान]]|area_served=विश्व|key_people=शिगेनाओ इशीगुरो (अध्यक्ष)|industry=[[इलेक्ट्रॉनिक्स उद्योग|इलेक्ट्रॉनिक्स]]|products=वर्तमान: [[इलेक्ट्रॉनिक अवयव]], [[विद्युत प्रदायी]], [[सेंसर]]<br />भूत: [[कैसेट]], [[सघन चक|सीडी]], [[डीवीडी]], [[ब्लू-रे डिस्क]]|revenue={{profit}} [[United States dollar|US$]]13.56 billion<br />(2021)<ref name="FY-March-2018">{{cite web|url=https://www.global.tdk.com/ir/ir_library/financial/pdf/2018042700_6fce61bc.pdf |title=Financial Results for FY March 2018 |author=TDK Corporation |archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075253/https://www.global.tdk.com/ir/ir_library/financial/pdf/2018042700_6fce61bc.pdf|archive-date=2018-11-28}}</ref>|operating_income={{profit}} US$1.15 Billion<br />(2021)<ref name="FY-March-2018" />|net_income={{loss}} US$528.7 million<br />(2021)<ref name="FY-March-2018" />|assets={{profit}} US$21.4 billion<br />(2021)<ref name="FY-March-2018" />|equity={{profit}} JP¥831.2 billion<br />{{profit}} US$7.84 billion<br />(2018)<ref name="FY-March-2018" />|num_employees=102,883<ref name="FY-March-2018" />|parent=|subsid=|homepage={{URL|https://www.tdk.com/}}}} {{Nihongo|'''टीडीके निगम'''|チデケ株式会社|टीडीके काबूशिकी-गाईशा|lead=yes}} एक जापानी [[बहुराष्ट्रीय कम्पनी|बहुराष्ट्रीय]] [[इलैक्ट्रॉनिक्स|एलेक्ट्रॉनिक्क]] कंपनी है जो [[इलेक्ट्रॉनिक अवयव]] और [[आंकड़ा भंडारण]] का उत्पादन करती है। कंपनी का संकल्प "रचनात्मकता के माध्यम से संस्कृति और उद्योग में योगदान करना" है।<ref>{{Cite web|url=http://www.tdk.co.jp/teaaa01/aaa04000.htm|title=TDK Japan site: motto and principles.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060823091744/http://www.tdk.co.jp/teaaa01/aaa04000.htm|archive-date=2006-08-23}}</ref> "टीडीके" कंपनी के मूल जापानी नाम का प्रारंभिक रूप है: '''टो'''क्यो '''दे'''नकी '''का'''गाकु कोज्ञो केके (टोक्यो बिजली रसायन उद्योग लिमिटेड)। कंपनी [[टोक्यो स्टॉक एक्स्चेंज|टोक्यो स्टॉक एक्सचेंज]] में सूचीबद्ध है और [[निक्केई २२५]] और टॉपिक्स सूचकांकों का एक घटक है। == इतिहास == [[चित्र:TDK本社.JPG|अंगूठाकार| [[टोक्यो]] में पूर्व मुख्यालय]] [[चित्र:TDK_Corporation_of_America_Headquarters_Cypress_California_2021.JPG|अंगूठाकार| अमेरिकी टीडीके निगम का मुख्यालय कैलिफोर्निया के साइप्रिस में है]] [[चित्र:Compactcassette.jpg|अंगूठाकार| एक टीडीके SA-९० कॉम्पैक्ट कैसेट]] टीडीके की स्थापना ७ दिसंबर १९३५ को टोक्यो, जापान में केंज़ो साइतो द्वारा [[लोहा|लौह]]<nowiki/>-आधारित चुंबकीय सामग्री फेराइट के निर्माण के लिए की गई थी, जिसका हाल ही में योगोरो काटो और ताकेशी ताकेई द्वारा आविष्कार किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.tdk.com.hk/english/profile/profile.htm|title=TDK Hong Kong site|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821042738/http://www.tdk.com.hk/english/profile/profile.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> १९५२ और १९५७ में उन्होंने १९६६ में कॉम्पैक्ट कैसेट टेप के साथ चुंबकीय टेप का उत्पादन शुरू किया। टीडीके ने चुंबकीय और ऑप्टिकल मीडिया के एक व्यापक पोर्टफोलियो का निर्माण किया जिसमें वीडियो टेप के कई प्रारूप और खाली [[सी॰डी॰एम॰ए|सीडी-आर]] और रिकॉर्ड करने योग्य डीवीडी डिस्क शामिल थे, जिसके बाद रिकॉर्डिंग व्यवसाय को २००७ में इमेशन को बेच दिया गया। टीडीके ने १९४५ तक पचास लाख फेराइट कोर का उत्पादन किया जो मुख्य रूप से शाही जापानी सेना द्वारा उपयोग किए जाने वाले रेडियो रिसीवरों की मात्रा और वजन को कम करने के लिए उपयोग किया जाता था।<ref>{{Cite news|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/5360693|title=The Invention of Ferrites and Their Contribution to the Miniaturization of Radios|last=Okamoto|first=Akira|date=4 December 2009|work=ieee.org|access-date=15 October 2020|publisher=IEEE|pages=1–6|doi=10.1109/GLOCOMW.2009.5360693|isbn=978-1-4244-5626-0}}</ref> अमेरिका में संचालन १९६५ में न्यूयॉर्क शहर के एक कार्यालय के साथ शुरू हुआ,<ref name="corp history aae10000">{{Cite web|url=http://www.tdk.co.jp/teaae01/aae10000.htm|title=TDK Japan site: corporate history|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327015802/http://www.tdk.co.jp/teaae01/aae10000.htm|archive-date=2017-03-27}}</ref> और यूरोपीय संचालन १९७० में [[फ़्रैंकफ़र्ट|फ्रैंकफर्ट]], [[पश्चिम जर्मनी]] में एक कार्यालय के साथ शुरू हुआ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tdk-europe.com/en/corporate/history.php|title=TDK Europe site: corporate history|archive-url=https://web.archive.org/web/20071017050300/http://www.tdk-europe.com/en/corporate/history.php|archive-date=2007-10-17}}</ref> १९८० में टीडीके ने पर्सनल कंप्यूटर, लैपटॉप, स्मार्टफोन और अन्य इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों में इस्तेमाल होने वाले चिप कैपेसिटर और इंडक्टरों को बनाने के लिए एक बहुपर्तीय तकनीक विकसित की। १९८६ में टीडीके ने एसएई मैग्नेटिक्स का अधिग्रहण किया और उच्च-घनत्व वाले रिकॉर्डिंग हेड्स पेश किए।<ref name="tdk our history">{{Cite web|url=https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/our_history/index.htm|title=TDK: Our History|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075157/https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/our_history/index.htm|archive-date=2018-11-28}}</ref> १९९० के दशक में टीडीके के मास स्टोरेज डिवीजन में [[ब्रुशरहित डीसी मोटर|ब्रशलेस डीसी स्पिंडल मोटर्स]], मैग्नेटोरेसिस्टेंस हेड्स और थिन-फिल्म हेड्स शामिल थे। १९९७ से टीडीके धीरे-धीरे कॉम्पैक्ट कैसेट के उत्पादन से हट गया है। सबसे पहले एमए-एक्स और एआर ("ध्वनिक प्रतिक्रिया") के साथ, उसके बाद क्रमशः २००१ और २००२ में एडी ("ध्वनिक गतिशील") और एसए-एक्स लाइन, और उसके बाद २००४ में एमए ("मेटल मिश्र धातु") लाइन। एसए ("सुपर एविलिन") और डी ("गतिशील") लाइनें २०११ में वापस ले ली गईं। उद्योग के रुझान कंपनी को मीडिया के नए रूपों में आगे बढ़ते हुए देखते हैं। २००४ में टीडीके [[डीवीडी]] काल के अंत से [[ब्लू-रे डिस्क|ब्लू-रे]] विकसित करने वाली कंपनियों में शामिल होने वाला पहला मीडिया निर्माता था।<ref name="corp history aae10000"/> टीडीके ने लगभग एक दशक तक कैलिफ़ोर्निया में सेमीकंडक्टर डिवीजन का संचालन किया, लेकिन २००५ में इसे बेच दिया। २००७ के अंत में ग्लासब्रिज एंटरर्प्राइज़ ने ३० करोड़ डॉलर में टीडीके ब्रांड रिकॉर्डिंग मीडिया के लिए फ्लैश मीडिया, ऑप्टिकल मीडिया, चुंबकीय टेप और सहायक उपकरण सहित विपणन और बिक्री संचालन का अधिग्रहण किया।<ref name="reg_sale" /><ref>[http://ir.imation.com/phoenix.zhtml?c=73967&p=irol-newsArticle&ID=987176 "Imation and TDK Agree to Imation's Acquisition of TDK Brand Recording Media Business for $300 Million in Stock and Cash"] {{Webarchive|url=https://archive.today/20120710230829/http://ir.imation.com/phoenix.zhtml?c=73967&p=irol-newsArticle&ID=987176|date=2012-07-10}}, Press Release, Imation.com, 19 April 2007.</ref> इसमें २५ वर्षों के लिए डेटा स्टोरेज और ऑडियो उत्पादों<ref>{{Cite web|url=https://www.imation.com/en/about-imation/history/|title=Imation Corp: Our History|publisher=Imation Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20150910153547/https://www.imation.com/en/about-imation/history/|archive-date=2015-09-10|access-date=2015-12-17|quote=Imation acquired the recording media business of TDK Corporation (2007), with an exclusive license to the TDK Life on Record brand for data storage and audio products.}}</ref> पर "टीडीके लाइफ ऑन रिकॉर्ड" ब्रांड का उपयोग करने का लाइसेंस भी शामिल था।<ref name="reg_sale">{{Cite web|url=https://www.theregister.co.uk/2007/04/19/imation_buys_tdk_recording_media_business|title=Imation buys TDK's recording media biz|last=Austin Modine|date=2007-04-19|website=The Register|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912010320/https://www.theregister.co.uk/2007/04/19/imation_buys_tdk_recording_media_business/|archive-date=2015-09-12|access-date=2015-12-17|quote=TDK is to sell its recording media business to Imation for $300m in stock and cash. [..] Under the agreement, Imation will use the TDK brand for present and future recordable magnetic, optical and flash media products worldwide. The right is revokable by TDK after 25 years.}}</ref> सितंबर २०१५ में इमेशन ने घोषणा की कि वह इस लाइसेंस<ref>{{Cite web|url=http://uk.reuters.com/article/mn-imation-corp-idUKnBw286666a+100+BSW20150928|title=Imation Announces Steps to Accelerate Strategic Transformation|date=2015-09-28|publisher=Imation via Reuters|type=Press release|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217232202/http://uk.reuters.com/article/mn-imation-corp-idUKnBw286666a+100+BSW20150928|archive-date=2015-12-17|quote=As part of its efforts to become a pure-play data storage and security company, Imation reached a definitive agreement with TDK under which [..] Imation’s license rights to the TDK Life on Record trademark will terminate}}</ref> को त्यागने के लिए सहमत हो गया है और वर्ष के अंत तक टीडीके-ब्रांडेड उत्पादों को बेचना बंद कर देगा।<ref>{{Cite web|url=http://www.tdkperformance.com/redirect/|title=TDK Life on Record|archive-url=https://archive.today/20151211004724/http://www.tdkperformance.com/redirect/|archive-date=2015-12-11|access-date=2015-12-17|quote=Effective December 31, 2015, Imation Corp. will no longer be selling products licensed under the TDK Life on Record brand.}}</ref> २००० के दशक से टीडीके ने इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों, एचडीडी हेड्स और सस्पेंशन, और बिजली आपूर्ति के विकास, निर्माण और बिक्री पर ध्यान केंद्रित किया है। २००५ की शुरुआत में टीडीके ने निष्क्रिय घटक डेवलपर्स, सेंसर निर्माताओं और बिजली आपूर्ति कंपनियों सहित कई प्रकार के इलेक्ट्रॉनिक उपकरण निर्माताओं का अधिग्रहण किया। इन क्षेत्रों पर आज भी टीडीके ध्यान देता है।<ref name="tdk our history"/> कई कंपनियों का अधिग्रहण करने और हाल के वर्षों में अपने उत्पाद लाइन फोकस को तेज करने के बाद से टीडीके ने इन ब्रांडों के माध्यम से अलग-अलग सेंसर, एक्चुएटर्स और पावर इलेक्ट्रॉनिक घटकों का एक संविभाग बनाना शुरू कर दिया है। इनमें इनवेनसेंस की ओर से बहुधुरी एमईएमएस मोशन ट्रैकिंग डिवाइस और एमईएमएस माइक्रोफोन,<ref>{{Cite web|url=https://www.invensense.com/products/motion-tracking/9-axis/icm-20948/|title=Icm-20948 &#124; TDK}}</ref> फैराडे सेमी की ओर से एक भारबिंदु डीसी-डीसी कनवर्टर,<ref>{{Cite web|url=https://www.tdk.com/corp/en/news_center/press/20190318_01.htm|title=Power Management Products: World's smallest* Point-Of-Load DC-DC converter {{!}} Press Releases {{!}} News Center {{!}}TDK GLOBAL|date=March 18, 2019|website=TDK|language=en|access-date=2020-02-16|archive-date=27 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127104814/https://www.tdk.com/corp/en/news_center/press/20190318_01.htm|url-status=dead}}</ref> और चर्प माइक्रोसिस्टम्स से एमईएमएस-आधारित अल्ट्रासोनिक टाइम-ऑफ-फ्लाइट सेंसर शामिल हैं। उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स, एआर/वीआर, रोबोटिक्स, ड्रोन, इंटरनेट ऑफ थिंग्स, ऑटोमोटिव और औद्योगिक बाजार क्षेत्रों के लिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.microcontrollertips.com/chirp-ch-101-tof-sensor-ultrasonic-transducer-dsp-asic/|title=Time-of-Flight sensor combines ultrasonic transducer with DSP on mixed-signal ASIC|last=Kalnoskas|first=Aimee|date=2019-06-25|website=Electrical Engineering News and Products|language=en-US|access-date=2020-02-16}}</ref> टीडीके के हालिया फोकस के अन्य क्षेत्रों में मोबाइल उपकरणों के लिए बिजली के घटक,<ref>{{Cite web|url=https://www.tdk.com/corp/en/news_center/press/20190528_01.htm|title=Inductors: High efficiency thin-film power inductors for mobile devices {{!}} Press Releases {{!}} News Center {{!}}TDK GLOBAL|website=TDK|language=en|access-date=2020-02-16|archive-date=14 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190814010235/https://www.tdk.com/corp/en/news_center/press/20190528_01.htm|url-status=dead}}</ref> ट्रॉनिक्स से उच्च-स्थिरता एमईएमएस एक्सेलेरोमीटर,<ref>{{Cite web|url=https://www.mouser.com/new/tronics-microsystems/tronics-axo215-mems-accelerometers/|title=TDK Tronics AXO®215 MEMS Accelerometers|website=mouser.com}}</ref> और लघुकृत हैप्टिक एक्ट्यूएटर्स शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.globenewswire.com/news-release/2019/05/14/1823129/0/en/TDK-Extends-Portfolio-of-Mini-PowerHap-Haptic-Feedback-Actuators.html|title=TDK Extends Portfolio of Mini PowerHap Haptic Feedback Actuators|last=TDK|date=2019-05-14|website=[[GlobeNewswire]] News Room|access-date=2020-02-16}}</ref> २०१६ से शिगेनाओ इशिगुरो टीडीके के अध्यक्ष और सीईओ हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/executive_lineup/index.htm|title=TDK Executive Lineup|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927203451/https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/executive_lineup/index.htm|archive-date=2017-09-27|access-date=2015-11-27|quote=President and CEOShigenao Ishiguro}}</ref> २०१७ में टीडीके और जेनसेल ने [[अमोनिया|अमोनिया-आधारित ईंधन]] समाधान विकसित करने और उत्पादन करने के लिए सहयोग करना शुरू किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/peterdetwiler/2020/12/16/maybe-the-hydrogen-economy-will-become-the-ammonia-economy/|title=A Key To The 'Hydrogen Economy' Is Carbon-Free Ammonia|last=Kelly-Detwiler|first=Peter|website=Forbes|language=en|access-date=2021-04-09}}</ref> == प्रमुख अधिग्रहण और संयुक्त उद्यम == * १९८६: एसएई मैग्नेटिक्स (हांगकांग) लिमिटेड, हांगकांग स्थित एक चुंबकीय हेड निर्माता<ref name="TDK company profile 2018">{{Cite web|url=https://www.global.tdk.com/news_center/publications/tdk_company_profile/pdf/company_profile_2018_e_00.pdf|title=company_profile_2018_e_00.pdf}}</ref> * २०००: हेडवे टेक्नोलॉजीज, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित एक चुंबकीय प्रमुख निर्माता<ref name="TDK company profile 2018" /> * २००५: एम्पीरेक्स टेक्नोलॉजी लिमिटेड, हांगकांग स्थित एक लिथियम पॉलिमर बैटरी कंपनी<ref name="TDK company profile 2018" /> * २००५: लैम्ब्डा पावर डिवीजन, लंदन स्थित इनवेन्सिस पीएलसी के बिजली आपूर्ति व्यवसायों का एक समूह।<ref name="TDK acquires Lambda">{{Cite web|url=https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1155293|title=TDK to acquire Lambda Power Division from Invensys|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075707/https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1155293|archive-date=2018-11-28}}</ref> * २००८: एपकोस, जर्मनी में स्थित एक इलेक्ट्रॉनिक उपकरण निर्माता<ref name="TDK acquires EPCOS">{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/SB121749648541600349|title=TDK to Acquire Germany's Epcos|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075346/https://www.wsj.com/articles/SB121749648541600349|archive-date=2018-11-28}}</ref> * २०१६: हचिंसन टेक्नोलॉजी इंक, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित एचडीडी सस्पेंशन असेंबलियों का निर्माता <ref name="TDK acquires Hutchinson">{{Cite web|url=http://www.startribune.com/tdk-buys-hutchinson-technology-for-126-million/339332671/|title=TDK to buy Hutchinson Technology for $126 million|website=[[Star Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701083538/http://www.startribune.com/tdk-buys-hutchinson-technology-for-126-million/339332671/|archive-date=2018-07-01}}</ref> * २०१७: आरएफ३६० होल्डिंग्स सिंगापुर पीटीई लिमिटेड - [[क्वालकॉम|क्वालकॉम इंक]] (संयुक्तराज्य) के साथ एक संयुक्त उद्यम<ref name="TDK acquires RF360">{{Cite web|url=https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1328683|title=Qualcomm, TDK Prep $3bn RF Joint Venture|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075645/https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1328683|archive-date=2018-11-28}}</ref> * २०१७: आईसी सेन्स एनवी, बेल्जियम में स्थित एक मिश्रित-सिग्नल एएसआईसी डिज़ाइन और आपूर्ति कंपनी<ref>{{Cite web|url=https://www.icsense.com/icsense-becomes-part-of-tdk-group/|title=ICsense becomes part of TDK group|date=2017-03-28}}</ref> * २०१७: इन्वेन्सेंस इंक, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित एक सेंसर विशेषज्ञ<ref name="TDK acquires InvenSense">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/tdk-agrees-to-buy-invensense-for-about-1-3-billion-in-cash|title=TDK Agrees to Buy InvenSense for About $1.3 Billion in Cash|website=[[Bloomberg News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120124014/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-12-21/tdk-agrees-to-buy-invensense-for-about-1-3-billion-in-cash|archive-date=2018-11-20}}</ref> * २०१८: संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित कम शक्ति, अल्ट्रासोनिक ३डी-सेंसिंग समाधानों के विकासकर्ता चिर्प माइक्रोसिस्टम्स<ref name="TDK acquires Chirp Microsystems">{{Cite web|url=https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1333018|title=Chirp Slurped up by TDK|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075602/https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1333018|archive-date=2018-11-28}}</ref> * २०१८: फैराडे सेमी एलएलसी, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित मिनिएचर पॉइंट ऑफ लोड (पीओएल) समाधानों का विकासकर्ता<ref name="TDK acquires Faraday Semi">{{Cite web|url=http://www.eenewspower.com/news/tdk-buys-faraday-semi-power-chip-and-3d-packaging-technology|title=TDK buys Faraday Semi for power chip and 3D packaging technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20181128075642/http://www.eenewspower.com/news/tdk-buys-faraday-semi-power-chip-and-3d-packaging-technology|archive-date=2018-11-28}}</ref> == प्रायोजन और विज्ञापन == [[चित्र:Close_up_of_TDK_sign_at_Piccadilly_Circus_January_2012.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल| [[लंदन]] में पिकाडिली सर्कस में टीडीके का चिह्न।]] टीडीके ने [[फ़िनलैंड|फ़िनलंड]] की राजधानी [[हेलसिंकी]] में १९८३ के उद्घाटन कार्यक्रम के बाद से एथलेटिक्स में आईएएएफ विश्व चैंपियनशिप को प्रायोजित किया है।<ref name="IAAF World Championships in Athletics">{{Cite web|url=https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/corporate_branding/athletic.htm|title=IAAF World Championships in Athletics|publisher=TDK Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129100059/https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/corporate_branding/athletic.htm|archive-date=2018-11-29}}</ref> टीडीके ने १९८० के दशक में कई वर्षों तक [[एएफसी अजाक्स|अजाक्स]] को प्रायोजित किया जिसके दौरान इसने १९८७ में उएफा कप विनर्स कप जीता। १९९३ से १९९९ तक, टीडीके अंग्रेजी फुटबॉल क्लब क्रिस्टल पैलेस के प्रायोजक भी थे, जिन्हें इस युग के दौरान दो बार [[प्रीमियर लीग]] में पदोन्नत किया गया था, हालांकि दोनों अवसरों पर निर्वासित होने से पहले सिर्फ एक सीजन के लिए। टीडीके १९९० के दशक की शुरुआत में ब्रिस्बेन ब्रोंकोस रग्बी लीग टीम का एक मामूली प्रायोजक भी था। यह एथलेटिक्स में आईएएएफ विश्व चैंपियनशिप का वर्तमान प्रायोजक है। यह मध्यम लंदन में द क्रॉस [[नाइट क्लब]] जैसी गतिविधियों और कार्यक्रमों को भी प्रायोजित करता है, और १९९० से पिकाडिली सर्कस में इसका एक प्रमुख चिन्ह था। इस चिन्ह का अनुबंध २०१५ में समाप्त कर दिया गया था, क्योंकि टीडीके उपभोक्ता इलेक्ट्रॉनिक्स से दूर जा रहा था। <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/media/2015/mar/11/tdk-ad-london-piccadilly-circus|title=TDK ad at Piccadilly Circus: lights go out on 25 years of history|last=Monkey|date=2015-03-11|work=[[The Guardian]]|access-date=2020-02-16|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> टीडीके के पास २००० से वन टाइम्स स्क्वायर पर एक चिन्ह है। स्क्रीन को [[तोशिबा]] के नीचे रखा गया है और इसे वार्षिक टाइम्स स्क्वायर न्यू ईयर बॉल ड्रॉप के दौरान देखा जा सकता है।<ref name="TDK Corporate Branding Activities">{{Cite web|url=https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/corporate_branding/index.htm|title=Outdoor Advertising|publisher=TDK Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129100126/https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/corporate_branding/index.htm|archive-date=2018-11-29}}</ref> २००१ से टीडीके ने कंपनी के "टीडीके ऑर्केस्ट्रा कॉन्सर्ट्स" कार्यक्रम के तहत जापान में दुनिया के कुछ प्रतिष्ठित ऑर्केस्ट्रा के प्रदर्शन का समर्थन किया है। टीडीके के "आउटरीच-मिनी कॉन्सर्ट्स" और "स्पेशल रिहर्सल एंड मेन कॉन्सर्ट इनविटेशन्स" अतिरिक्त रूप से युवा दर्शकों को आकर्षित करने के लिए कंपनी के लिए रास्ते के रूप में काम करते हैं।<ref name="TDK Orchestra Concerts">{{Cite web|url=https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/corporate_branding/concert.htm|title=TDK Orchestra Concerts|publisher=TDK Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129101617/https://www.global.tdk.com/corp/en/about_tdk/corporate_branding/concert.htm|archive-date=2018-11-29}}</ref> निकाहो, [[अकिता प्रीफ़ेक्चर|अकिता]] में स्थित टीडीके का अपना फ़ुटबॉल क्लब, पेशेवर लीग के उद्देश्य से हाल ही में निगम से अलग होकर स्वतंत्र फ़ुटबॉल क्लब ब्लाउब्लिट्ज अकिता बन गया।  [[चित्र:Ajax_tegen_Feyenoord_1-3_ereronde_Ajax_met_Europa_Cup_I_v.l.n.r._Scholten,_Silo,_Bestanddeelnr_933-9819.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| १९८७ में अजाक्स खिलाड़ी]] == संग्रहालय == [[चित्र:TDK_Museum.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| टीडीके संग्रहालय]] टीडीके निकाहो, अकिता, जापान में एक कंपनी संग्रहालय संचालित करता है। संग्रहालय जनता के लिए नि:शुल्क खुला है। इसके प्रदर्शनों में कंपनी, उसके उत्पादों और तकनीकों, और उसके उभरते विकास के व्यापक इतिहास शामिल हैं।<ref name="TDK Museum">{{Cite web|url=https://www.tdk.co.jp/museum/en/about/|title=About the TDK Museum|publisher=TDK Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129100058/https://www.tdk.co.jp/museum/en/about/|archive-date=2018-11-29}}</ref> == टीडीके उत्पाद == <gallery> चित्र:TDK D60 1979.JPG|१९७९ से डी६० ऑडियो कैसेट चित्र:TDK MA60 001.jpg|एमए६० - १९९०-९२ चित्र:TDK D C180 cassette.jpg|डी-सी१८० - यह तीन घंटे का ऑडियो कैसेट असामान्य रूप से लंबा था चित्र:VHS-C 02.JPG|[[VHS-C|वीएचएस-सी]] वीडियो कैसेट चित्र:TDK blank DVD.JPG|खाली डीवीडी चित्र:Minidisk01.jpg|[[MiniDisc|मिनीडिस्क]] चित्र:TDK DC4-150-9262.jpg|DDS-३ डेटा कार्ट्रिज </gallery> == संदर्भ == <references group="" responsive="1"></references> == बाहरी संबंध == * {{Official website|https://www.tdk.com/}} * [http://www.global.tdk.com/ Official Global Website] * [https://www.us.tdk.com/ टीडीके US Website] * [https://in.tdk-electronics.tdk.com/ टीडीके India Website] * [https://www.tdk.com/museum/en/ The टीडीके history museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221117170854/https://www.tdk.com/museum/en/ |date=17 नवंबर 2022 }} {{Japanese Electronics Industry}}{{निक्केई २२५}}{{Authority control}} [[श्रेणी:जापानी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:जापान की इलेक्ट्रॉनिक्स कंपनियां]] [[श्रेणी:जापान की कम्पनियाँ]] r9eyd2my2yqp5jlg3ndei4tm820rlwp डैडी कॉर्बुज़ियर 0 1429326 6598849 6232627 2026-08-14T09:30:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598849 wikitext text/x-wiki {{Infobox Person | name = डैडी कॉर्बुज़ियर | image = Deddy Corbuzier, Netmediatama, 03.38.jpg | caption = नेट में इनी टॉकशो में सह-मेजबान के रूप में डैडी | birth_date = {{birth date and age|1976|12|28}} | birth_place = [[Jakarta]], [[Indonesia]] | height = 185 cm | years_active = 1998-2015 (जादूगर के रूप में)–2000-वर्तमान (प्रस्तुतकर्ता के रूप में) | occupation = जादूगर,प्रस्तोता,अभिनेता,मानसिक चिकित्सक} | spouse = {{marriage|Kalina Oktarani|2005|2013|reason=divorced}} {{marriage|Sabrina Chairunnisa|2022|}} | honours = [[Brevet (military)|Brevet]] [[Lieutenant Colonel]] of the [[Indonesian Army]] | module = {{Infobox YouTube personality|embed=yes | channels = {{URL|https://www.youtube.com/c/corbuzier|Deddy Corbuzier}} | associated_acts = | genre = [[Podcast]] | subscribers = 19.5 million | views = 4.2 billion | silver_year = | gold_year = | diamond_year = 2020 | stats_update = 9 August 2021 | silver_button = yes | gold_button = yes | diamond_button = yes }} }} '''डिओडेटस एंड्रियास डैडी कहादी संजोयो''' (जन्म 28 दिसंबर 1976), जिसे आमतौर पर '''डैडी कॉर्बुज़ियर''' के नाम से जाना जाता है, चीनी मूल के इंडोनेशियाई टेलीविजन प्रस्तोता, अभिनेता, [[यूट्यूबर]] और पूर्व मानसिक विशेषज्ञ हैं। वह लगातार दो बार "वर्ल्ड्स बेस्ट '''मेंटलिस्ट'''" के लिए मर्लिन अवार्ड जीतने वाले जादूगरों में से एक हैं। ==परिचय== डैडी ने 1998 में आरसीटीआई पर इम्प्रेसारियो 008 के साथ टेलीविजन पर अपनी शुरुआत की। उन्होंने कई मशहूर जादूगरों के साथ कई पब्लिसिटी स्टंट किए। एक अभिनेता के रूप में, डैडी ने द मेंटलिस्ट (2011) में अभिनय किया। डैडी ने [[एक्शन फिल्म]] ट्रायंगल द डार्क साइड (2016) का लेखन, निर्देशन और अभिनय भी किया। डैडी को [[यूट्यूबर]] के नाम से भी जाना जाता है। जादूगर की दुनिया से अपने इस्तीफे के बाद, डैडी अब सक्रिय रूप से अपने [[यूट्यूब]] चैनल पर "क्लोज द डोर" शीर्षक वाले पॉडकास्ट के वीडियो बनाते हैं । नवंबर 2021 तक, उनके यूट्यूब चैनल के 16 मिलियन से अधिक सब्सक्राइबर हैं और उनके वीडियो को 2.31 बिलियन से अधिक बार देखा गया है। [[कोरोनावायरस रोग 2019]] में उन्होंने साइटोकिन स्टॉर्म में मृत्यु को महसूस किया था।<ref>{{cite web |title=Hiatus From Social Media, Deddy Corbuzier Was Critical Due To COVID-19 |url=https://voi.id/en/lifestyle/77975 |website=VOI - Waktunya Merevolusi Pemberitaan |language=en}}</ref> 21 जून 2019 को '''शुक्रवार''' की नमाज़ के बाद, डेडी कॉर्बुज़ियर ने [[:id:Miftah Maulana Habiburrahman|गुस मिफ्ताह]] द्वारा निर्देशित दो वाक्यों को कहकर आधिकारिक तौर पर इस्लाम में परिवर्तित हो गए। इस्लाम में परिवर्तित होने के लिए डैडी का जुलूस खुले तौर पर निकाला गया और कई लोगों ने देखा उनमें से कुछ ने इस पल को कैद कर लिया। <ref>{{cite web |title=Deddy Corbuzier Explains Why Azka Corbuzier Hasn&apos;t Converted Like Himself |url=https://voi.id/en/lifestyle/44415 |website=VOI - Waktunya Merevolusi Pemberitaan |language=en}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.insertlive.com/hot-gossip/20190621132653-7-45792/deddy-corbuzier-resmi-jadi-mualaf|title=Deddy Corbuzier resmi jadi mualaf|date=21 Juni 2019|publisher=Insertlive.com|access-date=26 जनवरी 2023|archive-date=26 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126122530/https://www.insertlive.com/hot-gossip/20190621132653-7-45792/deddy-corbuzier-resmi-jadi-mualaf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tim|title=Deddy Corbuzier Resmi Jadi Mualaf|url=https://www.cnnindonesia.com/hiburan/20190621132225-234-405246/deddy-corbuzier-resmi-jadi-mualaf|website=hiburan|language=id-ID|access-date=2022-12-15}}</ref> ==सम्मान == उन्होंने 13 अक्टूबर 2021 को [[रक्षा मंत्रालय (भारत)|रक्षा मंत्रालय]] के रिजर्व कंपोनेंट प्रोग्राम के लिए राजदूत के रूप में नियुक्त किया। कार्यक्रम को बढ़ावा देने के लिए मंत्रालय के साथ उनके काम के लिए, रक्षा मंत्री प्रबोवो सुबियांतो ने उन्हें 9 दिसंबर को ब्रेवेट [[लेफ्टिनेंट कर्नल]] रैंक के रूप में नियुक्त किया। 2022. उनकी नियुक्ति को इंडोनेशियाई सशस्त्र बलों के कमांडर जनरल अंदिका पेरकासा और इंडोनेशियाई सेना के कमांडर जनरल डुडुंग अब्दुर्राचमैन द्वारा अनुमोदित किया गया था । ==पुस्तकें == * मंत्र (2005) * जादू की किताब (2007) * रूबिक क्यूब के सेवन डार्क सीक्रेट्स (2008) * ओसीडी: ऑब्सेसिव कॉर्बुज़ियर का आहार (2013) * डमीज के लिए यूट्यूबर (2018) * मिलेनियल पावर (2019) ==इन्हें भी देखें== *[[उमर ओंग योक लिन]] *[[मलिक जहाँ खान]] == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:1974 जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:इंडोनेशिया के लोग]] [[श्रेणी:इंडोनेशियाई अभिनेता]] [[श्रेणी:व्यक्तिगत परिचय]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] == बाहरी कड़ियाँ == * {{Instagram | mastercorbuzier}} i2cro4hbyioczkipqlxpn6nx1k51ig0 टॉम सिज़ेमोर 0 1437695 6598811 6434925 2026-08-14T06:51:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598811 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=जून 2025}} '''थॉमस एडवर्ड सिज़ेमोर जूनियर''' / / ˈsaɪzmɔːr / ; जन्म 29 नवंबर, 1961) <ref>{{Cite news|url=https://www.upi.com/Top_News/2019/11/29/UPI-Almanac-for-Friday-Nov-29-2019/6411574957229/|title=UPI Almanac for Friday, Nov. 29, 2019|date=November 29, 2019|work=[[United Press International]]|access-date=January 11, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224110508/https://www.upi.com/Top_News/2019/11/29/UPI-Almanac-for-Friday-Nov-29-2019/6411574957229//|archive-date=December 24, 2019|quote=…actor Tom Sizemore in 1961 (age 58)}}</ref> एक अमेरिकी अभिनेता हैं। उन्हें ''बॉर्न ऑन फोर्थ ऑफ़ जुलाई'' (1989), ''हार्ले डेविडसन एंड द मार्लबोरो मैन'' (1991), ''पैसेंजर 57'' (1992), ''ट्रू रोमांस'' (1993), ''नेचुरल बॉर्न किलर्स'' (1994), ''स्ट्रेंज डेज़'' (1994) में सहायक भूमिकाओं के लिए जाना जाता है। 1995), ''हीट'' (1995), ''सेविंग प्राइवेट रेयान'' (1998), ''[[रेड प्लैनेट]]'' (2000), ''[[ब्लैक हॉक डाउन (फ़िल्म)|ब्लैक हॉक डाउन]]'' (2001), ''पर्ल हार्बर'' (2001), और पुनरुद्धार टेलीविजन श्रृंखला ''ट्विन पीक्स'' (2017), और सन्नी फोरेली को आवाज देने के लिए वीडियो गेम ''[[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो: वाइस सिटी]]'' (2002) में। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == सिज़ेमोर का जन्म [[डेट्रॉइट, मिशिगन|डेट्रायट]], मिशिगन में हुआ था। उनकी मां, जूडिथ ( née स्केनौल्ट), डेट्रायट [[अंबुड्समान|लोकपाल]] कर्मचारियों के शहर की सदस्य थीं, और उनके पिता, थॉमस एडवर्ड सिज़ेमोर सीनियर, एक वकील और दर्शनशास्त्र के प्रोफेसर थे। उन्हें रोमन कैथोलिक उठाया गया था। <ref name="filmr">[http://www.filmreference.com/film/53/Tom-Sizemore.html Tom Sizemore profile], filmreference.com; accessed January 3, 2016.</ref> <ref>[http://findarticles.com/p/news-articles/sunday-mercury-birmingham-england/mi_7995/is_1998_August_23/life-saver-de-niro-brings/ai_n35870200 "Life-saver De Niro brings troubled Sizemore back from brink of drugs abyss"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100720053300/http://findarticles.com/p/news-articles/sunday-mercury-birmingham-england/mi_7995/is_1998_August_23/life-saver-de-niro-brings/ai_n35870200/ |date=20 जुलाई 2010 }}, findarticles.com; accessed January 3, 2016.</ref> सिज़ेमोर ने कहा है कि उनके नाना फ्रांसीसी और मूल अमेरिकी वंश के थे। <ref>''By Some Miracle I Made It Out of There: A Memoir'', Tom Sizemore, Simon and Schuster, 2013, [http://books.simonandschuster.ca/By-Some-Miracle-I-Made-It-Out-of-There/Tom-Sizemore/9781451681673/excerpt transcript] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106040405/http://books.simonandschuster.ca/By-Some-Miracle-I-Made-It-Out-of-There/Tom-Sizemore/9781451681673/excerpt|date=January 6, 2014}}</ref> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1961 में जन्मे लोग]] qcogimadbierdzm6jt1jf1zbzq3m3we अतीक अहमद 0 1444834 6598641 6559758 2026-08-13T17:13:08Z ~2026-44403-17 941932 /* */ 6598641 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name= अतीक अहमद |Religion= मुस्लिम |office=[[सांसद, लोकसभा]] |image= |constituency=[[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]] |constituency2=इलाहाबाद पश्चिम |office2=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधायक, उत्तर प्रदेश विधानसभा]] |successor2=राजू पाल |predecessor2=गोपाल दास यादव |party=[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]<ref>{{cite web|URL=https://www.nayanjagriti.com/uttar-pradesh/--773294|title=बाहुबली अतीक अहमद और पत्नी शाइस्ता परवीन एआईएमआईएम में शामिल|access-date=15 अप्रैल 2023|archive-date=15 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180035/https://www.nayanjagriti.com/uttar-pradesh/--773294|url-status=dead}}</ref>|otherparty=[[समाजवादी पार्टी]] (1993 से 1999 और 2003 से 2018) <br> [[अपना दल]] (1999 से 2003) |birth_date={{birth date and age|1962|08|10|df=y}} |birth_place=[[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |occupation=राजनीतिज्ञ |predecessor=धर्मराज पटेल|successor=कपिल मुनि |termend =2009 |termstart=2004 |termend2 =2004 |termstart2=1989 |death_date=15 अप्रैल 2023 |death_place=[[प्रयागराज]] , उत्तरप्रदेश }} '''अतीक अहमद''' (जन्म 12 अगस्त 1962-मृत्यु 15 अप्रैल 2023)<ref>{{citenews|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65291781|title=Atiq Ahmed: The brazen murder of an Indian mafia don-turned-politician|language=en|website=BBC News}}</ref> उत्तर प्रदेश का कुख्यात माफिया<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/gangster-atiq-ahmeds-convoy-reaches-uttar-pradesh-8521488/|title=Gangster Atiq Ahmed’s convoy reaches Uttar Pradesh|date=2023-03-27|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-03-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/video/news/mafia-don-atique-ahmed-convoy-creates-traffic-jam-in-allahabad-kanpur-highway-362084|title=VIDEO: Mafia Don Atique Ahmed convoy creates traffic jam in Allahabad-Kanpur Highway|access-date=2017-01-16|language=en-US}}</ref> और नेता था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/up-don-atique-ahmed-to-be-transferred-to-sabarmati-jail/articleshow/69065063.cms|title=UP don Atique Ahmed to be transferred to Sabarmati jail|website=The Times of India|access-date=April 27, 2019}}</ref> वह [[समाजवादी पार्टी]] से सांसद और [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|उत्तर प्रदेश विधानसभा]] का सदस्य रह चुका था।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/samajwadi-party-ateeq-ahmad-gangster-act-uttar-pradesh/1/328258.html|title=Uttar Pradeshs first gangster Ateeq Ahmad is SPs poll candidate|access-date=2017-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/mafia-donturnedpolitician-atiq-ahmed-gets-bail/907487/|title=Mafia don-turned-politician Atiq Ahmed gets bail - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=2017-01-16}}</ref> 15 अप्रैल 2023 को जाँच के लिए अस्पताल ले जाते समय हिन्दू आतंकियों द्वारा उसकी व उसके भाई अशरफ की गोली मार कर हत्या कर दी गई।<ref>{{citenews|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65290042.amp|title=Atiq Ahmed: Former Indian MP and brother shot dead live on TV|language=en|website=BBC News}}</ref> कुछ समय वह बहुजन समाज पार्टी में भी रहा, हत्या होने से पहले वह अस्ससुद्दीन ओवैशी की पार्टी एआईएमआईएम में शामिल हुआ था, उसकी पत्नी ने ओवैशी की पार्टी से चुनाव भी लड़ा था == व्यक्तिगत जीवन == अतीक का विवाह शाइस्ता परवीन से हुआ था। अतीक का पाँच बेटे है जिसका नाम अली, उमर अहमद, असद, अहज़ान और अबान है। इसका बेटा असद बहुचर्चित उमेशपाल हत्याकाण्ड में मुख्य आरोपी था। असद का उत्तर प्रदेश पुलिस व अन्य सुरक्षा दलों द्वारा 12 अप्रैल को एनकाउंटर कर दिया गया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/atiq-ahmads-son-asad-killed-in-encounter-sp-bsp-seek-probe-key-developments/articleshow/99467942.cms|title=Atiq Ahmad's son Asad killed in encounter; SP, BSP seek probe: Key developments|date=2023-04-13|work=The Times of India|access-date=2023-05-09|issn=0971-8257}}</ref> ==राजनीतिक जीवन== अतीक [[इलाहाबाद]] पश्चिम सीट से लगातार 5 बार विधान सभा का सदस्य चुना गया। 2004-2009 से, वह [[उत्तर प्रदेश]] के [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]] से [[चौदहवीं लोकसभा|14वीं लोकसभा]] के लिए [[समाजवादी पार्टी]] के उम्मीदवार के रूप में चुना गया। 1999-2003 के बीच, वह सोने लाल पटेल द्वारा स्थापित [[अपना दल]] का अध्यक्ष था।<ref>[http://164.100.47.132/lssnew/Members/former_Biography.aspx?mpsno=4171 Official biographical sketch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521031242/http://164.100.47.132/lssnew/Members/former_Biography.aspx?mpsno=4171|date=21 May 2014}}, [[भारतीय संसद|Parliament of India]] website</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/why-gangster-atiq-ahmed-taken-from-sabramati-jail-uttar-pradesh-prayagraj-2351938-2023-03-27|title=Why is Atiq Ahmed being taken from Sabarmati jail to UP?|website=India Today|language=en|access-date=2023-03-27}}</ref> अतीक अहमद विभिन्न आरोपों में बंद रहते हुए जेल से कई चुनाव लड़ चुका था।<ref name="bs"> {{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/allahabad-a-challenge-for-congress-bsp-112021200034_1.html|title=Allahabad a challenge for Congress, BSP|last=Aditi Phadnis|date=12 February 2012|publisher=Business Standard}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeenews.com/uppoll/fullstory.asp?sid=upe&aid=365058|title=All with 'shades' least are 'white'|last=Arun Chaubey|date=May 2007|access-date=2007-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514040154/https://www.zeenews.com/uppoll/fullstory.asp?sid=upe&aid=365058|archive-date=14 May 2007|publisher=ZeAtique}}</ref> ==चुनावी इतिहास== अतीक 5 बार विधायक और 1 बार [[लोकसभा]] सांसद चुना गया था।<ref>{{cite web |url=http://loksabhaph.nic.in/members/memberbioprofile.aspx?mpsno=4171&lastls=14 |title=Member Profile |work=Lok Sabha |access-date=28 September 2022 |archive-date=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928065928/http://loksabhaph.nic.in/members/memberbioprofile.aspx?mpsno=4171&lastls=14 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable sortable" ! # !! कार्यकाल प्रारंभ !! कार्यकाल समाप्त !! पद/स्थिति !! पार्टी |- | 1. || 1989 || 1991 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (पहला कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[भारत की राजनीति|निर्दलीय]] |- | 2. || 1991 || 1993 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (दूसरा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[भारत की राजनीति|निर्दलीय]] |- | 3. || 1993 || 1996 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (तीसरा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[भारत की राजनीति|निर्दलीय]] |- | 4. || 1996 || 2002 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (चौथा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] |- | 5. || 2002 || 2004 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (पाँचवा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[अपना दल]] |- | 6. || 2004 || 2009 || [[सांसद, लोक सभा|सांसद]] (पहला कार्यकाल) [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]] से || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] |} ==अपराधिक मामले== 15 दिसंबर 2016 को, [[सैम हिग्गिनबॉटम कृषि, प्रौद्योगिकी एवं विज्ञान संस्थान|सैम हिगिनबॉटम कृषि, प्रौद्योगिकी और विज्ञान विश्वविद्यालय]] के कर्मचारियों पर हमला करने के लिए अतीक को गिरफ्तार किया गया था। उसके बाद उसको 2019 फिर से गिरफ्तारी होने के बाद जेल भी भेज दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/sp-candidate-atiq-ahmed-booked-mayawati-takes-a-swipe-at-akhilesh-yadav-4428915/|title=SP candidate Atiq Ahmed booked; Mayawati takes a swipe at Akhilesh Yadav|date=15 December 2016}}</ref> उमेश पाल हत्याकांड के बाद अहमद का नाम उससे जोड़ा जा रहा था और गुजरात की साबरमती जेल में बंद अतीक को सुनवाई के लिए प्रयागराज लाया गया था। 13 अप्रैल 2023 को पेशी के लिए आए अतीक अहमद को [[झांसी]] में उसके पुत्र असद के एनकाउंटर की ख़बर मिली। अतीक पर संगीन धाराओं में 100 से अधिक आपराधिक मामले दर्ज थे। वह जेल के अंदर से ही अपनी अपराधिक गतिविधियों को संभाला करता था। उस पर उमेश पाल हत्याकांड से संबंध होने के भी आरोप लगे। ==हत्या== 15 अप्रैल 2023 को, [[प्रयागराज]] में अतीक को अदालत द्वारा अनिवार्य चिकित्सा जांच के लिए ले जाते समय अस्पताल के बाहर अतीक और उसके भाई अशरफ अहमद की मीडिया का रूप लेकर आए अपराधियों ने सिर में गोली मार कर हत्या कर दी।<ref>{{cite web|URL=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/atiq-ashraf-murder-atiq-ahmed-was-suffering-for-several-minutes-after-being-shot-2023-04-17|title=Atiq Ashraf Murder: गोली लगने के बाद कई मिनट तक तड़पता रहा अतीक अहमद, अशरफ ने तुरंत तोड़ दिया दम|publisher=अमर उजाला}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/gangsterturnedpolitician-atiq-ahmad-his-brother-ashraf-shot-dead-101681578709934.html|title=Atiq Ahmad, his brother Ashraf shot dead in Prayagraj, 3 attackers arrested|date=2023-04-15|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-16}}</ref> मीडिया रिपोर्ट्स के मुताबिक, तीनों शूटरों की पहचान लवकेश तिवारी, अरुण मौर्य और सनी सिंह पाल के रूप में हुई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/india/news-atiq-ahmed-killed-live-abu-salem-journalist-asad-ashraf-shot-dead-watch-video-7559653.html|title=With Mic & Cam, Men Posing as Journos Kill Atiq, Ashraf Ahmed. Here's Shooting Video, Murder Details|date=2023-04-16|website=News18|language=en|access-date=2023-04-16}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[माफ़िया राज]] * [[मुख्तार अंसारी]] * [[विकास दुबे]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:समाजवादी पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:अपराधी]] [[श्रेणी:२०२३ में निधन]] nl3l0xtgseabcf0f8gz2s9lw5mqlttk 6598704 6598641 2026-08-14T01:14:02Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-44403-17|~2026-44403-17]] ([[User talk:~2026-44403-17|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:जट|जट]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6559758 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |name= अतीक अहमद |Religion= मुस्लिम |office=[[सांसद, लोकसभा]] |image= |constituency=[[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]] |constituency2=इलाहाबाद पश्चिम |office2=[[उत्तर प्रदेश विधान सभा|विधायक, उत्तर प्रदेश विधानसभा]] |successor2=राजू पाल |predecessor2=गोपाल दास यादव |party=[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]<ref>{{cite web|URL=https://www.nayanjagriti.com/uttar-pradesh/--773294|title=बाहुबली अतीक अहमद और पत्नी शाइस्ता परवीन एआईएमआईएम में शामिल|access-date=15 अप्रैल 2023|archive-date=15 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415180035/https://www.nayanjagriti.com/uttar-pradesh/--773294|url-status=dead}}</ref>|otherparty=[[समाजवादी पार्टी]] (1993 से 1999 और 2003 से 2018) <br> [[अपना दल]] (1999 से 2003) |birth_date={{birth date and age|1962|08|10|df=y}} |birth_place=[[इलाहाबाद]], [[उत्तर प्रदेश]] |occupation=राजनीतिज्ञ |predecessor=धर्मराज पटेल|successor=कपिल मुनि |termend =2009 |termstart=2004 |termend2 =2004 |termstart2=1989 |death_date=15 अप्रैल 2023 |death_place=[[प्रयागराज]] , उत्तरप्रदेश }} '''अतीक अहमद''' (जन्म 12 अगस्त 1962-मृत्यु 15 अप्रैल 2023)<ref>{{citenews|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65291781|title=Atiq Ahmed: The brazen murder of an Indian mafia don-turned-politician|language=en|website=BBC News}}</ref> उत्तर प्रदेश का कुख्यात माफिया<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/gangster-atiq-ahmeds-convoy-reaches-uttar-pradesh-8521488/|title=Gangster Atiq Ahmed’s convoy reaches Uttar Pradesh|date=2023-03-27|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-03-27}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatvnews.com/video/news/mafia-don-atique-ahmed-convoy-creates-traffic-jam-in-allahabad-kanpur-highway-362084|title=VIDEO: Mafia Don Atique Ahmed convoy creates traffic jam in Allahabad-Kanpur Highway|access-date=2017-01-16|language=en-US}}</ref> और नेता था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/up-don-atique-ahmed-to-be-transferred-to-sabarmati-jail/articleshow/69065063.cms|title=UP don Atique Ahmed to be transferred to Sabarmati jail|website=The Times of India|access-date=April 27, 2019}}</ref> वह [[समाजवादी पार्टी]] से सांसद और [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|उत्तर प्रदेश विधानसभा]] का सदस्य रह चुका था।<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/samajwadi-party-ateeq-ahmad-gangster-act-uttar-pradesh/1/328258.html|title=Uttar Pradeshs first gangster Ateeq Ahmad is SPs poll candidate|access-date=2017-01-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/mafia-donturnedpolitician-atiq-ahmed-gets-bail/907487/|title=Mafia don-turned-politician Atiq Ahmed gets bail - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|access-date=2017-01-16}}</ref> 15 अप्रैल 2023 को जाँच के लिए अस्पताल ले जाते समय उसकी व उसके भाई अशरफ की गोली मार कर हत्या कर दी गई।<ref>{{citenews|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65290042.amp|title=Atiq Ahmed: Former Indian MP and brother shot dead live on TV|language=en|website=BBC News}}</ref> कुछ समय वह बहुजन समाज पार्टी में भी रहा, हत्या होने से पहले वह अस्ससुद्दीन ओवैशी की पार्टी एआईएमआईएम में शामिल हुआ था, उसकी पत्नी ने ओवैशी की पार्टी से चुनाव भी लड़ा था == व्यक्तिगत जीवन == अतीक का विवाह शाइस्ता परवीन से हुआ था। अतीक का पाँच बेटे है जिसका नाम अली, उमर अहमद, असद, अहज़ान और अबान है। इसका बेटा असद बहुचर्चित उमेशपाल हत्याकाण्ड में मुख्य आरोपी था। असद का उत्तर प्रदेश पुलिस व अन्य सुरक्षा दलों द्वारा 12 अप्रैल को एनकाउंटर कर दिया गया।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/atiq-ahmads-son-asad-killed-in-encounter-sp-bsp-seek-probe-key-developments/articleshow/99467942.cms|title=Atiq Ahmad's son Asad killed in encounter; SP, BSP seek probe: Key developments|date=2023-04-13|work=The Times of India|access-date=2023-05-09|issn=0971-8257}}</ref> ==राजनीतिक जीवन== अतीक [[इलाहाबाद]] पश्चिम सीट से लगातार 5 बार विधान सभा का सदस्य चुना गया। 2004-2009 से, वह [[उत्तर प्रदेश]] के [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]] से [[चौदहवीं लोकसभा|14वीं लोकसभा]] के लिए [[समाजवादी पार्टी]] के उम्मीदवार के रूप में चुना गया। 1999-2003 के बीच, वह सोने लाल पटेल द्वारा स्थापित [[अपना दल]] का अध्यक्ष था।<ref>[http://164.100.47.132/lssnew/Members/former_Biography.aspx?mpsno=4171 Official biographical sketch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521031242/http://164.100.47.132/lssnew/Members/former_Biography.aspx?mpsno=4171|date=21 May 2014}}, [[भारतीय संसद|Parliament of India]] website</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/why-gangster-atiq-ahmed-taken-from-sabramati-jail-uttar-pradesh-prayagraj-2351938-2023-03-27|title=Why is Atiq Ahmed being taken from Sabarmati jail to UP?|website=India Today|language=en|access-date=2023-03-27}}</ref> अतीक अहमद विभिन्न आरोपों में बंद रहते हुए जेल से कई चुनाव लड़ चुका था।<ref name="bs"> {{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/allahabad-a-challenge-for-congress-bsp-112021200034_1.html|title=Allahabad a challenge for Congress, BSP|last=Aditi Phadnis|date=12 February 2012|publisher=Business Standard}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.zeenews.com/uppoll/fullstory.asp?sid=upe&aid=365058|title=All with 'shades' least are 'white'|last=Arun Chaubey|date=May 2007|access-date=2007-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070514040154/https://www.zeenews.com/uppoll/fullstory.asp?sid=upe&aid=365058|archive-date=14 May 2007|publisher=ZeAtique}}</ref> ==चुनावी इतिहास== अतीक 5 बार विधायक और 1 बार [[लोकसभा]] सांसद चुना गया था।<ref>{{cite web |url=http://loksabhaph.nic.in/members/memberbioprofile.aspx?mpsno=4171&lastls=14 |title=Member Profile |work=Lok Sabha |access-date=28 September 2022 |archive-date=28 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220928065928/http://loksabhaph.nic.in/members/memberbioprofile.aspx?mpsno=4171&lastls=14 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable sortable" ! # !! कार्यकाल प्रारंभ !! कार्यकाल समाप्त !! पद/स्थिति !! पार्टी |- | 1. || 1989 || 1991 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (पहला कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[भारत की राजनीति|निर्दलीय]] |- | 2. || 1991 || 1993 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (दूसरा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[भारत की राजनीति|निर्दलीय]] |- | 3. || 1993 || 1996 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (तीसरा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[भारत की राजनीति|निर्दलीय]] |- | 4. || 1996 || 2002 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (चौथा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] |- | 5. || 2002 || 2004 || [[विधानसभा सदस्य (भारत)|विधायक]] (पाँचवा कार्यकाल) [[उत्तर प्रदेश विधान सभा|इलाहाबाद पश्चिम विधानसभा]] से || [[अपना दल]] |- | 6. || 2004 || 2009 || [[सांसद, लोक सभा|सांसद]] (पहला कार्यकाल) [[चौदहवीं लोकसभा]] में [[फूलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|फूलपुर]] से || [[समाजवादी पार्टी|सपा]] |} ==अपराधिक मामले== 15 दिसंबर 2016 को, [[सैम हिग्गिनबॉटम कृषि, प्रौद्योगिकी एवं विज्ञान संस्थान|सैम हिगिनबॉटम कृषि, प्रौद्योगिकी और विज्ञान विश्वविद्यालय]] के कर्मचारियों पर हमला करने के लिए अतीक को गिरफ्तार किया गया था। उसके बाद उसको 2019 फिर से गिरफ्तारी होने के बाद जेल भी भेज दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/sp-candidate-atiq-ahmed-booked-mayawati-takes-a-swipe-at-akhilesh-yadav-4428915/|title=SP candidate Atiq Ahmed booked; Mayawati takes a swipe at Akhilesh Yadav|date=15 December 2016}}</ref> उमेश पाल हत्याकांड के बाद अहमद का नाम उससे जोड़ा जा रहा था और गुजरात की साबरमती जेल में बंद अतीक को सुनवाई के लिए प्रयागराज लाया गया था। 13 अप्रैल 2023 को पेशी के लिए आए अतीक अहमद को [[झांसी]] में उसके पुत्र असद के एनकाउंटर की ख़बर मिली। अतीक पर संगीन धाराओं में 100 से अधिक आपराधिक मामले दर्ज थे। वह जेल के अंदर से ही अपनी अपराधिक गतिविधियों को संभाला करता था। उस पर उमेश पाल हत्याकांड से संबंध होने के भी आरोप लगे। ==हत्या== 15 अप्रैल 2023 को, [[प्रयागराज]] में अतीक को अदालत द्वारा अनिवार्य चिकित्सा जांच के लिए ले जाते समय अस्पताल के बाहर अतीक और उसके भाई अशरफ अहमद की मीडिया का रूप लेकर आए अपराधियों ने सिर में गोली मार कर हत्या कर दी।<ref>{{cite web|URL=https://www.amarujala.com/uttar-pradesh/atiq-ashraf-murder-atiq-ahmed-was-suffering-for-several-minutes-after-being-shot-2023-04-17|title=Atiq Ashraf Murder: गोली लगने के बाद कई मिनट तक तड़पता रहा अतीक अहमद, अशरफ ने तुरंत तोड़ दिया दम|publisher=अमर उजाला}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/gangsterturnedpolitician-atiq-ahmad-his-brother-ashraf-shot-dead-101681578709934.html|title=Atiq Ahmad, his brother Ashraf shot dead in Prayagraj, 3 attackers arrested|date=2023-04-15|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-16}}</ref> मीडिया रिपोर्ट्स के मुताबिक, तीनों शूटरों की पहचान लवकेश तिवारी, अरुण मौर्य और सनी सिंह पाल के रूप में हुई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/india/news-atiq-ahmed-killed-live-abu-salem-journalist-asad-ashraf-shot-dead-watch-video-7559653.html|title=With Mic & Cam, Men Posing as Journos Kill Atiq, Ashraf Ahmed. Here's Shooting Video, Murder Details|date=2023-04-16|website=News18|language=en|access-date=2023-04-16}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[माफ़िया राज]] * [[मुख्तार अंसारी]] * [[विकास दुबे]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:समाजवादी पार्टी के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:अपराधी]] [[श्रेणी:२०२३ में निधन]] t7b7p9edjr2srymd2bnqblvvd3wfc8f ड्रीम वॉरियर पिक्चर्स 0 1445688 6598858 6566352 2026-08-14T09:57:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598858 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ड्रीम वॉरियर पिक्चर्स | logo = | type = | key_people = एस आर प्रकाशबाबू <br /> एस आर प्रभु | industry = | products = फिल्म उत्पादन कंपनी <br /> फिल्म वितरक | parent = | foundation = 2010 | location = [[चैन्नई]], [[तमिलनाडू]], [[भारत]] | website = [http://www.dwp.in/ www.dwp.in] }} ड्रीम वारियर पिक्चर्स चेन्नई में स्थित एक भारतीय फिल्म निर्माण कंपनी है। इसकी स्थापना 2010 में  एस आर प्रकाशबाबू और एस आर प्रभु बंधुओं ने की थी, जो 2010-2013 के दौरान स्टूडियो ग्रीन में भागीदार थे। वे अनुभवी अभिनेता शिवकुमार के रिश्तेदार और अभिनेता सूर्या और कार्थी के चचेरे भाई भी हैं। वे भारत में प्रमुख निर्माता और वितरक हैं। == इतिहास == ड्रीम वारियर पिक्चर्स ने सबसे पहले फिल्म काशमोरा (2016) का निर्माण किया, जो कार्थी के करियर की सबसे अधिक बजट वाली फिल्म है। काश्मोरा में कार्थी, नयनतारा,<ref>{{cite web|url=http://www.iflicks.in/Home/News/2015/06/10124933/Its-time-for-Nayantaras-Maya.vpf|title=S.R.Prabhu of Dream Warrior Pictures produces Maya|date=10 June 2015|publisher=iFlicks|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627003407/http://www.iflicks.in/Home/News/2015/06/10124933/Its-time-for-Nayantaras-Maya.vpf|archive-date=27 June 2015|accessdate=3 February 2016|url-status=dead}}</ref> श्री दिव्या, विवेक नायक हैं।<ref>{{cite web|url=http://silverscreen.in/tamil/news/2-karthis-for-kashmora/|title=2 KARTHIS FOR KASHMORA|date=16 August 2014|publisher=Silverscreen|accessdate=3 February 2016|archive-date=3 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203183139/http://silverscreen.in/tamil/news/2-karthis-for-kashmora/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/raju-murugan-teams-up-with-newcomers-for-next-film/|title=Karthi's triple role and other important 'Kashmora' updates|date=27 January 2016|website=IndiaGlitz|accessdate=3 February 2016}}</ref> यह फिल्म एक ऐतिहासिक-हॉरर-कॉमेडी फ्लिक (बहु शैली) थी, जिसका निर्देशन गोकुल ने किया था, जिसकी उस समय की पिछली फिल्म इधारकुठाने आसईपट्टई बालकुमार थी। काशमोरा का संगीत संतोष नारायणन द्वारा रचित था।<ref>{{Cite web|url=http://www.top10cinema.com/article/37952/karthi-mani-ratnam-project-by-june|title=Karthi Mani Ratnam project by June|website=www.top10cinema.com|access-date=2016-05-15|archive-date=15 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015212701/https://www.top10cinema.com/article/37952/karthi-mani-ratnam-project-by-june|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/39841/kaashmora-trailer-evokes-huge-response|title=Kaashmora Trailer evokes huge response|date=2016-10-08|newspaper=Top 10 Cinema|access-date=2016-10-08|archive-date=27 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927102937/https://www.top10cinema.com/article/39841/kaashmora-trailer-evokes-huge-response|url-status=dead}}</ref> काशमोरा में लगभग 70 मिनट की सीजी फुटेज के साथ विशाल वीएफएक्स काम शामिल है।<ref>{{cite web|url=http://www.iflicks.in/News/2016/01/28163048/Karthi-starrer-Kashmora-will-have-close-to-70-mins-of-VFX-involved.vpf|title=Karthi starrer Kashmora will have close to 70 mins of VFX involved|date=28 January 2016|publisher=iFlicks|accessdate=3 February 2016|archive-date=31 जनवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131005317/http://www.iflicks.in/News/2016/01/28163048/Karthi-starrer-Kashmora-will-have-close-to-70-mins-of-VFX-involved.vpf|url-status=dead}}</ref> निर्माताओं ने पुष्टि की कि काशमोरा को दिवाली 2016 (अक्टूबर) में तमिल और तेलुगु दोनों भाषाओं में रिलीज़ किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.top10cinema.com/article/38525/karthis-diwali-blast-with-doublewala-power|title=Karthi's Diwali blast with doublewala power|access-date=2016-06-27|archive-date=18 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018001251/https://www.top10cinema.com/article/38525/karthis-diwali-blast-with-doublewala-power|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/dhanush-trisha-anupama-parameshwaran-kodi-to-release-on-october-25-deepavali-2016-tamil-news-164146.html|title=IndiaGlitz – Dhanush Trisha Anupama Parameshwaran Kodi to release on October 25 Deepavali 2016 – Tamil Movie News|access-date=2016-07-30}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> स्टूडियो की अगली परियोजना का शीर्षक जोकर (2016) था, जिसका निर्देशन राजू मुरुगन ने किया था, जिसका पिछली फिल्म Cuckoo थी, गुरु सोमसुंदरम जोकर फिल्म के नायक हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.top10cinema.com/article/37204/cuckoo-raju-murugans-next-titled-joker|title=Raju Murugan's next is named as Joker|date=24 March 2016|accessdate=24 March 2016|publisher=Top10Cinema.com|archive-date=29 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160329103549/http://www.top10cinema.com/article/37204/cuckoo-raju-murugans-next-titled-joker|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.thenewsminute.com/article/ironies-informed-age-joker-fantastic-tamil-movie-madness-activism-48676|title=Ironies of the informed age: Joker is a fantastic Tamil movie on the ‘madness’ of activism|date=2016-08-23|access-date=2016-09-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.indiaglitz.com/lingusamy-letter-praising-his-former-assistant-raju-murugan-for-joker-tamil-news-165502.html|title=IndiaGlitz – Lingusamy letter praising his former assistant Raju Murugan for Joker – Tamil Movie News|access-date=2016-09-16|archive-date=2 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230402042329/https://www.indiaglitz.com/lingusamy-letter-praising-his-former-assistant-raju-murugan-for-joker-tamil-news-165502.html|url-status=dead}}</ref>यह फिल्म सभी ग्रामीण घरों में शौचालय की आवश्यकता पर जोर देती है। यहां तक कि भारतीय प्रधान मंत्री नरेंद्र मोदी ने भी इस मुद्दे को संबोधित किया है। इसलिए मीडिया प्रधान मंत्री से फिल्म देखने के लिए कह रही थी। <ref>{{Cite web|url=http://movies.ndtv.com/regional/is-joker-the-pk-of-tamil-cinema-1446659|title=Is Joker the PK of Tamil Cinema? – NDTV Movies|access-date=2016-09-16}}</ref>फिल्म में, नायक खुद को [[भारत के राष्ट्रपति]] के रूप में सोचता है<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/joker-review-presidency-towers/article9002526.ece|title=Joker: Presidency towers|last=Rangan|first=Baradwaj|date=2016-08-12|newspaper=The Hindu|access-date=2016-09-16|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>। गुरु सोमसुंदरम कहते हैं "जोकर मेरे अलग पक्ष की पड़ताल करता है (''Joker explores different side of me)"''।<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/Joker-explores-a-different-side-of-me-Guru-Somasundaram/2016/09/15/article3620982.ece|title=Joker explores a different side of me: Guru Somasundaram|access-date=2016-09-16|archive-date=16 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916145707/http://www.newindianexpress.com/entertainment/tamil/Joker-explores-a-different-side-of-me-Guru-Somasundaram/2016/09/15/article3620982.ece|url-status=dead}}</ref> भारतीय सिनेमा के सुपरस्टार [[पद्म विभूषण]] रजनीकांत ने इसप्रकार की फिल्म बनाने के लिए जोकर फिल्म की टीम की प्रशंसा की<ref>{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/rajinikanth-lauds-tamil-film-joker-2982947/|title=Rajinikanth lauds Tamil film Joker|date=2016-08-18|access-date=2016-09-16}}</ref>। जोकर फिल्म ने जनवरी 2017 में चेन्नई में आयोजित 14 वें चेन्नई अंतर्राष्ट्रीय फिल्म महोत्सव की तमिल फिल्म प्रतियोगिता जीती।<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/24-Dharmadurai-Joker-and-Uriyadi-in-fray-for-CIFF%E2%80%99s-top-prize/article16752044.ece|title=24, Dharmadurai, Joker and Uriyadi in fray for CIFF’s top prize|author=Staff Reporter|newspaper=The Hindu|access-date=2017-01-13}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.stage3.in/movie-news/tamil-films-list-competing-ciff-final/|title=Tamil Films List Competing CIFF Final – Stage3 Movies|website=www.stage3.in|access-date=2017-01-13|archive-date=20 दिसंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220085710/http://www.stage3.in/movie-news/tamil-films-list-competing-ciff-final/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=http://www.tamilstar.com/news-id-joker-adjudged-the-best-in-ciff-joker-ciff-13-01-1717701.htm|title=Joker adjudged the best in CIFF|newspaper=Tamilstar|access-date=2017-01-13|archive-date=16 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116153433/http://www.tamilstar.com/news-id-joker-adjudged-the-best-in-ciff-joker-ciff-13-01-1717701.htm|url-status=dead}}</ref>साथ ही फिल्म ने सर्वश्रेष्ठ संवाद और सर्वश्रेष्ठ प्रोडक्शन के लिए कई पुरस्कार जीते जो आनंद विकटन द्वारा प्रदान किए गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.top10cinema.com/article/40975/more-awards-conferred-on-joker|title=More awards conferred on Joker|date=2017-01-13|newspaper=Top 10 Cinema|access-date=2017-01-13|archive-date=16 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170116153919/https://www.top10cinema.com/article/40975/more-awards-conferred-on-joker|url-status=dead}}</ref> इसके साथ ही, कंपनी ने अरुवी (2017) नामक एक और फिल्म का निर्माण किया था, जो अरुण प्रभु पुरुषोत्तमन द्वारा निर्देशित एक इको सोशल ड्रामा (Eco Social Drama) है। टीम सभी सोशल मीडिया के माध्यम से इस फिल्म के लिए मुख्य कलाकार की तलाश कर रही थी।<ref>{{cite web|url=http://www.indiaglitz.com/actress-hunt-on-for-dreamwarrior-production-house-tamil-news-110225.html|title=Actress hunt on for Dream Warrior Pictures production house|date=10 July 2014|website=IndiaGlitz|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222225026/http://www.indiaglitz.com/actress-hunt-on-for-dreamwarrior-production-house-tamil-news-110225.html|archive-date=22 December 2016|accessdate=3 February 2016|url-status=dead}}</ref> अरुवी का जून 2016 में शंघाई इंटरनेशनल फिल्म फेस्टिवल में अंतर्राष्ट्रीय प्रीमियर किया।<ref>{{Cite web|url=http://top10cinema.com/article/38351/kaashmora-producers-aruvi-gets-world-premiered|title=Kaashmora producers aruvi gets world premiered|website=top10cinema.com|access-date=2016-06-14|archive-date=18 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160618022541/http://www.top10cinema.com/article/38351/kaashmora-producers-aruvi-gets-world-premiered|url-status=dead}}</ref> निर्माता एस आर प्रभु कहते हैं, हमें बहुत गर्व है कि अरुवी हमारे बैनर तले निर्मित सर्वश्रेष्ठ फिल्मों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=http://www.top10cinema.com/article/38428/aruvi-producer-in-seventh-heaven-with-international-acclaims|title=Aruvi producer in seventh heaven with international acclaims|website=www.top10cinema.com|access-date=2016-06-21|archive-date=24 जून 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624171849/http://www.top10cinema.com/article/38428/aruvi-producer-in-seventh-heaven-with-international-acclaims|url-status=dead}}</ref> अरुवी के साथ, कूटाथिल ओरथन (2017) शुरू हुई थी, जो उनकी पहली फिल्म है और यह फिल्म ज्ञानवेल द्वारा निर्देशित है।<ref>{{cite web|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/ashok-selvan-and-priya-anand-have-signed-a-film-titled-koottathil-oruthan.html|title=''PEOPLE IN THE SETS COULDN'T EVEN RECOGNIZE ME...''|date=3 May 2015|website=Behindwoods|accessdate=3 February 2016}}</ref> इस फिल्म में अशोक सेलवन और प्रिया आनंद मुख्य भूमिका निभा रहे थे।<ref>{{Cite web|url=http://behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-15/kootathil-oruthan-an-upcoming-film-to-be-directed-by-gnanavel-will-have-ashok-selvan-and-priya-anand-as-leads.html|title=Kootathil Oruthan, an upcoming film to be directed by Gnanavel will have Ashok Selvan and Priya Anand as leads|website=behindwoods.com|access-date=2016-09-19}}</ref> ''काशमोरा, अरुवी'' और ''कूटथिल ओरुथन'' के बाद, प्रोडक्शन हाउस कार्थी की फिल्म ''थेरन अधिगारम ओन्ड्रू'' का निर्माण कर रहा था जो एच विनोथ द्वारा निर्देशित होगी ।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/221216/karthis-next-titled-dheeran-adhigaram-ondru.html|title=Karthi’s next titled Dheeran Adhigaram Ondru|date=2016-12-22|newspaper=www.deccanchronicle.com/|access-date=2016-12-22|via=deccanchronicle.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/karthi-h-vinoth-film-titled-as-dheeran-adhigaram-ondru.html|title=Karthi – H Vinoth film titled as Dheeran Adhigaram Ondru|date=2016-12-22|newspaper=Behindwoods|access-date=2017-01-31}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/sr-prabhu-of-dream-warrior-pictures-on-karthis-dheeran-adhigaram-ondru.html|title=SR PRabhu of Dream Warrior Pictures on Karthi's Dheeran Adhigaram Ondru|date=2016-12-22|newspaper=Behindwoods|access-date=2017-01-31}}</ref> इसके अलावा, ड्रीम वारियर पिक्चर्स अपनी परियोजना ''द सनशाइन'' के लिए एक अंतर्राष्ट्रीय सह-निर्माण पर नज़रें गड़ाए हुए है, जिसे लीना मणिमेक्लाई और एंटोनीथासन जेसुथासन द्वारा लिखा गया है, जिसका निर्देशन लीना मणिमेक्कलाई द्वारा किया जाएगा।<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/011216/what-is-it-like-to-be-a-refugee.html|title=What is it like to be a refugee?|date=2016-12-01|newspaper=www.deccanchronicle.com/|access-date=2017-01-31|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/entertainment/movies/%E2%80%9CI-want-to-watch-my-film-in-a-local-theatre%E2%80%9D/article16911863.ece|title="I want to watch my film in a local theatre"|last=J.Nath|first=Parshathy|newspaper=The Hindu|access-date=2017-01-31|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://filmbazaarindia.com/pdf/2016/cpm/cpm2016.pdf|title=Film Bazaar|access-date=2 अप्रैल 2023|archive-date=7 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220707083401/https://filmbazaarindia.com/pdf/2016/cpm/cpm2016.pdf|url-status=dead}}</ref> ''सनशाइन'' को 2016 के फिल्म बाजार सह-उत्पादन बाजार में प्रस्तुत किया गया था। ''थेरन अधिगारम ओन्ड्रू'' ''<ref>{{Cite web|url=http://www.filmibeat.com/tamil/movies/dheeran-adhigaram-ondru/story.html|title=Dheeran Adhigaram Ondru (Dheeran Adhikaram Ondru) Preview, Dheeran Adhigaram Ondru Story & Synopsis, Dheeran Adhigaram Ondru Tamil Movie – Filmibeat|website=FilmiBeat|access-date=2016-12-22}}</ref>''की रिलीज़ नवंबर 2017 में हुई थी, जिसके बाद [[बॉबी सिम्हा]] और पार्वती नायर अभिनीत वेब श्रृंखला वेला राजा का निर्माण किया गया। वेला राजा की स्ट्रीमिंग अमेज़ॅन प्राइम वीडियो पर दिसंबर 2018 को हुई थी। तब सूर्या की 36 वीं फिल्म एनजीके<ref>{{Cite web|url=https://www.top10cinema.com/article/39594/its-official-suriyas-36-gets-bigger|title=Its official – Suriya's 36 gets bigger|date=2016-09-17|access-date=2016-09-19|archive-date=26 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026104244/https://top10cinema.com/article/39594/its-official-suriyas-36-gets-bigger|url-status=dead}}</ref> का निर्माण फरवरी 2018 में शुरू हुआ था और मई 2019 में रिलीज़ हुई थी। वर्तमान में मानगरम प्रसिद्धि लोकेश कनगराज की कैथी (2019 फिल्म)<ref>{{Cite web|url=http://www.top10cinema.com/article/50724/karthi-kaithi-hits-on-screens-in-the-month-of-diwali|title=Karthi’s ‘Kaithi’ hits on screens in the month of Diwali!|publisher=Top10Cinema.com|access-date=2019-08-26|archive-date=11 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811065754/https://www.top10cinema.com/article/50724/karthi-kaithi-hits-on-screens-in-the-month-of-diwali|url-status=dead}}</ref> को रिलीज़ किया गया था। 25 अक्टूबर 2019, दिवाली का पर्व है। जो शरवानंद और रितु वर्मा स्टारर आगामी द्विभाषी (तमिल और तेलुगु) फिल्म के निर्माण के साथ जारी है, जिसका निर्देशन डेब्यू डायरेक्टर श्री कार्तिक ने किया है, जो 2020 की गर्मियों के दौरान रिलीज होगी। == फिल्मोग्राफी == '''फिल्में निर्मित (Films Produced)''' {| class="wikitable sortable" !वर्ष !शीर्षक (Title) !कलाकार (Cast) !निदेशक (Director) !सार (Synopsis) !नोट्स (Notes) |- |2012 |''Saguni'' |कार्थी Santhanam Pranitha |शंकर दयाल | | |- |2016 |''Joker'' |Guru Somasundaram Ramya Pandian |राजू मुरुगन | |तमिल में सर्वश्रेष्ठ फीचर फिल्म के लिए राष्ट्रीय फिल्म पुरस्कार<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/joker-bags-national-award-for-the-best-tamil-film/articleshow/58063708.cms?|title=Joker bags National Award for the Best Tamil Film|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|accessdate=20 December 2017}}</ref> सर्वश्रेष्ठ फिल्म पुरस्कार - नॉर्वे तमिल फिल्म महोत्सव <ref>{{cite web|url=http://ntff.no/node/151|title=8th NTFF 2017: Official selection & Winners of Tamilar Awards 2017 Announcement! {{!}} NTFF|website=ntff.no|language=en|accessdate=20 December 2017|archive-date=4 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170704152807/http://ntff.no/node/151|url-status=dead}}</ref> सर्वश्रेष्ठ तमिल फिल्म पुरस्कार - 2017 ज़ी सिने अवार्ड्स<ref>{{cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/zee-cine-awards-2017-live-blog-salman-khan-kareena-kapoor-khan-to-set-the-stage-ablaze-with-their-performances/|title=Zee Cine Awards 2017 COMPLETE highlights: Here's how Salman Khan, Alia Bhatt, Kareena Kapoor Khan made it a stellar night|last=Iyengar|first=Aarti|accessdate=20 December 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pinkvilla.com/entertainment/news/374198/zee-cine-awards-2017-complete-list-winners|title=Zee Cine Awards 2017: Complete list of winners|website=www.pinkvilla.com|access-date=2017-03-13|archive-date=13 मार्च 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313053623/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/374198/zee-cine-awards-2017-complete-list-winners|url-status=dead}}</ref> सर्वश्रेष्ठ फिल्म के लिए फिल्मफेयर पुरस्कार - तमिल<ref>{{Cite news|url=http://indiatoday.intoday.in/story/64th-filmfare-awards-south-2017-madhavan-suriya-best-actor/1/981419.html|title=64th Filmfare Awards South 2017: R Madhavan wins Best Actor, Suriya bags Critics Award|date=2017-06-18|work=Indiatoday|access-date=2017-06-19}}</ref> |- |2016 |''Kaashmora'' |कार्थी Sri Divya Vivek |गोकूल |एक नकली जादूगर एक मंत्री के पैसे को एक महल में छुपा कर रखता है, हालांकि वह और उसका परिवार उस प्रेतवाधित महल में फंस जाता है जहां वे एक मृत राजा के भूत से मिलते हैं। | |- |2017 |''Kootathil Oruthan'' |Ashok Selvan Priya Anand |टी जे Gnanavel |एक नियमित औसत छात्र अरविंद को क्लास टॉपर जननी से प्यार हो जाता है। जब वह उसके प्रस्ताव को अस्वीकार कर देती है, तो अरविंद अपना जीवन बदलने और जननी के प्यार को जीतने के लिए निकल पड़ता है | |- |2017 |''Theeran Adhigaram Ondru'' |कार्थी रकुल प्रीत सिंह |एच विनोथ |एक पुलिस वाला शहर में हत्याओं की श्रृंखला की जांच करता है जो ठगों के एक गिरोह द्वारा की गई थी। | |- |2017 |''Aruvi'' |Aditi Balan |अरुण प्रभु पुरोषोत्तम | | |- |2019 |''NGK'' |Suriya Sai Pallavi रकुल प्रीत सिंह |सेल्वराघवन |नंद गोपाल कुमारन, जो राजनेताओं से घृणा करते हैं, समाज को बेहतरी प्रदान करने के लिए इसमें डुबकी लगाने का फैसला करते हैं। | |- |2019 |''Raatchasi'' |Jyotika Hareesh Peradi |सय. गौतमराज (Sy. Gowthamraj) | | |- |2019 |''Kaithi'' |कार्थी Narain Dheena |लोकेश कनगराज |ड्रग पेडलर्स के गिरोह को पकड़ने के लिए एक पुलिस वाला एक कैदी की मदद करता है। | |- |2021 |''Sulthan'' |Rashmika Mandanna |बक्कियाराज कन्नन | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/karthi-and-rashmika-mandana-starrer-sulthan-to-release-in-april/articleshow/80367327.cms|title=Karthi and Rashmika Mandana starrer 'Sulthan' to release in April - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-05-16}}</ref> |- | rowspan="3" |2022 |''O2'' |Nayanthara |जी.एस. विकनेश | |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/nayantharas-new-film-o2-teaser-is-out-now/articleshow/91588653.cms|title=Nayanthara's new film 'O2' teaser is out now! - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-05-16}}</ref> |- |''Vattam'' |Sibiraj Andrea Jeremiah |कमलाकन्नन | |पोस्ट-प्रोडक्शन |- |''Oke Oka Jeevitham'' |Sharwanand Ritu Varma |श्री कार्तिक | |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/sharwanand-and-ritu-varmas-telugu-tamil-bilingual-wraps-up-its-shoot/articleshow/79383264.cms|title=Sharwanand and Ritu Varma bilingual wraps up its shoot|website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/dream-warriors-announces-new-film-with-sharwanand/article29277378.ece|title=Dream Warriors announces new film with Sharwanand|author=The Hindu Net Desk|date=28 August 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.behindwoods.com/tamil-movies-cinema-news-16/dream-warrior-pictures-launches-new-movie-starring-sharwanand-and-ritu-varma.html|title=Dream Warrior pictures launches new movie starring Sharwanand and Ritu Varma|date=28 August 2019|website=Behindwoods}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/kollywood/290819/sharwanand-and-ritu-varma-team-up.html|title=Sharwanand and Ritu Varma team up|last=Subramanian|first=Anupama|date=29 August 2019|website=Deccan Chronicle}}</ref> |- | rowspan="3" |2023 |Bholaa |Ajay Devgn Tabu |अजय देवगन |कैथी फिल्म की रिमेक |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-and-tabu-s-kaithi-remake-bholaa-to-release-on-march-30-2023-1939394-2022-04-19|title=Ajay Devgn and Tabu’s Kaithi remake Bholaa to release on March 30, 2023|website=India Today|language=en|access-date=2022-05-11}}</ref> |- |''Japan'' <span class="mw-default-size">[[File:Dagger-14-plain.png|कड़ी=|पाठ=Not yet released|14x14पिक्सेल]]</span> | [[:en:Karthi|कार्थी]][[:en:Anu_Emmanuel|Anu Emmanuel]] |[[:en:Raju_Murugan|Raju Murugan]] | |Filming<ref>{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/japan-first-look-karthi-8267677/|title=Japan first look: Karthi promises a ‘quirky, Made in India’ film|work=Indian Express}}</ref> |} '''फिल्म्स वितरित की गई।-''' {| class="wikitable sortable" !वर्ष !शीर्षक !कलाकार !निदेशक |- |2016 |जोकर |गुरु सोमसुंदरम |राजू मुरुगन |- |2016 |काशमोरा |कार्थी, नयनतारा, श्री दिव्या |गोकूल |- |2017 |कूटाथिल ओरुथन |अशोक सेलवन, प्रिया आनंद |टी जे Gnanavel |- |2017 |थेरन अधिगारम ओन्ड्रू |कार्थी, रकुल प्रीत सिंह |एच विनोथ |- |2017 |अरुवी |अदिति बालन |अरूण |- |2019 |एनजीके |सूर्या, साईं पल्लवी,रकुल प्रीत सिंह |सेल्वराघवन |- |2019 |''रातचसी'' |ज्योतिका, हरीश पारादी |सय. गौतमराज |- |2019 |कैथी |कार्थी, नारायण, धीना |लोकेश कनगराज |- |2021 |कुरूह |दलकरे सलमान, इंद्रजीत सुकुमारन, शोभिता धूलिपाला |श्रीनाथ राजेंद्रन |- |2022 |''के.जी.एफ. चेप्टर-2'' |यश, संजय दत्त |प्रशांत नील |- |2022 |कांतारा |रिशब सेठ्ठी, किशोर किशोर (अभिनेता, जन्म1974) |रिशब सेठ्ठी |} == संदर्भ == {{Reflist}} == External links == * [http://www.dwp.in/ Official Website www.DWP.in] * [https://www.imdb.com/company/co0385102/?ref_=fn_al_co_1 DWP in IMDB] nx1ypa2dwcu2xaye8z35gmfbg4r9pyn बांके चमार 0 1462668 6598722 6529542 2026-08-14T03:02:14Z ~2026-44569-27 941978 जरूरी जानकारी ताकि देश महान स्वतंत्रता सेनानी के बारे में जान पाए 6598722 wikitext text/x-wiki '''बांके चमार''' एक स्वतंत्रता सेनानी थे, जो [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के भारतीय विद्रोह]] में अपने कार्यों के लिए शाहिद गए, उन्होंने उत्तर प्रदेश के [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] जनपद में [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] के खिलाफ प्रारंभिक कार्रवाई का नेतृत्व किया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4X0MAQAAMAAJ&q=banke+chamar|title=Rethinking 1857|last=Bhattacharya|first=Sabyasachi|date=2007|publisher=Orient Longman|isbn=9788125032694|language=en|access-date=19 May 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=LVhQAQAAMAAJ&q=banke%20chamar|title=Journal of Historical Research|date=2007|publisher=Department of History, Ranchi University.|language=en|access-date=19 May 2022}}</ref>सन्दर्भ{{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:स्वतंत्रता सेनानी]] {{आधार}} mqtik1qknohrtug3q65dawpg7b4zavj 6598726 6598722 2026-08-14T03:04:00Z Lemonaka 735464 [[विशेष:योगदान/~2026-44569-27|~2026-44569-27]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-44569-27|वार्ता]]) द्वारा 1 संपादन AMAN KUMARके अंतिम अवतरण पर प्रत्यावर्तित किया गया 6598726 wikitext text/x-wiki '''बांके चमार''' एक स्वतंत्रता सेनानी थे, जो [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|1857 के भारतीय विद्रोह]] में अपने कार्यों के लिए शाहिद गए, उन्होंने उत्तर प्रदेश के [[जौनपुर जिला|जौनपुर]] जनपद में [[ईस्ट इण्डिया कम्पनी|ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] के खिलाफ प्रारंभिक कार्रवाई का नेतृत्व किया। <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4X0MAQAAMAAJ&q=banke+chamar|title=Rethinking 1857|last=Bhattacharya|first=Sabyasachi|date=2007|publisher=Orient Longman|isbn=9788125032694|language=en|access-date=19 May 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=LVhQAQAAMAAJ&q=banke%20chamar|title=Journal of Historical Research|date=2007|publisher=Department of History, Ranchi University.|language=en|access-date=19 May 2022}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:स्वतंत्रता सेनानी]] {{आधार}} m8f5fhlcdhkzsn49q8172g7t4wd60vy जैक बटलैंड 0 1465402 6598753 6098003 2026-08-14T03:58:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598753 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = जैक बटलैंड | image = Butland 2018.jpg | caption = [[२०१८ फीफा विश्व कप|2018 फीफा विश्व कप]] में [[इंग्लैंड राष्ट्रीय फुटबॉल टीम|इंग्लैंड]] के साथ बटलैंड | fullname = जैक बटलैंड<ref>{{cite web |url=https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |title=फीफा विश्व कप रूस 2018 : खिलाड़ियों की सूची : इंग्लैंड |publisher=फीफा |page=10 |date=15 जुलाई 2018 |archive-date=6 दिसंबर 2019 |access-date=25 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206135930/https://tournament.fifadata.com/documents/FWC/2018/pdf/FWC_2018_SQUADLISTS.PDF |url-status=dead }}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1993|3|10|df=y}}<ref name=Premier>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/players/4634/Jack-Butland/overview |title=जैक बटलैंड : अवलोकन |publisher=प्रीमियर लीग |access-date=25 जून 2023}}</ref> | birth_place = [[ब्रिस्टल]], [[इंग्लैंड]] | height = {{convert|1.96|m|order=flip}}<ref name=Premier/> | position = [[गोलकीपर (फुटबॉल)|गोलकीपर]]<ref>{{cite web |title=जैक बटलैंड |url=http://barryhugmansfootballers.com/player/22455 |website=बैरीहग्मैनफुटबॉलर |accessdate=25 जून 2023 |archive-date=5 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230605134031/http://barryhugmansfootballers.com/player/22455 |url-status=dead }}</ref> | currentclub = [[क्रिस्टल पैलेस फुटबॉल क्लब|क्रिस्टल पैलेस]] | clubnumber = }} '''जैक बटलैंड''' ({{lang-en|Jack Butland}}) एक पेशेवर अंग्रेज [[फुटबॉल|फुटबॉलर]] हैं जो [[प्रीमियर लीग]] क्लब [[क्रिस्टल पैलेस फुटबॉल क्लब|क्रिस्टल पैलेस]] के लिए [[गोलकीपर (फुटबॉल)|गोलकीपर]] के रूप में खेलते हैं। वह 1 जुलाई 2023 को स्कॉटिश प्रीमियरशिप क्लब [[रेंजर्स एफ.सी.|रेंजर्स]] में शामिल होंगे।<ref>{{cite web |title=रेंजर्स ने जैक बटलैंड पर हस्ताक्षर करने की घोषणा की |url=https://www.rangers.co.uk/article/rangers-announce-signing-of-jack-butland/5Y4t0P7OREuahWMLmZXwtm |website=रेंजर्स एफसी |accessdate=25 जून 2023}}</ref> बटलैंड ने अपने करियर की शुरुआत [[बर्मिंघम सिटी एफ.सी.|बर्मिंघम सिटी फुटबॉल क्लब]] से की और सितंबर 2011 में लीग टू क्लब चेल्टनहैम टाउन फुटबॉल क्लब में शामिल हो गए। बटलैंड ने 2012-13 में सेंट एंड्रयूज में खुद को गोलकीपर की पहली पसंद के रूप में स्थापित किया और जनवरी 2013 में £33 लाख के शुल्क पर [[प्रीमियर लीग]] क्लब स्टोक सिटी के साथ करार किया। अंतर्राष्ट्रीय स्तर पर बटलैंड ने सभी आयु-समूह स्तरों पर इंग्लैंड का प्रतिनिधित्व किया। उन्होंने अंडर-17 टीम के लिए खेला जिसने 2010 यूरोपीय चैंपियनशिप जीती और 2011 फीफा अंडर-20 विश्व कप में अंडर-20 के लिए खेले। वह [[यूईएफए यूरोपीय चैम्पियनशिप]] 2012 में इंग्लैंड टीम का हिस्सा थे और बाद में उसी वर्ष [[2012 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में गोलकीपर के रूप में [[इंग्लैंड राष्ट्रीय फुटबॉल टीम|इंग्लैंड]] टीम की पहली पसंद थे। अगस्त 2012 में पदार्पण करने के बाद वह इंग्लैंड की सीनियर टीम के लिए खेलने वाले सबसे कम उम्र के गोलकीपर बन गए<ref>{{cite news |url=https://www.skysports.com/football/england-vs-italy/report/265690 |title=घातक डेफ़ो ने अज़ुर्री को डुबो दिया |website=स्काई स्पोर्ट्स |date=15 अगस्त 2012 |access-date=25 जून 2020}}</ref> और नौ मैचों में इंग्लैंड टीम का प्रतिनिधित्व किया। ==क्लब करियर== ===बर्मिंघम सिटी=== [[File:Jack Butland vs Antwerp.jpg|150px|thumb|2012 में [[बर्मिंघम सिटी एफ.सी.|बर्मिंघम सिटी]] के साथ बटलैंड]] ====शुरूआती करियर==== बटलैंड का जन्म साउथमीड, ब्रिस्टल में हुआ था<ref>{{cite news |url=https://www.bristolpost.co.uk/sport/football/football-news/jack-butland-explains-how-slipped-2159455 |title=जैक बटलैंड बताते हैं कि कैसे वह ब्रिस्टल सिटी और ब्रिस्टल रोवर्स के जाल से फिसल गए |first=ग्रेगर |last=मैकग्रेगर |newspaper=ब्रिस्टल पोस्ट |date=29 अक्टूबर 2018 |access-date=25 जून 2020}}</ref> और उनका पालन-पोषण क्लीवेडन में हुआ जहां उन्होंने येओ मूर प्राइमरी स्कूल और क्लीवेडन कम्युनिटी स्कूल में पढ़ाई की।<ref>{{cite news |url=http://www.northsomersettimes.co.uk/sport/football/age_is_of_no_significance_jack_butland_1_1504031 |title=उम्र का कोई महत्व नहीं - जैक बटलैंड |first=सामंथा |last=पोप |newspaper=नॉर्थ समरसेट टाइम्स |date=10 सितंबर 2012 |access-date=25 जून 2016 |archive-date=14 अप्रैल 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414082848/http://www.northsomersettimes.co.uk/sport/football/age_is_of_no_significance_jack_butland_1_1504031 |url-status=dead }}</ref> क्लीवेडन यूनाइटेड और ब्रिस्टल स्थित जेमी शोर अकादमी के लिए खेलने के बाद वह 2007 में बर्मिंघम सिटी में शामिल हो गए। 2009 में स्कूल छोड़ने के बाद क्लब की युवा अकादमी में दो साल की छात्रवृत्ति आरंभ की।<ref>{{cite news |url=http://www.thisisbristol.co.uk/Jack-s-gearing-England-debut/story-11298045-detail/story.html |title=जैक इंग्लैंड में पदार्पण के लिए तैयारी कर रहा है |website=दिस इज ब्रिस्टल |date=30 सितंबर 2008 |access-date=25 जून 2016 |archive-date=25 सितंबर 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120925082253/http://www.thisisbristol.co.uk/Jack-s-gearing-England-debut/story-11298045-detail/story.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.thisisbristol.co.uk/Rising-star-backs-World-Cup-campaign/story-11233314-detail/story.html |title=उभरते सितारे ने ब्रिस्टल विश्व कप अभियान का समर्थन किया |website=दिस इज ब्रिस्टल |date=7 जुलाई 2009 |access-date=25 जून 2012 |archive-date=5 मई 2013 |archive-url=https://archive.today/20130505131532/http://www.thisisbristol.co.uk/Rising-star-backs-World-Cup-campaign/story-11233314-detail/story.html |url-status=dead }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category}} *[https://www.thefa.com/england/mens-seniors/squad/jack-butland प्रोफाइल] फुटबॉल एसोसिएशन की वेबसाइट पर [[श्रेणी:1993 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फुटबॉल खिलाड़ी]] kmliev6yc7yqiw64hopxt3fhmonk782 गृह बीमा 0 1511010 6598652 6570449 2026-08-13T18:42:13Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598652 wikitext text/x-wiki '''गृह बीमा''' अथवा '''घर के मालिक का बीमा''' (संक्षिप्त HOI) [[सम्पत्ति बीमा]] का एक प्रकार है जिसमें [[घर|निजी निवास]] को शामिल किया जाता है। यह एक [[बीमा पॉलिसी]] है जो विभिन्न व्यक्तिगत बीमा सुरक्षाओं को जोड़ती है, जिसमें किसी के घर को होने वाला नुकसान, गृहस्वामी की अन्य निजी संपत्ति की हानि भी शामिल हो सकता है। इसी प्रकार इसमें घर पर या पॉलिसी क्षेत्र के भीतर गृहस्वामी के हाथों होने वाली दुर्घटनाओं के लिए देयता बीमा को शामिल किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/business/home-insurance-is-beneficial-for-home-how-to-choose-the-right-plan-and-what-is-covered-pmgkp-4376838.html|title=घर के लिए होम इंश्योरेंस कैसे होता है फायदेमंद, सही प्लान कैसे चुनें और क्या-क्या कवर होता है?|date=2022-07-09|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2024-02-04}}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसके अतिरिक्त, गृहस्वामी का बीमा आपदाओं में होने वाले नुकसान पर वित्तीय सुरक्षा प्रदान करता है। एक मानक गृह बीमा पॉलिसी घर के साथ-साथ अंदर रखी वस्तुओं का भी बीमा करती है। == संक्षिप्त विवरण == गृहस्वामी की पॉलिसी एक बहु-पंक्ति बीमा पॉलिसी है, जिसका अर्थ यह है कि एक अविभाज्य प्रीमियम के साथ इसमें संपत्ति बीमा और देयता कवरेज दोनों शामिल हैं। अर्थात् सभी जोखिमों के लिए एक ही प्रीमियम का भुगतान किया जाता है। इसका मतलब यह है कि यह किसी की संपत्ति को हुए नुकसान और मालिक या उसके परिवार के सदस्यों द्वारा अन्य लोगों को पहुंचाई गई किसी भी चोट और संपत्ति क्षति के लिए दायित्व दोनों को कवर करता है। इसमें घरेलू पालतू जानवरों से होने वाली क्षति भी शामिल हो सकती है। अमेरिका मानकीकृत नीति प्रपत्रों का उपयोग करता है जो कवरेज को कई श्रेणियों में विभाजित करते हैं। कवरेज सीमाएं आम तौर पर प्राथमिक कवरेज के प्रतिशत के रूप में प्रदान की जाती हैं, जो मुख्य आवास के लिए कवरेज है।<ref>Nance CP. (2003). ''Modern Real Estate Practice in Texas'' [https://books.google.com/books?id=wIVGVwTGZBMC p. 39].</ref> गृहस्वामी के बीमा की लागत अक्सर इस बात पर निर्भर करती है कि घर को बदलने की लागत कितनी होगी और पॉलिसी के साथ कौन से अतिरिक्त लोग अथवा सामान जुड़े हुए हैं। बीमा पॉलिसी बीमा वाहक (बीमा कंपनी) और नामित बीमाधारक के बीच एक कानूनी अनुबंध है। यह क्षतिपूर्ति का अनुबंध है और यह बीमाधारक को उसी स्थिति में वापस लायेगा जहाँ वो नुकसान से पहले था।<ref>{{Cite web|url=https://policyholder.gov.in/|title=Property Insurance - Policy Holder - IRDAI|website=Policy Holder|language=en-US|access-date=2024-02-04|archive-date=4 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204051815/https://policyholder.gov.in/|url-status=dead}}</ref> ==सन्दर्भ== {{reflist}} {{Authority control}} [[श्रेणी:बीमा के प्रकार]] 2az5vj59iatl8utgg242vkzjkswix3s टेड काज़ीन्स्की 0 1513828 6598838 6317591 2026-08-14T08:39:12Z सीमा1 462109 /* प्रारंभिक जीवन */ 6598838 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | name = <!--Do not insert "Dr." here; see [[MOS:DOCTOR]].--> | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद काज़िंस्की | birth_name = थियोडोर जॉन कैज़िंस्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], संयुक्त राज्य अमेरिका | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[एफएमसी बटनर]], [[डरहम काउंटी]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], संयुक्त राज्य अमेरिका | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | alias = {{hlist|यूनाबॉम्बर|एफसी}} | education = {{ubl|[[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी (बीए )]] (बीए) |[[मिशिगन यूनिवर्सिटी]] {{awrap|([[एमए ]], [[पीएचडी]])}}}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | notable_works = ''[[Industrial Society and Its Future]]'' (1995) | relatives = [[David Kaczynski]] (brother) | conviction = बमों के परिवहन, मेलिंग और उपयोग के 10 मामले; प्रथम-डिग्री हत्या के तीन मामले | conviction_penalty = पैरोल की संभावना के बिना लगातार 8 आजीवन कारावास | beginyear = 1978 | endyear = 1995 | fatalities = 3 | injuries = 23 | apprehended = April 3, 1996 | module = {{Infobox scientist | embed = yes | field = [[सम्मिश्र विश्लेषण]] | workplaces = {{ubl|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]]|[[कैलिफोर्निया विश्वविद्यालय, बर्कले]]}} | thesis_title = सीमा फलन (Boundary&nbsp;Functions) | thesis_url = https://search.lib.umich.edu/catalog/record/002147933 | thesis_year = 1967 | doctoral_advisor = [[एलन शील्ड्स]] | academic_advisors = [[जॉर्ज पिरानियन]] | signature = Theodore Kaczynski signature.svg }} | awards = [[समनेर बायरॉन मायर्स]] (1967) }} '''थिओडोर जॉन कैज़िंस्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वह एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] था। वह [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति था। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी [[अभियान]] चलाया उसमें तीन व्यक्तियों की हत्या कर दी और 23 अन्य को घायल कर दिया, जिनके बारे में उनका मानना ​​था कि वे आधुनिक [[तकनीक]] को आगे बढ़ा रहे हैं और [[प्राकृतिक]] [[पर्यावरण]] को नष्ट कर रहे हैं। उन्होंने [[इंडस्ट्रियल सोसाइटी एंड इट्स फ़्यूचर]] 35,000 शब्दों का घोषणापत्र और [[औद्योगीकरण]] का विरोध करने वाली, वामपंथ को खारिज करने वाली और अराजकतावाद के प्रकृति-केंद्रित रूप की वकालत करने वाली सामाजिक [[आलोचना]] लिखी। 1971 में, कैज़िंस्की लिंकन [[मोंटाना]] के पास बिजली या बहते पानी के बिना एक दूरदराज केबिन में चले गए जहां वह [[आत्मनिर्भर]] बनने के लिए जीवित रहने के कौशल सीखते हुए एक वैरागी के रूप में रहे। अपने केबिन के आसपास के जंगल के विनाश को देखने के बाद, उन्होंने निष्कर्ष निकाला कि [[प्रकृति]] में रहना असंभव होता जा रहा है और उन्होंने 1979 में [[औद्योगीकरण]] और [[आतंकवाद]] के माध्यम से प्रकृति के विनाश से लड़ने का संकल्प लिया। काज़िंस्की 1996 में अपनी [[गिरफ्तारी]] के समय, संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के इतिहास में सबसे लंबी और सबसे महंगी जांच का विषय बन गया। एफबीआई ने उसकी पहचान ज्ञात होने से पहले केस पहचानकर्ता UNABOM (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) का इस्तेमाल किया, जिसके परिणामस्वरूप [[मीडिया]] ने उसे "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में, काज़िंस्की ने द [[न्यूयॉर्क]] टाइम्स को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[टाइम्स]] या [[द वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित किया तो वे "[[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे", जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि उनकी बमबारी अत्यधिक थी लेकिन [[मानव स्वतंत्रता]] के क्षरण की ओर ध्यान आकर्षित करने के लिए आवश्यक थी। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल [[जेनेट रेनो]] ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला, जो सितंबर 1995 में द [[वाशिंगटन]] पोस्ट में छपा। इसे पढ़ने पर, काज़िंस्की के भाई, डेविड ने गद्य शैली को पहचाना और एफबीआई को अपने संदेह की सूचना दी। 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद कैज़िंस्की ने - यह कहते हुए कि वह स्वस्थ है - अपने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की और विफल रहा क्योंकि वे चाहते थे कि वह मौत की सज़ा से बचने के लिए पागलपन की दलील दे। उन्होंने 1998 में सभी आरोपों में दोषी ठहराया गया और उन्हें पैरोल की संभावना के बिना लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। जून 2023 में, काज़िंस्की ने [[जेल]] में [[आत्महत्या]] कर ली । <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== 3756qrgogz1nhkhcl13lqd3z355rvxb 6598847 6598838 2026-08-14T09:13:02Z सीमा1 462109 /* top */ 6598847 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन कैज़िंस्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वह एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] था। वह [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति था। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी [[अभियान]] चलाया उसमें तीन व्यक्तियों की हत्या कर दी और 23 अन्य को घायल कर दिया, जिनके बारे में उनका मानना ​​था कि वे आधुनिक [[तकनीक]] को आगे बढ़ा रहे हैं और [[प्राकृतिक]] [[पर्यावरण]] को नष्ट कर रहे हैं। उन्होंने [[इंडस्ट्रियल सोसाइटी एंड इट्स फ़्यूचर]] 35,000 शब्दों का घोषणापत्र और [[औद्योगीकरण]] का विरोध करने वाली, वामपंथ को खारिज करने वाली और अराजकतावाद के प्रकृति-केंद्रित रूप की वकालत करने वाली सामाजिक [[आलोचना]] लिखी। 1971 में, कैज़िंस्की लिंकन [[मोंटाना]] के पास बिजली या बहते पानी के बिना एक दूरदराज केबिन में चले गए जहां वह [[आत्मनिर्भर]] बनने के लिए जीवित रहने के कौशल सीखते हुए एक वैरागी के रूप में रहे। अपने केबिन के आसपास के जंगल के विनाश को देखने के बाद, उन्होंने निष्कर्ष निकाला कि [[प्रकृति]] में रहना असंभव होता जा रहा है और उन्होंने 1979 में [[औद्योगीकरण]] और [[आतंकवाद]] के माध्यम से प्रकृति के विनाश से लड़ने का संकल्प लिया। काज़िंस्की 1996 में अपनी [[गिरफ्तारी]] के समय, संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के इतिहास में सबसे लंबी और सबसे महंगी जांच का विषय बन गया। एफबीआई ने उसकी पहचान ज्ञात होने से पहले केस पहचानकर्ता UNABOM (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) का इस्तेमाल किया, जिसके परिणामस्वरूप [[मीडिया]] ने उसे "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में, काज़िंस्की ने द [[न्यूयॉर्क]] टाइम्स को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[टाइम्स]] या [[द वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित किया तो वे "[[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे", जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि उनकी बमबारी अत्यधिक थी लेकिन [[मानव स्वतंत्रता]] के क्षरण की ओर ध्यान आकर्षित करने के लिए आवश्यक थी। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल [[जेनेट रेनो]] ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला, जो सितंबर 1995 में द [[वाशिंगटन]] पोस्ट में छपा। इसे पढ़ने पर, काज़िंस्की के भाई, डेविड ने गद्य शैली को पहचाना और एफबीआई को अपने संदेह की सूचना दी। 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद कैज़िंस्की ने - यह कहते हुए कि वह स्वस्थ है - अपने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की और विफल रहा क्योंकि वे चाहते थे कि वह मौत की सज़ा से बचने के लिए पागलपन की दलील दे। उन्होंने 1998 में सभी आरोपों में दोषी ठहराया गया और उन्हें पैरोल की संभावना के बिना लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। जून 2023 में, काज़िंस्की ने [[जेल]] में [[आत्महत्या]] कर ली । <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== h68xmrmzluhku97l3kiujmbkpaakpk1 6598857 6598847 2026-08-14T09:56:29Z सीमा1 462109 6598857 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन कैज़िंस्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम (Industrial Society and Its Future, 1995) था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। उन्होंने 1979 में [[औद्योगीकरण]] और [[आतंकवाद]] के माध्यम से प्रकृति के विनाश से लड़ने का संकल्प लिया। काज़िंस्की 1996 में अपनी [[गिरफ्तारी]] के समय, संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के इतिहास में सबसे लंबी और सबसे महंगी जांच का विषय बन गया। एफबीआई ने उसकी पहचान ज्ञात होने से पहले केस पहचानकर्ता UNABOM (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) का इस्तेमाल किया, जिसके परिणामस्वरूप [[मीडिया]] ने उसे "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में, काज़िंस्की ने द [[न्यूयॉर्क]] टाइम्स को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[टाइम्स]] या [[द वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित किया तो वे "[[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे", जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि उनकी बमबारी अत्यधिक थी लेकिन मानव स्वतंत्रता के क्षरण की ओर ध्यान आकर्षित करने के लिए आवश्यक थी। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला, जो सितंबर 1995 में द [[वाशिंगटन]] पोस्ट में छपा। इसे पढ़ने पर, काज़िंस्की के भाई, डेविड ने गद्य शैली को पहचाना और एफबीआई को अपने संदेह की सूचना दी। 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद कैज़िंस्की ने - यह कहते हुए कि वह स्वस्थ है - अपने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की और विफल रहा क्योंकि वे चाहते थे कि वह मौत की सज़ा से बचने के लिए पागलपन की दलील दे। उन्होंने 1998 में सभी आरोपों में दोषी ठहराया गया और उन्हें पैरोल की संभावना के बिना लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। जून 2023 में, काज़िंस्की ने [[जेल]] में [[आत्महत्या]] कर ली । <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== l0pd09xuz2rgmbscxl24gshyctmg20z 6598860 6598857 2026-08-14T10:10:32Z सीमा1 462109 6598860 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन कैज़िंस्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम (Industrial Society and Its Future, 1995) था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में, काज़िंस्की ने द [[न्यूयॉर्क]] टाइम्स को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[टाइम्स]] या [[द वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित किया तो वे "[[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे", जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि उनकी बमबारी अत्यधिक थी लेकिन मानव स्वतंत्रता के क्षरण की ओर ध्यान आकर्षित करने के लिए आवश्यक थी। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला, जो सितंबर 1995 में द [[वाशिंगटन]] पोस्ट में छपा। इसे पढ़ने पर, काज़िंस्की के भाई, डेविड ने गद्य शैली को पहचाना और एफबीआई को अपने संदेह की सूचना दी। 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद कैज़िंस्की ने - यह कहते हुए कि वह स्वस्थ है - अपने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की और विफल रहा क्योंकि वे चाहते थे कि वह मौत की सज़ा से बचने के लिए पागलपन की दलील दे। उन्होंने 1998 में सभी आरोपों में दोषी ठहराया गया और उन्हें पैरोल की संभावना के बिना लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। जून 2023 में, काज़िंस्की ने [[जेल]] में [[आत्महत्या]] कर ली । <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== 94dwel3v5729trzjuzrhzf4jpnnysc2 6598870 6598860 2026-08-14T11:02:55Z सीमा1 462109 6598870 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन काज़ीन्स्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम (Industrial Society and Its Future, 1995) था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो ([[एफबीआई]]) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में काज़ीन्स्की ने [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] या [[वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित करते हैं तो वे [[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि आधुनिक तकनीक मानव स्वतंत्रता और गरिमा के लिए खतरा बन रही है इसलिए इस मुद्दे की ओर लोगों का ध्यान आकर्षित करने के लिए उनके द्वारा किए गए बम हमले आवश्यक थे। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला जो सितंबर 1995 में वाशिंगटन पोस्ट में छपा। इसे पढ़ने पर काज़ीन्स्की के भाई डेविड ने गद्य शैली को पहचाना और एफबीआई को अपने संदेह की सूचना दी। 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद काज़ीन्स्की ने यह कहते हुए कि वह स्वस्थ है - अपने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की और विफल रहा क्योंकि वे चाहते थे कि वह मौत की सज़ा से बचने के लिए पागलपन की दलील दे। उन्होंने 1998 में सभी आरोपों में दोषी ठहराया गया और उन्हें पैरोल की संभावना के बिना लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। जून 2023 में, काज़िंस्की ने [[जेल]] में [[आत्महत्या]] कर ली । <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== se6tt7pe2m8fwqjpoo7av3uog6okaqt 6598871 6598870 2026-08-14T11:07:33Z सीमा1 462109 6598871 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन काज़ीन्स्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम (Industrial Society and Its Future, 1995) था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो ([[एफबीआई]]) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में काज़ीन्स्की ने [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] या [[वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित करते हैं तो वे [[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि आधुनिक तकनीक मानव स्वतंत्रता और गरिमा के लिए खतरा बन रही है इसलिए इस मुद्दे की ओर लोगों का ध्यान आकर्षित करने के लिए उनके द्वारा किए गए बम हमले आवश्यक थे। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला जो सितंबर 1995 में द वॉशिंगटन पोस्ट ने इसे प्रकाशित किया। इसे पढ़ने के बाद काज़ीन्स्की के भाई डेविड काज़ीन्स्की ने लेख की भाषा और शैली को पहचान लिया तथा अपने संदेह के बारे में एफबीआई को सूचित किया। 1996 में अपनी गिरफ़्तारी के बाद काज़ीन्स्की ने यह कहते हुए कि वह स्वस्थ है - अपने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की और विफल रहा क्योंकि वे चाहते थे कि वह मौत की सज़ा से बचने के लिए पागलपन की दलील दे। उन्होंने 1998 में सभी आरोपों में दोषी ठहराया गया और उन्हें पैरोल की संभावना के बिना लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। जून 2023 में, काज़िंस्की ने [[जेल]] में [[आत्महत्या]] कर ली । <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== lu8vx48qhaiiedy5to8xtcxsczqrpo0 6598878 6598871 2026-08-14T11:25:28Z सीमा1 462109 6598878 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन काज़ीन्स्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]] थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम (Industrial Society and Its Future, 1995) था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो ([[एफबीआई]]) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में काज़ीन्स्की ने [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] या [[वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित करते हैं तो वे [[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि आधुनिक तकनीक मानव स्वतंत्रता और गरिमा के लिए खतरा बन रही है इसलिए इस मुद्दे की ओर लोगों का ध्यान आकर्षित करने के लिए उनके द्वारा किए गए बम हमले आवश्यक थे। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला जो सितंबर 1995 में द वॉशिंगटन पोस्ट ने इसे प्रकाशित किया। इसे पढ़ने के बाद काज़ीन्स्की के भाई डेविड काज़ीन्स्की ने लेख की भाषा और शैली को पहचान लिया तथा अपने संदेह के बारे में एफबीआई को सूचित किया। 1996 में काज़ीन्स्की की गिरफ्तारी के बाद उसने स्वयं को मानसिक रूप से स्वस्थ बताया। उन्होने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की क्योंकि उनके वकील उन्हे मृत्युदंड से बचाने के लिए उनके मानसिक रूप से अस्वस्थ होने की दलील देना चाहते थे। हालांकि वे अपने वकीलों को हटाने में विफल रहे। उन्होंने 1998 में अपने विरुद्ध लगाए गए सभी आरोपों के दोष स्वीकार कर लिया। उन्हें बिना पैरोल के लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। 2021 में उन्हे कैंसर होने का पता चला और मार्च 2023 में उन्होंने अपना इलाज बंद करा दिया। जून 2023 में, काज़िंस्की ने जेल में आत्महत्या कर ली। <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== mwnv54fl8m1d0npwspd3gmsx6j3sdlz 6598880 6598878 2026-08-14T11:26:40Z सीमा1 462109 /* top */ 6598880 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन काज़ीन्स्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]]<ref>Mahan & Griset (2008), p. 132.</ref><ref>Haberfeld & von Hassell (2009), p. 40.</ref> थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम (Industrial Society and Its Future, 1995) था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो ([[एफबीआई]]) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में काज़ीन्स्की ने [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] या [[वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित करते हैं तो वे [[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि आधुनिक तकनीक मानव स्वतंत्रता और गरिमा के लिए खतरा बन रही है इसलिए इस मुद्दे की ओर लोगों का ध्यान आकर्षित करने के लिए उनके द्वारा किए गए बम हमले आवश्यक थे। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला जो सितंबर 1995 में द वॉशिंगटन पोस्ट ने इसे प्रकाशित किया। इसे पढ़ने के बाद काज़ीन्स्की के भाई डेविड काज़ीन्स्की ने लेख की भाषा और शैली को पहचान लिया तथा अपने संदेह के बारे में एफबीआई को सूचित किया। 1996 में काज़ीन्स्की की गिरफ्तारी के बाद उसने स्वयं को मानसिक रूप से स्वस्थ बताया। उन्होने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की क्योंकि उनके वकील उन्हे मृत्युदंड से बचाने के लिए उनके मानसिक रूप से अस्वस्थ होने की दलील देना चाहते थे। हालांकि वे अपने वकीलों को हटाने में विफल रहे। उन्होंने 1998 में अपने विरुद्ध लगाए गए सभी आरोपों के दोष स्वीकार कर लिया। उन्हें बिना पैरोल के लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। 2021 में उन्हे कैंसर होने का पता चला और मार्च 2023 में उन्होंने अपना इलाज बंद करा दिया। जून 2023 में, काज़िंस्की ने जेल में आत्महत्या कर ली। <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== f0h134vw4zunvbf2r5ue35x0udq49rw 6598883 6598880 2026-08-14T11:30:27Z सीमा1 462109 /* top */ 6598883 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन काज़ीन्स्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]]<ref>Mahan & Griset (2008), p. 132.</ref><ref>Haberfeld & von Hassell (2009), p. 40.</ref> थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम "औद्योगिक समाज और उसका भविष्य (Industrial Society and Its Future) 1995" था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो ([[एफबीआई]]) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में काज़ीन्स्की ने [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] या [[वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित करते हैं तो वे [[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि आधुनिक तकनीक मानव स्वतंत्रता और गरिमा के लिए खतरा बन रही है इसलिए इस मुद्दे की ओर लोगों का ध्यान आकर्षित करने के लिए उनके द्वारा किए गए बम हमले आवश्यक थे। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला जो सितंबर 1995 में द वॉशिंगटन पोस्ट ने इसे प्रकाशित किया। इसे पढ़ने के बाद काज़ीन्स्की के भाई डेविड काज़ीन्स्की ने लेख की भाषा और शैली को पहचान लिया तथा अपने संदेह के बारे में एफबीआई को सूचित किया। 1996 में काज़ीन्स्की की गिरफ्तारी के बाद उसने स्वयं को मानसिक रूप से स्वस्थ बताया। उन्होने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की क्योंकि उनके वकील उन्हे मृत्युदंड से बचाने के लिए उनके मानसिक रूप से अस्वस्थ होने की दलील देना चाहते थे। हालांकि वे अपने वकीलों को हटाने में विफल रहे। उन्होंने 1998 में अपने विरुद्ध लगाए गए सभी आरोपों के दोष स्वीकार कर लिया। उन्हें बिना पैरोल के लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। 2021 में उन्हे कैंसर होने का पता चला और मार्च 2023 में उन्होंने अपना इलाज बंद करा दिया। जून 2023 में, काज़िंस्की ने जेल में आत्महत्या कर ली। <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== j4ntf7i0zalhtzp0hofzo6apyqddv40 6598884 6598883 2026-08-14T11:32:01Z सीमा1 462109 6598884 wikitext text/x-wiki {{Infobox criminal | image_name = Ted Kaczynski 2 (cropped).jpg | image_caption = 1996 में गिरफ्तारी के बाद काज़िन्स्की | birth_name = थियोडोर जॉन काज़ीन्स्की | birth_date = {{birth date|1942|05|22}} | birth_place = [[शिकागो]], [[इलिनॉय]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | death_date = {{death date and age|2023|06|10|1942|05|22}} | death_place = [[डरहम]], [[नॉर्थ कैरोलीना|उत्तरी कैरोलिना]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] | education = {{ubl|[[हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] (बीए)|[[मिशिगन विश्वविद्यालय]](एमए,पीएचडी)}} | occupation = गणित के प्रोफेसर | relatives = डेविड काज़ीन्स्की (भाई) | signature = Theodore Kaczynski signature.svg | awards = समनेर बायरॉन मायर्स (1967)}} '''थिओडोर जॉन काज़ीन्स्की''' 22 मई, 1942 - 10 जून, 2023), जिसे अनबॉम्बर(विश्वविद्यालय और एयरलाइन बॉम्बर) के रूप में भी जाना जाता है। वे एक [[अमेरिकी]] [[गणितज्ञ]] और घरेलू [[आतंकवादी]]<ref>Mahan & Griset (2008), p. 132.</ref><ref>Haberfeld & von Hassell (2009), p. 40.</ref> थे। वे [[गणित]] के प्रतिभाशाली व्यक्ति थे। लेकिन उन्होने आदिम जीवनशैली अपनाने के लिए 1969 में अपना करियर छोड़ दिया। 1978 से 1995 के बीच, कैज़िंस्की ने राष्ट्रव्यापी मेल बमबारी अभियान चलाया जिसमें उन्होंने 3 व्यक्तियों की हत्या कर दी एवं 23 अन्य लोगों को घायल कर दिया। वे ऐसे लोगों को निशाना बनाते थे, जिनके बारे में उनका मानना था कि वे आधुनिक तकनीक को बढ़ावा दे रहे हैं और [[प्राकृतिक पर्यावरण]] के विनाश में योगदान दे रहे हैं। उन्होंने लगभग 35000 शब्दों का एक घोषणापत्र और सामाजिक आलोचना लिखी, जिसका नाम "औद्योगिक समाज और उसका भविष्य (Industrial Society and Its Future) 1995" था। इस लेख में उन्होंने आधुनिक तकनीक के सभी रूपों का विरोध किया एवं वामपंथी विचारधारा को अस्वीकार किया। उन्होंने इस आलोचना मे सांस्कृतिक आदिमतावाद का समर्थन भी किया और अंततः समाज में बदलाव लाने के लिए हिंसक क्रांति<ref>{{cite journal |last1=Fleming |first1=Sean |title=The Unabomber and the origins of anti-tech radicalism |date=2022 |journal=Journal of Political Ideologies |volume=27 |issue=2 |pages=2–3 |doi=10.1080/13569317.2021.1921940 |doi-access=free |issn=1356-9317}}</ref> का सुझाव भी दिया। 1971 में काज़ीन्स्की ने लिंकन [[मोंटाना]] के पास एक दूरदराज़ इलाके में एक ऐसी जगह केबिन मे रहना शुरू किया, जहाँ न बिजली थी और ना ही बहता हुआ पानी। वहाँ वह समाज से अलग-थलग रहकर जीवन-यापन और [[आत्मनिर्भरता]] के लिए आवश्यक कौशल सीखने लगे। अपने केबिन के आसपास के प्राकृतिक जंगलों और वन्य क्षेत्र को नष्ट होते देखकर उनके मन में यह धारणा बनी कि [[प्रकृति]] के बीच [[स्वतंत्र]] रूप से रहना धीरे-धीरे असंभव होता जा रहा है। इसके बाद उन्होंने औद्योगीकरण और उसके कारण प्रकृति के विनाश का विरोध करने का निर्णय लिया और इसके लिए उन्होंनें आतंकवादी गतिविधियों का सहारा लिया। 1979 में काज़ीन्स्की की जाँच संघीय जांच ब्यूरो (एफबीआई) के द्वारा की जाने लगी। उनकी गिरफ्तारी 1996 में हुई तब तक यह जाँच संघीय जांच ब्यूरो ([[एफबीआई]]) के इतिहास की सबसे लंबी और सबसे महंगी जाँचों में से एक बन चुकी थी। उनकी पहचान सामने आने से पहले एफबीआई ने इस मामले को (UNABOM) “अनबॉम्ब” (यूनिवर्सिटी और एयरलाइन बॉम्बर) नाम दिया था। इसी मामले के आधार पर [[मीडिया]] ने उन्हें "अनबॉम्बर" नाम दिया। 1995 में काज़ीन्स्की ने [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] को एक पत्र भेजा जिसमें उन्होंने वादा किया कि यदि [[न्यूयॉर्क टाइम्स]] या [[वाशिंगटन पोस्ट]] ने उनका घोषणापत्र प्रकाशित करते हैं तो वे [[आतंकवाद]] से दूर रहेंगे जिसमें उन्होंने तर्क दिया कि आधुनिक तकनीक मानव स्वतंत्रता और गरिमा के लिए खतरा बन रही है इसलिए इस मुद्दे की ओर लोगों का ध्यान आकर्षित करने के लिए उनके द्वारा किए गए बम हमले आवश्यक थे। [[एफबीआई]] और [[अमेरिकी]] अटॉर्नी जनरल जेनेट रेनो ने निबंध के प्रकाशन के लिए दबाव डाला जो सितंबर 1995 में द वॉशिंगटन पोस्ट ने इसे प्रकाशित किया। इसे पढ़ने के बाद काज़ीन्स्की के भाई डेविड काज़ीन्स्की ने लेख की भाषा और शैली को पहचान लिया तथा अपने संदेह के बारे में एफबीआई को सूचित किया। 1996 में काज़ीन्स्की की गिरफ्तारी के बाद उसने स्वयं को मानसिक रूप से स्वस्थ बताया। उन्होने अदालत द्वारा नियुक्त वकीलों को बर्खास्त करने की कोशिश की क्योंकि उनके वकील उन्हे मृत्युदंड से बचाने के लिए उनके मानसिक रूप से अस्वस्थ होने की दलील देना चाहते थे। हालांकि वे अपने वकीलों को हटाने में विफल रहे। उन्होंने 1998 में अपने विरुद्ध लगाए गए सभी आरोपों के दोष स्वीकार कर लिया। उन्हें बिना पैरोल के लगातार आठ आजीवन [[कारावास]] की सजा सुनाई गई। 2021 में उन्हे कैंसर होने का पता चला और मार्च 2023 में उन्होंने अपना इलाज बंद करा दिया। जून 2023 में, काज़िंस्की ने जेल में आत्महत्या कर ली। <ref name=NYTimes-6.11.23>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html|title = Kaczynski Died by Suicide, Prompting Questions of Prison Security|page = A20|last = Thrush|first = Glenn|author-link=Glenn Thrush|newspaper=[[The New York Times]]|language=en-US|url-status = live|url-access = limited|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 10, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230610225105/https://www.nytimes.com/2023/06/10/us/politics/kaczynski-unabomber-suicide-prison.html}}</ref><ref name=AP-6.11.23>{{Cite web |last1=Sisak |first1=Michael R. |last2=Balsamo |first2=Mike |last3=Offenhartz |first3=Jake |title='Unabomber' Ted Kaczynski died by suicide in prison medical center, AP sources say |url=https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4 |publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|language=en-US|url-status=live|date=June 11, 2023|access-date=July 26, 2023|archive-date=June 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612015549/https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-1197f597364b36e56bdbcaca9837bdc4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन == === बचपन === [[File:Unabomber Auction 07.jpg|thumb|alt= काकज़िनस्की के जन्म प्रमाण पत्र और ड्राइवर लाइसेंस की तस्वीर | काकज़िनस्की का [[जन्म प्रमाण पत्र]] और उनके कई ड्राइवर लाइसेंस|left]] थियोडोर जॉन काकज़िन्स्की का जन्म 22 मई 1942 को [[शिकागो]] में हुआ था। उनकी माँ का नाम वांडा थेरेसा (उपनाम डोम्बेक) और पिता का नाम थियोडोर रिचर्ड काकज़िन्स्की था। वे सॉसेज बनाने का काम करते थे।<ref>{{cite news |title=The Unabomber's family photo album |work=[[Chicago Tribune]] |url=https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |access-date=May 19, 2019 |archive-date=April 21, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421174901/https://www.chicagotribune.com/chi-080302ted-photogallery-photogallery.html |url-status=live }}</ref> उनके माता-पिता पोलिश-अमेरिकी थे लेकिन [[रोमन कैथोलिक]] परिवारों में पले-बढ़े थे। बाद में उन्होंने रोमन कैथोलिक धर्म को छोड़कर [[नास्तिकता]] अपना ली। [[श्रेणी:वकील]] [[श्रेणी:आतंकवादी]] [[श्रेणी:अमेरिकी गणितज्ञ]] [[श्रेणी:अमेरिका]] ==सन्दर्भ== 6d8kqobbfoenb585936gj05pltf636b सदस्य वार्ता:Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6 3 1515469 6598668 6389696 2026-08-13T20:42:01Z Deepfriedokra 350068 Deepfriedokra ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Trong Dang]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Trong Dang|Trong Dang]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6|Renamed user 884fe7926b62f9d3ae6cf3bcc87670a6]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6389696 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Trong Dang}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 04:25, 24 फ़रवरी 2024 (UTC) == [[:Youtube|Youtube]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Youtube|Youtube]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:22, 4 मार्च 2025 (UTC) == [[:Facebook|Facebook]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Facebook|Facebook]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:42, 4 मार्च 2025 (UTC) == [[:Instagram|Instagram]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Instagram|Instagram]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:42, 4 मार्च 2025 (UTC) == [[:TikTok|TikTok]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:TikTok|TikTok]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:42, 4 मार्च 2025 (UTC) == [[:Youtuber|Youtuber]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Youtuber|Youtuber]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:36, 6 मार्च 2025 (UTC) == [[:YouTuber|YouTuber]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:YouTuber|YouTuber]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:37, 6 मार्च 2025 (UTC) == [[:Google Chrome|Google Chrome]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन == [[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]] नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:Google Chrome|Google Chrome]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के&nbsp;अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center> इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है। यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें। यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:54, 31 मार्च 2025 (UTC) 3bibpgke6zi75ae6cps4fyuye5g2urb ज़बीहा 0 1533551 6598703 6429119 2026-08-14T01:12:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598703 wikitext text/x-wiki '''''ज़बीहा:''''' [[शरीयत|इस्लामी कानून]] में [[हलाल]] जानवरों (मछली को छोड़कर, जो इस आवश्यकता से मुक्त हैं) के इस्लामिक विधि के नुसार वध (ज़िबाह ''या '''ज़बह''''' ) करने की निर्धारित विधि है। [[झटका]] के विपरीत इस विधि से मांस से रक्त निकल जाता है। इसमें बहुत तेज चाकू से गले में गहरा चीरा लगाया जाता है, जिससे दोनों तरफ से [[श्वास नलिका|श्वास नली]], गले की शिराएं और कैरोटिड धमनियां कट जाती हैं, लेकिन [[मेरुरज्जु|रीढ़ की हड्डी]] बरकरार रहती है। कसाई या काटने वाले को प्रत्येक जानवर के लिए व्यक्तिगत रूप से अल्लाह (''[[बिस्मिल्लाह]]'' ) का नाम पुकारना भी आवश्यक है।<ref>{{Cite web|url=https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-zabiiha?lang=hi|title=ज़बीहा शब्द के अर्थ {{!}} zabiiha - Hindi meaning|website=Rekhta Dictionary|language=hi|access-date=2024-06-10}}</ref> <ref>[Mufti Muhammad Taqi Usmani, "The Islamic Laws of Animal Slaughter", White Thread Publishers, CA, USA]</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/hindi/india-55554404|title=मीट के कारोबार में 'झटका' और 'हलाल' का झगड़ा क्या है?|work=BBC News हिंदी|access-date=2024-06-11|language=hi}}</ref> [[चित्र:Qurbani_2008_Animal_sacrifice_at_Islamic_festival_in_Bangladesh.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| [[बांग्लादेश|बांग्लादेश के]] [[ढाका]] में निर्धारित विधि से जानवर वध करते हुए ]] == वध प्रक्रिया == ''धाबीहा को'' इस्लामी धार्मिक कानून के अनुरूप नियमों के एक समूह द्वारा विनियमित किया जाता है, जो '''[[क़ुरआन]]''' और [[हदीस|हदीसों]] से लिया गया है। === कुरआन की प्रासंगिक आयतें === कुरआन की निम्नलिखित आयतों में उन वस्तुओं का उल्लेख है जिन्हें इस्लाम में खाने से मना किया गया है; हालाँकि, अन्य लोगों ने कई अन्य कारणों का हवाला दिया है जो रक्त, सूअर और सड़े हुए मांस के सेवन को हतोत्साहित करते हैं। <ref>{{Cite web|url=http://www.islamreligion.com/articles/2513/viewall/|title=Why Pork and Blood are Forbidden in Islam - a Scientific Explanation|publisher=IslamReligion.com|access-date=28 February 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.askmuslims.com/2008/01/why-is-pork-meat-forbidden-in-islam.html|title=Why is pork meat forbidden in Islam?|last=Laher|first=Sidi Suheil|date=13 January 2008|publisher=askMuslims.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314221726/http://www.askmuslims.com/2008/01/why-is-pork-meat-forbidden-in-islam.html|archive-date=14 March 2013|access-date=28 February 2013}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.reviewofreligions.org/2921/the-philosophy-of-the-teachings-of-islam-part-4/|title=The Philosophy of the Teachings of Islam – Part 4|date=15 April 2011|website=The Review of Religions|access-date=28 February 2013}}</ref> {{Quote|उसने तो तुमपर केवल मुर्दार और ख़ून और सूअर का माँस और जिस पर अल्लाह के अतिरिक्त किसी और का नाम लिया गया हो, हराम ठहराया है। इसपर भी जो बहुत मजबूर और विवश हो जाए, वह अवज्ञा करनेवाला न हो और न सीमा से आगे बढ़नेवाला हो तो उसपर कोई गुनाह नहीं। निस्संदेह अल्लाह अत्यन्त क्षमाशील, दयावान है|कुरआन [[सूरा]] 2 [[आयत (क़ुरआन)|आयत]] 173}}{{Quote|तुम्हारे लिए हराम हुआ मुर्दार रक्त, सूअर का मांस और वह जानवर जिसपर अल्लाह के अतिरिक्त किसी और का नाम लिया गया हो और वह जो घुटकर या चोट खाकर या ऊँचाई से गिरकर या सींग लगने से मरा हो या जिसे किसी हिंसक पशु ने फाड़ खाया हो - सिवाय उसके जिसे तुमने ज़बह कर लिया हो - और वह किसी थान पर ज़बह कियी गया हो। और यह भी (तुम्हारे लिए हराम हैं) कि तीरो के द्वारा किस्मत मालूम करो। यह आज्ञा का उल्लंघन है - आज इनकार करनेवाले तुम्हारे धर्म की ओर से निराश हो चुके हैं तो तुम उनसे न डरो, बल्कि मुझसे डरो। आज मैंने तुम्हारे धर्म को पूर्ण कर दिया और तुमपर अपनी नेमत पूरी कर दी और मैंने तुम्हारे धर्म के रूप में इस्लाम को पसन्द किया - तो जो कोई भूख से विवश हो जाए, परन्तु गुनाह की ओर उसका झुकाव न हो, तो निश्चय ही अल्लाह अत्यन्त क्षमाशील, दयावान है|कुरआन [[सूरा]]5 [[आयत (क़ुरआन)|आयत]] 3}}{{Quote|आज तुम्हारे लिए अच्छी स्वच्छ चीज़ें हलाल कर दी गई और जिन्हें किताब दी गई उनका भोजन भी तुम्हारे लिए हलाल है और तुम्हारा भोजन उनके लिए हलाल है और शरीफ़ और स्वतंत्र ईमानवाली स्त्रियाँ भी जो तुमसे पहले के किताबवालों में से हो, जबकि तुम उनका हक़ (मेहर) देकर उन्हें निकाह में लाओ। न तो यह काम स्वछन्द कामतृप्ति के लिए हो और न चोरी-छिपे याराना करने को। और जिस किसी ने ईमान से इनकार किया, उसका सारा किया-धरा अकारथ गया और वह आख़िरत में भी घाटे में रहेगा|कुरआन [[सूरा]] 5 [[आयत (क़ुरआन)|आयत]] 5}}{{Quote|अतः जिसपर अल्लाह का नाम लिया गया हो, उसे खाओ; यदि तुम उसकी आयतों को मानते हो|कुरआन [[सूरा]] 6 [[आयत (क़ुरआन)|आयत]] 18}}{{Quote|कह दो, "जो कुछ मेरी ओर प्रकाशना की गई है, उसमें तो मैं नहीं पाता कि किसी खानेवाले पर उसका कोई खाना हराम किया गया हो, सिवाय इसके लिए वह मुरदार हो, यह बहता हुआ रक्त हो या ,सुअर का मांस हो - कि वह निश्चय ही नापाक है - या वह चीज़ जो मर्यादा से हटी हुई हो, जिसपर अल्लाह के अतिरिक्त किसी और का नाम लिया गया हो। इसपर भी जो बहुत विवश और लाचार हो जाए; परन्तु वह अवज्ञाकारी न हो और न हद से आगे बढ़नेवाला हो, तो निश्चय ही तुम्हारा रब अत्यन्त क्षमाशील, दयाबान है।"|कुरआन [[सूरा]] 6 [[आयत (क़ुरआन)|आयत]] 145}}{{Quote|उसने तो तुमपर केवल मुर्दार, रक्त, सुअर का मांस और जिसपर अल्लाह के सिवा किसी और का नाम लिया गया हो, हराम ठहराया है। फिर यदि कोई इस प्रकार विवश हो जाए कि न तो उसकी ललक हो और न वह हद से आगे बढ़नेवाला हो तो निश्चय ही अल्लाह बड़ा क्षमाशील, दयावान है|कुरआन [[सूरा]] 6 [[आयत (क़ुरआन)|आयत]] 115}} === आवश्यक शर्तें === '''''ज़बीहा''''' हलाल के नियमों के अनुसार, किसी पशु का वध करने से पहले कुछ शर्तें पूरी होनी चाहिए: * [[हराम|कुरआन और सुन्नत के अनुसार जानवर निषिद्ध पदार्थ]] का सेवन किया हुआ नहीं होना चाहिए। * वध स्वयं एक समझदार (मानसिक रूप से सक्षम) वयस्क मुसलमान द्वारा किया जाना चाहिए। <ref>{{Cite web|url=http://halalcertification.ie/islamic-method-of-slaughtering/|title=Islamic Method of Slaughtering – Department of Halal Certification EU|website=halalcertification.ie|archive-url=https://web.archive.org/web/20190104123759/http://halalcertification.ie/islamic-method-of-slaughtering/|archive-date=4 January 2019|access-date=3 January 2019}}</ref> * जबकि कुरआन में लिखित साक्ष्य यह सुझाव देते हैं कि वध करते समय अल्लाह के अलावा किसी अन्य नाम का उच्चारण नहीं किया जाना चाहिए, कुछ मुस्लिम विद्वानों का मानना है कि वध के समय ईश्वर का नाम लेना आवश्यक है; वे इस बात पर मतभेद रखते हैं कि वध के समय ऐसा करना भूल जाने या जानबूझकर छोड़ देने से बलि व्यर्थ हो जाती है और इस प्रकार मांस खाने के लिए निषिद्ध हो जाता है। अधिकांश विद्वानों का मत है कि ईश्वर का नाम लेना अनिवार्य है। वे कुरआन के इस दृष्टिकोण का समर्थन करते हैं कि वध करना सर्वोच्च कानून है। वे इस बात पर भी सहमत हैं कि यदि ईश्वर के नाम के अलावा किसी और का उल्लेख किया जाता है तो यह वर्जित होगा, क्योंकि आयत 5:3 में कहा गया है, "तुम्हारे लिए वर्जित हैं सड़ा हुआ मांस, और खून, और सूअर का मांस, और वह जो ईश्वर के अलावा किसी और के नाम की घोषणा करते हुए वध किया गया हो, और गला घोंट कर मारा गया हो, और कुंद हथियारों से मारा गया हो, और जो गिर कर मरा हो, और जिसे किसी जानवर के सींगों से सींग मारा गया हो, और जिसे किसी जंगली जानवर ने खाया हो, सिवाय उनके जिन्हें तुम वध करते हो; और जो वेदी पर वध किया गया हो और जो तीर फेंक कर [शगुन के लिए] वितरित किया गया हो; यह पाप का कार्य है।" - अल-माइदा 5:3 * इन परंपराओं को संयुक्त राज्य अमेरिका में लागू करने के लिए, मानवीय वध अधिनियम जैसे अधिनियमों द्वारा लागू कुछ सरकारी नियमों के अनुसार, किसी भी प्रकार के अनुष्ठान या वध की अनुमति देने से पहले विभिन्न पूर्व शर्तों का होना आवश्यक है। इसमें हलाल प्रसंस्करण के लिए इस्लाम, तथा कोषेर प्रसंस्करण के लिए यहूदी धर्म जैसे धर्म शामिल हैं। नियमों में यह शामिल है कि जानवर को मारने से पहले उसे दर्द के प्रति पूरी तरह से असंवेदनशील होना चाहिए, आमतौर पर इलेक्ट्रोनार्कोसिस जैसी तकनीक द्वारा। <ref name="auto">Egyptian Fatwa Committee, 18 December 1978, [http://www.organic-halal-meat.com/article/fatwa-stunning.php "The Opinions of the Ulema on the Permissibility of Stunning Animals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202233118/http://www.organic-halal-meat.com/article/fatwa-stunning.php|date=2 December 2012}}, ''Organic Halal Meat''., 1978</ref> === इस्लामी वध करने का तरीका === वध करने से पहले [[अल्लाह]] का नाम लिया जाता है। वध के समय ईश्वर का नाम लेने को कभी-कभी सभी चीजों पर ईश्वर के अधिकार की स्वीकृति और उनके द्वारा प्रदान की गई जीविका के लिए ईश्वर को धन्यवाद देने के रूप में समझा जाता है: यह इस बात का संकेत है कि भोजन पाप या लोलुपता में नहीं लिया जाता है, बल्कि जीवित रहने और अल्लाह की स्तुति करने के लिए लिया जाता है, जैसा कि सबसे आम आशीर्वाद है, ''[[बिस्मिल्लाह]]'', या "ईश्वर के नाम पर"। इस्लामी परंपरा के अनुसार, पशु को वध स्थल पर लाया जाता है और उसे धीरे से लिटाया जाता है, ताकि उसे कोई चोट न पहुंचे। यह ''[[सुन्नत]]'' (परंपरा) है लेकिन ''[[फ़र्ज़ (इस्लाम)|फ़र्ज़]]'' (ईश्वर की आवश्यकता) नहीं है कि पशु का सिर ''[[क़िबलाह|क़िबला की]]'' ओर हो। ब्लेड को अंतिम क्षण तक छिपाकर रखना चाहिए, जब तक कि पशु के गले को छुआ न जाए। पशु का वध करने के लिए प्रयुक्त पारंपरिक विधि में गर्दन की बड़ी धमनियों के साथ-साथ [[ग्रासनली]] और [[श्वास नलिका|श्वासनली को]] बिना दाँतेदार ब्लेड के एक ही वार से काट दिया जाता है। इस बात का ध्यान रखा जाना चाहिए कि तंत्रिका तंत्र क्षतिग्रस्त न हो, क्योंकि इससे पशु की मृत्यु रक्तस्त्राव से पहले ही हो सकती है। ब्लेड से वार करते समय सिर को अलग नहीं किया जाना चाहिए, क्योंकि ब्लेड का रीढ़ की हड्डी को छूना अनुचित है। जब तक रक्त बह रहा होता है, पशु को तब तक नहीं छुआ जाता जब तक कि उसकी मृत्यु न हो जाए। हालांकि यह एक स्वीकार्य तरीका है, मिस्र की फतवा समिति ने इस बात पर सहमति जताई है कि इलेक्ट्रोनार्कोसिस के माध्यम से एक जानवर को दर्द के प्रति असंवेदनशील बनाया जा सकता है और फिर भी वह हलाल हो सकता है। <ref name="auto"/> कुछ विचारधाराओं के अनुसार यह भी अनिवार्य है कि प्रत्येक पशु का वध अलग-अलग तथा एकांत में किया जाए। [[कुक्कुट पालन|पोल्ट्री फार्म]] या बूचड़खाने में एक जानवर को दूसरे जानवर को वध होते हुए नहीं देखना चाहिए क्योंकि यह [[:en:Makruh|मकरूह]] है। <ref>{{Cite web|url=https://halalguidance.com/how-halal-meat-is-slaughtered-and-prepared-in-8-steps|title=How Halal Meat Is Slaughtered and Prepared In 8 Steps - Halal Guidance|date=26 June 2021|website=halalguidance.com|access-date=26 June 2021|archive-date=31 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331051628/https://halalguidance.com/how-halal-meat-is-slaughtered-and-prepared-in-8-steps/|url-status=dead}}</ref> शिया स्कूल (अयातुल्लाह सिस्तानी के अनुयायी) के भीतर, एक ही समय में कई जानवरों का वध, पूरी तरह से स्वचालित बूचड़खाने का उपयोग करके पर्याप्त माना जाता है यदि विशिष्ट स्थितियाँ पूरी होती हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.sistani.org/english/book/49/2413/|title=Dialogue on slaughtering and hunting - Sistani.org|website=Sistani.org|access-date=19 May 2021}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.sistani.org/english/qa/01228/|title=Question & Answer » Islamic Slaughtering - sistani.org|website=Sistani.org|access-date=19 May 2021}}</ref> यह विधि इस्लामी कानून का पालन करती है (यह सुनिश्चित करती है कि पशु किसी भी ''[[हराम]]'' विधि से न मरे) और पशु से रक्त को प्रभावी रूप से निकालने में मदद करती है। यह महत्वपूर्ण हो सकता है क्योंकि इस्लाम में रक्त का सेवन निषिद्ध है; [कुरआन 2:173 ] हालाँकि, यह स्पष्ट नहीं है कि जानवर को खून बहाने से शव से खून के सभी निशान मिट जाते हैं, इसलिए मांस अशुद्ध रह सकता है। वास्तव में, इस्लामी अधिकारियों द्वारा यह कहा गया है कि जानवर से केवल "अधिकांश" रक्त निकालना आवश्यक है। <ref>{{Citation|last=Dr. Abdul Majid Katme|title=An Assessment of the Muslim Method of Slaughter|date=18–19 September 1986|url=http://www.guidedways.com/articles/halalslaughtermethod.php#dhabh|archive-url=https://web.archive.org/web/20130713132532/http://www.guidedways.com/articles/halalslaughtermethod.php#dhabh|place=presented at the UFAW Symposium on Humane Slaughter and Euthanasia, held at the Zoological Society of London, Regent’s Park|access-date=29 March 2010|archive-date=13 July 2013}}</ref> === बेहोशी लाना === कई मुसलमान जानवरों पर किसी भी तरह की बेहोशी तकनीक के इस्तेमाल के खिलाफ हैं, भले ही वह जानलेवा न हो। <ref>{{Cite web|url=https://halalfocus.net/uk-stunning-before-slaughter-can-cause-pain-is-cruel-and-tortures-the-animal/|title=UK: Stunning before slaughter can cause pain, is cruel and tortures the animal|date=10 May 2012|website=www.halalfocus.net|access-date=20 July 2022|archive-date=23 नवंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123073313/https://halalfocus.net/uk-stunning-before-slaughter-can-cause-pain-is-cruel-and-tortures-the-animal/|url-status=dead}}</ref> हलाल वध के लिए यह आवश्यक है कि पशु का गला चाकू से काटे जाने से ही उसकी मृत्यु हो, तथा वध से पूर्व पशु को बेहोश करने से उसकी मृत्यु नहीं होनी चाहिए, [[मवेशी बंदूक|बोल्ट-गन]] के प्रयोग को छोड़कर, जिससे पशु की तत्काल मृत्यु हो सकती है। हलाल वध करने वाले परिसरों में, वध प्रक्रिया की अवधि के दौरान जानवरों को गैर-घातक रूप से बेहोश करने के लिए प्रतिवर्ती विद्युत अचेतन का उपयोग किया जा सकता है, इस प्रकार पशु कल्याण और हलाल दोनों आवश्यकताओं को पूरा किया जा सकता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.mia.co.nz/what-we-do/trade/halal/|title=Meat Industry Association - Halal|publisher=[[Meat Industry Association of New Zealand]]|access-date=16 January 2020|archive-date=13 अक्तूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013160642/https://www.mia.co.nz/what-we-do/trade/halal/|url-status=dead}}</ref> मवेशियों के लिए, हलाल वध में अक्सर केवल सिर को विद्युतीय रूप से अचेत करने का उपयोग किया जाता है, जिसके लिए 10 सेकंड के भीतर गोजातीय जानवर का खून निकालना आवश्यक होता है। <ref>{{Cite web|url=http://www.grandin.com/humane/elec.stunning.cattle.html|title=Electric Stunning of Cattle|website=www.grandin.com|access-date=3 April 2018}}</ref> मिस्र की फतवा समिति ने 1978 में ही बड़े जानवरों के लिए इलेक्ट्रोनार्कोसिस के उपयोग को इस्लामी संदर्भ में वैध घोषित कर दिया था। <ref>Egyptian Fatwa Committee, 18 December 1978, [http://www.organic-halal-meat.com/article/fatwa-stunning.php "The Opinions of the Ulema on the Permissibility of Stunning Animals"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121202233118/http://www.organic-halal-meat.com/article/fatwa-stunning.php|date=2 December 2012}}, ''Organic Halal Meat'', 1978</ref> हलाल ढांचे के भीतर बेहोश करने की व्यवहार्यता के बावजूद, इस प्रथा को दशकों से कुछ मुस्लिम समुदायों से लगातार प्रतिरोध का सामना करना पड़ रहा है। <ref>Sam Jones, 6 March 2014, [https://www.theguardian.com/world/2014/mar/06/halal-shechita-politics-animal-slaughter "Halal, shechita and the politics of animal slaughter"]. ''The Guardian''. 2014.</ref> == पशु कल्याण == dhabīḥah ḥalāl के विरोधियों, विशेष रूप से कुछ पशु कल्याण समूहों का तर्क है कि वध के कुछ तरीकों से "पशुओं को गंभीर पीड़ा होती है" जबकि वध से पहले पशु को अचेत करने की तुलना में, कुछ धार्मिक समूह - जैसे कि मिस्र की फतवा समिति - इस आधार पर वध के तरीकों के रूप में इलेक्ट्रोनार्कोसिस से सहमत हैं। यह तर्क दिया जाता है कि बिना किसी पूर्व अचेत किए वध करने से [[मेरुरज्जु|रीढ़ की हड्डी]] और इस प्रकार मृत्यु तक दर्द महसूस करने की क्षमता बरकरार रहती है। <ref>{{Cite news|url=https://www.newscientist.com/article/dn17972-animals-feel-the-pain-of-religious-slaughter.html|title=Animals feel the pain of religious slaughter|last=Coghlan|first=Andy|date=13 October 2009|work=[[New Scientist]]|access-date=28 February 2013}}</ref> == अन्य धर्मों में अनुष्ठानिक वध == कुछ धर्मों के अनुयायियों को ऊपर वर्णित तरीके से वध किए गए मांस का सेवन करने से मना किया गया है। [[सिख धर्म]] की [[रहत मर्यादा|रहत मर्यादा में]] कहा गया है कि सिख धर्म में, "किसी भी अनुष्ठानिक तरीके से मारे गए मांस का सेवन" सख्त वर्जित है, इसलिए हलाल और कोषेर मांस दोनों पर प्रतिबंध है।  === यहूदी धर्म === यहूदी अनुष्ठानिक वध, धाबीहा और [[:en:Shechita|शेचिटा]] से संबंधित नियमों में कई समानताएं हैं। == इन्हें देखें == * [[क़ुर्बानी]] * [[ईद अल-अज़हा]] * [[झटका]] * [[बलि प्रथा]] * पशु वध == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.religiousrules.com/Islamfood00table.htm भोजन से संबंधित इस्लाम के कानून,] जिसमें अनुष्ठानिक वध के कानून भी शामिल हैं * [https://web.archive.org/web/20100724230000/http://www.greenzabiha.com/zabiha क्या पारंपरिक मांस हलाल है?] [https://web.archive.org/web/20100724230000/http://www.greenzabiha.com/zabiha -ग्रीन ज़बीहा] * [https://halal-db.com संयुक्त राज्य अमेरिका में धाबीहा रेस्तरां का एक डेटाबेस] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190607203727/https://halal-db.com/|date=7 June 2019}} पर [[श्रेणी:इस्लाम]] [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] [[श्रेणी:अरबी शब्द]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:मांसाहार]] [[श्रेणी:मांस (खाद्य)]] [[श्रेणी:मांसाहारिता]] fqeqrpvdqi57efsyiuftf526uttz5yb क्रेड (कंपनी) 0 1536413 6598608 6543809 2026-08-13T14:24:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598608 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी|name=ड्रीमप्लग टेक्नोलॉजीज प्रा. लिमिटेड|logo=|alt=|trading_name=CRED (क्रेड)|type=[[निजी कंपनी|निजी]]|foundation={{start date and age|2018|df=yes}}|founder=कुणाल शाह <br /> {{small|(सह-संस्थापक और सीईओ)}}|location=[[बैंगलोर]], [[कर्नाटक]]|hq_location_country=भारत|revenue={{up}} {{INRConvert|1400|c}} (FY23)<ref name="fy23">{{cite news |title=Cred revenue grows 3.5x to Rs 1,400 crore, losses widen 5% to Rs 1,347 crore in FY23 |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/announcements/cred-revenue-grows-3-5x-to-rs-1400-crore-losses-widen-5-to-rs-1347-crore-in-fy23-11482361.html |access-date=27 January 2024 |work=Moneycontrol |date=5 October 2023 |language=en}}</ref>|net_income={{INRConvert|-1347|c}} (FY23)<ref name="fy23"/>|num_employees=800|homepage={{URL|https://cred.club/}}}}'''ड्रीमप्लग टेक्नोलॉजीज प्राइवेट लिमिटेड''' [[व्यापारिक नाम]] '''क्रेड''' एक भारतीय [[फिनटेक]] कंपनी है, जिसका मुख्यालय [[बंगलौर|बैंगलोर]] में है। <ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/business/startups/news/kunal-shah-cred-raises-215-million-to-be-indias-latest-unicorn-with-a-valuation-of-2-2-billion/articleshow/81933639.cms|title=Kunal Shah's CRED raises $215 million to be India's latest unicorn with a valuation of $2.2 billion|website=Business Insider|access-date=2021-04-10|archive-date=7 अगस्त 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807215113/https://www.businessinsider.in/business/startups/news/kunal-shah-cred-raises-215-million-to-be-indias-latest-unicorn-with-a-valuation-of-2-2-billion/articleshow/81933639.cms|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/sme/kunal-shahs-cred-turns-unicorn-valuation-jumps-nearly-3x-to-2-2b-valuation-with-215-million-funding/2228078/|title=Kunal Shah's Cred turns unicorn in less than three years; valuation slingshots nearly 3X to $2.2 billion|date=2021-04-06|website=The Financial Express|language=en-US|access-date=2021-04-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.cnbctv18.com/startup/cred-valued-at-22-billion-with-new-round-kunal-shah-says-conscious-call-to-not-monetise-in-first-2-years-8833041.htm|title=Cred valued at $2.2 billion with new round, Kunal Shah says 'conscious call' to not monetise in first 2 years|date=6 April 2021|website=cnbctv18.com|language=en-US|access-date=2021-04-10}}</ref> कुणाल शाह द्वारा 2018 में स्थापित, <ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/hMPDTo4UhtvMCsEqa6qLoJ/Cred-to-launch-product-for-credit-card-users.html|title=Cred to launch product for credit card users|last=Patwa|first=Prasannata|date=2018-11-26|website=mint|language=en|access-date=2021-04-11}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/freecharges-kunal-shah-is-back-with-fintech-firm-cred/articleshow/66804073.cms|title=Kunal Shah: FreeCharge's Kunal Shah is back with Fintech firm Cred|last=Gooptu|first=Biswarup|work=The Economic Times|access-date=2021-04-11|last2=Sharma|first2=Samidha}}</ref> यह एक रिवॉर्ड-आधारित क्रेडिट कार्ड भुगतान ऐप है। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/cred-review-makes-credit-card-bill-payments-easier-rewards-for-timely-transaction/articleshow/66894555.cms|title=Cred review: Makes credit card bill payments easier, rewards for timely transaction|last=Bajaj|first=Karan|work=The Economic Times|access-date=2021-04-11}}</ref> क्रेड उपयोगकर्ताओं को घर के किराए का भुगतान करने की सुविधा भी देता है <ref>{{Cite web|url=https://www.timesnownews.com/technology-science/article/how-to-pay-house-rent-online-with-your-credit-card-using-cred-app/604934|title=How to pay house rent online with your credit card using CRED app|date=11 June 2020|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2021-04-11}}</ref> और अल्पकालिक क्रेडिट लाइनें प्रदान करता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.bgr.in/news/cred-introduces-new-rentpay-and-stash-services-for-creditworthy-individuals-886780/|title=Cred Rentpay, Stash services launched in India|last=Staff|date=2020-04-20|website=BGR India|language=en-US|access-date=2021-04-11|archive-date=2 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802101022/https://www.bgr.in/news/cred-introduces-new-rentpay-and-stash-services-for-creditworthy-individuals-886780/|url-status=dead}}</ref> क्रेड को अधिक मूल्यांकित होने और एक ठोस मुद्रीकरण रणनीति की कमी के लिए आलोचना मिली है। <ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/forgive-us-for-asking-but-what-s-cred-s-business-model-11612452194349.html|title=Forgive us for asking, but what's Cred's business model?|last=Dalal|first=Mihir|date=2021-02-04|website=mint|language=en|access-date=2021-04-10}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.cnbctv18.com/startup/cred-revenue-valuation-business-model-8244661.htm|title=Worth $806 mn, Cred's Rs 52-lakh revenue sparks valuation, business model debate|website=cnbctv18.com|language=en-US|access-date=2021-04-10}}</ref> == इतिहास == क्रेड की स्थापना 2018 में कुणाल शाह ने की थी। 2021 तक, कंपनी ने 5.9 मिलियन से अधिक उपयोगकर्ताओं को अपने साथ जोड़ लिया था और भारत में सभी क्रेडिट कार्ड बिल भुगतानों का लगभग 20% हिस्सेदारी हासिल की। <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/funding/cred-raises-81-million-announces-esop-buyback-worth-1-2-million/articleshow/80096215.cms|title=Cred raises $81 million, announces Esop buyback worth $1.2 million|last=Dalal|first=Mihir|date=5 January 2021|work=The Economic Times|access-date=30 April 2021}}</ref> == अनुदान और वित्तीय परिणाम == === अनुदान === क्रेड ने अब तक निजी फंडिंग के चार दौर के माध्यम से ''डीएसटी ग्लोबल'',<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/business/cred-raises-80-million-in-a-funding-round-led-by-dst-global-valuation-now-up-at-800-million-9070611.html|title=Cred raises $80 million in a funding round led by DST Global, valuation now up at $800 million|date=2020-12-02|website=Firstpost|access-date=2021-04-10}}</ref> ''सिकोइया कैपिटल (इंडिया)'',<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/sme/vc-firm-sequoia-capital-closes-second-seed-fund-at-195-million-to-back-startups-in-india-southeast-asia/2220031/|title=VC firm Sequoia Capital closes second seed fund at $195 million to back startups in India, Southeast Asia|date=2021-03-25|website=The Financial Express|language=en-US|access-date=2021-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/startup/cred-turns-unicorn-raises-215-million-at-a-valuation-of-2-2-billion-6735001.html|title=Cred Turns Unicorn, Raises $215 Million At A Valuation Of $2.2 Billion|last=Srikanth|first=Chandra R|date=6 April 2021|website=Moneycontrol|access-date=2022-11-26}}</ref> और ''टाइगर ग्लोबल'',<ref>{{Cite web|url=https://inc42.com/buzz/kunal-shahs-cred-is-raising-101-mn-series-b-funding/|title=Kunal Shah's Cred Raises $120 Mn Series B Funding From Ribbit, Tiger Global And Others|date=2019-08-26|website=Inc42 Media|language=en-US|access-date=2021-04-10}}</ref> सहित अन्य निवेशकों से फंडिंग जुटाई है।<ref>{{Cite web|url=https://social.techcrunch.com/2021/03/15/india-cred-in-talks-to-raise-200-million-at-2-billion-valuation/|title=India's CRED in talks to raise $200 million at $2 billion valuation|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=2021-04-10}}{{Dead link|date=जुलाई 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> क्रेड ने 2020 वित्तीय वर्ष (FY20) में ₹360.31 करोड़ का घाटा दर्ज किया <ref>{{Cite web|url=https://entrackr.com/2021/02/kunal-shahs-cred-spent-rs-727-to-earn-a-rupee-in-fy20/|title=Kunal Shah's CRED spent Rs 727 to earn a rupee in FY20|last=Vardhan|first=Jai|last2=Tyagi|first2=Gaurav|date=2021-02-06|website=Entrackr|language=en-US|access-date=2021-04-11}}</ref> जो मुख्य रूप से विपणन और विज्ञापन पर अधिक खर्चे के कारण हुआ है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bloombergquint.com/bq-blue-exclusive/big-spender-cred-banks-on-rent-payments-credit-lines-for-revenue|title=Big Spender CRED Banks On Rent Payments, Credit Lines For Revenue|website=BloombergQuint|language=en|access-date=2021-04-11}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अक्टूबर 2021 में, क्रेड ने नए निवेशकों की तलाश शुरू की, $5.5 बिलियन का मूल्यांकन दर्ज किया, जो अप्रैल 2021 में दर्ज $2.2 बिलियन से अधिक था।<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2021/10/11/indian-fintech-cred-seeks-funds-at-5-5-billion-valuation/|title=Indian fintech CRED seeks funds at $5.5 billion valuation|last=Singh|first=Manesh|date=2021-10-11|work=TechCrunch|access-date=2021-10-11}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/funding/cred-raises-215-million-to-close-its-series-d-funding-round/articleshow/81930422.cms|title=Cred's valuation soars to $2.2 billion after fresh funding|last=Manikandan|first=Ashwin|work=The Economic Times|access-date=2021-04-11}}</ref> कुणाल शाह एआई आधारित एडटेक इन्फ्लुएंसर मार्केटिंग प्लेटफॉर्म कोफ्लुएंस में भी निवेशक हैं। कंपनी ने 8 फरवरी 2022 तक 4 मिलियन डॉलर की प्री-सीरीज़ फंडिंग जुटाई थी <ref>{{Cite web|url=https://inc42.com/buzz/martech-startup-kofluence-bags-4-mn-from-nikhil-kamath-kunal-shah-others/|title=Influencer Marketing Startup Kofluence Bags $4 Mn From Kunal Shah, Karan Johar|date=8 February 2022}}</ref> जून 2022 में, CRED ने सिंगापुर के ''सॉवरेन वेल्थ फंड'', GIC के नेतृत्व में ''सीरीज़ एफ फंडिंग राउंड'' में $80 मिलियन जुटाए। ''सीरीज़ एफ फंडिंग राउंड'' से कंपनी का मूल्य लगभग 6.4 बिलियन डॉलर हो गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/429243|title=CRED Raises $80 Million In Series F Funding|last=Jose|first=Teena|website=Entrepreneur|language=en|access-date=2022-06-14|archive-date=6 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706154624/https://www.entrepreneur.com/article/429243|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !'''इन्वेस्टर''' !'''लेन-देन का नाम''' !'''जुटाई गई धनराशि''' <ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/exclusive-cred-in-talks-to-raise-funding-eyes-6-5-bn-valuation-8061091.html|title=Exclusive: CRED in talks to raise funding, eyes $6.5 bn valuation|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2022-02-28}}</ref> !'''मूल्यांकन''' |- |सिकोइया कैपिटल इंडिया |बीज |$30 मिलियन | rowspan="2" |खुलासा नहीं किया गया |- |सिकोइया कैपिटल, आरटीपी वेंचर्स, और 25 अन्य |श्रृंखला ए |$636हज़ार |- |सिकोइया कैपिटल, रिबिट कैपिटल और सात अन्य |श्रृंखला बी |$120 मिलियन |{{बढ़ोतरी}} $450 मिलियन |- |डीएसटी ग्लोबल, टाइगर ग्लोबल मैनेजमेंट और सात अन्य |श्रृंखला सी |$81 मिलियन |{{बढ़ोतरी}} $806 मिलियन |- |कोट्यू, इनसाइट पार्टनर्स, और नौ अन्य |श्रृंखला डी |$215 मिलियन |{{बढ़ोतरी}} 2.2 बिलियन डॉलर |- |टाइगर ग्लोबल मैनेजमेंट, मार्शल वेस और आठ अन्य |श्रृंखला ई |$251 मिलियन |{{बढ़ोतरी}} $4.01 बिलियन |- |जीआईसी सिंगापुर, टाइगर ग्लोबल मैनेजमेंट और तीन अन्य |श्रृंखला एफ |$80 मिलियन |{{बढ़ोतरी}} 6.4 बिलियन डॉलर |} == मार्केटिंग == क्रेड 2020 से 2023 तक चार वर्षों के लिए [[इंडियन प्रीमियर लीग]] का आधिकारिक प्रायोजक बन गया <ref>{{Cite web|url=https://inc42.com/buzz/bcci-announces-cred-as-official-partner-of-ipl/|title=After Unacademy, Cred Joins IPL 2020 As Official Partner|date=2020-09-02|website=Inc42 Media|language=en-US|access-date=2021-04-11}}</ref> 2021 में, भारतीय मशहूर हस्तियों को शामिल करते हुए इन-हाउस बनाए गए क्रेड के विज्ञापन कंटेंट और वीडियो <ref>{{Cite web|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/cred-launches-90s-inspired-multi-film-campaign-featuring-anil-kapoor/78229225|title=CRED launches 90s inspired multi-film campaign featuring Anil Kapoor - ET BrandEquity|last=www.ETBrandEquity.com|website=ETBrandEquity.com|language=en|access-date=2021-04-11}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/internet/who-made-bappi-da-sing-love-ballads-for-credit-cards/articleshow/78400017.cms?from=mdr|title=Who made Bappi Da sing love ballads for credit cards?|last=Bhatt|first=Shephali|work=The Economic Times|access-date=2021-04-11}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/opinion/pov/bappi-lahiri-govinda-cred-ad-industry-laughing-at-themselves-not-everyone-gets-why/534852/|title=With Bappi Lahiri to Govinda, India's ad industry is laughing at itself. Not everyone gets why|last=Misra|first=Shubhangi|date=2020-11-01|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2021-04-11}}</ref> ने अपनी ख़ासियत के कारण समाचार और सोशल मीडिया <ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/metrolife/metrolife-your-bond-with-bengaluru/is-self-ridicule-the-new-ad-formula-912396.html|title=Is self-ridicule the new ad formula?|date=2020-11-07|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2021-04-11}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://odishatv.in/news/govindas-new-cred-ad-heres-why-the-dancing-superstar-said-yes-488994|title=Govinda's New CRED Ad: Here's Why the Dancing Superstar Said Yes|date=2020-10-29|website=Latest Odisha News, Breaking News Today {{!}} Top Updates on Corona - OTV News|language=en-US|access-date=2021-04-11}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/jim-sarbh-engages-with-audience-in-creds-new-ad-film/81988755|title=Jim Sarbh engages with audience in Cred's new ad film - ET BrandEquity|last=www.ETBrandEquity.com|website=ETBrandEquity.com|language=en|access-date=2021-04-11}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://the-ken.com/story/cred-in-the-ipl-sixer-or-hit-wicket/|title=CRED in the Indian Premier League (IPL): sixer or hit wicket?|date=2020-10-14|website=The Ken|language=en-US|access-date=2021-04-11}}</ref> में महत्वपूर्ण चर्चा उत्पन्न की, जिसकी आलोचना <ref>{{Cite web|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/opinion-first-you-pay-them-then-you-mock-them/78526353|title=Opinion: First you pay them, then you mock them? - ET BrandEquity|last=www.ETBrandEquity.com|website=ETBrandEquity.com|language=en|access-date=2021-04-11}}</ref> और प्रशंसा दोनों हुई। <ref>{{Cite web|url=https://www.afaqs.com/news/guest-article/cred-not-everyone-gets-it-a-copywriters-take|title=CRED… not everyone gets it: A copywriter's take|website=afaqs!|access-date=2021-04-11}}</ref> == अधिग्रहण == 2021 में, क्रेड ने दिसंबर में व्यय प्रबंधन स्टार्टअप ''हैप्पे'' और शराब वितरण स्टार्टअप ''हिपबार का'' अधिग्रहण किया ।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/start-ups/cred-to-acquire-lending-as-a-service-firm-creditvidya-11669718533772.html|title=Cred to acquire lending-as-a-service firm CreditVidya|date=2022-11-29|website=mint|language=en|access-date=2024-02-28}}</ref> दिसंबर 2022 में, क्रेड ने ''क्रेडिटविद्या'' में 100% हिस्सेदारी हासिल कर ली, जो एक सेवा के रूप में ऋण प्रदान करती है। यह क्रेड को ''क्रेडिटविद्या'' के रूप में अपने ग्राहक आधार और पारिस्थितिकी तंत्र का विस्तार करने की अनुमति देता है, जो उन ग्राहकों को सेवा प्रदान करता है जिनके पास क्रेडिट स्कोर नहीं है। <ref name=":0" /> जुलाई 2023 में, क्रेड ने बचत और निवेश प्लेटफॉर्म ''स्पैनी का'' अधिग्रहण किया और उधार और [[फिनटेक|वेल्थटेक]] स्पेस में और विस्तार किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/announcements/cred-acquires-savings-platform-startup-spenny-10847871.html|title=CRED acquihires savings platform Spenny|date=2023-06-23|website=Moneycontrol|language=en|access-date=2024-02-28}}</ref> फरवरी 2024 में, क्रेड ने ऑनलाइन [[धन प्रबन्धन|वेल्थ मैनेजमेंट]] [[स्टार्टअप कंपनी|स्टार्टअप]] ''कुवेरा'' को अज्ञात राशि में अधिग्रहित कर लिया। इस अधिग्रहण के साथ, क्रेड ने म्यूचुअल फंड बाजार में प्रवेश किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/cred-to-acquire-kuvera-for-undisclosed-amount/article67817336.ece|title=CRED to acquire Kuvera for undisclosed amount|last=Banthia|first=Jyoti|date=2024-02-06|website=BusinessLine|language=en|access-date=2024-02-28}}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी लिंक == {{Official website|url=http://www.cred.club/}} [[श्रेणी:भारतीय ब्रांड]] bviwkh0x9985dok52tu583uvw3gwang टाटा कर्व 0 1547319 6598795 6363135 2026-08-14T05:51:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598795 wikitext text/x-wiki '''टाटा कर्व''' (Tata Curvv) सन् 2024 से [[टाटा मोटर्स]] द्वारा निर्मित कार का मॉडल है। इसे भारतीय बाज़ारों में अगस्त 2024 में उतारा गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/automobile/latest-news-tata-curvv-waiting-period-increased-by-2-months-know-full-detials-23795819.html|title=Tata Curvv का वेटिंग पीरियड बढ़ा, डिलीवरी के लिए करना पड़ेगा लंबा इंतजार |website=दैनिक जागरण |language=hi|access-date=2024-09-12}}</ref> इसे इलेक्ट्रिक, पेट्रोल और डीजल वाले तीन रूपों में उतारा गया। == '''इंजीनियरिंग माइलस्टोन''' == Tata Motors की Curvv SUV ने एक अद्वितीय उपलब्धि हासिल करते हुए 48,000 किलोग्राम वज़न वाले Boeing 737 को खींचकर India Book of Records में नया रिकॉर्ड दर्ज किया।<ref>{{Cite web|url=https://teamcardelight.com/tata-did-the-impossible-with-curvv/|title=Tata did the Impossible with Curvv!|last=F|first=Joseph|website=https://teamcardelight.com/|access-date=15 फ़रवरी 2025|archive-date=15 फ़रवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215112032/https://teamcardelight.com/tata-did-the-impossible-with-curvv/|url-status=dead}}</ref> Hyperion पेट्रोल इंजन और ATLAS प्लेटफॉर्म पर बनी इस SUV ने अपनी ताकत साबित की, और Tata Hexa के पुराने खींचने के रिकॉर्ड को पार किया। ==सन्दर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:टाटा मोटर्स]] frm7c7rpp2289tk1c79t0u297wn0bv4 तारिक रहमान 0 1550983 6598881 6572146 2026-08-14T11:28:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598881 wikitext text/x-wiki {{update}} {{Expand Bengali|তারেক রহমান}} {{Infobox officeholder | name = तारिक रहमान | native_name = তারেক রহমান | image = Tarique_Rahman_at_the_State_Guest_House_Jamuna_in_Dhaka_(Thursday,_January_15,_2026)_(cropped).jpg | caption. = तारिक रहमान | nationality = {{ubl|{{BAN}}}} | office = [[बांग्लादेश]] की प्रधानमंत्री | termstart1 = 17 फरवरी 2026 | termend1 = | predecessor1 = | successor1 = | birth_date = {{birth date and age|1965|11|20|df=yes}}<ref>{{cite news |title=Tarique Rahman turns 60 amid no birthday celebrations|url=https://www.observerbd.com/news/499910|work=The Daily Observer |date=20 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241120123657/https://www.observerbd.com/news/499910 |archive-date=20 November 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Acting Chairman Tarique Rahman |url=https://www.bnpbd.org/leader-details/acting-chairman-tarique-rahman |access-date=2024-08-30 |website=bnpbd |language=en}}</ref> | birth_place = [[ढाका|ढाका]], [[पूर्वी पाकिस्तान]] | party = [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी]] | alma_mater = {{ubl|[[ढाका विश्वविद्यालय]]||एडमजी कैंटोनमेंट कॉलेज|ढाका आवासीय मॉडल कॉलेज|बीएएफ शाहीन कॉलेज ढाका}} | spouse = {{marriage|जुबैदा रहमान|1994}} | father = [[जियाउर्रहमान]] | mother = [[खालिदा ज़िया]] | children = ज़ैमा रहमान (बेटी) | relations = {{plainlist | * अराफात रहमान {{छोटा|(भाई)}} * महबूब अली खान {{छोटा|(ससुर)}} | website = {{URL|https://www.tariquerahman.info/}} }} }} '''तारिक रहमान''' (बंगालीः তারেক রহমান, जन्म 20 नवंबर 1965), एक बांग्लादेशी राजनेता हैं जो वर्तमान में बांग्लादेश के वर्तमान प्रधान मंत्री,<ref>{{cite news |title=Tarique Rahman sworn in as Bangladesh Prime Minister |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/tarique-rahman-sworn-in-as-bangladesh-prime-minister/articleshow/128460204.cms |access-date=17 फरवरी 2026 |work=The Times of India |date=17 फरवरी 2026}}</ref> सदन के नेता, बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) के अध्यक्ष और 2026 से ढाका-17 के संसद सदस्य (एमपी) के रूप में कार्यरत हैं। वे छठे राष्ट्रपति जियाउर रहमान और नौवीं प्रधान मंत्री खालिदा जिया के सबसे बड़े बेटे हैं।<ref>{{cite news |last1=MacRae |first1=Penelope |last2=Ahmed |first2=Redman |title=Tarique Rahman sworn in as Bangladeshi prime minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/17/tarique-rahman-sworn-in-bangladesh-prime-minister |access-date=17 फरवरी 2026 |work=The Guardian |date=17 फरवरी 2026}}</ref> तारिक कम उम्र से ही राजनीति में शामिल थे और 2000 के दशक की शुरुआत में प्रधानमंत्री के रूप में अपनी मां के कार्यकाल के दौरान बीएनपी में प्रमुखता से उभरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/4/bangladesh-holding-sham-election-exiled-opposition-leader-tarique-rahman|title=Bangladesh holding 'sham' election: Exiled opposition leader Tarique Rahman|date=2024-01-04|work=Al Jazeera|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.aljazeera.com/news/2024/1/4/bangladesh-holding-sham-election-exiled-opposition-leader-tarique-rahman "Bangladesh holding 'sham' election: Exiled opposition leader Tarique Rahman"]. </cite></ref> 2008 में, तारिक की माँ आम चुनाव हार गईं, और बीएनपी को [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] के नेतृत्व वाली सरकार द्वारा प्रतिस्थापित किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/12/31/world/asia/31bangladesh.html|title=Secular Party Wins Landslide Victory in Bangladesh|last=Sengupta|first=Somini|date=2008-12-30|work=[[The New York Times]]|access-date=2023-05-09|last2=Manik|first2=Julfikar Ali|language=en-US|issn=0362-4331}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSenguptaManik2008">Sengupta, Somini; Manik, Julfikar Ali (30 December 2008). </cite></ref> तारिक जिया अपनी सुरक्षा के लिए चिंताओं का हवाला देते हुए और यह दावा करते हुए कि उन्हें अधिकारियों द्वारा सताया जा रहा था, जल्द ही लंदन में स्व-निर्वासित निर्वासन में चले गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-192908|title=Tarique not returning|date=2011-07-05|work=The Daily Star|access-date=2020-01-25|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thedailystar.net/news-detail-192908 "Tarique not returning"]. </cite></ref> तारिक देश की राजनीति में एक विवादास्पद व्यक्ति बने हुए हैं, कई लोगों ने उन पर भ्रष्टाचार और भाई-भतीजावाद का आरोप लगाया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.banglainsider.com/en/news_details/125547|title=What if BNP comes to power again?|website=Bangla Insider|language=en-US|access-date=2023-05-09|archive-date=9 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509155821/https://www.banglainsider.com/en/news_details/125547|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.banglainsider.com/en/news_details/125547 "What if BNP comes to power again?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230509155821/https://www.banglainsider.com/en/news_details/125547 |date=9 मई 2023 }}. </cite></ref> वह बिजली के खंभों को चुराने और उन्हें पैसे में बेचने के लिए भी कुख्यात था। <ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/politics/2022/06/22/who-will-lead-the-bnp-at-the-next-election|title=Who will lead the BNP at the next election?|date=2022-06-22|work=Dhaka Tribune|access-date=2023-05-09|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.dhakatribune.com/politics/2022/06/22/who-will-lead-the-bnp-at-the-next-election "Who will lead the BNP at the next election?"]. </cite></ref> == प्रारंभिक जीवन और परिवार == रहमान का जन्म 20 नवंबर 1965 को [[ढाका]], [[पूर्वी पाकिस्तान]] (आधुनिक [[ढाका]], [[बांग्लादेश]]) में हुआ था।<ref>{{cite news |title=Tarique Rahman turns 60 today |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/tarique-rahman-turns-60-today-998126 |work=The Business Standard |date=20 November 2024 |language=en}}</ref><ref name="Personal2">{{Cite web|url=https://www.bnpbd.org/leader-details/acting-chairman-tarique-rahman|title=Tarique Rahman Biography|publisher=Bangladesh Nationalist Party|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809012910/https://www.bnpbd.org/leader-details/acting-chairman-tarique-rahman|archive-date=9 अगस्त 2024|access-date=22 August 2024|url-status=bot: unknown}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. </cite></ref> वे [[मण्डल (उपनाम)|मंडलों]] के एक उल्लेखनीय बंगाली मुस्लिम राजनीतिक परिवार से ताल्लुक रखते हैं, जो बोगरा जिले के [[गाबतली उपजिला|गब्बाली]] के बागबारी के रहने वाले हैं। उनके पिता, [[जियाउर्रहमान|जियाउर रहमान]], बांग्लादेश के 7वें राष्ट्रपति थे, और उनकी माँ, [[खालिदा ज़िया|खालिदा जिया]], बांग्लादेश की 10वीं [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] और पहली महिला प्रधानमंत्री थीं। == शिक्षा == अपने बचपन में, उन्होंने बीएएफ शाहीन कॉलेज ढाका में पढ़ाई की और ढाका आवासीय मॉडल कॉलेज से एसएससी पूरा किया।<ref name="Personal2"/> इसके बाद उन्होंने एडमजी छावनी कॉलेज से [[उच्चतर माध्यमिक प्रमाणपत्र|एचएससी]] की उपाधि प्राप्त की।<ref name="personal" /> 1984-85 में, उन्हें पहले [[ढाका विश्वविद्यालय]] में कानून विभाग में और बाद में अंतर्राष्ट्रीय संबंध विभाग में भर्ती कराया गया था।<ref name="personal">{{Cite web|url=http://www.tariquerahman.net/index.php/2012-04-10-18-56-53/personal-life|title=Personal life|website=Tarique Rahman|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116103937/http://www.tariquerahman.net/index.php/2012-04-10-18-56-53/personal-life|archive-date=16 जनवरी 2016|access-date=2015-11-28|url-status=bot: unknown}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">. </cite></ref> == राजनीतिक करियर == रहमान ने 1988 में बीएनपी [[गाबतली उपजिला|गब्बाली उपज़िला]], बोगुरा जिले के प्राथमिक सदस्य के रूप में अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत की। रहमान ने 1991 के राष्ट्रीय चुनावों के दौरान पार्टी के लिए सक्रिय रूप से समर्थन जुटाया, जब सैन्य सरकार से निर्वाचित बीएनपी सरकार में संक्रमण हो रहा था। === राजनीति में शामिल === [[File:Tarique Rahman in january 2024.jpg|thumb|तारिक रहमान 2024 में लंदन, यूनाइटेड किंगडम में भाषण देते हुए]] रहमान बीएनपी की राष्ट्रीय अभियान रणनीति समिति के सदस्य थे, और पांच निर्वाचन क्षेत्रों में चुनाव अभियानों के समन्वय के लिए भी जिम्मेदार थे, जहाँ से उनकी माँ खालिदा जिया चुनाव लड़ रही थीं।<ref name="PoliticalThought">"The Political Thought of Tarique Rahman"</ref> === राजनीति में प्रमुख योगदान === उस अवधि के दौरान, उन्होंने सक्रिय रूप से बोगुरा की बीएनपी इकाइयों को संगठित किया और राजनीति को अधिक उत्पादन और विकास उन्मुख बनाने के लिए अंतर्निहित संस्कृतियों को बदल दिया।<ref name="PoliticalThought">"The Political Thought of Tarique Rahman"</ref> 1991 के राष्ट्रीय चुनावों में बीएनपी की सफलता और नई सरकार के गठन के बाद, रहमान को उनके योगदान के सम्मान के रूप में पार्टी में एक वरिष्ठ भूमिका की पेशकश की गई थी। हालाँकि, वे जमीनी स्तर पर पार्टी को मजबूत करने के लिए पर्याप्त समय पाने के लिए उच्च पद लेने के लिए अनिच्छुक थे। कई वर्षों तक वे बीएनपी की बोगुरा इकाइयों के विकास में सक्रिय रहे। 1996 के राष्ट्रीय चुनावों के दौरान, पार्टी के जमीनी स्तर और वरिष्ठ नेतृत्व ने रहमान से बोगुरा से एक निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव लड़ने का अनुरोध किया। लेकिन उन्होंने जमीनी स्तर पर अपने काम को आगे बढ़ाने और अपनी मां के लिए चुनाव अभियानों का समन्वय करने के दृष्टिकोण से प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया।<ref>{{Cite news|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1991/03/18/RTV180391005/?s=zia%20and%20bangladesh%20and%20parliament|title=Bangladesh, Khaleda Zia Head Of Bangladesh National Party, Appointed First Woman Prime Minister|date=1991-03-18|work=ITN Source|access-date=2013-12-26|archive-date=24 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224100054/http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1991/03/18/RTV180391005/?s=zia%20and%20bangladesh%20and%20parliament|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1991/03/18/RTV180391005/?s=zia%20and%20bangladesh%20and%20parliament "Bangladesh, Khaleda Zia Head Of Bangladesh National Party, Appointed First Woman Prime Minister"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131224100054/http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1991/03/18/RTV180391005/?s=zia%20and%20bangladesh%20and%20parliament |date=24 दिसंबर 2013 }}. </cite></ref> 1996-2001 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] सरकार के शासन के दौरान, रहमान ने सरकार की कार्रवाइयों के खिलाफ आंदोलनों को संगठित किया। उन्होंने आर्थिक अभाव के मुद्दों को हल करने के लिए सक्रिय रूप से अभियान चलाया और ग्रामीण क्षेत्रों में रहने वाले लोगों की दुर्दशा को प्रचारित करने के उद्देश्य से एक देशव्यापी परामर्श कार्यक्रम शुरू किया। बांग्लादेश के इतिहास में इस तरह के पहले बड़े पैमाने के कार्यक्रम ने सरकार के खिलाफ जन आंदोलन चलाया, जिसने बदले में बीएनपी की सत्ता में वापसी को बढ़ावा देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। उन्होंने खुली परिषद के माध्यम से नेताओं का चुनाव करने के लिए बोगुरा में गुप्त मतपत्र प्रणाली की स्थापना की।<ref name="autogenerated1">{{Cite news|url=http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956|date=2013-08-07|work=Prothom Alo|access-date=2013-12-21|language=bn|script-title=bn:খালেদা পুত্রের অতিথি-রাজনীতি!|type=Opinion|archive-date=19 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219135811/http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956|url-status=dead}}[http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956 <bdi lang="bn">খালেদা পুত্রের অতিথি-রাজনীতি!</bdi>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219135811/http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956 |date=19 फ़रवरी 2017 }}</ref> 2001 में हुए राष्ट्रीय चुनावों में, पार्टी ने दो-तिहाई बहुमत के साथ भारी जीत हासिल की।<ref>{{Cite web|url=http://www.ecs.gov.bd/Bangla/ShareVote.php?&electionid=8&electionName=Parliament%20Election%202001|title=Share of Votes by Party|website=Bangladesh Election Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224165000/http://www.ecs.gov.bd/Bangla/ShareVote.php?&electionid=8&electionName=Parliament%20Election%202001|archive-date=24 दिसंबर 2013|access-date=2013-12-22|url-status=bot: unknown}}</ref> === गिरफ्तारी === तारिक रहमान, 21 अगस्त 2004 के ढाका हमले में मुख्य संदिग्ध है, जिसने तत्कालीन विपक्षी दल [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] द्वारा आयोजित एक सार्वजनिक रैली को निशाना बनाया था। हमले में पूर्व प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] सहित अवामी लीग के पूरे शीर्ष नेतृत्व को निशाना बनाया गया और महिला अवामी लीग की अध्यक्ष और राष्ट्रपति [[जिल्लुर रहमान]] की पत्नी आइवी रहमान सहित 24 अवामी लीग नेताओं और कार्यकर्ताओं की हत्या कर दी गई। इस हमले में सैकड़ों लोग घायल भी हुए थे। उन्हें बांग्लादेश की अदालत ने आजीवन कारावास की सजा सुनाई थी <ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/news-detail-111469|title=It was Hawa Bhavan Plot awdrfqawer aqwesfasdf|date=2009-10-26|work=The Daily Star|access-date=2016-07-22}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thedailystar.net/news-detail-111469 "It was Hawa Bhavan Plot awdrfqawer aqwesfasdf"]. </cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/19-sentenced-to-death-19-to-life-imprisonment-in-in-2004-grenade-attack-in-bangladesh/articleshow/66146547.cms|title=19 sentenced to death, 19 to life imprisonment in 2004 grenade attack in Bangladesh|date=2018-10-10|work=[[The Economic Times]]|access-date=2019-01-12}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/19-sentenced-to-death-19-to-life-imprisonment-in-in-2004-grenade-attack-in-bangladesh/articleshow/66146547.cms "19 sentenced to death, 19 to life imprisonment in 2004 grenade attack in Bangladesh"]. </cite></ref> == निर्वासन और शरण == 11 सितंबर 2008 को रहमान की मां खालिदा जिया की रिहाई के बाद, वह सेंट जॉन्स वुड के एक स्वतंत्र निजी अस्पताल, वेलिंगटन अस्पताल में चिकित्सा उपचार के लिए लंदन, यूनाइटेड किंगडम गए। सेना द्वारा समर्थित 1/11 अंतरिम सरकार ने पुष्टि की कि रहमान ने भविष्य की राजनीति में शामिल नहीं होने का लिखित बांड दिया था और उन्हें विदेश जाने की अनुमति दी गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/117697/britain-to-consider-bnp-chiefs-visa|title=Britain to consider BNP chief's visa|work=New Age (Bangladesh)|access-date=2020-11-08|language=en|archive-date=23 सितंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923213642/https://www.newagebd.net/article/117697/britain-to-consider-bnp-chiefs-visa|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.newagebd.net/article/117697/britain-to-consider-bnp-chiefs-visa "Britain to consider BNP chief's visa"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}. </cite></ref> भ्रष्टाचार रोधी आयोग ने रहमान और उनके दोस्त और व्यापारिक भागीदार गियासुद्दीन अल मामून के खिलाफ 12 मामले दर्ज किए, जो बीएनपी का दावा है कि राजनीति से प्रेरित है और रहमान को बांग्लादेश की राजनीति में भाग लेने से रोकने के लिए तत्काल पिछली कार्यवाहक सरकार की साजिश के हिस्से के रूप में मामले दर्ज किए जा रहे हैं। 16 अक्टूबर 2009 को, [[बांग्लादेश का सर्वोच्च न्यायालय|उच्च न्यायालय]] ने एक नियम जारी किया जिसमें सरकार और भ्रष्टाचार रोधी आयोग बांग्लादेश से पूछा गया कि जिया द्वारा दायर याचिका पर खालिदा जिया और रहमान के खिलाफ जिया अनाथालय ट्रस्ट भ्रष्टाचार मामले को रद्द क्यों नहीं किया जाना चाहिए।<ref>{{Cite news|url=http://www.bdnews24.com/details.php?id=144957&cid=3|title=HC asks why Zia Trust case will not be cancelled|date=2009-10-15|work=bdnews24.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220192100/http://www.bdnews24.com/details.php?id=144957&cid=3|archive-date=20 फ़रवरी 2012|access-date=10 सितंबर 2024|url-status=dead}}</ref> 9 नवंबर 2017 को बांग्लादेश के सर्वोच्च न्यायालय ने जिया अनाथालय ट्रस्ट भ्रष्टाचार मामले में सुनवाई की कार्यवाही पर रोक लगाने की मांग करने वाली खालिदा और रहमान की याचिका को खारिज कर दिया। निचली अदालत के पास अब उनके खिलाफ भ्रष्टाचार के मामले को जारी रखने के लिए कोई कानूनी रोक नहीं है।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/politics/graft-case-sc-clears-way-trial-against-khaleda-1488688|title=Graft case: SC clears way for trial against Khaleda|date=2017-11-09|work=The Daily Star|access-date=2017-11-09}}</ref> खालिदा जिया ने कहा कि उनका बेटा इलाज पूरा करके विदेश से लौटने पर सक्रिय राजनीति में भाग लेगा। उन्होंने बोगुरा जाते समय कुछ जनसभाओं को संबोधित किया और आरोप लगाया कि वर्तमान सरकार उनके बेटे को परेशान करने की कोशिश कर रही है ताकि वह देश वापस न आ सके। उन्होंने कहा, "तारिक ने देश के विकास के लिए काम किया, लेकिन बहुत सारे मामले केवल राष्ट्रीय और साथ ही अंतर्राष्ट्रीय साजिशों के एक हिस्से के रूप में उसे नष्ट करने के लिए दायर किए गए थे" उन्होंने यह भी कहा, "7 मार्च, 2007 को, उसे मेरे ठीक सामने एक कार में उठाया गया था। लेकिन हिरासत के बाद मेरे बेटे को इलाज के लिए एक स्ट्रेचर में विदेश भेजना पड़ा... डॉक्टरों ने कहा है कि उसके ठीक होने में अधिक समय लगेगा"... <ref name="london">{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927|title=Tarique coming back to politics|date=2009-11-21|work=The Daily Star|access-date=10 सितंबर 2024|archive-date=18 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218133953/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927|url-status=dead}}[http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927 "Tarique coming back to politics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218133953/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927 |date=18 फ़रवरी 2016 }}</ref> 8 दिसंबर 2009 को, बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी की 5 वीं राष्ट्रीय परिषद में, रहमान को बीएनपी के वरिष्ठ उपाध्यक्ष के रूप में घोषित किया गया था।<ref name="bdnews24.com">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/politics/2009/12/08/tarique-made-senior-vice-chair|title=Tarique made senior vice chair|date=2009-12-08|work=bdnews24.com|access-date=2013-12-21}}[http://bdnews24.com/politics/2009/12/08/tarique-made-senior-vice-chair "Tarique made senior vice chair"]. </cite></ref><ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=116937|title=Tarique made powerful senior vice-chairman|last=Liton|first=Shakhawat|date=2009-12-09|work=The Daily Star|last2=Suman|first2=Rakib Hasnet|access-date=10 सितंबर 2024|archive-date=5 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081048/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=116937|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLitonSuman2009">Liton, Shakhawat; Suman, Rakib Hasnet (9 December 2009). </cite></ref> 25 जुलाई 2013 को, रहमान को पार्टी के प्रवासी समर्थकों द्वारा आयोजित लंदन में एक इफ्तार पार्टी में आमंत्रित किया गया था।<ref>{{Cite news|url=http://bdnews24.com/politics/2013/07/25/tarique-shares-his-ideas-in-london|title=Tarique shares his ideas in London|work=bdnews24.com|access-date=2013-12-21}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://bdnews24.com/politics/2013/07/25/tarique-shares-his-ideas-in-london "Tarique shares his ideas in London"]. </cite></ref> सितंबर 2013 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार के कुछ प्रतिनिधियों ने रहमान से मुलाकात की और कुछ द्विपक्षीय मुद्दों पर चर्चा की।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bnp-to-fight-militancy/|title=BNP to fight militancy &#124; Tarique assures US embassy official|last=Rashidul Hasan|date=2008-11-03|work=The Daily Star|access-date=2013-12-21}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRashidul_Hasan2008">Rashidul Hasan (3 November 2008). </cite></ref> 4 जनवरी 2014 को, YouTube पर पोस्ट किए गए एक वीडियो संदेश में, रहमान ने बांग्लादेश में अगले दिन के आम चुनाव के बहिष्कार का आह्वान किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Esaq8jq2NOo|title=Tarique Rahman's London Speech &#124; 3rd January 2014|date=3 January 2014|via=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125043843/https://www.youtube.com/watch?v=Esaq8jq2NOo|archive-date=25 जनवरी 2024|access-date=2014-01-04|url-status=bot: unknown}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.youtube.com/watch?v=Esaq8jq2NOo "Tarique Rahman's London Speech &#x7C; 3rd January 2014"]. </cite></ref><ref name="bdnews1">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/politics/2014/01/04/tarique-calls-for-poll-boycott|title=Tarique calls for poll boycott|date=2013-09-14|work=bdnews24.com|access-date=2014-01-04}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://bdnews24.com/politics/2014/01/04/tarique-calls-for-poll-boycott "Tarique calls for poll boycott"]. </cite></ref> 2015 में, तारिक रहमान ने व्हाइट एंड ब्लू कंसल्टेंट्स लिमिटेड के नाम से एक निजी फर्म पंजीकृत की जो एक पीआर और संचार फर्म है। यूके कंपनी हाउस में दायर निगमन के दस्तावेज से पता चलता है कि तारिक ने अपनी राष्ट्रीयता को ब्रिटिश के रूप में सूचीबद्ध किया है। हालाँकि 2016 में, उन्होंने कागजी कार्रवाई में संशोधन किया और अपनी राष्ट्रीयता को बांग्लादेशी के रूप में सूचीबद्ध किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/144980/did-tarique-register-his-pr-firm-in-uk-as-a|title=Did Tarique register his PR firm in UK as a British citizen in 2015?}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/144980/did-tarique-register-his-pr-firm-in-uk-as-a "Did Tarique register his PR firm in UK as a British citizen in 2015?"].</cite></ref> हालाँकि, इस त्रुटि का उपयोग कई लोगों द्वारा राज्य के अधिकारियों के दावों का समर्थन करने के लिए सबूत के रूप में किया गया है, जिसमें मोहम्मद शहरयार आलम का दावा है कि उन्होंने ब्रिटिश नागरिकता प्राप्त कर ली है।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/144040/tarique-rahman-issues-legal-notice-against-state|title=Tarique Rahman issues legal notice against State Minister Shahriar Alam}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/144040/tarique-rahman-issues-legal-notice-against-state "Tarique Rahman issues legal notice against State Minister Shahriar Alam"].</cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.banglainsider.com/en/news_details/100282|title=Tarique Zia got British Citizenship|website=Bangla Insider|access-date=10 सितंबर 2024|archive-date=13 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713101505/https://www.banglainsider.com/en/news_details/100282|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.banglainsider.com/en/news_details/100282 "Tarique Zia got British Citizenship"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240713101505/https://www.banglainsider.com/en/news_details/100282 |date=13 जुलाई 2024 }}. </cite></ref> तारिक रहमान ने इस दावे का खंडन किया और मोहम्मद शहरयार आलम को एक कानूनी नोटिस दिया जिसमें कथित रूप से ब्रिटिश नागरिकता रखने के बारे में उनकी टिप्पणी के लिए माफी की मांग की गई थी।<ref name="auto" /> नवंबर 2018 में, रहमान ने 2018 के बांग्लादेशी आम चुनाव में बीएनपी पार्टी के नामांकन चाहने वालों के लिए [[स्काइप]] के माध्यम से साक्षात्कार प्रक्रिया का संचालन किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/js-polls-2018/bnp-nomination-interview-process-tarique-rahman-presence-via-skype-blocked-1663135|title=Tarique joins nomination seekers' interview thru' Skype|date=2018-11-20|work=The Daily Star|access-date=2020-03-04|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thedailystar.net/js-polls-2018/bnp-nomination-interview-process-tarique-rahman-presence-via-skype-blocked-1663135 "Tarique joins nomination seekers' interview thru' Skype"]. </cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/js-polls-2018/news/tarique-rahman-taking-bnp-nomination-seekers-interview-illegal-says-obaidul-quader-bangladesh-politics-1662928|title=Tarique's taking BNP nomination seekers' interview illegal: Quader|date=2018-11-19|work=The Daily Star|access-date=2020-03-04|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thedailystar.net/js-polls-2018/news/tarique-rahman-taking-bnp-nomination-seekers-interview-illegal-says-obaidul-quader-bangladesh-politics-1662928 "Tarique's taking BNP nomination seekers' interview illegal: Quader"]. </cite></ref> == मामले और सजाएं == === मनी लॉन्ड्रिंग का मामला === 7 जून 2007 को, ढाका की एक अदालत में बांग्लादेश एंटी करप्शन कमीशन द्वारा रहमान और उनके दोस्त और बिजनेस पार्टनर गियासुद्दीन अल मामून के खिलाफ एक मनी लॉन्ड्रिंग का मामला दायर किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/14/world/asia/14bangla.html|title=Bangladesh Military Government Holds 40 in Graft Sweep|last=Sengupta|first=Somini|date=14 March 2007|work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSengupta2007">Sengupta, Somini (14 March 2007). </cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/asia/09briefs-bangladesh.html|title=Bangladesh: Warrant Issued for Son of Former Premier|date=9 August 2011|work=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/asia/09briefs-bangladesh.html "Bangladesh: Warrant Issued for Son of Former Premier"]. </cite></ref> अदालत द्वारा 18 नवंबर 2013 को दिए गए एक फैसले में, रहमान को बीडीटी <आईडी1] करोड़ से जुड़े मामले में बरी कर दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted|title=Money Laundering Case, Tarique acquitted|date=2013-11-18|work=The Daily Star|access-date=2013-11-28}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted "Money Laundering Case, Tarique acquitted"]. </cite></ref> बांग्लादेश एंटी करप्शन कमीशन के सदस्य मोहम्मद शहाबुद्दीन ने फैसले को यह कहते हुए खारिज कर दियाः "तारिक और मामून का अपराध में समान आधार था। इसलिए, कानूनी रूप से अंतर करने की कोई गुंजाइश नहीं थी।"<ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted/|title=Money Laundering Case &#124; Mamun jailed for 7 years; surprised BNP finds 'a brave judge in subservient judiciary'|work=The Daily Star|access-date=2013-12-26|archive-date=26 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226234125/http://archive.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted/|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://archive.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted/ "Money Laundering Case &#x7C; Mamun jailed for 7 years; surprised BNP finds 'a brave judge in subservient judiciary'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131226234125/http://archive.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted/ |date=26 दिसंबर 2013 }}. </cite></ref> बीएनपी अधिकारियों और नेताओं ने दावा किया कि यह निर्णय उनकी बेगुनाही का प्रमाण है और उनका भ्रष्टाचार से कोई लेना-देना नहीं था, और रहमान के खिलाफ सभी मामले "राजनीति से प्रेरित" थे।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted|title=Verdict proves Tarique innocent|date=2013-11-18|work=The Daily Star (Bangladesh)|access-date=2013-11-28}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted "Verdict proves Tarique innocent"]. </cite></ref> 21 जुलाई 2016 को रहमान को बांग्लादेश उच्च न्यायालय ने निचली अदालत के उस फैसले को पलटते हुए दोषी पाया था जिसमें उन्हें पहले बरी कर दिया गया था। अदालत ने उन्हें सात साल के कारावास और 20 करोड़ रुपये के जुर्माने की सजा सुनाई थी। इस मामले में एक दिलचस्प बात यह है कि विवादित गैर-दोषी फैसला देने के ठीक बाद निचली अदालत के न्यायाधीश देश छोड़कर भाग गए। रहमान का मनी लॉन्ड्रिंग मामला देश के इतिहास में पहला मामला था जहां एक एफबीआई एजेंट ने बांग्लादेशी अदालत में एक प्रतिवादी के खिलाफ गवाही दी और सबूत पेश किए।<ref name="launder">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/tarique-convicted-jailed-7-years-1257541|title=Tarique convicted, jailed for 7 years|date=2016-07-22|work=The Daily Star|access-date=2020-01-25|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thedailystar.net/frontpage/tarique-convicted-jailed-7-years-1257541 "Tarique convicted, jailed for 7 years"]. </cite></ref> हालाँकि, एफ. बी. आई. ने कभी भी समाचार पत्र डेली स्टार ऑफ बांग्लादेश द्वारा इस दावे की पुष्टि नहीं की है। 3 नवंबर 2008 को, एक लीक अमेरिकी दूतावास केबल ने कहा कि ढाका में दूतावास का मानना था कि रहमान "गंभीर राजनीतिक भ्रष्टाचार का दोषी था जिसका अमेरिकी राष्ट्रीय हितों पर गंभीर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा है।<ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=201716|title=Tarique symbol of violent politics|last=Shakhawat Liton and Shamim Ashraf|date=2011-09-09|work=The Daily Star|access-date=2013-12-21|archive-date=14 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214053118/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=201716|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFShakhawat_Liton_and_Shamim_Ashraf2011">Shakhawat Liton and Shamim Ashraf (9 September 2011). </cite></ref> 5 दिसंबर 2024 को उन्हें और उनके दोस्त गियासुद्दीन अल मामून को बांग्लादेश के उच्च न्यायालय ने बरी कर दिया।<ref>{{cite news |title=HC acquits Tarique's friend Mamun in money laundering case |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/hc-acquits-tariques-friend-mamun-money-laundering-case-3769096 |work=The Daily Star |date=5 December 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=HC acquits Gias Al Mamun in money laundering case |url=https://www.observerbd.com/news/501866 |work=The Daily Observer |date=5 December 2024}}</ref> === 2004 ढाका ग्रेनेड हमला मामला === 10 अक्टूबर 2018 को, रहमान को 2004 ढाका ग्रेनेड हमले के मामले में आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/august-21-carnage/news/babar-17-others-get-death-tarique-awarded-life-1645090|title=Babar, 17 others get death; Tarique awarded life|date=2018-10-10|work=The Daily Star|access-date=2018-10-10}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thedailystar.net/august-21-carnage/news/babar-17-others-get-death-tarique-awarded-life-1645090 "Babar, 17 others get death; Tarique awarded life"]. </cite></ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] के महासचिव ओबैदुल कादर ने उन पर हमले का मास्टरमाइंड होने का आरोप लगाया था। हालाँकि, बीएनपी महासचिव मिर्जा फखरूल इस्लाम आलमगीर ने इस आरोप का खंडन किया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/politics/tarique-rahman-mastermind-august-21-grenade-attack-2004-1644787|title=Tarique mastermind of August 21 grenade attack: Quader|date=2018-10-09|work=The Daily Star|access-date=2018-10-10}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.thedailystar.net/politics/tarique-rahman-mastermind-august-21-grenade-attack-2004-1644787 "Tarique mastermind of August 21 grenade attack: Quader"]. </cite></ref> 1 दिसंबर 2024 को तारिक, लुत्फोज़्ज़मान बाबर और 47 अन्य को अदालत ने बरी कर दिया।<ref>{{cite news |title=Tarique, Babar, others acquitted in Aug 21 grenade attack cases |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/tarique-babar-others-acquitted-aug-21-grenade-attack-cases-3765706 |work=The Daily Star |date=1 December 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=21 August grenade attack: HC annuls verdict, acquits all convicts including Tarique Rahman |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/court/21-aug-grenade-attack-high-court-acquits-all-convicts-1006751 |work=The Business Standard |date=1 December 2024 |language=en}}</ref> === राजद्रोह का मामला === 2015 में, रहमान के खिलाफ एक अवामी लीग के अधिकारी द्वारा 2014 में लंदन में एक भाषण में बांग्लादेश के संस्थापक नेता [[शेख मुजीबुर्रहमान|शेख मुजीबुर रहमान]] के बारे में की गई टिप्पणी पर मामला दर्ज किया गया था, जो अवामी लीग के संस्थापक भी थे, जिन पर राजद्रोही होने का आरोप लगाया गया था। उन्हें 2024 में आरोपों से बरी कर दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/355617/tarique-rahman-acquitted-in-sedition-case|title=Tarique Rahman acquitted in sedition case|date=22 August 2024|work=Dhaka Tribune|access-date=22 August 2024}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/355617/tarique-rahman-acquitted-in-sedition-case "Tarique Rahman acquitted in sedition case"]. </cite></ref> == निजी जीवन == रहमान वर्तमान में उपनगरीय लंदन में रहते हैं।<ref name="bdnews1"/> उन्होंने 1994 में बांग्लादेश नौसेना के पूर्व नौसेना प्रमुख रियर एडमिरल महबूब अली खान की सबसे छोटी बेटी और [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल]] के पूर्व महासचिव इरेन खान के पहले चचेरे भाई जुबैदा रहमान से शादी की।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/tariques-wife-zubaida-fired-from-work|title=Tarique's wife Zubaida fired from work|last=<!--Not stated-->|work=bdnews24.com|access-date=2022-11-01|language=en}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://bdnews24.com/bangladesh/tariques-wife-zubaida-fired-from-work "Tarique's wife Zubaida fired from work"]. </cite></ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/is-zubaida-joining-politics|title=Is Zubaida joining politics?|last=Rashidul Hasan|date=2013-08-20|work=The Daily Star|access-date=2020-01-25}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFRashidul_Hasan2013">Rashidul Hasan (20 August 2013). </cite></ref><ref name="personal"/> उनकी एकमात्र बेटी जैमा रहमान एक बैरिस्टर हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dailynayadiganta.com/politics/461556/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%AE%E0%A6%BE|date=2019-12-04|work=Daily Naya Diganta|access-date=2020-02-23|language=bn|script-title=bn:ব্যারিস্টার হলেন তারেক কন্যা জাইমা|archive-date=23 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223160453/https://www.dailynayadiganta.com/politics/461556/%25E0%25A6%25AC%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%259F%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25B9%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25A8-%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%2595-%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25A8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%259C%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%2587%25E0%25A6%25AE%25E0%25A6%25BE|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-script cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://www.dailynayadiganta.com/politics/461556/ব্যারিস্টার-হলেন-তারেক-কন্যা-জাইমা <bdi lang="bn">ব্যারিস্টার হলেন তারেক কন্যা জাইমা</bdi>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223160453/https://www.dailynayadiganta.com/politics/461556/%25E0%25A6%25AC%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%259F%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25B9%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25A8-%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%2595-%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25A8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%259C%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%2587%25E0%25A6%25AE%25E0%25A6%25BE |date=23 फ़रवरी 2020 }}. </cite></ref> ज़ुबैदा 1995 में बांग्लादेश सिविल सेवा परीक्षा उत्तीर्ण करने के बाद एक सरकारी चिकित्सक बन गए और सितंबर 2014 में अवामी लीग सरकार द्वारा छह साल तक काम से अनुपस्थित रहने के कारण निकाल दिया गया।<ref name=":0" /> 2025 मे माँ का निधन हुआ लंदन से बांग्लादेश लौटे 2026 मे बांग्लादेश मे आम चुनाव होना है बीएनपी पार्टी के अध्यक्ष रूप इलेक्शन पीएम के दावेदार है। == संदर्भ == {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== {{authority control}} {{Subject bar | commons = y | d = y | q = y |portal1=Biography|portal2=Bangladesh|portal3=politics}} [[श्रेणी:बंगाली मुस्लिम]] [[श्रेणी:बांग्लादेश के प्रधानमन्त्री]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] [[श्रेणी:बंगाली राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:बांग्लादेशी मुसलमान]] 1x38mhrucp114ctht18f2df9jg3hz0y खंदकार अब्दुल्ला जहांगीर 0 1554311 6598618 6327110 2026-08-13T15:00:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598618 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|Biographies|date=अक्टूबर 2024}} '''डॉ खांडेकर ए.एन.एम अब्दुल्ला जहांगीर''' ([[Bengali language|Bengali]]: ড. খোন্দকার আব্দুল্লাহ জাহাঙ্গীর) [[बांग्लादेशी लोग|बांग्लादेशी]] इस्लामिक विद्वान, प्रोफेसर, लेखक और इस्लाम के प्रचारक हैं।<ref>{{Cite web|date=2019-05-13|title=ড. খোন্দকার আব্দুল্লাহ জাহাঙ্গীর বাংলাদেশের অন্যতম একজন ইসলামী ব্যক্তিত্ব|url=http://ekushey-news.com/uncategorized/1636/|access-date=2020-11-19|website=Ekushey-news|language=en-US|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127190918/http://ekushey-news.com/uncategorized/1636/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=ড. খোন্দকার আব্দুল্লাহ জাহাঙ্গীর Archives|url=https://granthabonik.com/book-author/%e0%a6%a1-%e0%a6%96%e0%a7%8b%e0%a6%a8%e0%a7%8d%e0%a6%a6%e0%a6%95%e0%a6%be%e0%a6%b0-%e0%a6%86%e0%a6%ac%e0%a7%8d%e0%a6%a6%e0%a7%81%e0%a6%b2%e0%a7%8d%e0%a6%b2%e0%a6%be%e0%a6%b9-%e0%a6%9c%e0%a6%be/|access-date=2020-11-19|website=granthabonik.com -গ্রন্থবনিক|language=en-US|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127161634/https://granthabonik.com/book-author/%E0%A6%A1-%E0%A6%96%E0%A7%8B%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B9-%E0%A6%9C%E0%A6%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=আবদুল্লাহ জাহাঙ্গীর : কর্মবীর এক মহৎ মনীষীর প্রতিচ্ছবি|url=https://sylheterdak24.com/2016/05/14/432.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422082159/https://sylheterdak24.com/2016/05/14/432.html/|archive-date=2021-04-22|access-date=2020-11-19|website=Daily Sylheter Dak|language=bn-BD}}</ref> वह इस्लामिक यूनिवर्सिटी, कुश्तिया में प्रोफेसर थे।<ref name=":0">{{Cite web|last=bdnewshour24.com|title=ঝিনাইদহের কৃতি সন্তান ডঃ খোন্দকার আব্দুল্লাহ জাহাঙ্গীর {{!}} banglanewspaper|url=https://bdnewshour24.com/main/newsDetails/57731|access-date=2020-11-19|website=bdnewshour24.com|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127145149/https://bdnewshour24.com/main/newsDetails/57731|url-status=dead}}</ref> उन्होंने इस्लामी पर कई किताबें लिखी हैं, जिनमें 'हदीसेरा नामे जालसाती' (अंग्रेज़ी: हदीस के नाम पर धोखाधड़ी) शामिल है। वह बांग्लादेश के विभिन्न टीवी चैनलों पर इस्लाम के समकालीन मुद्दों पर चर्चा करते हैं।<ref>{{Cite web|title=কর্মবীর এক মনীষার চলে যাওয়া|url=https://www.banglanews24.com/islam/news/bd/488011.details|access-date=2020-11-19|website=banglanews24.com|date=11 May 2016 |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=মহৎ এক মনীষার প্রতিচ্ছবি|url=https://samakal.com/todays-print-edition/tp-islam-society/article/1605211763|access-date=2020-11-19|website=সমকাল|language=en|archive-date=2020-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201127143115/https://samakal.com/todays-print-edition/tp-islam-society/article/1605211763|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=বহুমুখী প্রতিভার অনন্য উদারহণ একজন ডক্টর আবদুল্লাহ জাহাঙ্গীর|url=https://www.priyo.com/i/%E0%A6%AC%E0%A6%B9%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%96%E0%A7%80-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%A3-%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%9C%E0%A6%A8-%E0%A6%A1%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B9-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A6%B0|access-date=2020-11-19|website=প্রিয়.কম|language=en|archive-date=2021-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422082159/https://www.priyo.com/i/%E0%A6%AC%E0%A6%B9%E0%A7%81%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%96%E0%A7%80-%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%85%E0%A6%A8%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF-%E0%A6%89%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%A3-%E0%A6%8F%E0%A6%95%E0%A6%9C%E0%A6%A8-%E0%A6%A1%E0%A6%95%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%B0-%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B9-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A6%B0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Download ড. খোন্দকার আবদুল্লাহ জাহাঙ্গীর : কর্মবীর এক মনীষার চলে যাওয়া|url=http://allahordikeahban.wapkiz.mobi/site-4.html?to-fid=151&to-name=%E0%A6%A1.%20%E0%A6%96%E0%A7%8B%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B9%20%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%97%E0%A7%80%E0%A6%B0%20:%20%E0%A6%95%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%AE%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%B0%20%E0%A6%8F%E0%A6%95%20%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A7%80%E0%A6%B7%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%9A%E0%A6%B2%E0%A7%87%20%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%93%E0%A7%9F%E0%A6%BE|access-date=2020-11-19|website=allahordikeahban.wapkiz.mobi}}</ref><ref>{{Cite web|date=2016-05-14|title=অনন্য ব্যক্তিত্ব ডঃ আব্দুল্লাহ জাহাঙ্গীর (রাহিমাহুল্লাহ)|url=https://www.muslimmedia.info/2016/05/14/a-unique-personality-dr-abdullah-jahangir-rahimahullah|access-date=2020-11-19|website=Muslim Media - মুসলিম মিডিয়া|language=en-US|archive-date=15 अक्तूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231015211651/https://www.muslimmedia.info/2016/05/14/a-unique-personality-dr-abdullah-jahangir-rahimahullah|url-status=dead}}</ref> वह देश के विभिन्न भागों में इस्लामी महफ़िल और वाज का आयोजन करते थे।<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|last=says|first=Helal Uddin|date=|title=Dr. Abdullah Jahangir Biography|url=https://mizanurrahmanazhariwaz.com/blogs/dr-abdullah-jahangir-biography/|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-11-22|website=Mizanur Rahman Azhari Waz|language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|2}} [[श्रेणी:बांग्लादेशी शिक्षाविद]] [[श्रेणी:बांग्लादेशी लेखक]] [[श्रेणी:इस्लामिक यूनिवर्सिटी, बांग्लादेश]] [[श्रेणी:खुलना डिवीजन के लोग‎]] pntjkiweuro3d7syoihswewtcbwvqbi सदस्य वार्ता:MariiaBohdanaFediura 3 1578459 6598661 6366539 2026-08-13T19:55:52Z Ternarius 514430 Ternarius ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:MatviiBohdanFediura]] को [[सदस्य वार्ता:MariiaBohdanaFediura]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/MatviiBohdanFediura|MatviiBohdanFediura]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/MariiaBohdanaFediura|MariiaBohdanaFediura]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6366539 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=MatviiBohdanFediura}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 23:10, 22 फ़रवरी 2025 (UTC) l70xg315691j2atxu0goh9tcsng5ps7 सदस्य वार्ता:The kuldeep baba 3 1580524 6598778 6375049 2026-08-14T04:56:02Z ~2026-44378-28 941994 6598778 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = kuldeep baba_2.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = kuldeep baba signature_2.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। mazk7e7lu57o7h9wyjw0gvgkjiq55p3 6598822 6598778 2026-08-14T07:31:23Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#स3|शीह स3]]) 6598822 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = kuldeep baba_2.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = kuldeep baba signature_2.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। 78m8sl80e83akz5krrs2g4mkbk2puad यशवंत वर्मा 0 1582960 6598780 6503464 2026-08-14T05:01:12Z Dsrprj 780832 /* */ 6598780 wikitext text/x-wiki [[File:Yashwant Varma.jpg|thumb|न्यायमूर्ति यशवंत वर्मा]]''' न्यायमूर्ति यशवंत वर्मा ''' (जन्म 6 जनवरी 1969)<ref>{{Cite web |title=Hon'ble Mr. Justice Yashwant Varma  |url=https://www.allahabadhighcourt.in/service/judgeDetail.jsp?id=218 |access-date=2025-03-22 |website=www.allahabadhighcourt.in}}</ref> दिल्ली उच्च न्यायालय में सेवारत एक भारतीय न्यायाधीश हैं।<ref>{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2025-03-21 |title=Delhi High Court judge's transfer is not related to 'rumours', says Supreme Court |url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-says-delhi-high-court-judges-transfer-is-not-related-to-rumours/article69356754.ece#:~:text=He%20was%20elevated%20as%20additional,Court%20judge%20in%20October%202021. |access-date=2025-03-22 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pratap |first=Giti |date=2025-03-02 |title=Who is Justice Yashwant Varma? |url=https://www.barandbench.com/news/who-is-justice-yashwant-varma |access-date=2025-03-22 |website=Bar and Bench - Indian Legal news |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Justice Yashwant Verma: क्यों विवादों में जस्टिस यशवंत वर्मा? HC के मुख्य न्यायाधीश ने CJI को सौंपी रिपोर्ट |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/india-news/why-is-justice-yashwant-verma-in-controversy-know-what-will-happen-next-in-the-case-2025-03-22 |access-date=2025-03-22 |website=Amar Ujala |language=hi}}</ref> ==संदर्भ== n6czhehj6i15a4ogvadm6fpbeg82tgp ग्लेन डेनहम 0 1583417 6598666 6459995 2026-08-13T20:22:59Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598666 wikitext text/x-wiki {{खराब अनुवाद|अंग्रेज़ी}} '''ग्लेन इवान डेनहम''' (जन्म 1963 या 1964) [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूज़ीलैंड]] के शिक्षाविद और पूर्व [[बास्केटबॉल]] खिलाड़ी हैं।<ref name="odt.co.nz">{{Cite web|url=https://www.odt.co.nz/sport/basketball/basketball-shift-priorities-ex-tall-black|title=Basketball: Shift in priorities for ex-Tall Black|last=van Royen|first=Robert|date=14 August 2015|website=odt.co.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20190729061519/https://www.odt.co.nz/sport/basketball/basketball-shift-priorities-ex-tall-black|archive-date=29 July 2019|quote=Glen Denham (51) at King's High School yesterday.}}</ref> वह [[माओरी]] मूल के हैं। == प्रारंभिक जीवन == डेनहम का जन्म [[न्यूज़ीलैण्ड|न्यूजीलैंड]] के [[डुनेडिन]] में एक शिक्षक और कसाई के बेटे के रूप में हुआ था। उनके पिता ऑस्ट्रेलियाई थे और उनकी माँ [[माओरी]] मूल की थीं। वे तीन बच्चों में दूसरे हैं और कॉर्स्टोर्फिन में पले-बढ़े, जहाँ उन्होंने कॉर्स्टोर्फाइन प्राइमरी स्कूल और बाद में मैकैंड्रू इंटरमीडिएट स्कूल में पढ़ाई की। डेनहम 1977 से 1982 तक किंग्स हाई स्कूल गए, जहाँ वे हेड बॉय थे। किंग्स में भाग लेने के दौरान, डेनहम ने [[क्रिकेट]] खेला और 1982 में शर्ली बॉयज़ के खिलाफ 100 रन बनाए, और साल्टर ट्रॉफी जीती, जो स्कूल के वर्ष के खिलाड़ी को प्रदान की जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.odt.co.nz/news/education/cricket-kings-pupil-runs-record-score|title=Cricket: Kings pupil runs up record score|last=Hepburn|first=Steve|date=2010-03-10|website=[[Otago Daily Times]]|language=en|access-date=2021-01-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.odt.co.nz/tags/secondary-sport/81500/excellence-recognised-schools|title=Excellence recognised at schools|date=11 November 2009|access-date=27 मार्च 2025|archive-date=24 सितंबर 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924125832/http://www.odt.co.nz/tags/secondary-sport/81500/excellence-recognised-schools|url-status=dead}}</ref> डेनहम ने 1982 में ओटागो विश्वविद्यालय में भाग लिया, जहाँ वे अपनी भावी पत्नी से मिले और शिक्षण स्नातक की उपाधि प्राप्त की। विश्वविद्यालय में रहते हुए, डेनहम ओटागो विश्वविद्यालय पुरुषों के बास्केटबॉल क्लब के लिए खेले। == बास्केटबॉल करियर == डेनहम ने 1986 में वाइकाटो पिस्टन के लिए एनबीएल में पदार्पण किया, बाद में कैंटरबरी रैम्स के लिए खेलने के लिए आगे बढ़े, 1989 और 1990 में चैंपियनशिप जीती। वह डुनेडिन वापस चले गए, जहाँ ओटागो नगेट्स के लिए उनकी 1991 की शुरुआत ओटागो डेली टाइम्स 2011 की ओटागो खेल में सबसे महान क्षणों की सूची में 121 वें स्थान पर रही।<ref>{{Cite web|url=http://www.odt.co.nz/sport/other-sport/166375/greatest-moments-otago-sport-number-121|title=Greatest moments in Otago sport - number 121 &#124; Otago Daily Times Online News : Otago, South Island, New Zealand & International News|last=Meikle|first=Hayden|date=2011-06-25|website=|publisher=Odt.co.nz|access-date=2012-08-22|archive-date=13 मार्च 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313003842/http://www.odt.co.nz/sport/other-sport/166375/greatest-moments-otago-sport-number-121|url-status=dead}}</ref> डेनहम ने 1997 में क्लब छोड़ दिया, लेकिन 1999 में लौट आए। 1984 और 1999 के बीच अपने अंतर्राष्ट्रीय करियर के दौरान, उन्होंने 13 वर्षों तक टॉल ब्लैक्स की कप्तानी की, जिससे टॉल ब्लैक्श के इतिहास में सबसे लंबे समय तक कप्तान रहने का रिकॉर्ड स्थापित हुआ। उन्हें तीन बार न्यूजीलैंड के सबसे उत्कृष्ट फॉरवर्ड भी नामित किया गया था। उन्होंने 1986 एफ. आई. बी. ए. विश्व चैम्पियनशिप में खेला, जहां न्यूजीलैंड 13वें स्थान पर रहा, जिसमें डेनहम का औसत प्रति गेम सात अंक था।<ref>{{Cite web|url=https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp//q/Glen%20DENHAM/pid/84202/_//players.html|title=Players|date=|publisher=archive.fiba.com|access-date=2012-08-22}}</ref> == शिक्षा में करियर == डेनहम ने यूनाइटेड किंगडम के स्कूलों में पंद्रह वर्ष तक कार्य करने के बाद न्यूजीलैंड लौटकर मैसी हाई स्कूल के प्रधानाचार्य के रूप में कार्यभार ग्रहण किया। 2022 में उन्हें [[वेलिंग्टन कॉलेज, न्यूज़ीलैंड|वेलिंग्टन कॉलेज]] का प्रधानाचार्य नियुक्त किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/national/127861776/basketball-great-and-celebrated-principal-appointed-as-new-wellington-college-headmaster|title=Basketball great and celebrated principal appointed as new Wellington College headmaster|last=O'Dwyer|first=Ellen|date=2022-02-22|website=[[Stuff (website)|Stuff]]|language=en|access-date=2022-02-23}}</ref> 2024 अप्रैल की शुरुआत में, डेनहम को एसोसिएट शिक्षा मंत्री डेविड सीमोर द्वारा आठ सदस्यीय चार्टर स्कूल स्थापना बोर्ड में शामिल किया गया, जिसे न्यूजीलैंड में चार्टर स्कूलों के पुनःपरिचय की प्रक्रिया को सुगम बनाने का कार्य सौंपा गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.rnz.co.nz/news/political/513327/charter-schools-establishment-board-to-aim-for-openings-in-2025|title=Charter Schools establishment board to aim for openings in 2025|date=3 April 2024|work=[[Radio New Zealand]]|access-date=8 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240403120712/https://www.rnz.co.nz/news/political/513327/charter-schools-establishment-board-to-aim-for-openings-in-2025|archive-date=3 April 2024}}</ref> == संदर्भ == <references responsive="1"></references> {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * Glen Denhamमेंफीबा (अभिलेख) * [https://www.stuff.co.nz/sport/basketball/300283839/slamdunking-cancer-how-basketball-great-glen-denham-found-his-true-calling-in-education "स्लैम-डंकिंग कैंसरः कैसे बास्केटबॉल के महान ग्लेन डेनहम ने शिक्षा में अपनी सच्ची कॉलिंग पाई"] stuff.co.nz [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1960 दशक में जन्मे लोग]] 0adl4yk21bf3kr7pa2a1ypv5f7o2bwr ताकाओ हयाशी 0 1583763 6598868 6389005 2026-08-14T10:55:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598868 wikitext text/x-wiki '''ताकाओ हयाशी''' (जन्म 1949) एक [[जापानी लोग|जापानी]] गणित-शिक्षक तथा [[भारतीय गणित]] में विशेषज्ञता रखने वाले गणित के इतिहासकार हैं। हयाशी का जन्म जापान के निगाता में हुआ था। उन्होंने 1974 में जापान के सेन्डाई स्थित टोहोकू विश्वविद्यालय से विज्ञान में स्नातक की डिग्री ली। उसके बाद 1976 में तोहुकु विश्वविद्यालय, सेंदाई, जापान से मास्टर ऑफ आर्ट्स की डिग्री और 1979 में [[क्योतो विश्वविद्यालय|क्योटो विश्वविद्यालय]], जापान से स्नातकोत्तर की डिग्री प्राप्त की। उन्होंने 1985 में [[डेविड पिंग्री|डेविड पिंगरी]] के मार्गदर्शन में ब्राउन विश्वविद्यालय, यू. एस. ए. से डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी की डिग्री प्राप्त की। वह [[प्रयागराज|इलाहाबाद]] के मेहता रिसर्च इंस्टीट्यूट फॉर मैथेमैटिक्स एंड मैथमेटिकल फिजिक्स में एक शोधकर्ता थे। इस्के बाद 1982 से 1983 तक वे क्योटो महिला महाविद्यालय में एक व्याख्याता थे। वे 1986 में दोशीशा विश्वविद्यालय, क्योटो में विज्ञान के इतिहास में व्याख्याता के रूप में शामिल हुए और 1995 में प्रोफेसर के रूप में पदोन्नत हुए।   उन्होंने जापान के विभिन्न विश्वविद्यालयों में भी विभिन्न क्षमताओं में काम किया है।<ref name="J-Global">{{Cite web|url=https://jglobal.jst.go.jp/en/detail?JGLOBAL_ID=200901010516161195|title=Hayashi Takao|website=J-Global|publisher=Japan Science and Technology Agency|access-date=28 July 2023|archive-date=28 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728235304/https://jglobal.jst.go.jp/en/detail?JGLOBAL_ID=200901010516161195|url-status=dead}}</ref> == प्रकाशन == हयशी ने भारतीय गणित के इतिहास से संबंधित बड़ी संख्या में शोध प्रकाशन किये हैं। उन्होंने कई विश्वकोशों में अध्यायों का भी योगदान दिया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/contributor/Takao-Hayashi/5228|title=Takao Hayashi|website=Britannica|publisher=Encyclopedia Britannica|access-date=28 July 2023}}</ref> उनकी प्रमुख प्रकाशित पुस्तके निम्नलिखित हैंः <ref name="J-Global"/> * '''द बख्शाली मैन्युस्क्रिप्ट''' : एन एनसिएंट इंडियन मैथमेटिकल ट्रीटीज, एगबर्ट फोर्स्टन पब्लिशिंग, 1995 * '''गणितसारकौमुदी''' : एस. आर. शर्मा, तकनोरी कुसुबा और मिचियो यानो के साथ ; थाकुरा फेरू, मनोहर पब्लिशर्स एंड डिस्ट्रीब्यूटर्स, 2009 * '''कुट्टाकारशिरोमणि ऑफ देवराज''' : संस्कृत पाठ सहित अंग्रेजी अनुवाद ; [[भारतीय राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी]], 2012 * '''[[गणेश दैवज्ञ|गणेश]] की गणितमञ्जरी''' : भारतीय राष्ट्रीय विज्ञान अकादमी, 2013 * '''भास्करप्रभा''' : संयुक्त रूप से क्लेमेंसी मोंटेल, के. रामसुब्रमण्यन ; स्प्रिंगर सिंगापुर, 2018 के साथ) == सम्मान एवं पुरस्कार == हयाशी को प्रदान किये गये प्रमुख पुरस्कार निम्नलिखित हैं-<ref name="J-Global"/> * सालोमोन रेनाच फाउंडेशन पुरस्कार, इंस्टीट्यूट डी फ्रांस (2001) * कुवाबारा पुरस्कार, जापान की इतिहास की गणित सोसायटी (2005) * प्रकाशन पुरस्कार, जापान की गणितीय सोसायटी (2005) ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{भारतीय गणित}} [[श्रेणी:जापानी भारतविद]] [[श्रेणी:भारत के इतिहासकार]] [[श्रेणी:गणित के इतिहासकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1949 में जन्मे लोग]] kg1sz5syzwm2dybzpdshwiv36cgbirc विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मुंबई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र 4 1585891 6598588 6531093 2026-08-13T12:44:58Z AMAN KUMAR 911487 /* मुंबई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र */ उत्तर 6598588 wikitext text/x-wiki === [[:मुंबई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2025}} :{{la|1=मुंबई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मुंबई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:50, 15 अप्रैल 2025 (UTC) :* '''सहेजें/रहने दें''': भारत-ताईवानी सबंधों मे से कुछ विषय उल्लेखनीय हैं, जैसे की उनके द्वारा एक दूसरे मे स्थापित राजनयिक मिशन। अगर दिक्कत सिर्फ संदर्भों के अंतर्गत उल्लेखनीयता की है तो उन्हे उचित रूप से संपादित कर ने और सटीक संदर्भों से लेखन किया जा सकता है। द्विपक्षीय कूटनीति के हिसाब से किसी भी संवेदनशीलता को उसके विषयों, स्तिथि एवं स्थापित समझौतों/केंद्रों द्वारा वर्णित किया जाता है। ::अगर यही 'अनुल्लेखनियता' का स्तर हर तरफ लगाया जाएगा टो उस हिसाब से सभी राजनयिक मिशन, दूतावास, उच्चायोग भी उल्लेखनीय नहीं होंगे; तब उन्हे भी हटाने के आवेदन होने चाहिए। राजनयन संबंधित पृष्ठों को 'उचित उल्लेखनीय' या 'सरकारी प्रचार' के अंतर्गत नहीं रखना चाहिए, ये मेरा सुझाव है। ::अंत में, मैं नामांकन करने वाले सदस्य से ये प्रार्थना करता हूँ की वे इस लेख को न हटाएँ। या फिर आप उसे "[[भारत-ताइवान सम्बन्ध]]" के निष्पक्ष पृष्ठ पर अनुप्रेषित करें। (ताकि, भारत में राजनयिक मिशन/ताइवान के राजनयिक मिशन नामक पृष्ठों के चुनाव के वाद-विवाद मे न पड़ें।[[सदस्य:Utkarsh555|Utkarsh555]] ([[सदस्य वार्ता:Utkarsh555|वार्ता]]) 20:28, 15 अप्रैल 2025 (UTC) *'''पुनर्प्रेषित करें''' लेख की सामग्री इतनी और विषयवस्तु को देखकर नहीं लगता कि इस शीर्षक को अलग से विकिपीडिया पृष्ठ की आवश्यकता है। यह भी अनुमान लगाना मुश्किल है कि इस पृष्ठ का विस्तार करने के लिये और क्या ऐसी सामग्री जोड़ी जा सकती। सबसे बेहतर तो है कि इस लेख की सामग्री [[भारत-ताइवान सम्बन्ध]] लेख में जोड़ कर वहाँ इस शीर्षक को पुनर्प्रेषित कर दिया जाए। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:49, 10 जनवरी 2026 (UTC) * वैसे सुधार के बाद रखा भी जा सकता है। आवश्यक हो तो शीर्षक में भी बदलाव किया जा सकता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:23, 16 जनवरी 2026 (UTC) *[[चेन्नई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र|चेन्नई]] और [[मुंबई में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र|मुंबई]] दोनों को रखा जा सकता है या फिर इन लेखों की सामग्री [[भारत में ताइपे आर्थिक और सांस्कृतिक केंद्र]] लेख में जोड़ कर वहाँ इन शीर्षकों को पुनर्प्रेषित किया जा सकता है। जैसी सब की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:44, 17 मार्च 2026 (UTC) *:संजीव जी से सहमत [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:44, 13 अगस्त 2026 (UTC) 3e9yrw8rugdd2p1xs87freccv6ygk8c मिस यूनिवर्स 2020 0 1590322 6598734 6520576 2026-08-14T03:29:58Z खास विशेष 810972 इन्फोबॉक्स जोड़ा गया 6598734 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = एंड्रिया मेजा | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|[[मारियो लोपेज़]]|[[ओलिविया कल्प्पो]]|[[डेमी-ली टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|[[चेस्ली क्रिस्ट]]}} | entertainment = {{Hlist|[[लुइस फोंसी]]}} | venue = [[Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood|Seminole Hard Rock Hotel & Casino]], [[Hollywood, Florida|Hollywood]], Florida, United States | broadcaster = {{ubl|Television:|{{Hlist|[[FYI (American TV channel)|FYI]]|[[Telemundo]]}}|Streaming:{{Hlist|[[Roku]]}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|Cameroon}} | withdraws = {{Hlist|Angola|Bangladesh|Egypt|Equatorial Guinea|Georgia|Germany|Guam|Kenya|Lithuania|Mongolia|Namibia|New Zealand|Nigeria|Saint Lucia|Sierra Leone|Sweden|Tanzania|Turkey|United States Virgin Islands}} | returns = {{Hlist|Ghana|Russia}} | winner = [[Andrea Meza]] | represented = Mexico | best national costume = [[Thuzar Wint Lwin]], Myanmar | before = [[Miss Universe 2019|2019]] | next = [[Miss Universe 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] pm9cyknxuanz0pcel9xab82porx8ppj 6598737 6598734 2026-08-14T03:35:01Z खास विशेष 810972 6598737 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|[[मारियो लोपेज़]]|[[ओलिविया कल्प्पो]]|[[डेमी-ली टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|[[चेस्ली क्रिस्ट]]}} | entertainment = {{Hlist|[[लुइस फोंसी]]}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, [[हॉलीवुड, फ्लोरिडा|हॉलीवुड]], फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|[[आपकी जानकारी के लिए (अमेरिकी टीवी चैनल)|एफ वाई आई]]|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|[[रोकू]]}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = [[थुजार विंट ल्विन]], म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] n6yew1u3c797j0u7ps6kh1hm6sqbx7n 6598738 6598737 2026-08-14T03:39:49Z खास विशेष 810972 6598738 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] r45hvjk3jeb5qgf01eaketbxjnuqk4k 6598739 6598738 2026-08-14T03:45:27Z खास विशेष 810972 शीर्षक और उपशीर्षक बनाया 6598739 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== ===स्थान और तिथि=== ===प्रतिभागियों का चयन=== ====प्रतिस्थापन==== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] ixswg10anlcaaz9mkqerex2ocdlwh17 6598740 6598739 2026-08-14T03:46:08Z खास विशेष 810972 /* पृष्ठभूमि */ जानकारी डाली 6598740 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा। ===प्रतिभागियों का चयन=== ====प्रतिस्थापन==== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 963gdl20wulqb0aew5u7g2zjz3mxw5i 6598741 6598740 2026-08-14T03:46:32Z खास विशेष 810972 /* स्थान और तिथि */ जानकारी डाली 6598741 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा। कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था। ===प्रतिभागियों का चयन=== ====प्रतिस्थापन==== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 4jiezjrx64k1mirqewgxys0d863s1q2 6598742 6598741 2026-08-14T03:47:05Z खास विशेष 810972 /* प्रतिभागियों का चयन */ जानकारी जोड़ी 6598742 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा। कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था। ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 6ydc26sbd2avnq4v9y7ye0h9201e9f0 6598743 6598742 2026-08-14T03:47:29Z खास विशेष 810972 /* प्रतिस्थापन */ जानकारी जोड़ी 6598743 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा। कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था। ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] cqr9b66sz30ut9buwmnz1bkrh2pi39f 6598744 6598743 2026-08-14T03:47:52Z खास विशेष 810972 /* प्रतिस्थापन */ जानकारी जोड़ी 6598744 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा। कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था। ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 8jheyfi8wo1wjnrrqn99k719briz1bp 6598745 6598744 2026-08-14T03:51:29Z खास विशेष 810972 /* पृष्ठभूमि */ छवि जोड़ी 6598745 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood 2 (June 2019).jpg|thumb|250x250px|फ्लोरिडा के हॉलीवुड में स्थित सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो मिस यूनिवर्स 2020 का आयोजन स्थल था।]] ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा। कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था। ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] sro6nwpl03bq0q4zvyyghu1eekk82vn 6598746 6598745 2026-08-14T03:51:44Z खास विशेष 810972 /* स्थान और तिथि */ संदर्भ जोड़ा 6598746 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood 2 (June 2019).jpg|thumb|250x250px|फ्लोरिडा के हॉलीवुड में स्थित सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो मिस यूनिवर्स 2020 का आयोजन स्थल था।]] ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा।<ref name="AP">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |date=March 3, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref> कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था। ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] hp08wlxllqsfpuwcj2499hbcvlqzs9z 6598747 6598746 2026-08-14T03:52:12Z खास विशेष 810972 /* स्थान और तिथि */ संदर्भ जोड़ा 6598747 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood 2 (June 2019).jpg|thumb|250x250px|फ्लोरिडा के हॉलीवुड में स्थित सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो मिस यूनिवर्स 2020 का आयोजन स्थल था।]] ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा।<ref name="AP">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |date=March 3, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref> कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं। मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था।<ref name="USAToday">{{Cite news |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |title=Miss Universe competition will return in May after a year-and-a-half delay |website=[[USA Today]] |date=March 3, 2021 |access-date=March 4, 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309160740/https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |url-status=live }}</ref><ref name="ABCNews">{{cite news |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=ABC News |date=March 3, 2021 |access-date=March 3, 2021 |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311105510/https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |url-status=live }}</ref> ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] guugoxuxekc2rvks0fpbfozefnq601h 6598748 6598747 2026-08-14T03:53:10Z खास विशेष 810972 /* स्थान और तिथि */ संदर्भ जोड़ा 6598748 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood 2 (June 2019).jpg|thumb|250x250px|फ्लोरिडा के हॉलीवुड में स्थित सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो मिस यूनिवर्स 2020 का आयोजन स्थल था।]] ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा।<ref name="AP">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |date=March 3, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref> कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं।<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/11/03/16/final-date-venue-of-next-miss-universe-pageant-announced |title=Final date, venue of next Miss Universe pageant announced |work=[[ABS-CBN News]] |date=November 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512164426/https://news.abs-cbn.com/life/11/03/16/final-date-venue-of-next-miss-universe-pageant-announced |archive-date=May 12, 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=http://lifestyle.inquirer.net/242701/its-official-miss-universe-in-ph-will-push-through-dot/ |title=It's official: Miss Universe in PH will push through—DOT |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=November 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512165937/https://lifestyle.inquirer.net/242701/its-official-miss-universe-in-ph-will-push-through-dot/ |archive-date=May 12, 2019}}</ref> मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था।<ref name="USAToday">{{Cite news |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |title=Miss Universe competition will return in May after a year-and-a-half delay |website=[[USA Today]] |date=March 3, 2021 |access-date=March 4, 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309160740/https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |url-status=live }}</ref><ref name="ABCNews">{{cite news |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=ABC News |date=March 3, 2021 |access-date=March 3, 2021 |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311105510/https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |url-status=live }}</ref> ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी: मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी: सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी: अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] 7begds6ssnu2ejtrobzf5qyd8kvvzaq 6598749 6598748 2026-08-14T03:54:49Z खास विशेष 810972 /* बाहरी कड़ियाँ */ जानकारी और श्रेणी जोड़ी 6598749 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood 2 (June 2019).jpg|thumb|250x250px|फ्लोरिडा के हॉलीवुड में स्थित सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो मिस यूनिवर्स 2020 का आयोजन स्थल था।]] ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा।<ref name="AP">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |date=March 3, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref> कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं।<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/11/03/16/final-date-venue-of-next-miss-universe-pageant-announced |title=Final date, venue of next Miss Universe pageant announced |work=[[ABS-CBN News]] |date=November 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512164426/https://news.abs-cbn.com/life/11/03/16/final-date-venue-of-next-miss-universe-pageant-announced |archive-date=May 12, 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=http://lifestyle.inquirer.net/242701/its-official-miss-universe-in-ph-will-push-through-dot/ |title=It's official: Miss Universe in PH will push through—DOT |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=November 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512165937/https://lifestyle.inquirer.net/242701/its-official-miss-universe-in-ph-will-push-through-dot/ |archive-date=May 12, 2019}}</ref> मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था।<ref name="USAToday">{{Cite news |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |title=Miss Universe competition will return in May after a year-and-a-half delay |website=[[USA Today]] |date=March 3, 2021 |access-date=March 4, 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309160740/https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |url-status=live }}</ref><ref name="ABCNews">{{cite news |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=ABC News |date=March 3, 2021 |access-date=March 3, 2021 |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311105510/https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |url-status=live }}</ref> ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{कॉमन्स श्रेणी|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी:मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी:सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:वर्षानुसार मिस यूनिवर्स]] 3y8yp1ikrfbt6r8u46s9r7dj5xu7ucy 6598752 6598749 2026-08-14T03:57:25Z खास विशेष 810972 /* बाहरी कड़ियाँ */ 6598752 wikitext text/x-wiki {{Infobox beauty pageant | image = Andrea Meza, Miss Universe 2020 (cropped).jpg | caption = '''एंड्रिया मेजा''' | date = 16 मई 2021 | presenters = {{Hlist|मारियो लोपेज़|[[ओलिविया कल्पो]]|[[डेमी-ले टेबो]]|[[पॉलिना वेगा]]|चेस्ली क्रिस्ट}} | entertainment = {{Hlist|लुइस फोंसी}} | venue = सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो, हॉलीवुड, फ्लोरिडा, संयुक्त राज्य अमेरिका | broadcaster = {{ubl|टेलीविजन:|{{Hlist|एफ वाई आई|[[टेलीमंडो]]}}|स्ट्रीमिंग:{{Hlist|रोकू}}}}<!---Broadcasting company, not the TV channel or network---> | entrants = 74 | placements = 21 | debuts = {{Hlist|कैमरून}} | withdraws = {{Hlist|अंगोला | बांग्लादेश | मिस्र | भूमध्यरेखीय गिनी | जॉर्जिया | जर्मनी | गुआम | केन्या | लिथुआनिया | मंगोलिया|नामीबिया | न्यूजीलैंड | नाइजीरिया | सेंट लूसिया | सिएरा लियोन | स्वीडन | तंजानिया | तुर्की | संयुक्त राज्य वर्जिन द्वीप समूह}} | returns = {{Hlist|घाना | रूस}} | winner = [[एन्ड्रिया मेज़ा]] | represented = मेक्सिको | best national costume = थुजार विंट ल्विन, म्यांमार | before = [[मिस यूनिवर्स 2019|2019]] | next = [[मिस यूनिवर्स 2021|2021]] }} '''मिस यूनिवर्स 2020''' प्रतियोगिता का 69वां संस्करण था, जिसे 16 मई 2021 को [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के [[फ्लोरिडा]] स्थित [[हॉलीवुड]] के सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में आयोजित किया गया। कार्यक्रम के अंत में [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[जोजिबिनी टूंजी]] ने [[मेक्सिको]] की [[एन्ड्रिया मेज़ा]] को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया।<ref name="AP2">{{Cite news |date=March 3, 2021 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hamedy |first=Saba |date=17 May 2021 |title=Mexico's Andrea Meza crowned Miss Universe |url=https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |access-date=16 September 2021 |website=[[CNN]] |archive-date=17 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517072216/https://www.cnn.com/2021/05/17/entertainment/miss-universe-winner-mexico-andrea-meza-trnd/index.html |url-status=live }}</ref> यह मेक्सिको की 10 वर्षों में पहली और अब तक की तीसरी जीत थी।<ref>{{Cite web |last=Joelle |first=Goldstein |date=May 16, 2021 |title=Miss Mexico Andrea Meza Wins Miss Universe 2020 |url=https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |access-date=May 4, 2022 |website=[[People Magazine]] |language=en |archive-date=3 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220503164334/https://people.com/human-interest/miss-universe-winner-2020-miss-mexico/ |url-status=live }}</ref> इस वर्ष की प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों ने हिस्सा लिया, जो 2003 के बाद से सबसे कम संख्या थी। प्रतियोगिता की मेज़बानी मारियो लोपेज़ और [[मिस यूनीवर्स 2012]] [[ओलिविया कल्पो]] ने की। [[मिस यूनीवर्स 2014]] [[पॉलिना वेगा]] और [[मिस यूनीवर्स 2017]] [[डेमी-ले टेबो]] ने विशेषज्ञ विश्लेषक के रूप में कार्य किया, जबकि मिस यूएसए 2019 चेस्ली क्रिस्ट ने बैकस्टेज संवाददाता की भूमिका निभाई। इस वर्ष की प्रतियोगिता में प्यूर्टो रिकन गायक लुइस फोंसी ने प्रस्तुति दी।<ref name=":12">{{cite web |date=April 20, 2021 |title=Olivia Culpo, Mario Lopez to host this year's Miss Universe pageant |url=https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |work=[[ABS-CBN News]] |access-date=21 April 2021 |archive-date=18 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518112631/https://news.abs-cbn.com/life/04/21/21/olivia-culpo-mario-lopez-to-host-this-years-miss-universe-pageant |url-status=live }}</ref> अब तक के [[इतिहास]] में यह संस्करण एकमात्र ऐसा रहा है जिसे एफवाईआई चैनल पर प्रसारित किया गया, क्योंकि इसके नियमित प्रसारक [[फॉक्स ब्रोडकास्टिंग कंपनी|फॉक्स]] ने [[कोविड-19 विश्वमारी]] से जुड़ी अनिश्चितताओं के कारण प्रसारण से पीछे हटने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite web |last=Maglio |first=Tony |date=14 December 2021 |title='Miss Universe' Drops 30% in Viewers From 2019's Pageant on Fox |url=https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |access-date=29 March 2023 |website=[[TheWrap]] |via=[[Yahoo!]] |archive-date=29 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329011733/https://www.yahoo.com/entertainment/miss-universe-drops-30-viewers-173317391.html |url-status=live }}</ref> ==पृष्ठभूमि== [[File:Seminole Hard Rock Hotel & Casino Hollywood 2 (June 2019).jpg|thumb|250x250px|फ्लोरिडा के हॉलीवुड में स्थित सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कैसिनो मिस यूनिवर्स 2020 का आयोजन स्थल था।]] ===स्थान और तिथि=== 3 मार्च 2021 को मिस यूनिवर्स संगठन ने घोषणा की कि प्रतियोगिता का आयोजन 16 मई 2021 को अमेरिका के फ्लोरिडा स्थित हॉलीवुड में सेमिनोल हार्ड रॉक होटल एंड कसीनो में किया जाएगा। संगठन ने उन अफवाहों को भी खारिज किया कि प्रतियोगिता रद्द कर दी जाएगी या पिछली प्रतियोगिता की प्रथम रनर-अप प्यूर्टो रिको की मैडिसन एंडरसन को मिस यूनिवर्स 2020 का ताज पहनाया जाएगा।<ref name="AP">{{Cite news |url=https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=[[Associated Press]] |date=March 3, 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210304043804/https://apnews.com/article/miss-universe-air-live-florida-may-d6441947f6c7ff8d9d430155ab975b8b |archive-date=March 4, 2021}}</ref> कोविड-19 महामारी के कारण प्रतियोगिता को नवंबर 2020 से मई 2021 के बीच तीन बार स्थगित किया गया। यह प्रतियोगिता के इतिहास में तीसरी बार था जब आयोजन निर्धारित कैलेंडर वर्ष समाप्त होने के बाद आयोजित किया गया। इससे पहले ऐसा मिस यूनिवर्स 2014 और मिस यूनिवर्स 2016 में हुआ था, जब दोनों प्रतियोगिताएँ अगले वर्ष जनवरी में आयोजित की गई थीं।<ref>{{cite news |url=https://www.abs-cbn.com/life/11/03/16/final-date-venue-of-next-miss-universe-pageant-announced |title=Final date, venue of next Miss Universe pageant announced |work=[[ABS-CBN News]] |date=November 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512164426/https://news.abs-cbn.com/life/11/03/16/final-date-venue-of-next-miss-universe-pageant-announced |archive-date=May 12, 2019}}</ref><ref>{{cite news |url=http://lifestyle.inquirer.net/242701/its-official-miss-universe-in-ph-will-push-through-dot/ |title=It's official: Miss Universe in PH will push through—DOT |newspaper=[[Philippine Daily Inquirer]] |date=November 3, 2016 |access-date=November 3, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190512165937/https://lifestyle.inquirer.net/242701/its-official-miss-universe-in-ph-will-push-through-dot/ |archive-date=May 12, 2019}}</ref> मई 2021 में आयोजित 2020 संस्करण प्रतियोगिता के इतिहास में सबसे देर से आयोजित होने वाला संस्करण बन गया। महामारी के कारण इस संस्करण में केवल 1,750 दर्शकों को प्रतियोगिता देखने की अनुमति दी गई, जो आयोजन स्थल की कुल दर्शक क्षमता का लगभग एक-चौथाई था।<ref name="USAToday">{{Cite news |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |title=Miss Universe competition will return in May after a year-and-a-half delay |website=[[USA Today]] |date=March 3, 2021 |access-date=March 4, 2021 |archive-date=9 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309160740/https://www.usatoday.com/story/entertainment/2021/03/03/miss-universe-competition-set-return-may-live-florida/6903053002/ |url-status=live }}</ref><ref name="ABCNews">{{cite news |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |title=Miss Universe competition to air live from Florida in May |work=ABC News |date=March 3, 2021 |access-date=March 3, 2021 |archive-date=11 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210311105510/https://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory/miss-universe-competition-air-live-florida-76226217 |url-status=live }}</ref> ===प्रतिभागियों का चयन=== इस प्रतियोगिता में 74 देशों और क्षेत्रों की प्रतिभागियों को भाग लेने के लिए चुना गया। कोविड-19 महामारी के कारण कई राष्ट्रीय सौंदर्य प्रतियोगिताएँ स्थगित कर दी गईं या पूरी तरह रद्द कर दी गईं। इसके परिणामस्वरूप कई देशों ने पिछली राष्ट्रीय प्रतियोगिताओं की पूर्व रनर-अप या प्रतिभागियों को नियुक्त किया, जबकि कुछ देशों में इसके बजाय कास्टिंग प्रक्रिया आयोजित की गई। कुल 28 प्रतिनिधियों का चयन इसी परिस्थिति के तहत किया गया। ये देश और क्षेत्र थे: अर्जेंटीना, आर्मेनिया, अरूबा, बहामास, बारबाडोस, बेलीज़, ब्रिटिश वर्जिन आइलैंड्स, बुल्गारिया, कैमरून, केमैन आइलैंड्स, कुराकाओ, चेक गणराज्य, डेनमार्क, डोमिनिकन गणराज्य, घाना, हैती, होंडुरास, कज़ाखस्तान, लाओस, मॉरीशस, पनामा, पुर्तगाल, प्यूर्टो रिको, सिंगापुर, स्लोवाकिया, दक्षिण कोरिया और यूक्रेन। ====प्रतिस्थापन==== मूल प्रतिभागियों के हटने के बाद तीन प्रतिभागियों को नियुक्त किया गया। मिस बेल्जियम 2020 सेलीन वान ओयत्सेल को अपने देश का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन अमेरिका में कोविड-19 महामारी के कारण उन्हें मिस बेल्जियम 2018 की द्वितीय रनर-अप धेनिया कोवेन्स द्वारा प्रतिस्थापित किया गया। मिस फ्रांस 2021 अमांडीन पेटी को मिस फ्रांस 2020 क्लेमेंस बोटिनो के स्थान पर फ्रांस का प्रतिनिधित्व करने के लिए नियुक्त किया गया। यह बदलाव दिसंबर 2021 में होने वाली मिस यूनिवर्स 2021 और मिस फ्रांस 2022 की संभावित तारीखों में टकराव के कारण किया गया था। बोटिनो ने प्रतियोगिता के 70वें संस्करण में भाग लिया। मिस पोल्स्की 2019 माग्दालेना कासिबोर्स्का को पोलैंड का प्रतिनिधित्व करना था, लेकिन रीढ़ की हड्डी की डिस्क में हर्निएशन की समस्या के कारण उन्हें प्रतियोगिता से हटना पड़ा। उनके स्थान पर मिस पोल्स्की 2019 की प्रथम रनर-अप नतालिया पिगुला ने पोलैंड का प्रतिनिधित्व किया। मिस कोलंबिया 2019 मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मूल रूप से इस संस्करण में भाग लेना था, लेकिन जून 2020 में मिस कोलंबिया संगठन से मिस यूनिवर्स की फ्रेंचाइज़ी का अधिकार चले जाने के बाद उन्हें प्रतिस्थापित कर दिया गया। मिस यूनिवर्स कोलंबिया नामक एक नए संगठन ने, जिसकी अध्यक्ष नताली एकरमैन थीं, मिस यूनिवर्स के लिए कोलंबिया की प्रतिनिधि चुनने की जिम्मेदारी संभाली। इस प्रतियोगिता के पहले संस्करण की विजेता लौरा ओलास्कुआगा रहीं और उन्होंने मिस यूनिवर्स में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। 6 अप्रैल 2022 को मिस यूनिवर्स के नियमों में बदलाव के कारण मारिया फर्नांडा अरिस्तिज़ाबाल को मिस यूनिवर्स कोलंबिया 2022 नियुक्त किया गया और उन्होंने मिस यूनिवर्स 2022 में कोलंबिया का प्रतिनिधित्व किया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{कॉमन्स श्रेणी|मिस यूनिवर्स}} *[http://www.missuniverse.com मिस यूनिवर्स आधिकारिक वेबसाइट] {{मिस यूनीवर्स}} {{सुन्दरता प्रतियोगिता}} [[श्रेणी:मिस यूनीवर्स]] [[श्रेणी:सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:अंतर्राष्ट्रीय सुन्दरता प्रतियोगिता]] [[श्रेणी:वर्षानुसार मिस यूनिवर्स]] [[श्रेणी:फ़्लोरिडा]] 9fwxharckg0oroyzor86kasdleb2cx3 विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस 0 1600800 6598843 6466692 2026-08-14T09:06:10Z Dsrprj 780832 /* */ Cr 6598843 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक त्योहार|holiday_name=विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस|type=राष्ट्रीय|image={{photomontage |photo1a = |photo2a = Hindus and Sikh on train to India.jpg}}|caption=[[हिंदू]] और [[सिख]] ट्रेन द्वारा [[बन्नू]] से भारत की ओर पलायन|official_name='''English:''' Partition Horrors Remembrance Day|nickname=|observedby={{flag|India}}|litcolor=|longtype=|significance=[[भारत का विभाजन|विभाजन]] के दौरान लोगों के संघर्ष और बलिदान की स्मृति में<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/partition-horrors-remembrance-day-how-indians-will-recall-august-14-says-pm-modi-4083782.html|title='In Memory of Sacrifices & Struggles': PM Modi Marks August 14 as Partition Horrors Remembrance Day|date=14 August 2021|website=News18}}</ref>|begins=|ends=|date=14 अगस्त|scheduling=प्रत्येक वर्ष एक ही दिन|duration=1 दिन|frequency=वार्षिक|celebrations=|observances=|relatedto=[[भारत का विभाजन]]|startedby=[[भारत सरकार]]|firsttime={{start date and age|df=yes|p=y|2021|08|14}}}} '''विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस''' [[भारत]] में 14 अगस्त को मनाया जाने वाला एक वार्षिक राष्ट्रीय स्मृति दिवस है, जो 1947 [[भारत का विभाजन|के भारत विभाजन]] के दौरान पीड़ितों और लोगों के कष्टों को याद करता है।<ref name="Rao">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/independence-day-2023-what-is-partition-horrors-rememberance-day-august-14-india-pakistan-pics-of-partition-101691919944009.html|title=What is 'Partition Horrors Remembrance Day'? When is it observed?|last=Rao|first=Lingamgunta Nirmitha|last2=Ghosh|first2=Poulomi|date=13 August 2023|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> इसे पहली बार 2021 में प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] की घोषणा के बाद मनाया गया था।<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/partition-horrors-remembrance-day-narendra-modi-picks-august-14-to-recall-partition-trauma/article35907824.ece|title=Narendra Modi picks August 14 to recall Partition trauma|date=14 August 2021|work=The Hindu|access-date=14 August 2022}}</ref> यह दिन विभाजन के दौरान अनेक भारतीयों को हुई पीड़ा को याद करता है। विभाजन में कई परिवार विस्थापित हुए और कई लोगों ने अपनी जान गंवाई।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/august-14-to-be-observed-as-partition-horrors-remembrance-day-pm-modi/articleshow/85321640.cms|title=August 14 to be observed as Partition Horrors Remembrance Day: PM Modi &#124; India News - Times of India|date=14 August 2021|work=The Times of India}}</ref> इसका उद्देश्य भारतीयों को सामाजिक विभाजन, असामंजस्य को दूर करने तथा एकता, सामाजिक सद्भाव और मानव सशक्तिकरण की भावना को और मजबूत करने की आवश्यकता की याद दिलाना है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/14-august-will-be-observed-as-partition-horrors-remembrance-day-pm-narendra-modi-11628919077700.html|title=14 August will be observed as Partition Horrors Remembrance Day: PM Modi|date=14 August 2021|website=mint}}</ref> विभाजन के कारण 10 से 20 मिलियन लोग विस्थापित हुए और 200,000 से 2 मिलियन लोग मारे गए।{{Sfn|Talbot|Singh|2009|p=2}}{{Efn|"The death toll remains disputed with figures ranging from 200,000 to 2 million."{{sfn|Talbot|Singh|2009|p=2}}}}<ref name="Springer Science & Business Media">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA6|title=Population Redistribution and Development in South Asia|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=978-9400953093|page=6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA6 ''Population Redistribution and Development in South Asia'']. </cite></ref><ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf|title=Rupture in South Asia|publisher=United Nations High Commission for Refugees|access-date=16 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf "Rupture in South Asia"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref><ref name="Dr Crispin Bates">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/partition1947_01.shtml|title=The Hidden Story of Partition and its Legacies|last=Dr Crispin Bates|date=3 March 2011|website=BBC|access-date=16 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDr_Crispin_Bates2011">Dr Crispin Bates (3 March 2011). </cite></ref><ref name="Zamindar2013">{{Cite book|title=The Encyclopedia of Global Human Migration|last=Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar|date=4 February 2013|isbn=9781444334890|chapter=India–Pakistan Partition 1947 and forced migration|doi=10.1002/9781444351071.wbeghm285|access-date=16 January 2021|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444351071.wbeghm285}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVazira_Fazila-Yacoobali_Zamindar2013">Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar (4 February 2013). </cite></ref>{{Efn|"Some 12 million people were displaced in the divided province of Punjab alone, and up to 20 million in the subcontinent as a whole."<ref name="Zamindar2013" />}} ==संदर्भ== 0hhup16evtd65kjf7vkqrdf3wvclhlr 6598844 6598843 2026-08-14T09:07:02Z Dsrprj 780832 /* संदर्भ */ Cr 6598844 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक त्योहार|holiday_name=विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस|type=राष्ट्रीय|image={{photomontage |photo1a = |photo2a = Hindus and Sikh on train to India.jpg}}|caption=[[हिंदू]] और [[सिख]] ट्रेन द्वारा [[बन्नू]] से भारत की ओर पलायन|official_name='''English:''' Partition Horrors Remembrance Day|nickname=|observedby={{flag|India}}|litcolor=|longtype=|significance=[[भारत का विभाजन|विभाजन]] के दौरान लोगों के संघर्ष और बलिदान की स्मृति में<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/partition-horrors-remembrance-day-how-indians-will-recall-august-14-says-pm-modi-4083782.html|title='In Memory of Sacrifices & Struggles': PM Modi Marks August 14 as Partition Horrors Remembrance Day|date=14 August 2021|website=News18}}</ref>|begins=|ends=|date=14 अगस्त|scheduling=प्रत्येक वर्ष एक ही दिन|duration=1 दिन|frequency=वार्षिक|celebrations=|observances=|relatedto=[[भारत का विभाजन]]|startedby=[[भारत सरकार]]|firsttime={{start date and age|df=yes|p=y|2021|08|14}}}} '''विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस''' [[भारत]] में 14 अगस्त को मनाया जाने वाला एक वार्षिक राष्ट्रीय स्मृति दिवस है, जो 1947 [[भारत का विभाजन|के भारत विभाजन]] के दौरान पीड़ितों और लोगों के कष्टों को याद करता है।<ref name="Rao">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/independence-day-2023-what-is-partition-horrors-rememberance-day-august-14-india-pakistan-pics-of-partition-101691919944009.html|title=What is 'Partition Horrors Remembrance Day'? When is it observed?|last=Rao|first=Lingamgunta Nirmitha|last2=Ghosh|first2=Poulomi|date=13 August 2023|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> इसे पहली बार 2021 में प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] की घोषणा के बाद मनाया गया था।<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/partition-horrors-remembrance-day-narendra-modi-picks-august-14-to-recall-partition-trauma/article35907824.ece|title=Narendra Modi picks August 14 to recall Partition trauma|date=14 August 2021|work=The Hindu|access-date=14 August 2022}}</ref> यह दिन विभाजन के दौरान अनेक भारतीयों को हुई पीड़ा को याद करता है। विभाजन में कई परिवार विस्थापित हुए और कई लोगों ने अपनी जान गंवाई।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/august-14-to-be-observed-as-partition-horrors-remembrance-day-pm-modi/articleshow/85321640.cms|title=August 14 to be observed as Partition Horrors Remembrance Day: PM Modi &#124; India News - Times of India|date=14 August 2021|work=The Times of India}}</ref> इसका उद्देश्य भारतीयों को सामाजिक विभाजन, असामंजस्य को दूर करने तथा एकता, सामाजिक सद्भाव और मानव सशक्तिकरण की भावना को और मजबूत करने की आवश्यकता की याद दिलाना है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/14-august-will-be-observed-as-partition-horrors-remembrance-day-pm-narendra-modi-11628919077700.html|title=14 August will be observed as Partition Horrors Remembrance Day: PM Modi|date=14 August 2021|website=mint}}</ref> विभाजन के कारण 10 से 20 मिलियन लोग विस्थापित हुए और 200,000 से 2 मिलियन लोग मारे गए।{{Sfn|Talbot|Singh|2009|p=2}}{{Efn|"The death toll remains disputed with figures ranging from 200,000 to 2 million."{{sfn|Talbot|Singh|2009|p=2}}}}<ref name="Springer Science & Business Media">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA6|title=Population Redistribution and Development in South Asia|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=978-9400953093|page=6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA6 ''Population Redistribution and Development in South Asia'']. </cite></ref><ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf|title=Rupture in South Asia|publisher=United Nations High Commission for Refugees|access-date=16 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf "Rupture in South Asia"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref><ref name="Dr Crispin Bates">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/partition1947_01.shtml|title=The Hidden Story of Partition and its Legacies|last=Dr Crispin Bates|date=3 March 2011|website=BBC|access-date=16 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDr_Crispin_Bates2011">Dr Crispin Bates (3 March 2011). </cite></ref><ref name="Zamindar2013">{{Cite book|title=The Encyclopedia of Global Human Migration|last=Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar|date=4 February 2013|isbn=9781444334890|chapter=India–Pakistan Partition 1947 and forced migration|doi=10.1002/9781444351071.wbeghm285|access-date=16 January 2021|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444351071.wbeghm285}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVazira_Fazila-Yacoobali_Zamindar2013">Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar (4 February 2013). </cite></ref>{{Efn|"Some 12 million people were displaced in the divided province of Punjab alone, and up to 20 million in the subcontinent as a whole."<ref name="Zamindar2013" />}} ==संदर्भ== {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}}{{भारत-पाक सम्बन्ध}} [[श्रेणी:भारत का विभाजन]] [[श्रेणी:दक्षिण एशिया]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] rlgu2doksixw1t9o61h3uo8c8csl6n3 6598845 6598844 2026-08-14T09:10:50Z Dsrprj 780832 /* */ Cr 6598845 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक त्योहार|holiday_name=विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस|type=राष्ट्रीय|image={{photomontage |photo1a = |photo2a = Hindus and Sikh on train to India.jpg}}|caption=[[हिंदू]] और [[सिख]] ट्रेन द्वारा [[बन्नू]] से भारत की ओर पलायन|official_name='''English:''' Partition Horrors Remembrance Day|nickname=|observedby={{flag|India}}|litcolor=|longtype=|significance=[[भारत का विभाजन|विभाजन]] के दौरान लोगों के संघर्ष और बलिदान की स्मृति में<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/partition-horrors-remembrance-day-how-indians-will-recall-august-14-says-pm-modi-4083782.html|title='In Memory of Sacrifices & Struggles': PM Modi Marks August 14 as Partition Horrors Remembrance Day|date=14 August 2021|website=News18}}</ref>|begins=|ends=|date=14 अगस्त|scheduling=प्रत्येक वर्ष एक ही दिन|duration=1 दिन|frequency=वार्षिक|celebrations=|observances=|relatedto=[[भारत का विभाजन]]|startedby=[[भारत सरकार]]|firsttime={{start date and age|df=yes|p=y|2021|08|14}}}} '''विभाजन विभीषिका स्मृति दिवस''' [[भारत]] में 14 अगस्त को मनाया जाने वाला एक वार्षिक राष्ट्रीय स्मृति दिवस है, जो 1947 [[भारत का विभाजन|के भारत विभाजन]] के दौरान पीड़ितों और लोगों के कष्टों को याद करता है।<ref name="Rao">{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/independence-day-2023-what-is-partition-horrors-rememberance-day-august-14-india-pakistan-pics-of-partition-101691919944009.html|title=What is 'Partition Horrors Remembrance Day'? When is it observed?|last=Rao|first=Lingamgunta Nirmitha|last2=Ghosh|first2=Poulomi|date=13 August 2023|website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> इसे पहली बार 2021 में प्रधानमंत्री [[नरेन्द्र मोदी|नरेंद्र मोदी]] की घोषणा के बाद मनाया गया था।<ref name="The Hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/partition-horrors-remembrance-day-narendra-modi-picks-august-14-to-recall-partition-trauma/article35907824.ece|title=Narendra Modi picks August 14 to recall Partition trauma|date=14 August 2021|work=The Hindu|access-date=14 August 2022}}</ref> [[चित्र:A refugee train, Punjab, 1947.jpg|thumb|250px|right|विभाजन के दौरान पंजाब में एक ट्रेन पर शरणार्थी]] यह दिन विभाजन के दौरान अनेक भारतीयों को हुई पीड़ा को याद करता है। विभाजन में कई परिवार विस्थापित हुए और कई लोगों ने अपनी जान गंवाई।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/august-14-to-be-observed-as-partition-horrors-remembrance-day-pm-modi/articleshow/85321640.cms|title=August 14 to be observed as Partition Horrors Remembrance Day: PM Modi &#124; India News - Times of India|date=14 August 2021|work=The Times of India}}</ref> इसका उद्देश्य भारतीयों को सामाजिक विभाजन, असामंजस्य को दूर करने तथा एकता, सामाजिक सद्भाव और मानव सशक्तिकरण की भावना को और मजबूत करने की आवश्यकता की याद दिलाना है।<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/india/14-august-will-be-observed-as-partition-horrors-remembrance-day-pm-narendra-modi-11628919077700.html|title=14 August will be observed as Partition Horrors Remembrance Day: PM Modi|date=14 August 2021|website=mint}}</ref> विभाजन के कारण 10 से 20 मिलियन लोग विस्थापित हुए और 200,000 से 2 मिलियन लोग मारे गए।{{Sfn|Talbot|Singh|2009|p=2}}{{Efn|"The death toll remains disputed with figures ranging from 200,000 to 2 million."{{sfn|Talbot|Singh|2009|p=2}}}}<ref name="Springer Science & Business Media">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA6|title=Population Redistribution and Development in South Asia|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012|isbn=978-9400953093|page=6}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=tGiSBAAAQBAJ&pg=PA6 ''Population Redistribution and Development in South Asia'']. </cite></ref><ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf|title=Rupture in South Asia|publisher=United Nations High Commission for Refugees|access-date=16 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.unhcr.org/3ebf9bab0.pdf "Rupture in South Asia"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. </cite></ref><ref name="Dr Crispin Bates">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/modern/partition1947_01.shtml|title=The Hidden Story of Partition and its Legacies|last=Dr Crispin Bates|date=3 March 2011|website=BBC|access-date=16 January 2021}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDr_Crispin_Bates2011">Dr Crispin Bates (3 March 2011). </cite></ref><ref name="Zamindar2013">{{Cite book|title=The Encyclopedia of Global Human Migration|last=Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar|date=4 February 2013|isbn=9781444334890|chapter=India–Pakistan Partition 1947 and forced migration|doi=10.1002/9781444351071.wbeghm285|access-date=16 January 2021|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781444351071.wbeghm285}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFVazira_Fazila-Yacoobali_Zamindar2013">Vazira Fazila-Yacoobali Zamindar (4 February 2013). </cite></ref>{{Efn|"Some 12 million people were displaced in the divided province of Punjab alone, and up to 20 million in the subcontinent as a whole."<ref name="Zamindar2013" />}} ==संदर्भ== {{भारतीय स्वतंत्रता संग्राम}}{{भारत-पाक सम्बन्ध}} [[श्रेणी:भारत का विभाजन]] [[श्रेणी:दक्षिण एशिया]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] s4ietoaupgtwznete6dqgkb5wbnyy58 ज्वार (अन्न) 0 1601329 6598784 6578097 2026-08-14T05:12:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598784 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="color:inherit; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |ज्वार |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Sorghum_bicolor03.jpg|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sorghum_bicolor03.jpg|फ़्रेमहीन]] |} {{Speciesbox | italic_title = no | image = Sorghum bicolor03.jpg | genus = Sorghum | species = bicolor | authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Conrad Moench|Moench]] | synonyms = {{collapsible list | {{plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Agrostis nigricans'' (Ruiz & Pav.) Poir. * ''Andropogon besseri'' Kunth * ''Andropogon bicolor'' (L.) Roxb. * ''Andropogon caffrorum'' (Thunb.) Kunth * ''Andropogon compactus'' Brot. * ''Andropogon dulcis'' Burm.f. * ''Andropogon niger'' (Ard.) Kunth * ''Andropogon saccharatrus'' Kunth * ''Andropogon saccharatus'' (L.) Raspail * ''Andropogon sorghum'' (L.) Brot. * ''Andropogon subglabrescens'' Steud. * ''Andropogon truchmenorum'' Walp. * ''Andropogon usorum'' Steud. * ''Andropogon vulgare'' (Pers.) Balansa * ''Andropogon vulgaris'' Raspail * ''Holcus arduinii'' J.F.Gmel. * ''Holcus bicolor'' L. * ''Holcus cafer'' Ard. * ''Holcus caffrorum'' (Retz.) Thunb. * ''Holcus cernuus'' Ard. * ''Holcus cernuus'' Muhl. nom. illeg. * ''Holcus cernuus'' Willd. nom. illeg. * ''Holcus compactus'' Lam. * ''Holcus dochna'' Forssk. * ''Holcus dora'' Mieg * ''Holcus duna'' J.F.Gmel. * ''Holcus durra'' Forssk. * ''Holcus niger'' Ard. * ''Holcus nigerrimus'' Ard. * ''Holcus rubens'' Gaertn. * ''Holcus saccharatus'' var. ''technicus'' (Körn.) Farw. * ''Holcus sorghum'' L. * ''Holcus sorghum'' Brot. nom. illeg. * ''Milium bicolor'' (L.) Cav. * ''Milium compactum'' (Lam.) Cav. * ''Milium maximum'' Cav. * ''Milium nigricans'' Ruiz & Pav. * ''Milium sorghum'' (L.) Cav. * ''Panicum caffrorum'' Retz. * ''Panicum frumentaceum'' Salisb. nom. illeg. * ''Rhaphis sorghum'' (L.) Roberty * ''Sorghum abyssinicum'' (Hack.) Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum ankolib'' (Hack.) Stapf * ''Sorghum anomalum'' Desv. * ''Sorghum arduinii'' (Gmel.) J.Jacq. * ''Sorghum basiplicatum'' Chiov. * ''Sorghum basutorum'' Snowden * ''Sorghum caffrorum'' (Retz.) P.Beauv. * ''Sorghum campanum'' Ten. & Guss. * ''Sorghum caudatum'' (Hack.) Stapf * ''Sorghum centroplicatum'' Chiov. * ''Sorghum cernuum'' (Ard.) Host * ''Sorghum compactum'' Lag. * ''Sorghum conspicuum'' Snowden * ''Sorghum coriaceum'' Snowden * ''Sorghum dochna'' (Forssk.) Snowden * ''Sorghum dora'' (Mieg) Cuoco * ''Sorghum dulcicaule'' Snowden * ''Sorghum dura'' Griseb. * ''Sorghum durra'' (Forssk.) Batt. & Trab. * ''Sorghum elegans'' (Körn.) Snowden * ''Sorghum eplicatum'' Chiov. * ''Sorghum exsertum'' Snowden * ''Sorghum gambicum'' Snowden * ''Sorghum giganteum'' Edgew. * ''Sorghum glabrescens'' (Steud.) Schweinf. & Asch. * ''Sorghum glycychylum'' Pass. * ''Sorghum guineense'' Stapf * ''Sorghum japonicum'' (Hack.) Roshev. * ''Sorghum margaritiferum'' Stapf * ''Sorghum medioplicatum'' Chiov. * ''Sorghum melaleucum'' Stapf * ''Sorghum melanocarpum'' Huber * ''Sorghum mellitum'' Snowden * ''Sorghum membranaceum'' Chiov. * ''Sorghum miliiforme'' (Hack.) Snowden * ''Sorghum nankinense'' Huber * ''Sorghum nervosum'' Besser ex Schult. & Schult.f. * ''Sorghum nervosum'' Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum nigricans'' (Ruiz & Pav.) Snowden * ''Sorghum nigrum'' (Ard.) Roem. & Schult. * ''Sorghum notabile'' Snowden * ''Sorghum pallidum'' Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum papyrascens'' Stapf * ''Sorghum rigidum'' Snowden * ''Sorghum rollii'' Chiov. * ''Sorghum roxburghii'' var. ''hians'' (Hook.f.) Stapf * ''Sorghum saccharatum'' Host nom. illeg. * ''Sorghum saccharatum'' (L.) Pers. nom. illeg. * ''Sorghum sativum'' (Hack.) Batt. & Trab. * ''Sorghum schimperi'' (Hack.) Chiov. nom. illeg. * ''Sorghum simulans'' Snowden * ''Sorghum splendidum'' (Hack.) Snowden * ''Sorghum subglabrescens'' (Steud.) Schweinf. & Asch. * ''Sorghum tataricum'' Huber * ''Sorghum technicum'' (Körn.) Batt. & Trab. * ''Sorghum technicum'' (Körn.) Roshev. * ''Sorghum truchmenorum'' K.Koch * ''Sorghum usorum'' Nees * ''Sorghum vulgare'' Pers. nom. illeg. }} }} | synonyms_ref = <ref>{{Cite web |title=Sorghum bicolor (L.) Moench — The Plant List |url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-443283 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241227164910/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-443283 |url-status=live |archive-date=2024-12-27 |website=www.theplantlist.org}}</ref> }} '''सोरघम बाइकलर''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: Sorghum bicolor, sorghum), जिसे आमतौर पर '''ज्वार<ref>{{PLANTS|id=SOBI2|taxon=Sorghum bicolor|access-date=2 February 2016}}</ref>''' कहा जाता है [[घास]] जीनस [[ज्वार]] की एक प्रजाति है जिसे मुख्य रूप से इसके [[अनाज]] के लिए उगाया जाता है। अनाज का उपयोग मनुष्यों द्वारा भोजन के रूप में किया जाता है, जबकि पौधे का उपयोग पशुओं के चारे और एथेनॉल उत्पादन के लिए किया जाता है। मीठी ज्वार की किस्मों के डंठल, जिन्हें सोर्गो या सोरघो कहा जाता है और जो अनाज के लिए उगाए जाने वाले पौधों से लंबे होते हैं, का उपयोग चारे या साइलेज के लिए या रस निकालने के लिए किया जा सकता है जिसे खाद्य सिरप में उबाला जा सकता है या [[इथेनॉल|एथेनॉल]] में किण्वित किया जकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/B9780128031575000058|title=Sorghum Syrup and Other by Products|last=Ratvanathi|first=C. D.|year=2016|website=Science Direct|publisher=Academic Press|access-date=23 July 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thefreedictionary.com/jowar|title=jowar|work=The Free Dictionary|access-date=14 December 2021}}</ref> ज्वार की उत्पत्ति अफ्रीका में हुई है, और इसकी खेती उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में व्यापक रूप से की जाती है। यह [[चावल]], [[गेहूँ|गेहूं]], [[मक्का (अनाज)|मक्का]] और [[जौ]] के बाद दुनिया की पांचवीं सबसे महत्वपूर्ण अनाज की फसल है।<ref>{{Cite book|title=Advances in Cereal Science: Implications to Food Processing and Health Promotion|last1=Awika|first1=Joseph M.|date=2011|website=pubs.acs.org|isbn=978-0-8412-2636-4|series=ACS Symposium Series|volume=1089|pages=1–13|chapter=Major Cereal Grains Production and Use around the World|doi=10.1021/bk-2011-1089.ch001|access-date=13 October 2024|chapter-url=https://pubs.acs.org/doi/10.1021/bk-2011-1089.ch001}}</ref> यह आमतौर पर एक वार्षिक पौधा है, लेकिन कुछ किस्में बारहमासी हैं। यह झाड़ियों में उगता है जो ४ मीटर (१३ फीट) से अधिक ऊंचाई तक पहुंच सकते हैं। अनाज छोटा होता है, व्यास में २ से ४ मिलीमीटर (०.०८ से ०.२ इंच)। == विवरण == ज्वार एक बड़ा मजबूत घास है जो २.४ मीटर (७.९ फीट) तक लंबा होता है। इसमें बड़े झाड़ीदार फूलों के सिर या पैनिकल्स होते हैं जो एक खाद्य स्टार्चयुक्त अनाज प्रदान करते हैं जिसमें प्रत्येक फूल के सिर में ३,००० तक बीज हो सकते हैं। यह दुनिया भर में गर्म जलवायु में भोजन और चारे के लिए उगाया जाता है।<ref>{{BONAP|ref|genus=Sorghum|access-date=4 September 2016}}</ref><ref name="Britannica3">{{cite web|url=https://www.britannica.com/plant/sorghum-grain|title=sorghum: grain|publisher=Britannica|access-date=6 May 2024}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Mutegi|first1=Evans|last2=Sagnard|first2=Fabrice|last3=Muraya|first3=Moses|last4=Kanyenji|first4=Ben|last5=Rono|first5=Bernard|last6=Mwongera|first6=Caroline|last7=Marangu|first7=Charles|last8=Kamau|first8=Joseph|last9=Parzies|first9=Heiko|display-authors=5|date=2010-02-01|title=Ecogeographical distribution of wild, weedy and cultivated ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench in Kenya: implications for conservation and crop-to-wild gene flow|url=http://oar.icrisat.org/2032/1/GRCE57_243-253__2010.pdf|journal=Genetic Resources and Crop Evolution|volume=57|issue=2|pages=243–253|bibcode=2010GRCEv..57..243M|doi=10.1007/s10722-009-9466-7|s2cid=28318220|first10=Santie|last10=de Villiers|first11=Kassa|last11=Semagn|first12=Pierre|last12=Traoré|first13=Maryke|last13=Labuschagne}}</ref> ज्वार अफ्रीका का मूल निवासी है जिसकी कई खेती की गई किस्में हैं।<ref>{{cite web|url=http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf|title=Sorghum- and millet-legume cropping systems|last1=Hauser|first1=Stefan|last2=Wairegi|first2=Lydia|date=2015|publisher=Centre for Agriculture and Bioscience International and Africa Soil Health Consortium|access-date=7 October 2018|last3=Asadu|first3=Charles L.A.|last4=Asawalam|first4=Damian O.|last5=Jokthan|first5=Grace|last6=Ugbe|first6=Utiang|archive-date=31 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200131224733/http://africasoilhealth.cabi.org/wpcms/wp-content/uploads/2015/03/392-ASHC-English-Sorghum-BW-A4-lowres.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Dillon|first1=Sally L.|last2=Shapter|first2=Frances M.|last3=Henry|first3=Robert J.|last4=Izquierdo|first4=Liz|last5=Lee|first5=L. Slade|display-authors=3|date=1 September 2007|title=Domestication to Crop Improvement: Genetic Resources for ''Sorghum'' and ''Saccharum'' (Andropogoneae)|journal=[[Annals of Botany]]|volume=100|issue=5|pages=975–989|doi=10.1093/aob/mcm192|pmc=2759214|pmid=17766842}}</ref> अधिकांश उत्पादन वार्षिक किस्मों का उपयोग करता है, लेकिन सोरघम की कुछ जंगली प्रजातियां बारहमासी हैं; लैंड इंस्टीट्यूट "दोबारा बोए बिना बार-बार, पर्याप्त अनाज की फसल" के लिए एक बारहमासी किस्म विकसित करने का प्रयास कर रहा है।<ref name="Land Institute3">{{cite web|url=https://landinstitute.org/our-work/perennial-crops/perennial-sorghum/|title=Perennial Sorghum|publisher=[[The Land Institute]]|access-date=7 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331290-2|title=Sorghum Moench|website=Plants of the World Online|access-date=2024-05-10}}</ref><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="180"> चित्र:Flore_médicale_des_Antilles,_ou,_Traité_des_plantes_usuelles_(10559146133)_(cropped).jpg|Botanical illustration चित्र:Sorghum_bicolor.JPG|Maturing crop, Germany चित्र:दगडी_ज्वारी,_आटपाडी_Dagadi_Jowar,_Aatpadi_(Sorghum_bicolor).jpg|Ripe panicle, India चित्र:Sorghum_bicolor_(s._lat.)_p._p._sl32.jpg|पाठ=Grains|Branch of panicle with spikelets </gallery> == वंशावली == ज्वार घास के पैकमैड क्लेड के भीतर [[मक्का (अनाज)|मक्का]] और [[बजड़ी|बाजरा]] से निकटता से संबंधित है, और बीओपी क्लेड के अनाज जैसे गेहूं और जौ से अधिक दूरी से संबंधित है।<ref name="Escobar Scornavacca Cenci Guilhaumon 2011">{{Cite journal|last=Escobar|first=Juan S|last2=Scornavacca|first2=Céline|last3=Cenci|first3=Alberto|last4=Guilhaumon|first4=Claire|last5=Santoni|first5=Sylvain|last6=Douzery|first6=Emmanuel J. P.|last7=Ranwez|first7=Vincent|last8=Glémin|first8=Sylvain|last9=David|first9=Jacques|displayauthors=5|date=2011|title=Multigenic phylogeny and analysis of tree incongruences in Triticeae (Poaceae)|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=11|issue=1|page=181|bibcode=2011BMCEE..11..181E|doi=10.1186/1471-2148-11-181|pmc=3142523|pmid=21702931|doi-access=free}}</ref> == इतिहास == === पालतूकरण === [[चित्र:Piece_of_sorghum_bread_contained_in_basket_S_-_Museo_Egizio,_Turin_S_285_p09.jpg|अंगूठाकार|Piece of sorghum bread contained in basket, [[प्रागैतिहासिक मिस्र|Predynastic Egypt]], {{Circa}} 3100 BC (5,100 years ago). Egyptian Museum, Turin<ref name="Museo Egizio">{{Cite web|url=https://collezioni.museoegizio.it/it-IT/material/S_285|title=Pane di sorgo contenuto nel cesto S. 283; fa parte del corredo funerario infantile della mummia S. 278|publisher=Egyptian Museum, Turin|access-date=6 May 2024|quote=S. 285, la 15 Vetrina 02}}</ref>]] एस. बाइकलर को ५,००० साल पहले पूर्वी [[सूडान]] में अतबारा और गाश नदियों के क्षेत्र में इसके जंगली पूर्वज से पालतू बनाया गया था।<ref name="Fuller Stevens 20182">{{cite book|title=Plants and People in the African Past|last1=Fuller|first1=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref><ref>{{cite book|title=In the Shadow of Slavery|url=https://archive.org/details/inshadowofslaver0000judi|last=Carney|first=Judith|publisher=University of California Press|year=2009|isbn=978-0-5202-6996-5|page=[https://archive.org/details/inshadowofslaver0000judi/page/16 16]}}</ref> यह पूर्वी सूडान में कसाला के पुरातात्विक स्थल पर ३५०० से ३००० ईसा पूर्व की पाई गई है, और यह नियोलिथिक बुताना समूह संस्कृति से जुड़ी हुई है। [[प्रागैतिहासिक मिस्र]] की कब्रों से ज्वार की रोटी, लगभग ५,१०० साल पुरानी, इटली के ट्यूरिन में मिस्र के संग्रहालय में प्रदर्शित है।<ref>{{cite journal|last1=Winchell|first1=Frank|last2=Stevens|first2=Chris J.|last3=Murphy|first3=Charlene|last4=Champion|first4=Louis|last5=Fuller|first5=Dorian Q.|year=2017|title=Evidence for sorghum domestication in fourth millennium BC eastern Sudan: Spikelet morphology from ceramic impressions of the Butana Group|url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/1574602/7/Fuller_693898.pdf|journal=Current Anthropology|volume=58|issue=5|pages=673–683|doi=10.1086/693898}}</ref> पालतू बनाई जाने वाली पहली नस्ल बाइकलर थी; इसमें तंग भूसी थी जिसे जबरदस्ती हटाना पड़ता था। लगभग ४,००० साल पहले, यह भारतीय उपमहाद्वीप में फैल गया; लगभग ३,००० साल पहले यह पश्चिमी अफ्रीका पहुंचा।<ref name="Fuller Stevens 20184">{{cite book|title=Plants and People in the African Past|last1=Fuller|first1=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref> खेती के माध्यम से चार अन्य नस्लें विकसित हुईं ताकि बड़े अनाज हों और थ्रेसिंग आसान हो, जिससे फसल आसान और अधिक उत्पादक हो गई। ये सहेल में कौडेटम थे; दुर्रा, सबसे अधिक संभावना भारत में; पश्चिमी अफ्रीका में गिनी (बाद में भारत पहुंची), और उस नस्ल से मैजेरिटिफेरम जिसने दक्षिणी अफ्रीका की किस्मों को जन्म दिया।<ref name="Fuller Stevens 20183">{{cite book|title=Plants and People in the African Past|last1=Fuller|first1=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref> [[चित्र:Domestication_and_races_of_Sorghum.svg|केंद्र|अंगूठाकार|घरेलूकरण और ज्वार की पाँच प्रमुख जातियाँ <ref name="Fuller Stevens 2018">{{Cite book|title=Plants and People in the African Past|last=Fuller|first=Dorian Q.|last2=Stevens|first2=Chris J.|date=2018|publisher=Springer International Publishing|isbn=978-3-319-89838-4|pages=427–452|chapter=Sorghum Domestication and Diversification: A Current Archaeobotanical Perspective|doi=10.1007/978-3-319-89839-1_19}}</ref>]] === प्रसार === [[चित्र:"Another_view_of_the_making_of_sorghum_molasses_on_the_Fred_Hatmaker_farm_in_the_Norris_Dam_reservoir_area."_-_NARA_-_532657.tif|अंगूठाकार|Making sweet sorghum [[शीरा|molasses]] in rural [[टेनेसी|Tennessee]], 1933]] मध्य युग में, [[अरब कृषि क्रांति]] ने ज्वार और अन्य फसलों को अफ्रीका और एशिया से अरब दुनिया में स्पेन के अल-अंडालस तक फैलाया।<ref name="Watson 19742">{{cite journal|last=Watson|first=Andrew M.|year=1974|title=The Arab Agricultural Revolution and Its Diffusion, 700–1100|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1974-03_34_1/page/8|journal=The Journal of Economic History|volume=34|issue=1|pages=8–35|doi=10.1017/S0022050700079602|jstor=2116954|s2cid=154359726}}</ref> यूरोपीय उपनिवेशवाद से पहले ज्वार मध्ययुगीन साम्राज्य अलोडिया और अधिकांश उप-सहारा संस्कृतियों का मुख्य भोजन बना रहा। उच्च चीनी सामग्री वाली ज्वार की लंबी किस्मों को मीठी ज्वार कहा जाता है; ये चीनी से भरपूर सिरप का उत्पादन करने और चारे के रूप में उपयोगी हैं।<ref name="FAO2">{{cite web|url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/gbase/data/pf000319.htm|title=Grassland Index: ''Sorghum bicolor'' (L.) Moench|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119193819/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Gbase/DATA/pf000319.HTM|archive-date=2017-11-19|access-date=2006-08-24|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sseassociation.org/SweetSorghum/default.aspx|title=Sweet Sorghum|publisher=Sweet Sorghum Ethanol Producers|archive-url=https://web.archive.org/web/20121116075700/http://sseassociation.org/SweetSorghum/default.aspx|archive-date=16 November 2012|access-date=9 September 2024|url-status=usurped}}</ref> १९वीं सदी में चीनी व्यापार के लिए मीठी ज्वार महत्वपूर्ण थी। ब्रिटिश वेस्ट इंडीज़ में उत्पादन में कमी और कन्फेक्शनरी और फलों के संरक्षण की अधिक मांग के कारण चीनी की कीमत बढ़ रही थी, और संयुक्त राज्य अमेरिका सक्रिय रूप से एक चीनी संयंत्र की तलाश कर रहा था जिसे उत्तरी राज्यों में उत्पादित किया जा सके। "चीनी गन्ना", मीठी ज्वार, को एक ऐसे पौधे के रूप में देखा गया जो वेस्ट इंडीज़ में उत्पादक होगा।<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=fA_tOyZnXyUC&q=sorghum+sugar+syrup+china|title=The Chinese Sugar-Cane: Its History, Mode of Culture, Manufacture of the Sugar, Etc. with Reports of Its Success in Different Portions of the United States, and Letters from Distinguished Men|last=Hyde|first=James F.C.|date=1857|publisher=J. P. Jewett|location=[[Boston]]|page=11}}</ref> == खेती == === कृषि विज्ञान === ज्वार की अधिकांश किस्में सूखा और गर्मी सहनशील, [[नाइट्रोजन]]<nowiki/>-कुशल हैं, और विशेष रूप से शुष्क और अर्ध-शुष्क क्षेत्रों में उगाई जाती हैं जहां अनाज गरीब और ग्रामीण लोगों के लिए मुख्य भोजन में से एक है। ये किस्में कई उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में चारा प्रदान करती हैं। एस. बाइकलर अफ्रीका, मध्य अमेरिका और दक्षिण एशिया में एक खाद्य फसल है, और यह दुनिया में उगाई जाने वाली पांचवीं सबसे आम अनाज की फसल है।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2015/dec/15/sorghum-wonder-grain-american-food-quinoa|title=Move over, quinoa: sorghum is the new 'wonder grain'|last=Danovich|first=Tove|date=15 December 2015|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=31 July 2018}}</ref><ref>{{cite book|url=https://www.eolss.net/ebooklib/bookinfo/soils-plant-growth-crop-production.aspx|title=Soils, Plant Growth and Crop Production|date=2010|publisher=EOLSS Publishers|isbn=978-1-84826-368-0|editor-last=Verheye|editor-first=Willy H.|volume=II|chapter=Growth and Production of Sorghum and Millets}}</ref> यह आमतौर पर विकासशील देशों में छोटे किसानों द्वारा उर्वरकों या अन्य इनपुट के बिना उगाई जाती है। वे ज्वार की संकरी पंक्तियों में लगाए जाने पर विशेष रूप से खरपतवारों के साथ प्रभावी ढंग से प्रतिस्पर्धा करने की क्षमता से लाभान्वित होते हैं। ज्वार सोर्गोलोन, एक अल्किलरिसोरसिनोल का उत्पादन करके सक्रिय रूप से खरपतवारों को दबा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.ars.usda.gov/news-events/news/research-news/2010/tapping-into-sorghums-weed-fighting-capabilities-to-give-growers-more-options/|title=Tapping into Sorghum's Weed Fighting Capabilities to Give Growers More Options|website=[[USDA ARS]]|access-date=27 July 2021}}</ref> ज्वार तापमान की एक विस्तृत श्रृंखला में उगता है। यह उच्च ऊंचाई और विषाक्त मिट्टी को सहन कर सकता है, और कुछ सूखे के बाद विकास को पुनः प्राप्त कर सकता है। इष्टतम विकास तापमान सीमा १२-३४ डिग्री सेल्सियस (५४-९३ डिग्री फारेनहाइट) है, और बढ़ता मौसम लगभग ११५-१४० दिनों तक रहता है।<ref name="GRDC Grownotes2">{{cite web|url=https://grdc.com.au/resources-and-publications/grownotes/crop-agronomy/sorghumgrownotes/GrowNote-Sorghum-North-04-Physiology.pdf|title=Sorghum – Section 4: Plant Growth and Physiology|website=Grain Research & Development Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221111230932/https://grdc.com.au/resources-and-publications/grownotes/crop-agronomy/sorghumgrownotes/GrowNote-Sorghum-North-04-Physiology.pdf|archive-date=11 November 2022|access-date=4 December 2022|url-status=dead}}</ref> यह मिट्टी की एक विस्तृत श्रृंखला में उग सकता है, जैसे भारी मिट्टी से रेतीली मिट्टी तक जिसमें पीएच सहनशीलता ५.० से ८.५ तक होती है।<ref name="Smith2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=b7vxU44v794C&q=sorghum+verticilliform&pg=PA91|title=Sorghum: Origin, History, Technology, and Production|last1=Smith|first1=C. Wayne|last2=Frederiksen|first2=Richard A.|date=2000|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-4712-4237-6}}</ref> इसके लिए एक कृषि योग्य खेत की आवश्यकता होती है जिसे कम से कम दो साल के लिए परती छोड़ दिया गया हो या जहां पिछले साल फलियों के साथ फसल चक्रण हुआ हो।<ref name="Sorghum Handbook2">{{cite book|title=Handbook on improved agronomic practices of sorghum production in north east Nigeria|last1=Ajeigbe|first1=Hakeem A.|date=2020|publisher=[[ICRISAT]]|location=[[Patancheru]]}}</ref> विविधतापूर्ण २- या ४-वर्षीय फसल चक्र ज्वार की पैदावार में सुधार कर सकता है, जिससे यह असंगत विकास परिस्थितियों के प्रति अधिक लचीला बन जाता है। ज्वार द्वारा आवश्यक पोषक तत्व नाइट्रोजन, फास्फोरस और पोटेशियम की आवश्यकता वाली अन्य अनाज की फसलों के समान हैं।<ref name="Rooney">{{Cite journal|last=Rooney|first=W.L.|date=2016|title=Sorghum|journal=[[Reference Module in Food Science]]|doi=10.1016/B978-0-08-100596-5.02986-3|isbn=9780081005965}}</ref> अर्ध-शुष्क उष्णकटिबंधीय के लिए अंतर्राष्ट्रीय फसल अनुसंधान संस्थान ने पारंपरिक आनुवंशिक सुधार और एकीकृत आनुवंशिक और प्राकृतिक संसाधन प्रबंधन प्रथाओं का उपयोग करके ज्वार में सुधार किया है। दुनिया भर में लगभग १९४ सुधरी हुई किस्में लगाई गई हैं।<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/india-beats-china-in-sorghum-production/article5791021.ece|title=India beats China in sorghum production|last=Rajulapudi|first=Srinivas|date=16 March 2014|work=[[The Hindu]]|access-date=17 March 2014}}</ref> भारत में, बेहतर किस्मों के परिणामस्वरूप ज्वार की उत्पादकता में वृद्धि ने ७ मिलियन हेक्टेयर (१७ मिलियन एकड़) भूमि को मुक्त कर दिया है, जिससे किसानों को उच्च आय वाली नकदी फसलों में विविधता लाने और उनकी आजीविका को बढ़ावा देने में सक्षम बनाया गया है।<ref>{{cite web|url=http://resourcespace.icrisat.ac.in/filestore/1/0/3/7_7f0990ec0622d50/1037_94e3244b87cb47b.pdf|title=Sorghum, a crop of substance|archive-url=https://web.archive.org/web/20160120043052/http://resourcespace.icrisat.ac.in/filestore/1/0/3/7_7f0990ec0622d50/1037_94e3244b87cb47b.pdf|archive-date=2016-01-20|access-date=2014-03-16|url-status=dead}}</ref> ज्वार का उपयोग मुख्य रूप से पोल्ट्री फीड के रूप में और मवेशियों के चारे और ब्रूइंग में भी किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.agmrc.org/commodities__products/grains__oilseeds/sorghum/general_sorghum.cfm|title=General Sorghum|year=2011|publisher=[[Agricultural Resource Marketing Center]] – partially funded by U.S. Department of Agriculture Rural Development Program|archive-url=https://web.archive.org/web/20120725192243/http://agmrc.org/commodities__products/grains__oilseeds/sorghum/general_sorghum.cfm|archive-date=2012-07-25|access-date=2012-06-26}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Reddy|first1=B. V. S.|last2=Ramesh|first2=S.|last3=Reddy|first3=P. S.|year=2004|title=Sorghum breeding research at ICRISAT-goals, strategies, methods and accomplishments|url=https://oar.icrisat.org/1292/1/ISMN-45_5-12__2004.pdf|journal=International Sorghum and Millets Newsletter|issue=45|pages=5–12|id=oai:icrisat:1292}}</ref><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="180"> चित्र:Sorghum_harvest_at_the_shore_of_Lake_Hayq_Ethiopia.jpg|Sorghum harvest at the shore of Lake Hayq, Ethiopia, 2012 चित्र:Sorghum_Harvest.jpg|Harvesting sorghum in Oklahoma, USA, with a combine harvester चित्र:Sun_drying_Sorghum_in_Rhino_Camp.jpg|Drying sorghum in the open air, Uganda, 2020 चित्र:Women_fanning_Sorghum_seeds.png|Women drying sorghum seeds by tossing them in trays, 2022 </gallery> === कीट और रोग === कीटों का नुक़सान ज्वार के पौधों के लिए एक प्रमुख खतरा है। १५० से अधिक प्रजातियां विकास के विभिन्न चरणों में फसल के पौधों को नुक़सान पहुंचाती हैं, जिससे महत्वपूर्ण बायोमास की हानि होती है। संग्रहीत ज्वार के अनाज पर कम अनाज बोरर बीटल जैसे कीटों का हमला होता है।<ref name="Edde 20122">{{cite journal|last=Edde|first=Peter A.|year=2012|title=A review of the biology and control of ''Rhyzopertha dominica'' (F.) the lesser grain borer|journal=[[Journal of Stored Products Research]]|publisher=[[Elsevier]]|volume=48|pages=1–18|doi=10.1016/j.jspr.2011.08.007|s2cid=84377289|number=1}}</ref> ज्वार परजीवी पौधे स्ट्राइगा हर्मोन्थिका, बैंगनी विचवीड का मेजबान है; जो उत्पादन कम कर सकता है। ज्वार विभिन्न प्रकार के पौधों के रोगजनकों के अधीन है। कवक कलेक्टोट्राइकम सबलाइनियोलम एंथ्रेक्नोज का कारण बनता है। विषैले अर्गोट कवक अनाज पर हमला करते हैं, जिससे मनुष्यों और पशुओं को नुक़सानहोने का खतरा होता है।<ref>{{cite journal|last1=Bandyopadhyay|first1=Ranajit|last2=Frederickson|first2=Debra E.|last3=McLaren|first3=Neal W.|last4=Odvody|first4=Gary N.|last5=Ryley|first5=Malcolm J.|date=April 1998|title=Ergot: A New Disease Threat to Sorghum in the Americas and Australia|journal=Plant Disease|volume=82|issue=4|pages=356–367|bibcode=1998PlDis..82..356B|doi=10.1094/PDIS.1998.82.4.356|pmid=30856881|doi-access=free}}</ref> ज्वार कवक रोगों के खिलाफ रक्षात्मक यौगिकों के रूप में काइटिनेज का उत्पादन करता है। अतिरिक्त काइटिनेज के ट्रांसजेनेसिस से फसल की रोग प्रतिरोधक क्षमता बढ़ जाती है।<ref name="Waniska Venkatesha Chandrashekar Krishnaveni 20012">{{cite journal|last1=Waniska|first1=R. D.|last2=Venkatesha|first2=R. T.|last3=Chandrashekar|first3=A.|last4=Krishnaveni|first4=S.|last5=Bejosano|first5=F. P.|last6=Jeoung|first6=J.|last7=Jayaraj|first7=J.|last8=Muthukrishnan|first8=S.|last9=Liang|first9=G. H.|date=1 October 2001|title=Antifungal Proteins and Other Mechanisms in the Control of Sorghum Stalk Rot and Grain Mold|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=49|issue=10|pages=4732–4742|bibcode=2001JAFC...49.4732W|doi=10.1021/jf010007f|pmid=11600015}}</ref><gallery class="center" mode="nolines" widths="180" heights="180"> चित्र:CSIRO_ScienceImage_10792_Rhyzopertha_dominica_Lesser_Grain_Borer.jpg|The lesser grain borer is a serious pest of sorghum. चित्र:Acervuli_of_Colletotrichum_sublineolum_on_Sweet_sorghum.jpg|Acervuli of ''Colletotrichum sublineolum'', the cause of anthracnose, on sweet sorghum चित्र:Anthracnose_on_Sweet_sorghum.jpg|Sorghum leaves showing anthracnose damage </gallery> === आनुवंशिकी और जीनोमिक्स === एस. बाइकलर के जीनोम को २००५ और २००७ के बीच अनुक्रमित किया गया था।<ref name="nature-genome2">{{Cite journal|last=Paterson|first=Andrew H.|author2=John E. Bowers|author3=Remy Bruggmann|author4=Inna Dubchak|author5=Jane Grimwood|author6=Heidrun Gundlach|author7=Georg Haberer|author8=Uffe Hellsten|author9=Therese Mitros|display-authors=6|date=2009-01-29|title=The ''Sorghum bicolor'' genome and the diversification of grasses|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-01-29_457_7229/page/551|journal=[[Nature (journal) |Nature]]|volume=457|issue=7229|pages=551–556|bibcode=2009Natur.457..551P|doi=10.1038/nature07723|pmid=19189423|doi-access=free|author10=Alexander Poliakov|author11=Jeremy Schmutz|author12=Manuel Spannagl|author13=Haibao Tang|author14=Xiyin Wang|author15=Thomas Wicker|author16=Arvind K. Bharti|author17=Jarrod Chapman|author18=F. Alex Feltus|author19=Udo Gowik|author20=Igor V. Grigoriev|author21=Eric Lyons|author22=Christopher A. Maher|author23=Mihaela Martis|author24=Apurva Narechania|author25=Robert P. Otillar|author26=Bryan W. Penning|author27=Asaf A. Salamov|author28=Yu Wang|author29=Lifang Zhang|author30=Nicholas C. Carpita|author31=Michael Freeling|author32=Alan R. Gingle|author33=C. Thomas Hash|author34=Beat Keller|author35=Patricia Klein|author36=Stephen Kresovich|author37=Maureen C. McCann|author38=Ray Ming|author39=Daniel G. Peterson|author40=Mehboob-ur-Rahman|author41=Doreen Ware|author42=Peter Westhoff|author43=Klaus F. X. Mayer|author44=Joachim Messing|author45=Daniel S. Rokhsar}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://phytozome.jgi.doe.gov/pz/portal.html#!info?alias=Org_Sbicolor|title=Phytozome|website=US DOE JGI [[Phytozome]]|access-date=29 अगस्त 2025|archive-date=9 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609183205/https://phytozome.jgi.doe.gov/pz/portal.html#!info?alias=Org_Sbicolor|url-status=dead}}</ref> इसे आमतौर पर डिप्लोइड माना जाता है और इसमें २० गुणसूत्र होते हैं, हालांकि, एस. बाइकलर के टेट्राप्लोइड मूल का सुझाव देने वाले सबूत हैं। जीनोम का आकार लगभग ८०० एमबीपी है। पैटरसन एट अल., २००९ ७३९ मेगाबेस की एक जीनोम असेंबली प्रदान करता है। सबसे अधिक इस्तेमाल किया जाने वाला जीनोम डेटाबेस लुओ एट अल., २०१६ द्वारा बनाए रखा गया सोरजीएसडी है। एक जीन एक्सप्रेशन एटलस शकूर एट अल., २०१४ से २७,५७७ जीन के साथ उपलब्ध है। आणविक प्रजनन (या अन्य उद्देश्यों) के लिए बेकेले एट अल., २०१३ द्वारा एक एसएनपी सरणी बनाई गई है, इलुमिना, इंक से एक ३के एसएनपी इन्फिनियम।<ref name="Varshney Bohra Yu Graner 2021">{{Cite journal|last=Varshney|first=Rajeev K.|last2=Bohra|first2=Abhishek|last3=Yu|first3=Jianming|last4=Graner|first4=Andreas|last5=Zhang|first5=Qifa|last6=Sorrells|first6=Mark E.|date=2021|title=Designing Future Crops: Genomics-Assisted Breeding Comes of Age|journal=Trends in Plant Science|volume=26|issue=6|pages=631–649|bibcode=2021TPS....26..631V|doi=10.1016/j.tplants.2021.03.010|pmid=33893045|doi-access=free}}</ref>  एग्रोबैक्टीरियम ट्रांसफॉर्मेशन का उपयोग ज्वार पर किया जा सकता है, जैसा कि ऐसी ट्रांसफॉर्मेशन प्रणाली की २०१८ रिपोर्ट में दिखाया गया है। एक २०१३ के अध्ययन ने आणविक प्रजनन के लिए एक एसएनपी सरणी विकसित और मान्य की।<ref name="Varshney Bohra Yu Graner 2021"/><ref name="Bekele Wieckhorst Friedt Snowdon 2013">{{Cite journal|last=Bekele|first=Wubishet A.|last2=Wieckhorst|first2=Silke|last3=Friedt|first3=Wolfgang|last4=Snowdon|first4=Rod J.|date=2013|title=High-throughput genomics in sorghum: from whole-genome resequencing to a SNP screening array|journal=Plant Biotechnology Journal|volume=11|issue=9|pages=1112–1125|doi=10.1111/pbi.12106|pmid=23919585|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable floatright" style="width:14em; text-align:center;" ! colspan="2" |ज्वार उत्पादन - २०२१ |- ! style="background:#ddf; width:75%;" |देश ! style="background:#ddf; width:25%;" |<small> (मिलियन[[मीटरी टन|टन]]) </small> |- |{{USA}} |११.४ |- |{{IND}} |४.८ |- |{{ETH}} |४.४ |- |{{MEX}} |४.४ |- |{{ARG}} |३.३ |- |{{CHN}} |३.० |- |'''विश्व''' |'''६१.४''' |- | colspan="2" |<small>स्रोतः संयुक्त राष्ट्र का एफ. ए. ओ. एस. टी. ए. टी.</small><ref name="faostat">{{Cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|title=Production of sorghum in 2021, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|year=2023|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=30 September 2023}}</ref> |} २०२१ में, ज्वार का विश्व उत्पादन ६१ मिलियन [[टन]] था, जिसमें संयुक्त राज्य अमेरिका कुल का १९% के साथ अग्रणी था। भारत, इथियोपिया और मैक्सिको सबसे बड़े द्वितीयक उत्पादक थे।<ref name="Guo Ye Gao Xu 20192">{{cite journal|last1=Guo|first1=Minliang|last2=Ye|first2=Jingyang|last3=Gao|first3=Dawei|last4=Xu|first4=Nan|last5=Yang|first5=Jing|date=2019|title=Agrobacterium-mediated horizontal gene transfer: Mechanism, biotechnological application, potential risk and forestalling strategy|journal=Biotechnology Advances|volume=37|issue=1|pages=259–270|doi=10.1016/j.biotechadv.2018.12.008|pmid=30579929}}</ref><ref name="faostat2">{{cite web|url=http://www.fao.org/faostat/en/#data/QC|title=Production of sorghum in 2021, Crops/Regions/World list/Production Quantity/Year (pick lists)|year=2023|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|access-date=30 September 2023}}</ref> === अंतरराष्ट्रीय व्यापार === २०१३ में, चीन ने अपने घरेलू उगाए गए मक्का के पूरक पशु चारे के रूप में अमेरिकी ज्वार की खरीद शुरू की। इसने अप्रैल २०१८ तक प्रति वर्ष लगभग १ बिलियन डॉलर मूल्य का आयात किया, जब इसने व्यापार युद्ध के हिस्से के रूप में प्रतिशोधी टैरिफ लगाए।<ref name="usda2">{{cite web|url=https://www.fas.usda.gov/data/us-sorghum-prices-rally-china-s-return-market|title=U.S. Sorghum Prices Rally with China's Return to the Market|date=28 July 2020|website=fas.usda.gov|publisher=US Department of Agriculture|access-date=29 अगस्त 2025|archive-date=28 जून 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250628003313/https://www.fas.usda.gov/data/us-sorghum-prices-rally-china-s-return-market|url-status=dead}}</ref> २०२० तक, टैरिफ माफ कर दिए गए थे, और व्यापार की मात्रा बढ़ गई थी, इससे पहले कि चीन ने अन्य देशों से ज्वार खरीदना शुरू कर दिया। २०२० तक, चीन दुनिया का सबसे बड़ा ज्वार आयातक है, जो अन्य सभी देशों के संयुक्त आयात से अधिक आयात करता है। मैक्सिको वैश्विक ज्वार उत्पादन का ७% हिस्सा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.fas.usda.gov/data/production/commodity/0459200|title=Sorghum {{!}} USDA Foreign Agricultural Service|website=fas.usda.gov|access-date=2024-10-08|archive-date=12 जुलाई 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250712064108/https://www.fas.usda.gov/data/production/commodity/0459200|url-status=dead}}</ref> == पोषण ==  {{nutritional value | name = Sorghum grain | kJ = 1380 | water = 12.4 g | protein = 10.6 g | fat = 3.46 g | satfat = 0.61 g | monofat = 1.13 g | polyfat = 1.56 g | carbs = 72.1 g | fiber = 6.7 g | sugars = 2.53 g | calcium_mg = 13 | iron_mg = 3.36 | magnesium_mg = 165 | phosphorus_mg = 289 | potassium_mg = 363 | sodium_mg = 2 | copper_mg = 0.284 | selenium_ug = 12.2 | zinc_mg = 1.67 | manganese_mg = 1.6 | vitC_mg = 0 | thiamin_mg = 0.332 | riboflavin_mg = 0.096 | niacin_mg = 3.69 | pantothenic_mg = 0.367 | vitB6_mg = 0.443 | folate_ug = 20 | vitA_ug = 0 | vitE_mg = 0.5 | source_usda = 1 | kcal = 329 }} अनाज खाद्य और पौष्टिक होता है। इसे कच्चा खाया जा सकता है जब यह युवा और दूधिया हो, लेकिन परिपक्व होने पर इसे उबालकर या आटे में पीसकर खाना पड़ता है।<ref>{{Cite book|title=The Complete Guide to Edible Wild Plants|url=https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2|publisher=Skyhorse Publishing, United States Department of the Army|year=2009|isbn=978-1-60239-692-0|location=New York]|pages=[https://archive.org/details/completeguidetoe0000unse_h5r2/page/94 94]|oclc=277203364}}</ref> ज्वार का अनाज ७२% कार्बोहाइड्रेट है जिसमें ७% आहार फाइबर, ११% प्रोटीन, ३% वसा और १२% पानी शामिल है (तालिका)। १०० ग्राम (३.५ औंस) की संदर्भ मात्रा में, ज्वार का अनाज ७९ कैलोरी और कई बी विटामिन और आहार खनिजों की समृद्ध सामग्री (दैनिक मूल्य, डीवी का २०% या अधिक) प्रदान करता है (तालिका)।<ref>{{Cite web|url=https://fdc.nal.usda.gov/food-details/169716/nutrients|title=Link to USDA Database entry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403171801/https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/169716/nutrients|archive-date=3 April 2019|access-date=7 May 2024|url-status=live}}</ref> पौधों के विकास के शुरुआती चरणों में, कुछ ज्वार प्रजातियों में हाइड्रोजन साइनाइड, होर्डेनिन और नाइट्रेट्स का स्तर चरने वाले जानवरों के लिए घातक हो सकता है। सूखे या गर्मी से तनावग्रस्त पौधों में विकास के बाद के चरणों में साइनाइड और नाइट्रेट्स का विषाक्त स्तर भी हो सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.business.qld.gov.au/industries/farms-fishing-forestry/agriculture/land-management/health-pests-weeds-diseases/livestock/cyanide-nitrate-sorghum|title=Cyanide (prussic acid) and nitrate in sorghum crops|date=7 November 2018|publisher=Queensland Government, Primary Industries and Fisheries|access-date=2021-05-13}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:उष्णकटिबंधीय कृषि]] [[श्रेणी:अन्न]] 5cyb713xv1ua18gut8zx7ji4569oyy9 स्वामीनारायण मंदिर, जूनागढ़ 0 1602148 6598629 6476283 2026-08-13T16:10:06Z नकुम भाविक 833048 /* */ 6598629 wikitext text/x-wiki '''स्वामीनारायण मंदिर,जूनागढ़ ''' [[गुजरात]] के [[गिरनार|गिरनार पर्वत]] की तलहटी में स्थित मंदिर है। जिसका निर्माण स्वयं [[स्वामीनारायण |भगवान श्रीस्वामीनारायण]] करवा कर अपने स्वहस्तों से देवप्रतिष्ठा की थी। स्वयं भगवान के द्वारा निर्मित होने के कारण यह मंदिर [[ स्वामीनारायण संप्रदाय]] के छह सर्वोच्च तीर्थधाम में से एक है। {{Infobox Mandir | name = श्रीस्वामिनारायण मन्दिर, जूनागढ़ <br><small>Shri Swaminarayan Mandir, Junagadh</small> | image = [[File:Swaminarayan temple Junagadh.jpg|thumb]] | alt = | caption = | map_type = <!-- India Gujarat --> | map_caption = Location in Gujarat | coordinates = | other_names = | proper_name = | country = [[भारत]] | state = [[गुजरात]] | district = जूनागढ़ | location = [[जूनागढ़]] | elevation_m = | deity = [[स्वामीनारायण|भगवान स्वामीनारायण]] <br> [[शिव|सिद्धेश्वर महादेव]] | festivals= [[स्वामीनारायण जयंती]] | architecture = स्वामीनारायणीय | temple_quantity = | monument_quantity= | inscriptions = | year_completed = १ मई,१८८१ | creator = [[स्वामिनारायण|भगवान स्वामिनारायण]] | website = http://www.swaminarayanmandirjunagadh.com/ }} इस मंदिर में स्थित हरिकृष्ण महाराज (भगवान स्वामीनारायण का किशोर स्वरूप) तथा सिद्धेश्वर महादेव के चमत्कारिक विग्रहों की मन्नत रखने से सभी मनोकामनाएं पूर्ण होती हैं । जूनागढ़ का स्वामीनारायण मंदिर आध्यात्मिकता, भक्ति और स्थापत्य कला का एक उत्कृष्ट उदाहरण है, जो आज भी अपने गौरवशाली इतिहास को दर्शाता है। == इतिहास == इस मंदिर का निर्माण भगवान स्वामीनारायण की इच्छा पर हुआ था। इस मंदिर के लिए जमीन [[जूनागढ़] के तत्कालीन राजा, हेमंतसिंह (जिनाभाई, पंचला के दरबार) ने दान में दी थी, जिनकी स्मृति को आज भी यहाँ सहेज कर रखा गया है। आधारशिला: इस मंदिर की नींव 10 मई 1826 को [[गुणातीतानंद स्वामी]], [[गोपालानंद स्वामी]] और अन्य वरिष्ठ संतों की उपस्थिति में रखी थी। निर्माण: मंदिर का निर्माण कार्य सद्गुरु [[ब्रह्मानंद स्वामी]] ने किया। यह मंदिर राजस्थान के गुलाबी पत्थरों से बना है। इसकी वास्तुकला बेहद भव्य है, जिसमें पांच गुंबद और कई मूर्तियाँ हैं। मंदिर का घेरा 278 फीट का है, और इसका शांत और आध्यात्मिक वातावरण भक्तों को आकर्षित करता है। की देखरेख में पूरा हुआ। == देवता == मंदिर में मुख्य रूप से तीन प्रमुख गर्भगृह हैं: मुख्य गर्भगृह: यहाँ श्रीराधारमण देव और भगवान स्वामीनारायण की मूर्तियाँ स्थापित हैं। [[File:Lord Ranchhodrai Junagadh Temple.jpg|thumb| भगवान स्वामीनारायण तथा राधारमण देव]] पूर्वी गर्भगृह: यहाँ श्रीनरनारायण देव और श्री लक्ष्मी-नारायण की मूर्तियां हैं। पश्चिमी गर्भगृह: यहाँ श्री सिद्धेश्वर महादेव, पार्वती, गणेश और नंदीश्वर की मूर्तियां हैं। यह विशेषता दर्शाती है कि मंदिर वैष्णव और शैव संप्रदायों के बीच सद्भाव का प्रतीक है। भगवान स्वामीनारायण ने इस मंदिर के पहले महंत (धार्मिक और प्रशासनिक प्रमुख) के रूप में [[गुणातीतानंद स्वामी]] को नियुक्त किया था, जिन्होंने 40 वर्षों से अधिक समय तक इस पद पर सेवा की। प्रतिष्ठा: 1 मई, 1828 को स्वयं भगवान स्वामीनारायण ने इस मंदिर में मूर्तियों की प्राण प्रतिष्ठा कर के अपने ऐश्वर्य को इन मूर्तियों में स्थापित किया । मान्यताओं के अनुसार यह चमत्कारिक मूर्तियां सभी दुखों को हर लेती हैं और सभी मनोकामनाओं को पूर्ण करती हैं। hcsoe1k6gomynjjkzzluk7w5n4cbane ग्रीन जॉब 0 1602409 6598664 6554598 2026-08-13T20:02:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598664 wikitext text/x-wiki  '''हरित रोज़गार''' ('''हरित नौकरियाँ''', '''ग्रीन-कॉलर नौकरियाँ''', '''इको नौकरियाँ''' या '''पर्यावरण नौकरियाँ'''), [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]] के अनुसार, "कृषि, विनिर्माण, [[अनुसंधान एवं विकास|अनुसंधान और विकास]] (आर एंड डी), प्रशासनिक और सेवा गतिविधियों में काम करती हैं जो [[पर्यावरणीय गुणवत्ता|पर्यावरण की गुणवत्ता]] को संरक्षित करने या बहाल करने में महत्वपूर्ण योगदान देती हैं। विशेष रूप से, इनमें ऐसी नौकरियाँ शामिल हैं जो पारितंत्र और [[जैव विविधता]] की रक्षा करने में मदद करती हैं; उच्च दक्षता रणनीतियों के माध्यम से ऊर्जा, सामग्री और पानी की खपत को कम करती हैं; अर्थव्यवस्था को डी-कार्बोनाइज करती हैं; और सभी प्रकार के कचरे और प्रदूषण के उत्पादन को कम करती हैं या पूरी तरह से टालती हैं।" इनसे पर्यावरण क्षेत्र में पर्यावरणीय चुनौतियों को कम करने के साथ-साथ [[आर्थिक वृद्धि|आर्थिक विकास]] में मदद करने का दोहरा लाभ है। इन परिभाषाओं में वे नौकरियाँ शामिल हैं जो [[अक्षय ऊर्जा|नवीकरणीय ऊर्जा]] स्रोतों (जैसे [[पवन ऊर्जा]],[[जलशक्ति]], [[भू-तापीय ऊर्जा|भूतापीय]], लैंडफिल गैस और नगरपालिका ठोस अपशिष्ट) का उपयोग या विकास करने के साथ-साथ उनकी दक्षता बढ़ाने का प्रयास करती हैं। हरित नौकरियों के क्षेत्र में शिक्षा, प्रशिक्षण और जन जागरूकता भी शामिल है। ये नौकरियाँ पर्यावरण के लाभ के लिए नियमों को लागू करने, शिक्षा को बढ़ावा देने और जन प्रभाव बढ़ाने का प्रयास करती हैं।&nbsp;<ref>{{Cite journal|last=Bowen|first=Alex|last2=Kuralbayeva|first2=Karlygash|last3=Tipoe|first3=Eileen L.|date=2018|title=Characterising green employment: The impacts of 'greening' on workforce composition|journal=[[Energy Economics (journal)|Energy Economics]]|volume=72|pages=263–275|bibcode=2018EneEc..72..263B|doi=10.1016/j.eneco.2018.03.015|doi-access=free}}</ref> == नौकरी द्वारा सूचीबद्ध == यह सूची संपूर्ण नहीं है। इसमें कुछ सामान्य पर्यावरणीय नौकरियाँ और कुछ ऐसी नौकरियाँ भी शामिल हैं जिनमें हाल के वर्षों में सबसे तेजी से वृद्धि देखी गई है। === कृषि वैज्ञानिक === वे कृषि मशीनरी में विशेषज्ञ हैं। वे खेतों और कृषि उद्योगों की उत्पादकता और पर्यावरणीय संधारणीयता में सुधार के लिए नकदी फसल , पशुओं और खेती की तकनीकों का अध्ययन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234112|title=Agricultural Scientists|website=Australian Government Job Outlook - Your Guide To Australian Careers|access-date=6 August 2019|archive-date=9 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409053845/https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234112|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usq.edu.au/study/degrees/careers/agricultural-scientist|title=Agricultural Scientist|website=The University of Queensland|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915003505/http://www.usq.edu.au/study/degrees/careers/agricultural-scientist|archive-date=15 September 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> कृषि वैज्ञानिकों के पास पूर्णकालिक नौकरियों और आय का औसत से अधिक अनुपात है।<ref>{{Cite web|url=https://study.unimelb.edu.au/find/courses/major/agricultural-science/where-will-this-take-me/|title=Agricultural Science - Where Will This Take Me?|website=The University of Melbourne|access-date=8 August 2019}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === जलवायु परिवर्तन वैज्ञानिक === वे हमारी जलवायु प्रणाली की संरचना और गतिशीलता पर शोध करते हैं और आंकड़े प्रस्तुत करते हैं।।<ref>{{Cite journal|last=Parker|first=Wendy|date=11 May 2018|title=Climate Science|url=https://stanford.library.sydney.edu.au/entries/climate-science/|journal=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=20 July 2019}}</ref> वर्तमान में कई अमेरिकी वैज्ञानिक समितियां इस बात पर सहमत हैं कि पृथ्वी का तापमान बढ़ रहा है।<ref>{{Cite web|url=https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/|title=Scientific Consensus - Earth's Climate Is Warming|date=8 August 2019|website=NASA}}</ref> === संरक्षण अधिकारी === वे समुदायों को शिक्षित करने, भागीदारी और जागरूकता को प्रोत्साहित करने के माध्यम से प्राकृतिक पर्यावरण और संसाधनों की सुरक्षा को आगे बढ़ाने और सुनिश्चित करने में मदद करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://environmentaljobs.com.au/resources/environmental-sustainability-careers|title=Environmental Sustainability Careers|website=Environmental Jobs Network|access-date=15 July 2019}}</ref> === पारिस्थितिकी विज्ञानी (इकोलॉजिस्ट) === वे पारिस्थितिक तंत्र की पूरी तरह से जाँच करते हैं, यानी वे पर्यावरण के सजीव और निर्जीव, दोनों पक्षों की जाँच करते हैं। वे एक पारिस्थितिकी तंत्र में रहने वाले विभिन्न जानवरों और पौधों और उनके बीच के संबंधों का अध्ययन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.environmentalscience.org/career/ecologist|title=What is an Ecologist?|website=Environmental Science.org|access-date=3 August 2019}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/careeropportunit0000echa_u8d1/page/12|title=Career opportunities in science|last=Echaore-McDavid|first=Susan|publisher=New York, NY: Ferguson|year=2008|isbn=9781438117157|pages=[https://archive.org/details/careeropportunit0000echa_u8d1/page/12 12]}}</ref> === इलेक्ट्रिक कार इंजीनियर === वे इलेक्ट्रिक ऑटोमोबाइल तकनीक को डिज़ाइन और विकसित करने के लिए विज्ञान और गणित का उपयोग करते हैं। फिर वे इन डिज़ाइनों की सुरक्षा, दक्षता, लागत, विश्वसनीयता और संरक्षा को मापने के लिए उनका मूल्यांकन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/green/electric_vehicles/|title=Careers In Electric Vehicles|last=Hamilton|first=James|website=Bureau of Labor Statistics|access-date=3 August 2019}}</ref> इलेक्ट्रिक कार इंजीनियर, इलेक्ट्रिक वाहन उद्योग में कई संभावित नौकरियों में से एक है। इस प्रकार के इंजीनियर इलेक्ट्रिक ऑटोमोबाइल का उत्पादन करने के लिए अन्य प्रकार के इंजीनियरों के साथ समूहों या टीमों में काम करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/green/electric_vehicles/|title=Careers In Electric Vehicles|last=Hamilton|first=James|website=The Bureau of Labor Statistics|access-date=13 August 2019}}</ref> === पर्यावरण इंजीनियर === वे प्राकृतिक और मानव निर्मित पर्यावरण दोनों पर मानवीय और अन्य गतिविधियों की जाँच करते हैं और उनके प्रभावों को कम करते हैं। इसमें प्रदूषण को कम करना और हवा, पानी, मिट्टी और मनुष्यों को उन गतिविधियों से बचाना शामिल हो सकता है जो उन्हें या पर्यावरण को नुकसान पहुँचा सकती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.environmentalscience.org/career/environmental-engineer|title=What is an Environmental Engineer?|website=Environmental Science.org|access-date=20 May 2019}}</ref> सीएनबीसी के अनुसार, 2018 में यह दुनिया की सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक थी।<ref name="CNBC">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/08/21/environmental-and-green-jobs-on-the-market.html|title=Here's Five Of The Fastest-Growing 'Green' Jobs|last=Reid|first=David|date=21 August 2018|website=CNBC}}</ref> पोर्टलैंड विश्वविद्यालय ने हाल ही में घोषणा की है कि वे स्वच्छ ऊर्जा प्रौद्योगिकी में एक लघु पाठ्यक्रम शुरू करेंगे। इसका उद्देश्य उनके पर्यावरण इंजीनियरिंग स्नातकों को 'बढ़ते पर्यावरणीय रोज़गार बाज़ार में प्रतिस्पर्धा करने' में सक्षम बनाना है।<ref>{{Cite news|url=https://www.upbeacon.com/article/2019/02/new-environmental-engineering-minor|title=New environmental engineering minor available for all students|last=Fuentes|first=Carlos|date=1 February 2019|work=The Beacon|access-date=13 August 2019}}</ref> === पर्यावरण वैज्ञानिक === वे पर्यावरण की जांच करते हैं (उदाहरण के लिए भूमि, पानी, हवा या अन्य प्राकृतिक संसाधनों का नमूना लेकर) और पर्यावरण पर मानव गतिविधि के हानिकारक प्रभावों को रोकने, नियंत्रित करने या कम करने के लिए बनाई गई नीतियों और योजनाओं को विकसित करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://environmentaljobs.com.au/resources/environmental-sustainability-careers|title=Environmental Sustainability Careers|website=Environmental Jobs Network|access-date=4 August 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=Career opportunities in science|last=Echaore-McDavid|first=Susan|publisher=Checkmark Books|year=2008|isbn=978-0816071333|pages=194}}</ref> सीएनबीसी के अनुसार 2018 में दुनिया में सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक। === पर्यावरण सलाहकार === वे नीतियों और प्रक्रियाओं का विश्लेषण और सलाह प्रदान करते हैं। ये व्यावसायिक या सरकारी पर्यावरणीय कार्यों और कार्यक्रमों के डिज़ाइन, कार्यान्वयन और संशोधन में मार्गदर्शन प्रदान करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234312|title=Environmental Consultants|website=Australian Government Job Outlook - Your Guide To Australian Careers|access-date=6 August 2019|archive-date=14 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414162057/https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234312|url-status=dead}}</ref> पर्यावरण सलाहकारों को अक्सर यह सुनिश्चित करने के लिए नियुक्त किया जाता है कि निर्माण परियोजनाओं के दौरान पर्यावरणीय कानूनों का पालन किया जा रहा है या नहीं।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/94|title=100 jobs in the environment|last=Quintana|first=Debra|date=24 December 1996|publisher=Wiley|isbn=978-0028614298|pages=[https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/94 94]}}</ref> इसे 2018 में ऑस्ट्रेलिया में सबसे तेज़ी से बढ़ती दस हरित नौकरियों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया गया है।<ref name="Survey - Indeed">{{Cite web|url=https://www.hiringlab.org/au/wp-content/uploads/sites/6/2018/04/Top-10-Fastest-Growing-Green-Jobs-in-Australia.png|title=Top Ten Fastest Growing Green Jobs In Australia|date=1 April 2018|website=Indeed - Hiring Lab|access-date=4 August 2019}}{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> === पर्यावरण स्वास्थ्य अधिकारी === वे जोखिम का आकलन करते हैं और निर्मित एवं मानव निर्मित, दोनों प्रकार के पर्यावरण के लिए सार्वजनिक स्वास्थ्य को नियंत्रित करने वाले कानूनों का विकास, कार्यान्वयन और निगरानी करते हैं।पर्यावरण स्वास्थ्य अधिकारी अच्छे मानव स्वास्थ्य और पर्यावरणीय रूप से सर्वोत्तम प्रथाओं को बढ़ावा देने के लिए ये कर्तव्य निभाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://environmentaljobs.com.au/resources/environmental-sustainability-careers|title=Environmental Sustainability Careers|date=8 August 2019|website=Environmental Jobs Network|access-date=13 August 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.gooduniversitiesguide.com.au/careers-guide/browse/environmental-health-officer|title=How To Become An Environmental Health Officer|website=The Good Universities Guide|access-date=2 August 2019}}</ref> इसके अलावा, यह 2018 में ऑस्ट्रेलिया में सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक थी।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/budget/fy2018/2018_blueprint.pdf|title=Whitehouse.gov|website=[[Office of Management and Budget]]|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref> === पर्यावरण प्रबंधक === वे निजी कंपनियों और सार्वजनिक संस्थानों के पर्यावरणीय प्रदर्शन की निगरानी के लिए ज़िम्मेदार हैं। वे सतत विकास को प्रोत्साहित करने वाली पर्यावरणीय रणनीतियों का निर्माण, निष्पादित और देखरेख भी करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://targetjobs.co.uk/careers-advice/job-descriptions/279465-environmental-manager-job-description|title=Environmental Manager - Job Description|website=Target Jobs - Your Graduate Job Search Starts Here|access-date=25 July 2019}}</ref> क पर्यावरण प्रबंधक को किसी एक कंपनी द्वारा नियुक्त किया जा सकता है ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि उनके कार्यों या परिचालनों के कारण होने वाले किसी भी नकारात्मक पर्यावरणीय प्रभाव को न्यूनतम किया जाए।<ref>{{Cite news|url=https://www.greenbiz.com/article/exit-interview-andrea-asch-ben-jerrys|title=Exit Interview: Andrea Asch, Ben & Jerry's|last=Makower|first=Joel|date=2 April 2018|work=GreenBiz|access-date=12 August 2019}}</ref> === वानिकी प्रबंधक/वनपाल (फॉरेस्टर) === संक्षेप में वे वनों की खेती के लिए जिम्मेदार हैं।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/68|title=100 jobs in the environment|last=Quintana|first=Debra|date=24 December 1996|publisher=Wiley|isbn=978-0028614298|pages=[https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/68 68]}}</ref> वे लकड़ी उत्पादन के लिए वनों के रोपण, विकास, कटाई और संरक्षण की योजनाएँ बनाते हैं और नेतृत्व संभालते हैं। संतुलन और सतत विकास सुनिश्चित करने के लिए, वनपाल बहु-उपयोगी वनों के उत्पादन, सतत वन प्रबंधन और देशी वनभूमि के पुनर्वनीकरण में शामिल हो सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.careers.govt.nz/jobs-database/farming-fishing-forestry-and-mining/forestry/forest-manager/|title=Forest Manager|website=Careers NZ - Mana Rapuara Aotearoa|access-date=25 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prospects.ac.uk/job-profiles/forest-woodland-manager|title=Forest/Woodland Manager|website=Prospects - The Experts In Graduate Careers|access-date=28 July 2019}}</ref> संयुक्त राष्ट्र के [[संयुक्त राष्ट्र खाद्य एवं कृषि संगठन|खाद्य और कृषि संगठन]] के अनुसार, वन 8.6 करोड़ से अधिक हरित रोजगार प्रदान करते हैं और कई और लोगों की आजीविका का समर्थन करते हैं।<ref name=":6">{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/ca8985en|title=The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief|publisher=FAO & UNEP|year=2020|isbn=978-92-5-132707-4|location=Rome|doi=10.4060/ca8985en}}</ref> दुनिया भर में अनुमानित 88 करोड़ लोग अपना समय ईंधन के लिए लकड़ी इकट्ठा करने या लकड़ी का कोयला बनाने में बिताते हैं, जिनमें से अधिकांश महिलाएं हैं।<ref name=":6" /> उच्च वन क्षेत्र और उच्च वन जैव विविधता वाले कम आय वाले देशों के क्षेत्रों में मानव आबादी कम होती है, लेकिन इन क्षेत्रों में गरीबी दर अधिक होती है।<ref name=":6" /> जंगलों और सवाना में रहने वाले लगभग 25.2 करोड़ लोगों की आय प्रति दिन 1.25 अमरीकी डॉलर से कम है।<ref name=":6" /> === ग्रीन बिल्डिंग डिजाइनर === वे ऐसी इमारतें (या घर, कार्यालय, स्कूल, अस्पताल या किसी भी प्रकार की इमारत) डिजाइन करते हैं जो अपने डिजाइन, निर्माण या संचालन में नकारात्मक प्रभावों को कम या खत्म कर देती हैं, और प्राकृतिक पर्यावरण पर सकारात्मक प्रभाव डालती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldgbc.org/what-green-building|title=About Green Building|website=World Green Building Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215721/https://www.worldgbc.org/what-green-building|archive-date=2 June 2021|access-date=30 July 2019}}</ref> वे लैंडफिल में योगदान को कम करने के मामले में नकारात्मक पर्यावरणीय प्रभावों को कम करने की भी कोशिश करते हैं।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/204|title=100 jobs in the environment|last=Quintana|first=Debra|date=24 December 1996|publisher=Wiley|isbn=978-0-02-861429-8|pages=[https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/204 204]}}</ref> === समुद्री जीवविज्ञानी (मरीन बायोलॉजिस्ट) === वे समुद्री जीवन (पशुओं और पौधों) के तटीय क्षेत्रों और वायुमंडल के साथ परस्पर क्रिया का विश्लेषण करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://jobs.newscientist.com/en-au/article/what-does-a-marine-biologist-do-/|title=What Does A Marine Biologist Do?|date=17 June 2015|website=New Scientist|access-date=22 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://careersportal.ie/careers/detail.php?job_id=761|title=In Summary - Marine Biologist|date=11 August 2019|website=CareersPortal.ie}}</ref>आज हमारे महासागरों पर [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण का प्रभाव]] को मापने में उनकी भूमिका महत्वपूर्ण है। वे महासागरों के अम्लीकरण का स्तर और उससे प्रवाल भित्तियों के [[पारितंत्र]] को होने वाले संभावित नुकसान का अध्ययन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/coralreef-climate.html|title=How does climate change affect coral reefs?|date=11 July 2018|website=National Ocean Service - National Oceanic and Atmospheric Administration - US Department of Commerce|access-date=5 August 2019}}</ref> === पुनर्चक्रण (रीसाइक्लिंग) कार्यकर्ता === एक सामान्य पुनर्चक्रण संयंत्र में, छंटाई करने वाले मजदूर, उपकरण संचालक, प्रबंधक (विभिन्न स्तरों पर) और रखरखाव के लिए मैकेनिक होते हैं। इसमें वे ड्राइवर भी शामिल होते हैं जो आवासीय, वाणिज्यिक और गैर-खतरनाक औद्योगिक स्रोतों से पुनर्चक्रित सामग्री एकत्र करते हैं। छंटाई करने वाले मजदूर मशीनी छंटाई प्रक्रिया के विभिन्न चरणों में सफाई करते हैं ताकि उपकरणों को रुकने से रोका जा सके और ऐसी गठरी तैयार की जा सकें जिन्हें वस्तु (धातु, कागज़, कार्डबोर्ड, प्लास्टिक, आदि) के आधार पर पुनर्निर्माण क्षेत्र में स्वीकार किया जाता है। उपकरण संचालक भारी उपकरणों पर काम करते हैं जिन्हें संयंत्र के आसपास की प्रक्रियाओं में मदद के लिए डिज़ाइन किया गया है। विशिष्ट उपकरणों में स्किड-स्टीयर (बड़ी मात्रा में सामग्री को साफ़ करने और गठरी में बदलने के लिए प्रयुक्त), फोर्कलिफ्ट (छंटाई प्रक्रिया से एकत्रित सामग्री की गठरी और कंटेनरों को संयंत्र के भीतर स्थानों पर ले जाने के लिए) शामिल हैं। रखरखाव मैकेनिक यह सुनिश्चित करने के लिए काम करते हैं कि सभी उपकरण ठीक से काम करें (जैसे कन्वेयर को खोलना या छंटाई प्रक्रिया से जुड़े इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को ठीक करना)।<ref>{{Cite web|url=https://owlguru.com/career/recycling-and-reclamation-workers/job-description|title=Recycling and Reclamation Workers|last=|first=|date=|website=Owl Guru - The simplest career finder.|access-date=14 July 2019|archive-date=26 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240526210320/https://www.owlguru.com/career/recycling-and-reclamation-workers/job-description/|url-status=dead}}</ref> === नवीकरणीय ऊर्जा इंजीनियर (रिन्यूएबल एनर्जी इंजीनियर) === वे इस बात का अध्ययन करते हैं कि ऊर्जा के नवीकरणीय या टिकाऊ स्रोतों, जैसे पवन ऊर्जा, सौर ऊर्जा, तरंग ऊर्जा और जैव ईंधन, से ऊर्जा का सर्वोत्तम वितरण कैसे किया जाए।<ref>{{Cite web|url=https://www.prospects.ac.uk/job-profiles/energy-engineer|title=Energy Engineer|website=Prospects - The Experts In Graduate Careers|access-date=3 July 2019}}</ref> वे ऊर्जा उत्पादन के ऐसे तरीकों पर ध्यान केंद्रित करते हैं जो पर्यावरण के लिए सुरक्षित माने जाते हैं।<ref>{{Cite book|title=Environmental Careers in the 21st Century|last=Doyle|first=Kevin|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-586-8|pages=261}}</ref> === सोलर फोटोवोल्टाइक (पीवी) इंस्टॉलर्स === वे छतों या अन्य क्षेत्रों जैसे जमीन पर लगे सौर पैनलों पर सौर पैनलों को इकट्ठा करते और जोड़ते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://collegegrad.com/careers/solar-photovoltaic-installers|title=Solar Photovoltaic Installers - Career, Salary and Education Information|website=College Grad|access-date=9 July 2019}}</ref> === शहरी उत्पादक/शहरी किसान === वे शहर या घनी आबादी वाले कस्बे में खाद्यान्न उत्पादन के लिए जिम्मेदार होते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.greensgrow.org/urban-farm/what-is-urban-farming/|title=What Is Urban Farming|website=GreensGrow|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129102716/https://www.greensgrow.org/urban-farm/what-is-urban-farming/|archive-date=29 January 2022|access-date=2 August 2019}}</ref> हरित छतें स्थानीय स्तर पर उपलब्ध खाद्य पदार्थ उपलब्ध करा सकती हैं, जो कीटनाशकों, जीवाश्म ईंधनों तथा अन्य संसाधनों के उपयोग को कम करके पर्यावरण की रक्षा करने में मदद करती हैं, जिनका उपयोग अक्सर बड़े वाणिज्यिक खेतों से खाद्यान्न उगाने तथा बाजार तक पहुंचाने के लिए किया जाता है। === जल गुणवत्ता वैज्ञानिक (वॉटर क्वालिटी साइंटिस्ट) === यह सुनिश्चित करें कि जल गुणवत्ता का न्यूनतम स्तर पूरा हो और ये स्तर मानव सुरक्षा सुनिश्चित करें तथा प्राकृतिक पर्यावरण को न्यूनतम नुकसान पहुँचाएँ। जल गुणवत्ता वैज्ञानिक यह सुनिश्चित करते हैं कि ये वैश्विक मानक और अन्य अनुपालन आवश्यकताएँ तीन क्षेत्रों - भूजल, सतही जल (झीलें, नदियाँ, तालाब, आदि) और पेयजल - में पूरी हों।<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutcareers.com/careers/job-profile/water-quality-scientist|title=Water Quality Scientist|website=All About Careers|access-date=16 July 2019}}</ref> "यह तथ्य कि जल हमारे ग्रह का जीवन रक्त है, इसका अर्थ है कि इस क्षेत्र में पर्यावरण कार्यकर्ताओं के लिए हजारों अवसर हैं।"<ref>{{Cite book|title=Environmental Careers in the 21st Century|last=Doyle|first=Kevin|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-586-8|pages=8}}</ref> === पवन ऊर्जा तकनीशियन === पवन तकनीशियन पवन टर्बाइनों की स्थापना, निरीक्षण, रखरखाव, संचालन और मरम्मत करते हैं। पवन तकनीशियनों को उन समस्याओं की पहचान करने और उन्हें ठीक करने का ज्ञान होता है जिनकी वजह से टर्बाइन टूट सकता है या ठीक से काम नहीं कर सकता।<ref>{{Cite web|url=https://www.energy.gov/eere/wind/career-map-wind-technician|title=Career Map: Wind Technician|website=Office Of Energy Efficiency and Renewable Energy|access-date=2 July 2019}}</ref> यह 2017 में वैश्विक स्तर पर सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/08/21/environmental-and-green-jobs-on-the-market.html|title=Here's five of the fastest-growing 'green' jobs|last=Reid|first=David|date=21 August 2018|website=CNBC|access-date=1 August 2019}}</ref> == देश के अनुसार == पर्यावरण-नवाचार दुनिया भर में पर्यावरणीय नौकरियों के जन्म को प्रेरित करता है।<ref name="Cecere">{{Cite journal|last=Cecere|first=Grazia|last2=Mazzanti|first2=Massimiliano|date=August 2017|title=Green Jobs and Eco-Innovations in European SMEs|url=http://www.sustainability-seeds.org/papers/RePec/srt/wpaper/2115.pdf|journal=Resource and Energy Economics|volume=49|pages=86–98|bibcode=2017REEco..49...86C|doi=10.1016/j.reseneeco.2017.03.003|hdl-access=free}}</ref> यह एक साथ श्रम की उत्पादकता बढ़ाता है और मजदूरी बढ़ाता है, साथ ही ऊर्जा और पर्यावरणीय उत्पादन दक्षता में भी वृद्धि करता है।<ref name="Cecere" /> === ऑस्ट्रेलिया === 2018 में ऑस्ट्रेलिया ने नवीकरणीय ऊर्जा से अपनी कुल बिजली का 21 प्रतिशत उत्पन्न किया और इस क्षेत्र में 20,000 से अधिक नौकरियां थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cleanenergycouncil.org.au/resources/resources-hub/clean-energy-australia-report|title=Clean Energy Australia Report|website=Clean Energy Council|access-date=8 अक्तूबर 2025|archive-date=13 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013091147/http://www.cleanenergycouncil.org.au/policy-advocacy/reports/clean-energy-australia-report.html|url-status=dead}}</ref> === ब्राजील === 2016 में [[:en:International_Renewable_Energy_Agency|अंतर्राष्ट्रीय नवीकरणीय ऊर्जा एजेंसी]] (आईरेना) के अनुसार, [[ब्राज़ील|ब्राजील]] में 934,000 नवीकरणीय ऊर्जा नौकरियां हैं, जो दुनिया में दूसरी सबसे अधिक है। जबकि ब्राजील कुल 845,000 नौकरियों के साथ तरल जैव ईंधन में वैश्विक नेता है, इसमें सौर में 41,000 नौकरियां, पवन में 36,000 नौकरियां और छोटी जल विद्युत में 12,000 नौकरियां हैं। 2018 में IRENA(आईरेना) द्वारा निर्मित एक रिपोर्ट से पता चला है कि ब्राजील में सबसे बड़ा तरल जैव ईंधन कार्यबल है और समग्र नवीकरणीय ऊर्जा उद्योग में 893,000 कर्मचारी हैं।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2018/May/IRENA_RE_Jobs_Annual_Review_2018.pdf|title=IRENA - Renewable Energy and Jobs 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121203527/https://irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2018/May/IRENA_RE_Jobs_Annual_Review_2018.pdf|archive-date=21 January 2019|access-date=31 July 2019}}</ref> साल 2011 में, हरित रोजगार कुल 30.1 लाख नौकरियों या 2010 में कुल रोजगार का 2.4 प्रतिशत था, और 2011 में यह बढ़कर 34 लाख नौकरियों या अमेरिका के कुल रोजगार का 2.6 प्रतिशत हो गया।.<ref>{{Cite journal|last=Elliott|first=Robert J. R.|last2=Lindley|first2=Joanne K.|date=1 February 2017|title=Environmental Jobs and Growth in the United States|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/33435041/ElliottLindley_greenjobs_November_PURE.pdf|journal=Ecological Economics|volume=132|pages=232–244|bibcode=2017EcoEc.132..232E|doi=10.1016/j.ecolecon.2016.09.030|s2cid=54508312}}</ref> === चीन === चीन वर्तमान में दुनिया भर में सबसे अधिक फोटोवोल्टिक उपकरणों का उत्पादन करता है और दुनिया का सबसे बड़ा इंस्टॉलेशन बाजार है। रोजगार के संबंध में चीन ने दुनिया भर में लगभग दो तिहाई पीवी रोजगार, या 2018 में लगभग 22 लाख नौकरियों का योगदान दिया।<ref name=":7" /> कुल मिलाकर नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्र में कुल नौकरियों के संबंध में चीन के लिए संख्या 2017 में 38 लाख थी।<ref name=":7" /> === जर्मनी === वे पीवी क्षमता स्थापना के शीर्ष संस्थापक थे<ref>{{Cite web|url=https://www.worldenergy.org/data/resources/resource/solar/|title=Energy Resources Solar|date=2016|website=World Energy Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315044616/http://www.worldenergy.org/data/resources/resource/solar|archive-date=15 March 2013}}</ref> जब तक चीन, अमेरिका, [[भारत]] और जापान द्वारा ने उन्हें पीछे छोड़ दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/06/chinas-lead-in-the-global-solar-race-at-a-glance/|title=China's lead in the global solar race - at a glance|last=Edmond|first=Charlotte|date=2019|website=World Economic Forum}}</ref> 2018 में जर्मनी में कुल मिलाकर नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्र में 332,000 कर्मचारी थे।<ref name=":7" /> === जापान === कोपेनहेगन क्लाइमेट काउंसिल द्वारा थॉट लीडरशिप सीरीज़ ने 2009 में एक रिपोर्ट प्रकाशित की, जिसमें कहा गया कि जापानी सोलर पीवी निर्माता वैश्विक बाजार का 26 प्रतिशत प्रतिनिधित्व करते हैं और सोलर उद्योग सब्सिडी पर निर्भरता के बिना काम करने में सक्षम है।<ref>{{Cite web|url=http://antr.assembly.ca.gov/sites/antr.assembly.ca.gov/files/hearings/EngleKammen-CopenhagenClimateConcill%20-%202009.pdf|title=Green Jobs and the Clean Energy Economy}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय नवीकरणीय ऊर्जा एजेंसी की एक रिपोर्ट के अनुसार, 2014 में जापानी सोलर पीवी नौकरियों में 28 प्रतिशत की वृद्धि हुई।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.se4all.org/sites/default/files/IRENA_RE_Jobs_Annual_Review_2016.pdf|title=Renewable Energy and Jobs Annual Review 2016|date=12 September 2024}}</ref> 2016 में, जापान को प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष श्रम के आधार पर 377,100 श्रमिकों के साथ सौर पीवी नौकरियों के तीसरे सबसे बड़े नियोजक के रूप में सूचीबद्ध किया गया था।<ref name=":3" /> नवीकरणीय ऊर्जा के संदर्भ में, जापान तरल जैव ईंधन में 3,000 नौकरियों, पवन ऊर्जा में 5,000 नौकरियों, सौर शीतलन और हीटिंग में 700 नौकरियों और भूतापीय ऊर्जा में 2,000 नौकरियों को रोजगार देता है।<ref name=":3" /> 2018 में जापान की धीमी अर्थव्यवस्था का मतलब था कि सोलर पीवी उद्योग में रोजगार 2016 में 302,000 से गिरकर 2017 में अनुमानित 272,000 नौकरियों तक गिर गया।<ref name=":7" /> [[चित्र:Middelgrunden_wind_farm_2009-07-01_edit_filtered.jpg|अंगूठाकार|290x290पिक्सेल|पवन टरबाइन सेवा तकनीशियनों को 2017 और 2024 के बीच अमेरिका में सबसे तेजी से बढ़ते पेशे के रूप में जारी रखने का अनुमान है।]] === संयुक्त राज्य अमेरिका === 2010 में ग्रीन गुड्स एंड सर्विसेज के सर्वेक्षण में पाया गया कि संयुक्त राज्य अमेरिका में 30.1 लाख ग्रीन गुड्स और सर्विसेज (जीजीएस) नौकरियां हैं जो संयुक्त राज्य अमेरिका के सभी वेतन और मजदूरी रोजगार का 2.4% है।<ref>{{Cite web|url=http://www.bls.gov/cew/.|title=Quarterly Census of Employment and Wages|website=www.bls.gov|access-date=20 April 2017}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.bls.gov/opub/mlr/2013/01/art1full.pdf|title=BLS green jobs overview}}</ref> निजी क्षेत्र में 23 लाख जीजीएस नौकरियां थीं, और सार्वजनिक क्षेत्र में 860,000 जीजीएस नौकरी थीं।<ref name=":4" /> 2010 के आंकड़ों से संकेत मिलता है कि संयुक्त राज्य अमेरिका में हरित नौकरियां तेजी से बढ़ रही हैं। अमेरिका वर्तमान में कोयला अग्नि ऊर्जा संयंत्रों से लेकर नवीकरणीय ऊर्जा तक एक ऊर्जा क्रांति से गुजर रहा है। इनमें से अधिकांश अतिरिक्त तीन मुख्य संसाधनों से आ रहे हैंः सौर (9.5 गीगावाट) [[प्राकृतिक गैस]] (8 गीगावाट और पवन (6.8 गीगावाट।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.energy.gov/sites/prod/files/2017/01/f34/2017%20US%20Energy%20and%20Jobs%20Report_0.pdf|title=2017 US ENergy and Jobs Report}}</ref> इन तीनों स्रोतों ने मिलकर कुल परिवर्धन का 93 प्रतिशत हिस्सा बनाया है।<ref name=":5" /> जीवाश्म ईंधन से नवीकरणीय ऊर्जा की ओर बदलाव अमेरिकी रोजगार द्वारा प्रतिबिंबित किया जाएगा क्योंकि श्रमिक कोयला खनन जैसी नौकरियों से दूर और हरित नौकरियों की ओर मुड़ते हैं।<ref name=":5" /> भूमि प्रबंधन ब्यूरो द्वारा 17 अप्रैल 2017 को प्रकाशित एक रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि पवन टरबाइन सेवा तकनीशियन वर्तमान में संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे तेजी से बढ़ने वाला पेशा बना रहेगा और 2017 से 2024 के बीच 108.0 प्रतिशत की अनुमानित वृद्धि के साथ यह सबसे तेजी से बढ़ने वाला पेशा बना रहेगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/emp/ep_table_103.htm|title=Fastest growing occupations|website=www.bls.gov|access-date=20 April 2017}}</ref> ==== ट्रम्प प्रशासन 2017-2021 ==== [[चित्र:President_Trump_Signs_S._442.webm|पाठ=not depicted|अंगूठाकार|366x366पिक्सेल|राष्ट्रपति ट्रम्प ने 23 जनवरी 2017 को "भर्ती रोक के संबंध में राष्ट्रपति ज्ञापन" पर हस्ताक्षर किए]] 23 जनवरी 2017 को [[डॉनल्ड ट्रम्प|राष्ट्रपति ट्रम्प]] ने “राष्ट्रपति ज्ञापन: नियुक्ति पर रोक” नामक एक कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किए, जिसमें कार्यपालिका शाखा के तहत सरकारी पदों पर नियुक्ति रोकने का निर्देश दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/the-press-office/2017/01/23/presidential-memorandum-regarding-hiring-freeze|title=Presidential Memorandum Regarding the Hiring Freeze|date=23 January 2017|work=[[whitehouse.gov]]|access-date=1 March 2017|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref> ट्रम्प ईपीए के माध्यम से वितरित अनुदान पर रोक लगा दीया जो प्रति वर्ष 4 बिलियन डॉलर तक हो सकता है। कुछ दिनों बाद इस उपाय को वापस ले लिया गया, लेकिन ट्रम्प ने "ईपीए में भारी कटौती" करने के अपने इरादे की घोषणा की है। ट्रम्प संक्रमण दल के एक पूर्व सदस्य, मायरॉन एबेल, को जब [[एसोसिएटेड प्रेस]] के साथ एक साक्षात्कार में [[संयुक्त राज्य पर्यावरण संरक्षण संस्था|संयुक्त राज्य पर्यावरण संरक्षण एजेंसी]] की कटौती के बारे में पूछा गया, तो उन्होंने जवाब दिया, "आइए हम आधे हिस्से में कटौती करने का लक्ष्य रखें और देखें कि यह कैसे काम करता है, और फिर शायद हम आगे बढ़ना चाहेंगे।" 2018 में "मेक अमेरिका ग्रेट अगेन ब्लूप्रिंट", ट्रम्प प्रशासन ने 31 प्रतिशत की ईपीए फंडिंग कटौती का अनुमान लगाया और स्वच्छ ऊर्जा योजना, अंतर्राष्ट्रीय [[जलवायु परिवर्तन]] कार्यक्रमों और जलवायु परिवर्तन अनुसंधान और साझेदारी कार्यक्रमों के लिए धन बंद कर दिया।<ref name=":1" /> == नीति == [[चित्र:Flag_of_the_United_Nations.svg|अंगूठाकार|संयुक्त राष्ट्र का ध्वज जिसने संयुक्त रूप से ग्रीन जॉब्स इनिशिएटिव की शुरुआत की]] === संयुक्त राष्ट्र === ==== यूएनईपी ग्रीन जॉब्स इनिशिएटिव ==== 2008 में [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]] (यूएनईपी), [[अंतरराष्ट्रीय श्रम संघ|अंतर्राष्ट्रीय श्रम संगठन]] (आईएलओ), अंतर्राष्ट्रीय व्यापार संघ परिसंघ (आईट्यूसी) और [[International Employers Organization|अंतर्राष्ट्रीय नियोक्ता संगठन]] (आईईओ) ने संयुक्त रूप से ग्रीन जॉब्स इनिशिएटिव की शुरुआत की। इसका उद्देश्य श्रमिकों, नियोक्ताओं और सरकारों को हरित नौकरियों को समान अवसर प्रदान करने में प्रभावी नीति पर बातचीत करने के लिए जगह प्रदान करके एक हरित अर्थव्यवस्था में न्यायसंगत संक्रमण लाना है।<ref>{{Cite web|url=http://www.forschungsnetzwerk.at/downloadpub/2009_5501_en.pdf#page=10|title=Future Skill Needs for the Green Economy|last=Bulgarelli|date=2009|display-authors=etal}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[सामाजिक नेटवर्किंग सेवाएं|कैरियर उन्मुख सोशल नेटवर्किंग बाजार]] * कॉर्पोरेट [[नैगमिक सामाजिक उत्तरदायित्व|सामाजिक उत्तरदायित्व]] (सी. एस. आर.) * [[:en:Ethical_job|नैतिक कार्य]] * [[ग्रीन जॉब|पर्यावरण संबंधी कार्य]] * [[:en:Green-collar_worker|ग्रीन-कॉलर कार्यकर्ता]] * ''[[:en:The_Green_Collar_Economy|ग्रीन कॉलर अर्थव्यवस्था]]'' * [[:en:Voluntary_ecological_year|स्वैच्छिक पारिस्थितिक वर्ष]] == संदर्भ == <references /> {{Reflist}} [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] <references /> * dt4ougrii78ew97kekq9vwitbb7h0mw वुच 0 1604136 6598830 6545573 2026-08-14T07:55:20Z अमर तिवारी 932885 6598830 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = वुच | settlement_type = [[शहर]] | blank_emblem_link = | nickname = [[प्रतिश्रुत देश]] | motto = "नाव से जहाज़"<br>("Ex navicula navis") | anthem = [[प्शोंश्नित्स्का]] | image_blank_emblem = Logo of Łódź 05.svg | blank_emblem_type = [[वर्डमार्क]] | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = ''{{lang|pl|Łódź Kreuje}}'' ("वुच बनाता है") | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 292 | align = center | caption_align = center | image1 = Kościół Zesłania Ducha Świętego.jpg | caption1 = [[स्वतंत्रता चौक, वुच|स्वतंत्रता चौक]] | image2 = SM Łódź Piotrkowska 149 (0).jpg | caption2 = [[प्योत्र्कोवस्का गली]] | image3 = Izrael Poznański Palace in Łódź 04 (cropped).jpg | caption3 = [[इज़्राएल पोज़्नान्यस्की महल]] | image4 = Księzy Młyn 2024.jpg | caption4 = [[क्शेंज़ी म्विन, वुच|क्शेंज़ी म्विन]] | image5 = Łódź Fabryczna, 2017 (cropped).jpg | caption5 = [[वुच फ़ाब्रिच्ना]] | image6 = Rynek Manufaktury (cropped).jpg | caption6 = [[मानुफ़ाक्तुरा]]}} | image_flag = POL Łódź flag.svg | image_shield = [[File:POL Łódź COA.svg|75px]] | pushpin_map = Poland | pushpin_label_position = bottom | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{POL}} | subdivision_type1 = [[पोलैंड के प्रांत|प्रांत]] | subdivision_name1 = {{flag|Łódź Voivodeship|name=वुच}} | leader_title = महापौर | leader_name = [[हान्ना ज़्दानोवस्का]] | leader_party = KO | leader_title1 = [[सेय्म]] | leader_name1 = [[सेय्म निर्वाचन क्षेत्र 9]] | governing_body = [[वुच नगर परिषद]] | seat_type = सिटी हॉल | seat = [[युल्युश हेइंज़्ल महल]] | established_title = पहला उल्लेख | established_date = 1332 | established_title2 = शहर के अधिकार | established_date2 = 1423 | area_total_km2 = 293.25 | area_metro_km2 = 2496 | population_as_of = 31 दिसंबर 2024 | population_total = 6,45,693 {{decreaseNeutral}} ([[List of cities and towns in Poland|4th]])<ref name="population">{{cite web|url=https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-grudnia,6,34.html|title=Local Data Bank|access-date=10 July 2023|publisher=Statistics Poland|archive-date=19 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230619151352/https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-ludnosci-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-grudnia,6,34.html|url-status=live}} Data for territorial unit 1061000.</ref> | population_density_km2 = 2245 | population_density_metro_km2 = auto | population_metro = 1100000 | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions|website=ec.europa.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en|archive-date=15 February 2023|url-status=live}}</ref> | demographics2_title1 = [[वुच महानगरीय क्षेत्र|महानगरीय]] | demographics2_info1 = €16.839 अरब (2020) | timezone1 = [[मध्य यूरोपीय समय|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[मध्य यूरोपीय ग्रीष्मसमय|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | coordinates = {{coord|51|46|37|N|19|27|17|E|region:PL-10_type:city(672,000)|display=inline}} | elevation_max_m = 278 | elevation_min_m = 162 | postal_code_type = डाक कोड | postal_code = 90-001 to 94–413 | area_code = +48 42 | website = {{URL|http://www.uml.lodz.pl/}} | registration_plate = EL | blank_name_sec2 = प्रमुख विमानक्षेत्र | blank_info_sec2 = [[वुच व्वादिस्वाव रेयमोंत विमानक्षेत्र]] | blank1_name_sec2 = राजमार्ग | blank1_info_sec2 = [[File:A1-PL.svg|32px|link=A1 द्रुतमार्ग (पोलैंड)]] [[File:A2-PL.svg|32px|link=A2 द्रुतमार्ग (पोलैंड)]] [[File:S8-PL.svg|32px|link=S8 द्रुतमार्ग (पोलैंड)]] [[File:S14-PL.svg|32px|link=S14 द्रुतमार्ग (पोलैंड)]] | native_name = Łódź | native_name_lang = pl }} '''वुच''' ({{Langx|pl|Łódź|italic=no}}) मध्य [[पोलैंड]] में स्थित एक शहर तथा [[वुच प्रांत]] की राजधानी है।{{TERYT}} यह देश की राजधानी [[वारसॉ]] के 120&nbsp;km पश्चिम-दक्षिण स्थित है।<ref>{{cite web|url=https://www.trasa.info/wyznaczanie-trasy/lodz-warszawa|title=Łódź – Warszawa trasa i odległość na mapie • dojazd PKP, BUS, PKS|publisher=www.trasa.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20180802041104/https://www.trasa.info/wyznaczanie-trasy/lodz-warszawa|archive-date=2 August 2018|access-date=2 August 2018|url-status=live}}</ref> {{As of|2024|post=,}}, वुच की जनसंख्या 6,45,693 है, जिस प्रकार यह देश का [[पोलैंड के शहरों की सूची|चौथा सबसे बड़ा शहर]] है। वुच का पहला उल्लेख 14वीं शताब्दी ई.पू. में किया गया था। इसे 1423 में राजा [[व्वादिस्वाव द्वितीय याग्येवो]] द्वारा नगर के अधिकार दिए गए थें। 1793 में पोलैंड के दूसरे विभाजन के समय, वुच [[प्रशिया]] का भाग बना, जिसके बाद वह [[वारसॉ डची]] में शामिल हुआ। 1815 को वुच ने [[वियना कांग्रेस]] में [[कांग्रेस पोलैंड]] का भाग बना। शहर 1850 के [[द्वितीय औद्योगिक क्रांति]] से वस्त्र विनिर्माण और प्रवासी जनसंख्या में शीघ्र वृद्धि पाई, जिनमें से ज़्यादातर [[यहूदी]] और [[जर्मन लोग|जर्मन]] लोगों थें। उद्योगीकरण से वुच [[बहुराष्ट्रीय राज्य|बहुराष्ट्रीय]] बना और सामाजिक असमानताओं संघर्ष करता है, जैसे [[नोबल पुरस्कार]] जीतने वाले लेखक [[व्लाडिस्लाव रेमांट|व्वादिस्वाव रेयमोंत]] के उपन्यास ''[[प्रतिश्रुत देश]]'' में प्रलेखित किया गया है। उसमें हवेली के निकट ईंट के कारख़ाने और कच्चे घर शहर की वास्तुकला का अन्तर दर्शाता है।<ref name="staypoland.com">{{cite web|url=http://www.staypoland.com/about_lodz.htm|title=Lodz Tourism: Tourist Information Lodz, Poland|publisher=eTravel S.A.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512021414/http://www.staypoland.com/about_lodz.htm|archive-date=12 May 2016|access-date=3 July 2016|department=staypoland.com|url-status=live}}</ref> औद्योगिक विकास और जनसंख्या वृद्धि हेतु वुच पोलैंड के सबसे बड़े शहरों में से एक बना। युद्ध के समय, वुच [[पोलिश कला]] का एक महत्वपूर्ण स्थल बना। 1931 में स्थापित, वुच का [[कला संग्रहालय, वुच|कला संग्रहालय]] [[यूरोप]] का पहला [[आधुनिक कला]] संग्रहालय बना।<ref>{{Cite journal|last=Jurkiewicz-Eckert|first=Dorota|date=2006|title=Międzynarodowa Kolekcja Sztuki Nowoczesnej Muzeum Sztuki w Łodzi i jej znaczenie dla dziedzictwa kulturowego Europy|url=https://journalse.com/miedzynarodowa-kolekcja-sztuki-nowoczesnej-muzeum-sztuki-w-lodzi-i-jej-znaczenie-dla-dziedzictwa-kulturowego-europy/|journal=Studia Europejskie – Studies in European Affairs|language=pl|volume=40|issue=3|pages=121-143|issn=1428-149X|quote=pierwsze w Europie, a drugie na świecie muzeum ze stałym zbiorem sztuki nowoczesnej [the first in Europe and second in the world museum with a permanent collection of modern art]}}</ref> [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के समय जर्मन क़ब्ज़े के तहत, शहर के निवासियों का उत्पीड़न किया गया था और उसके यहूदी अल्पमत [[वुच गेटो]] में डाले गए थें, जहाँ से उन्हें यातना शिविरों में भेजा गया। 1989 के बाद, वुच का अत्यधिक जनसांख्यिक एवं आर्थिक गिरावट हुआ। 2010 से ही शहर का पुनरोद्धार शुरू हुआ।<ref>{{cite journal|last1=Cysek-Pawlak|first1=Monika|last2=Krzysztofik|first2=Sylwia|date=2017|title=Integrated Approach as a Means of Leading the Degraded Post-Industrial Areas Out of Crisis – A Case Study of Lodz|journal=IOP Conference Series: Materials Science and Engineering|volume=245|issue=8|bibcode=2017MS&E..245h2036C|doi=10.1088/1757-899X/245/8/082036|issn=1757-8981|eissn=1757-899X|doi-access=free|article-number=082036}}</ref><ref name="revit">[http://lodzpost.com/lodznews/4-billion-pln-for-revitalization-of-downtown-lodz/ "4 Billion PLN for Revitalization of Downtown Łódź."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180719024303/http://lodzpost.com/lodznews/4-billion-pln-for-revitalization-of-downtown-lodz/|date=19 July 2018}} lodzpost.com.</ref> [[GaWC]] ने वुच के वैश्विक प्रभाव को "पर्याप्तता" पद दिया।<ref>{{cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|title=The World According to GaWC 2020|website=GaWC – Research Network|publisher=Globalization and World Cities|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|archive-date=24 August 2020|access-date=3 September 2020|url-status=live}}</ref> यह शहर को दुनिया भर में अपने [[वुच फ़िल्म विद्यालय|फ़िल्म विद्यालय]] के लिए जाना जाता है, जहाँ से [[अंद्झ़ेय वायदा]] और [[रोमान पोलानस्की]] जैसे प्रसिद्ध पोलिश अभिनेताओं और निर्माताओं पढ़े थें।<ref name="staypoland.com"/> 2017 में, [[UNESCO]] ने वुच को [[रचनात्मक शहर नेटवर्क]] में शामिल किया तथा [[फ़िल्म शहर]] की उपाधि दी।<ref>[http://thenews.pl/1/11/Artykul/333180,Poland%E2%80%99s-Lodz-named-UNESCO-City-of-Film "Poland's Łódź named UNESCO City of Film."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180731213041/http://thenews.pl/1/11/Artykul/333180,Poland%E2%80%99s-Lodz-named-UNESCO-City-of-Film|date=31 July 2018}} Radio Poland.</ref> jvxv29wiyf7a4s7fh0dt308sfnyktoh जेटब्रेन्स 0 1607635 6598733 6546770 2026-08-14T03:28:00Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598733 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = जेटब्रेन्स्स एस‌आर‌ओ. | logo = JetBrains company logo.svg | type = [[Společnost s ručením omezeným|निजी सीमित कंपनी]] | industry = [[सॉफ्टवेयर]] | foundation = {{Start date and age|df=yes|2000|02}} | location = [[ऐम्स्टर्डैम]], [[नीदरलैण्ड]] | key_people = {{plainlist| * सर्गेई दिमित्रीव * मैक्सिम शाफिरोव * किरिल स्क्रीगन, सीईओ<ref name="auto1">{{cite web |title=JetBrains CEO Transition |trans-title=जेटब्रेन्स्स सीईओ संक्रमण |url=https://blog.jetbrains.com/blog/2024/01/30/jetbrains-ceo-transition/ |website=The JetBrains Blog |trans-website=जेटब्रेन्स ब्लॉग |access-date=4 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240202071101/https://blog.jetbrains.com/blog/2024/01/30/jetbrains-ceo-transition/ |archive-date=2 February 2024 |date=30 January 2024 |language=en}}</ref> }} | revenue = | num_employees = 2,200<ref>{{cite news |title=JetBrains Corporate Overview 2024 |trans-title=जेटब्रेन्स कॉर्पोरेट ओवरव्यू 2024 |url=https://resources.jetbrains.com/storage/products/jetbrains/docs/corporate-overview/en-us/jetbrains_corporate_overview.pdf |language=en}}</ref> | homepage = {{URL|https://jetbrains.com/}} }} '''जेटब्रेन्स्स एस‌आर‌ओ.''' (''Jetbrains s.r.o.'', पूर्व में ''इन्टेलीजे सॉफ्टवेयर एस‌आर‌ओ'') एक [[चेक गणराज्य|चेक]]<ref>{{Cite web|title=jet Brains Corporate overview|trans-title=जेटब्रेन्स कॉर्पोरेट ओवरव्यू|url=https://resources.jetbrains.com/storage/products/jetbrains/docs/corporate-overview/en-us/jetbrains_corporate_overview.pdf|url-status=live|access-date=2022-01-11|archive-date=16 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211216222635/https://resources.jetbrains.com/storage/products/jetbrains/docs/corporate-overview/en-us/jetbrains_corporate_overview.pdf|language=en}}</ref> [[सॉफ्टवेयर डेवलपमेण्ट|सॉफ्टवेयर विकास]] निजी सीमित कंपनी है जो [[कंप्यूटर प्रोग्रामर|सॉफ्टवेयर डेवलपर्स]] और [[परियोजना प्रबंधक|परियोजना प्रबंधकों]] के लिए उपकरण बनाती है।<ref name="eweekyt">{{cite news |url=http://www.eweek.com/c/a/Application-Development/JetBrains-Ships-YouTrack-40-Agile-Dev-Tool-750620/ |archive-url=https://archive.today/20131024010943/http://www.eweek.com/c/a/Application-Development/JetBrains-Ships-YouTrack-40-Agile-Dev-Tool-750620/ |url-status=dead |archive-date=24 October 2013 |title=JetBrains Ships YouTrack 4.0 Agile Dev Tool |trans-title=जेटब्रेन्स ने यूट्रैक 4.0 एजाइल देव टूल शिप किया |date=29 June 2012 |work=[[eWeek]] |trans-newspaper=ई-वीक |last=Taft |first=Darryl K. |language=en}}</ref><ref name="infoQ'10" /> कंपनी का मुख्यालय [[ऐम्स्टर्डैम]] में है, और चीन, यूरोप और संयुक्त राज्य अमेरिका में इसके कार्यालय हैं।<ref>{{Cite web |title=Contact Us |trans-title=हमसे संपर्क करें |url=https://www.jetbrains.com/company/contacts/ |access-date=2023-03-09 |website=JetBrains |language=en}}</ref> जेटब्रेन्स विभिन्न प्रकार के [[एकीकृत विकास परिवेश]] (IDEs) प्रदान करता है, जैसे कि [[इंटेलिजे आइडिया]], ''पाइचार्म'', ''वेबस्टॉर्म'' और ''सी-लायन''। इसने 2011 में [[कोटलिन]] प्रोग्रामिंग भाषा भी बनाई, जो [[जावा आभासी मशीन]] (जेवीएम) में चल सकती है।<ref>{{Cite news |date=2022-10-25 |title=Meta met a programming language it likes better than Java |trans-title=मेटा को एक ऐसी प्रोग्रामिंग भाषा मिली जो उसे जावा से बेहतर पसंद है |url=https://www.theregister.com/2022/10/25/meta_java_kotlin/ |work=The Register |trans-newspaper=द रजिस्टर |language=en}}</ref> ''[[इन्फोवर्ल्ड]]'' पत्रिका ने कंपनी को 2011 और 2015 में "टेक्नोलॉजी ऑफ द ईयर अवार्ड" से सम्मानित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.infoworld.com/article/2871935/infoworlds-2015-technology-of-the-year-award-winners.html|title=InfoWorld's 2015 Technology of the Year Award winners|trans-title=इन्फोवर्ल्ड के 2015 टेक्नोलॉजी ऑफ द ईयर अवार्ड विजेता|first=InfoWorld|last=staff|date=26 January 2015|website=InfoWorld|trans-website=इन्फोवर्ल्ड|access-date=7 January 2021|archive-date=23 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623095649/http://www.infoworld.com/article/2871935/application-development/infoworlds-2015-technology-of-the-year-award-winners.html?nsdr=true|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="infoworld2011">{{cite news |url=http://www.infoworld.com/d/infoworld/infoworlds-2011-technology-the-year-award-winners-285&current=16 |title=InfoWorld's 2011 Technology of the Year Award winners |trans-title=इन्फोवर्ल्ड के 2011 टेक्नोलॉजी ऑफ द ईयर अवार्ड विजेता |date=12 January 2011 |work=[[इन्फोवर्ल्ड|InfoWorld]] |access-date=3 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308081328/http://www.infoworld.com/d/infoworld/infoworlds-2011-technology-the-year-award-winners-285%26current%3D16 |archive-date=8 March 2013 |url-status=dead |language=en}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:JetBrains Logo.svg|thumb|2005 से 2016 तक उपयोग किया गया जेटब्रेन्स लोगो]] [[चित्र:JetBrains beam logo.svg|thumb|2016 से उपयोग किया जा रहा जेटब्रेन्स लोगो]] जेटब्रेन्स, जिसे शुरू में इंटेलीजे सॉफ्टवेयर (IntelliJ Software) कहा जाता था,<ref>{{cite web |title=IntelliJ Software s.r.o. v likvidaci IČO: 26193264 |url=https://rejstrik.penize.cz/26193264-intellij-software-s-r-o-v-likvidaci |access-date=25 November 2019 |archive-date=7 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210507164226/https://rejstrik.penize.cz/26193264-intellij-software-s-r-o-v-likvidaci |url-status=live |language=cs}}</ref><ref name="jolt12">{{Cite web|url=http://www.drdobbs.com/joltawards/12th-annual-jolt-and-productivity-awards/184414869|title=12th Annual Jolt and Productivity Awards|trans-title=12वां वार्षिक जोल्ट और उत्पादकता पुरस्कार|website=Dr. Dobb's|trans-website=डॉ. डॉब्स|access-date=2 July 2013|archive-date=16 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130716010009/http://www.drdobbs.com/joltawards/12th-annual-jolt-and-productivity-awards/184414869|url-status=live|language=en}}</ref> की स्थापना 2000 में [[प्राग]] में तीन रूसी सॉफ्टवेयर डेवलपर्स द्वारा की गई थी:<ref name="oracle">{{cite news |url=http://www.oracle.com/technetwork/articles/java/jaxawards-1843595.html |title=JAX Innovation Awards winners reflect the vibrancy of the Java community |trans-title=JAX इनोवेशन अवार्ड्स के विजेता जावा समुदाय की जीवंतता को दर्शाते हैं |date=November 2012 |work=[[ओरेकल कॉर्पोरेशन|Oracle Technology Network]] |last=Heiss |first=Janice J. |access-date=5 August 2013 |archive-date=9 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130809152849/http://www.oracle.com/technetwork/articles/java/jaxawards-1843595.html |url-status=live |language=en}}</ref> सर्गेई दिमित्रीव, वेलेंटाइन किप्यातकोव और यूजीन बेल्यायेव।<ref name="javaposse">{{cite news |url=http://javaposse.com/java_posse_001_interview_with_rob_harwood_of_jetbrains_about_intelli_j_idea/ |title=Java Posse No. 001 - Interview with Rob Harwood of Jetbrains about IntelliJ IDEA |trans-title=जावा पॉस नंबर 001 - इंटेलीजे आइडिया के बारे में जेटब्रेन्स के रॉब हारवुड के साथ साक्षात्कार |date=22 September 2005 |access-date=10 July 2013 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726123341/http://javaposse.com/java_posse_001_interview_with_rob_harwood_of_jetbrains_about_intelli_j_idea |url-status=live |language=en}}</ref> कंपनी का पहला उत्पाद 'IntelliJ Renamer' था, जो जावा में [[कोड रिफैक्टरिंग]] के लिए एक उपकरण था।<ref name="infoQ'10">{{cite news|url=http://www.infoq.com/articles/jetbrains-developer-tools/|title=JetBrains Developer Tools|trans-title=जेटब्रेन्स डेवलपर टूल्स|date=26 November 2010|work=infoQ|last=Hunger|first=Michael|access-date=5 August 2013|archive-date=15 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215074553/http://www.infoq.com/articles/jetbrains-developer-tools|url-status=live|language=en}}</ref> 2012 में सीईओ सर्गेई दिमित्रीव की जगह ओलेग स्टेपानोव और मैक्सिम शाफिरोव ने ली।<ref name="vedomosti">{{cite news |url=http://www.vedomosti.ru/tech/news/5446551/jetbrains_naznachila_generalnyh_direktorov_v_sanktpeterburge/ |title=JetBrains назначила генеральных директоров в Санкт-Петербурге и Мюнхене |trans-title=जेटब्रेन्स ने सेंट पीटर्सबर्ग और म्यूनिख में प्रबंध निदेशक नियुक्त किए |date=26 October 2012 |work=Vedomosti |trans-newspaper=वेदोमोस्ती |last=Осипов |first=Антон |access-date=15 October 2013 |archive-date=1 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140901063229/http://www.vedomosti.ru/tech/news/5446551/jetbrains_naznachila_generalnyh_direktorov_v_sanktpeterburge |url-status=live |language=ru}}</ref><ref name="cnews">{{cite news |last=Лаврентьева |first=Наталья |date=24 October 2012 |title=Российский поставщик средств разработки для Oracle и HP назначил гендиректорами двух программистов |trans-title=ओरेकल और एचपी के लिए रूसी विकास उपकरण प्रदाता ने दो प्रोग्रामर को सीईओ नियुक्त किया |url=http://www.cnews.ru/top/2012/10/24/rossiyskiy_postavshhik_sredstv_razrabotki_dlya_oracle_i_hp_naznachil_gendirektorami_dvuh_programmistov_507454/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121027120657/http://www.cnews.ru/top/2012/10/24/rossiyskiy_postavshhik_sredstv_razrabotki_dlya_oracle_i_hp_naznachil_gendirektorami_dvuh_programmistov_507454 |archive-date=27 October 2012 |access-date=15 October 2013 |work=CNews (magazine)|Cnews.ru |language=ru}}</ref> 2021 में ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]'' ने कहा कि अज्ञात पक्षों ने जेटब्रेन्स के 'TeamCity' CI/CD सॉफ्टवेयर में मैलवेयर डाल दिया होगा, जिससे [[2020 United States federal government data breach|सोलरविंड्स हैक]] और अन्य व्यापक सुरक्षा समझौते हुए।<ref name=":0" /> एक प्रेस विज्ञप्ति में, जेटब्रेन्स ने कहा कि उनसे किसी भी सरकारी या सुरक्षा एजेंसी द्वारा संपर्क नहीं किया गया था और उन्होंने "इस हमले में किसी भी तरह से हिस्सा नहीं लिया था या इसमें शामिल नहीं थे"।<ref>{{Cite web|url=https://blog.jetbrains.com/blog/2021/01/06/statement-on-the-story-from-the-new-york-times-regarding-jetbrains-and-solarwinds/|title=Statement on the story from The New York Times regarding JetBrains and SolarWinds|trans-title=जेटब्रेन्स और सोलरविंड्स के संबंध में न्यूयॉर्क टाइम्स की कहानी पर बयान|first=Maxim|last=Shafirov|date=6 January 2021|access-date=7 January 2021|archive-date=7 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107011508/https://blog.jetbrains.com/blog/2021/01/06/statement-on-the-story-from-the-new-york-times-regarding-jetbrains-and-solarwinds/|url-status=live|language=en}}</ref> प्रभावित कंपनियों में से एक सोलरविंड्स के सीईओ ने "इस संभावना के बारे में पूछा कि जेटब्रेन्स द्वारा बनाए गए सॉफ्टवेयर उपकरण, जो कोड के विकास और परीक्षण को गति देते हैं, वह रास्ता था"।<ref>{{cite news |last1=Sanger |first1=David E. |title=After Russian Cyberattack, Looking for Answers and Debating Retaliation |trans-title=रूसी साइबर हमले के बाद, उत्तरों की तलाश और प्रतिशोध पर बहस |url=https://www.nytimes.com/2021/02/23/us/politics/solarwinds-hack-senate-intelligence-russia.html |access-date=1 July 2022 |work=The New York Times |trans-newspaper=दि न्यू यॉर्क टाइम्स |date=24 February 2021 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701164221/https://www.nytimes.com/2021/02/23/us/politics/solarwinds-hack-senate-intelligence-russia.html |url-status=live |language=en}}</ref> [[यूक्रेन पर रूसी आक्रमण, 2022|2022 में यूक्रेन पर रूसी आक्रमण]] के जवाब में, कंपनी ने रूस में बिक्री और अनुसंधान एवं विकास गतिविधियों को अनिश्चित काल के लिए स्थगित कर दिया, साथ ही बेलारूस में बिक्री को भी निलंबित कर दिया।<ref>{{Cite web |title=JetBrains' Statement on Ukraine {{!}} JetBrains News |trans-title=यूक्रेन पर जेटब्रेन्स का बयान {{!}} जेटब्रेन्स समाचार |url=https://blog.jetbrains.com/blog/2022/03/11/jetbrains-statement-on-ukraine/ |access-date=2022-03-22 |website=The JetBrains Blog |trans-website=जेटब्रेन्स ब्लॉग |date=11 March 2022 |language=en-US |archive-date=4 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220404223839/https://blog.jetbrains.com/blog/2022/03/11/jetbrains-statement-on-ukraine/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-12 |title=JetBrains: indefinite suspension of sales and R&D activities in Russia |trans-title=जेटब्रेन्स: रूस में बिक्री और अनुसंधान एवं विकास गतिविधियों का अनिश्चितकालीन निलंबन |url=https://www.sobyte.net/post/2022-03/jetbrains-statement-on-ukraine/ |access-date=2022-03-22 |website=www.sobyte.net |language=en |archive-date=8 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808202427/https://www.sobyte.net/post/2022-03/jetbrains-statement-on-ukraine/ |url-status=live }}</ref> जेटब्रेन्स की रूसी कानूनी इकाई को 21 फरवरी 2023 को समाप्त कर दिया गया था।<ref>{{cite web |author=Nogaeva, K. |language= ru|url=https://www.dp.ru/a/2023/03/01/Mozgi_svernulis|title=Мозги свернулись: в JetBrains закрыли своё последнее юрлицо в Петербурге|trans-title=दिमाग जम गया है: जेटब्रेन्स ने सेंट पीटर्सबर्ग में अपनी आखिरी कानूनी इकाई बंद कर दी है|publisher=Delovoy Peterburg|trans-publisher=देलोवॉय पीटरबर्ग |date=2023-03-01|accessdate=2023-03-02}}</ref> सितंबर 2023 में, जेटब्रेन्स ने 'Code Buddy' कंपनी और उसके दो मुख्य उत्पादों, JPA Buddy और React Buddy का अधिग्रहण किया। इन उपकरणों को 'IntelliJ IDEA Ultimate' में एकीकृत किया गया और टीम उनके विकास को जारी रखने के लिए जेटब्रेन्स में शामिल हो गई।<ref>{{cite web |url=https://blog.jetbrains.com/idea/2023/09/jpa-buddy-and-react-buddy-join-jetbrains/ |title=JPA and React Plugins: From Buddies To Full Members of The JetBrains Family |trans-title=JPA और रिएक्ट प्लगइन्स: दोस्तों से जेटब्रेन्स परिवार के पूर्ण सदस्यों तक |website=The IntelliJ IDEA Blog |trans-website=इंटेलीजे आइडिया ब्लॉग |date=2023-09-11 |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> 1 फरवरी 2024 से, किरिल स्क्रीगन ने मैक्सिम शाफिरोव की जगह सीईओ के रूप में पदभार संभाला।<ref name="auto1"/> == वित्तीय प्रदर्शन == जेटब्रेन्स ने बिना किसी बाहरी फंडिंग के महत्वपूर्ण वित्तीय विकास हासिल किया है।<ref>{{cite web |title=JetBrains - Bootstrapping a $400m Revenues IDE |trans-title=जेटब्रेन्स - 400 मिलियन डॉलर राजस्व वाले आईडीई का बूटस्ट्रैपिंग |url=https://alexandre.substack.com/p/jetbrains-bootstrapping-a-400m-revenues |website=alexandre.substack.com |access-date=3 August 2025 |date=22 June 2023 |language=en}}</ref> कंपनी ने 2023 में 5.6% राजस्व वृद्धि की सूचना दी,<ref name="yahoofinance2024">{{cite news |date=2024-03-07 |title=JetBrains Presents 2024 Annual Highlights — 11.4M Of Developers Across the Globe Regularly Use Its Products |trans-title=जेटब्रेन्स ने 2024 की वार्षिक झलकियां पेश कीं — दुनिया भर के 11.4 मिलियन डेवलपर्स नियमित रूप से इसके उत्पादों का उपयोग करते हैं |url=https://finance.yahoo.com/news/jetbrains-presents-2024-annual-highlights-170000221.html |work=Yahoo Finance |trans-newspaper=याहू फाइनेंस |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> जो 2022 में 11% वृद्धि के बाद आई थी।<ref>{{cite web |title=JetBrains Annual Highlights 2023 |trans-title=जेटब्रेन्स वार्षिक झलकियां 2023 |url=https://www.jetbrains.com/lp/annualreport-2023/ |website=JetBrains |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> जेटब्रेन्स लाभदायक है और 2020 में इसका [[ब्याज और कर पूर्व आय|EBITDA]] 200 मिलियन डॉलर रहा।<ref>{{cite web |title=🧠 JetBrains - Bootstrapping a $400m Revenues IDE |trans-title=जेटब्रेन्स - 400 मिलियन डॉलर राजस्व वाले आईडीई का बूटस्ट्रैपिंग |url=https://alexandre.substack.com/p/jetbrains-bootstrapping-a-400m-revenues |website=alexandre.substack.com |access-date=3 August 2025 |date=22 June 2023 |language=en}}</ref> कंपनी ने कभी बाहरी पूंजी नहीं जुटाई है।<ref name="aim2024">{{cite web |title=JetBrains Still Remains the Winner of the AI Coding Race |trans-title=जेटब्रेन्स अभी भी एआई कोडिंग रेस का विजेता बना हुआ है |url=https://analyticsindiamag.com/global-tech/jetbrains-still-remains-the-winner-of-the-ai-coding-race/ |website=Analytics India Magazine |trans-website=एनालिटिक्स इंडिया मैगज़ीन |date=31 December 2024 |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> == उत्पाद == === IDEs === निम्नलिखित जेटब्रेन्स द्वारा वितरित [[एकीकृत विकास परिवेश|एकीकृत विकास परिवेशों]] (IDEs) की एक गैर-विस्तृत सूची है। {| class="wikitable" |- !नाम !विवरण |- |[[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|Android Studio]]{{anchor|AndroidStudio}} |एंड्रॉइड प्रोग्रामिंग टूल के लिए [[गूगल|Google]] के सहयोग से बनाया गया। |- |AppCode (बंद हो गया){{anchor|AppCode}} |[[सी (प्रोग्रामिंग भाषा)|सी]], [[सी++]], Objective-C और Swift में प्रोग्रामिंग का समर्थन करता है। जेटब्रेन्स के अधिकांश उत्पादों के विपरीत, जो क्रॉस-प्लेटफ़ॉर्म हैं, ऐपकोड केवल [[मैक ओएस|macOS]] के लिए उपलब्ध है। जेटब्रेन्स ने घोषणा की कि ऐपकोड को बंद किया जा रहा है, लेकिन इसे 31 दिसंबर 2023 तक तकनीकी सहायता प्राप्त थी।<ref>{{Cite web|url=https://blog.jetbrains.com/appcode/2022/12/appcode-2022-3-release-and-end-of-sales-and-support/ |title=AppCode 2022.3 Release and End of Sales and Support|trans-title=ऐपकोड 2022.3 रिलीज और बिक्री एवं सहायता की समाप्ति|date=14 December 2022 |language=en}}</ref> |- |Aqua (बंद हो गया){{anchor|Aqua}} |एक [[परीक्षण स्वचालन]] आईडीई जो यूनिट परीक्षणों, यूआई परीक्षणों और एपीआई परीक्षणों का समर्थन करता है। इसे 2025 में बंद कर दिया गया था।<ref>{{Cite web |date=2025-04-22 |title=Aqua Sunset {{!}} The Quality Assurance Blog |url=https://blog.jetbrains.com/qa/2025/04/aqua-sunset/ |access-date=2025-12-10 |website=The JetBrains Blog |language=en-US}}</ref> |- |CLion{{anchor|CLion}} |CLion (उच्चारण "सी-लायन") [[लिनक्स|Linux]], [[मैक ओएस|macOS]], और [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़|Windows]] के लिए एक [[सी (प्रोग्रामिंग भाषा)|सी]] और [[सी++]] आईडीई है जो [[CMake]] निर्माण प्रणाली के साथ एकीकृत है।<ref name="drdobbs20140913">{{cite news |url=http://www.drdobbs.com/tools/jetbrains-clion-a-new-cross-platform-cc/240169026 |title=JetBrains CLion: A New Cross Platform C/C++ IDE |trans-title=जेटब्रेन्स CLion: एक नया क्रॉस प्लेटफॉर्म C/C++ आईडीई |date=13 September 2014 |work=[[Dr. Dobb's Journal]] |trans-newspaper=डॉ. डॉब्स जर्नल |last=Bridgwater |first=Adrian |access-date=4 April 2015 |archive-date=18 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180118152922/http://www.drdobbs.com/tools/jetbrains-clion-a-new-cross-platform-cc/240169026 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="infoq201409">{{cite news |url=http://www.infoq.com/news/2014/09/jetbrains-clion |title=JetBrains CLion, a C/C++ IDE, and ReSharper for C++ |trans-title=जेटब्रेन्स CLion, एक C/C++ आईडीई, और C++ के लिए रीशार्पर |date=9 September 2014 |work=InfoQ |access-date=4 April 2015 |archive-date=10 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150410231311/http://www.infoq.com/news/2014/09/jetbrains-clion |url-status=live |language=en}}</ref> प्रारंभिक संस्करण [[जीसीसी|GNU Compiler Collection (GCC)]] और [[क्लैङ|Clang]] कंपाइलर्स और GDB डिबगर, LLDB और Google Test का समर्थन करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.jetbrains.com/clion/features/supported-languages.html|title=Supported Languages - Features &#124; CLion|trans-title=समर्थित भाषाएँ - विशेषताएँ &#124; CLion|website=JetBrains|access-date=11 May 2018|archive-date=25 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325032025/https://www.jetbrains.com/clion/features/supported-languages.html|url-status=live|language=en}}</ref> |- |DataGrip{{anchor|DataGrip}} |[[ऍसक्यूऍल|SQL]] डेटाबेस के लिए एक डेटाबेस प्रशासन उपकरण। अन्य डेटा स्टोर भी प्लगइन कार्यक्षमता के माध्यम से सुलभ हैं। |- |DataSpell{{anchor|DataSpell}} |'Jupyter Notebooks' और [[पाइथन|Python]] के लिए एक [[आँकड़ा विज्ञान|डेटा विज्ञान]] उपकरण।<ref>{{cite web|url=https://www.jetbrains.com/dataspell/|title=DataSpell, The IDE for Professional Data Scientists|trans-title=DataSpell, पेशेवर डेटा वैज्ञानिकों के लिए आईडीई|website=jetbrains.com|access-date=9 January 2022|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111041258/https://www.jetbrains.com/dataspell/|url-status=live|language=en}}</ref> |- |Fleet (बंद हो गया) |बहुउद्देश्यीय आईडीई, जो सहयोग और रिमोट वर्कफ़्लो के समर्थन के साथ आता है।<ref>{{Cite web |title=JetBrains Fleet: The Next-Generation IDE by JetBrains |trans-title=जेटब्रेन्स फ्लीट: जेटब्रेन्स द्वारा अगली पीढ़ी का आईडीई |url=https://www.jetbrains.com/fleet/ |access-date=2022-10-09 |website=JetBrains |language=en}}</ref> इसे आधिकारिक तौर पर 2025 में बंद कर दिया गया था।<ref>{{Cite web |date=2025-12-08 |title=The Future of Fleet {{!}} The Fleet Blog |url=https://blog.jetbrains.com/fleet/2025/12/the-future-of-fleet/ |access-date=2025-12-10 |website=The JetBrains Blog |language=en-US}}</ref> |- |GoLand{{anchor|GoLand}} |'Go' विकास के लिए। इसमें SQL और DevOps उन्मुख कार्यों के लिए टूलींग, साथ ही बुनियादी वेब टूलचैन समर्थन (TS/JS) है।<ref>{{cite web|url=https://www.jetbrains.com/go/|title=GoLand: The Up and Coming Go IDE by JetBrains|trans-title=GoLand: जेटब्रेन्स द्वारा आगामी गो आईडीई|website=JetBrains|access-date=19 August 2017|archive-date=20 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171120065416/https://www.jetbrains.com/go/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.i-programmer.info/news/90-tools/11401-goland-adds-go-to-intellij.html|title=GoLand Adds Go To IntelliJ|trans-title=गो-लैंड ने इंटेलीजे में गो को जोड़ा|date=19 December 2017|access-date=13 October 2019|publisher=i-programmer.info|first=Kay|last=Ewbank|archive-date=7 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007152159/https://www.i-programmer.info/news/90-tools/11401-goland-adds-go-to-intellij.html|url-status=live|language=en}}</ref> |- |[[इंटेलिजे आइडिया|IntelliJ IDEA]]{{anchor|IntellijIDEA}} |[[जावा आभासी मशीन]] आधारित भाषाओं जैसे कि जावा, ग्रूवी, कोटलिन और स्काला के लिए। एक ओपन-सोर्स संस्करण 'IntelliJ IDEA Community Edition' नाम से उपलब्ध है, और एक मालिकाना संस्करण 'IntelliJ IDEA Ultimate Edition' के रूप में। |- |PhpStorm{{anchor|PhpStorm}} |[[पीएचपी|PHP]] के लिए।<ref>{{Cite web|url=https://www.jetbrains.com/phpstorm/features/|title=Features - PhpStorm|trans-title=विशेषताएं - PhpStorm|website=JetBrains|access-date=19 November 2016|archive-date=19 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319115201/http://www.jetbrains.com/phpstorm/features/|url-status=live|language=en}}</ref> |- |[[पाइथन|PyCharm]]{{anchor|PyCharm}} |पाइथन के लिए। एक ओपन-सोर्स संस्करण 'PyCharm Community Edition' के रूप में उपलब्ध है, और एक मालिकाना संस्करण 'PyCharm Professional Edition' के रूप में।<ref>{{Cite web|url=https://www.jetbrains.com/pycharm/features/|title=Features - PyCharm|trans-title=विशेषताएं - PyCharm|website=JetBrains|access-date=19 November 2016|archive-date=9 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509025940/https://www.jetbrains.com/pycharm/features/|url-status=live|language=en}}</ref> छात्रों के लिए, जेटब्रेन्स ने 'PyCharm Education' भी विकसित किया है।<ref name="auto">{{cite web | url=https://www.jetbrains.com/education/?adlt=strict&toWww=1&redig=4A4147E9E5F74430897E97BC9D64A1CC | title=JetBrains for Education: Keep Evolving | trans-title=शिक्षा के लिए जेटब्रेन्स: विकसित होते रहें | language=en}}</ref> |- |Rider{{anchor|Rider}} |[[.NET]] (मुख्य रूप से [[सी शार्प|C#]] और F#) विकास के लिए<ref>{{Cite web |title=Features - Rider |trans-title=विशेषताएं - राइडर |url=https://www.jetbrains.com/rider/features/ |access-date=2022-07-26 |website=JetBrains |language=en |archive-date=30 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220730202439/https://www.jetbrains.com/rider/features/ |url-status=live }}</ref> और Unity (C#) और Unreal Engine (C++) के साथ गेम विकास के लिए।<ref>{{cite web | url=https://www.jetbrains.com/gamedev/ | title=Game Development Tools by JetBrains | trans-title=जेटब्रेन्स द्वारा गेम विकास उपकरण | language=en}}</ref> |- |RubyMine{{anchor|RubyMine}} |Ruby और Ruby on Rails के लिए। |- |RustRover{{anchor|RustRover}} |[[Rust (programming language)|Rust]] (एंबेडेड रस्ट विकास के लिए भी) के लिए। इसमें टाइपस्क्रिप्ट/जावास्क्रिप्ट और SQL के लिए भी टूलींग है।<ref>{{Cite web |title=Rust IDE for Embedded Systems {{!}} RustRover by JetBrains |url=https://lp.jetbrains.com/rustrover-for-embedded/ |access-date=2025-12-15 |website=JetBrains: Developer Tools for Professionals and Teams |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=RustRover: Rust IDE by JetBrains |url=https://www.jetbrains.com/rust/ |access-date=2025-12-15 |website=JetBrains |language=en}}</ref> |- |WebStorm{{anchor|WebStorm}} |वेब, [[जावास्क्रिप्ट|JavaScript]] और TypeScript विकास के लिए। जेटब्रेन्स के कई अन्य आईडीई प्लगइन्स के माध्यम से वेबस्टॉर्म की विशेषताओं को शामिल करते हैं। |- |Writerside (बंद हो गया){{anchor|Writerside}} |तकनीकी लेखन आईडीई। इसे 2025 में बंद कर दिया गया था।<ref>{{Cite web |date=2025-03-11 |title=Sunsetting Writerside IDE {{!}} The Writerside Blog |url=https://blog.jetbrains.com/writerside/2025/03/sunsetting-writerside-ide/ |access-date=2025-12-10 |website=The JetBrains Blog |language=en-US}}</ref> |} जेटब्रेन्स मार्केटप्लेस 8,860 प्लगइन्स प्रदान करता है जो जेटब्रेन्स आईडीई की कार्यक्षमता का विस्तार करते हैं।<ref>{{cite web |title=JetBrains Annual Highlights 2024 |trans-title=जेटब्रेन्स वार्षिक झलकियां 2024 |url=https://www.jetbrains.com/lp/annualreport-2024/ |website=JetBrains |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> === प्रोग्रामिंग भाषाएँ === [[कोटलिन|Kotlin]] एक ओपन-सोर्स, सांख्यिकीय रूप से टाइप की गई [[प्रोग्रामिंग भाषा]] है जो [[जावा आभासी मशीन]] पर चलती है और [[जावास्क्रिप्ट]] या [[मशीनी भाषा|मूल कोड]] (LLVM के माध्यम से) में भी संकलित होती है।<ref>{{Cite web |title=Kotlin Native {{!}} Kotlin |url=https://kotlinlang.org/docs/native-overview.html |access-date=2022-08-14 |website=Kotlin Help |language=en-US}}</ref> नाम सेंट पीटर्सबर्ग के पास स्थित [[कोटलिन|कोटलिन द्वीप]] से आया है।<ref>{{Citation |last=Mobius |title=Андрей Бреслав — Kotlin для Android: коротко и ясно |trans-title=एंड्री ब्रेस्लाव — एंड्रॉइड के लिए कोटलिन: संक्षेप में और स्पष्ट रूप से |date=9 January 2015 |url=https://www.youtube.com/watch?v=VU_L2_XGQ9s |access-date=28 May 2017 |archive-date=12 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230412075657/https://www.youtube.com/watch?v=VU_L2_XGQ9s |url-status=live |language=ru}}</ref> [[JetBrains MPS]] डोमेन-विशिष्ट भाषाओं के लिए एक ओपन-सोर्स लैंग्वेज वर्कबेंच है।<ref>{{Cite web |title=JetBrains Meta Programming System Supports Language Oriented Programming and DSLs |trans-title=जेटब्रेन्स मेटा प्रोग्रामिंग सिस्टम लैंग्वेज ओरिएंटेड प्रोग्रामिंग और DSLs का समर्थन करता है |url=https://www.infoq.com/news/2008/12/jetbrains-mps/ |access-date=2025-05-08 |website=InfoQ |language=en}}</ref> Ktor एक कोटलिन-आधारित प्रोग्रामिंग फ्रेमवर्क है जिसका उपयोग सर्वर (JVM) और क्लाइंट (जावास्क्रिप्ट, एंड्रॉइड और iOS) दोनों पर एक ही फ्रेमवर्क का उपयोग करके "कनेक्टेड एप्लिकेशन" विकसित करने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=Welcome {{!}} Ktor |url=https://ktor.io/docs/welcome.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412082212/https://ktor.io/docs/welcome.html |archive-date=12 April 2022 |access-date=2022-03-21 |website=Ktor Help |language=en-US}}</ref> === टीम उपकरण === TeamCity एक सतत एकीकरण और सतत वितरण (continuous integration and delivery) सर्वर है जिसे जेटब्रेन्स द्वारा विकसित किया गया है। यह जावा में लिखा गया एक सर्वर-आधारित वेब एप्लिकेशन है। ''[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|The New York Times]]'' ने बताया कि टीमसिटी का उपयोग अमेरिकी सरकारी और निजी एजेंसियों के रूसी हैकरों द्वारा किया गया होगा, जो संभावित रूप से "संयुक्त राज्य अमेरिका के नेटवर्क में इतिहास का सबसे बड़ा उल्लंघन" हो सकता है।<ref name=":0">{{Cite news |last1=Perlroth |first1=Nicole |last2=Sanger |first2=David E. |last3=Barnes |first3=Julian E. |date=2021-01-06 |title=Widely Used Software Company May Be Entry Point for Huge U.S. Hacking |trans-title=व्यापक रूप से उपयोग की जाने वाली सॉफ्टवेयर कंपनी विशाल अमेरिकी हैकिंग के लिए प्रवेश बिंदु हो सकती है |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/russia-cyber-hack.html |access-date=2022-06-30 |issn=0362-4331 |archive-date=31 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210531152044/https://www.nytimes.com/2021/01/06/us/politics/russia-cyber-hack.html |url-status=live }}</ref> Upsource एक कोड समीक्षा और रिपॉजिटरी ब्राउज़िंग टूल है जो एक केंद्रीय स्थान से [[गिट|Git]], [[गिटहब|GitHub]], Mercurial, Perforce और/या [[सबवर्ज़न|Subversion]] रिपॉजिटरी का समर्थन करता है। जेटब्रेन्स ने 2019 में एक नया डेवलपर सहयोग उपकरण, Space, जारी किया।<ref>{{Cite web |last=Cardoza |first=Christina |date=2019-12-05 |title=JetBrains introduces new developer collaboration tool |trans-title=जेटब्रेन्स ने नया डेवलपर सहयोग उपकरण पेश किया |url=https://sdtimes.com/softwaredev/jetbrains-introduces-new-developer-collaboration-tool/ |access-date=2023-03-10 |website=SD Times |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Tim |date=2022-07-20 |title=JetBrains Space on-premises released in beta, Kubernetes all-but required • DEVCLASS |trans-title=जेटब्रेन्स स्पेस ऑन-प्रेमिसेस बीटा में जारी, कुबेरनेट्स लगभग आवश्यक • DEVCLASS |url=https://devclass.com/2022/07/20/jetbrains-space-on-premises-released-in-beta-kubernetes-all-but-required/ |access-date=2023-03-10 |website=DEVCLASS |language=en-GB}}</ref> इसने 2022 में Upsource को बंद करना शुरू कर दिया, जनवरी 2023 में आधिकारिक तौर पर उत्पाद के लिए समर्थन समाप्त कर दिया।<ref>{{Cite web |title=Sunsetting Upsource {{!}} The Upsource Blog |url=https://blog.jetbrains.com/upsource/2022/01/31/upsource-end-of-sales-announcement/ |access-date=2023-03-10 |website=The JetBrains Blog |date=31 January 2022 |language=en-US}}</ref> मई 2024 में, प्लेटफॉर्म के लिए स्पेस से स्पेसकोड (SpaceCode) में रीब्रांडिंग शुरू की गई ताकि [[गिट|गिट होस्टिंग]] और कोड समीक्षाओं पर ध्यान केंद्रित किया जा सके।<ref>{{Cite web |date=2024-05-27 |title=The Future of Space {{!}} The Space Blog |url=https://blog.jetbrains.com/space/2024/05/27/the-future-of-space/ |access-date=2024-05-27 |website=The JetBrains Blog |language=en-US}}</ref> YouTrack एक मालिकाना, व्यावसायिक [[वेब ब्राउज़र|वेब]]-आधारित बग ट्रैकर, इश्यू ट्रैकिंग सिस्टम और प्रोजेक्ट मैनेजमेंट सॉफ्टवेयर है जिसे जेटब्रेन्स द्वारा विकसित किया गया है।<ref>{{Cite web |date=2022-02-15 |title=JetBrains extends YouTrack with interactive Gantt charts for advanced project management |trans-title=जेटब्रेन्स ने उन्नत परियोजना प्रबंधन के लिए इंटरैक्टिव गैंट चार्ट के साथ यूट्रैक का विस्तार किया |url=https://siliconangle.com/2022/02/15/jetbrains-extends-youtrack-interactive-gantt-charts-advanced-project-management/ |access-date=2025-05-08 |website=SiliconANGLE |language=en-US}}</ref> Qodana एक कोड गुणवत्ता विश्लेषण उपकरण है जो कोड समीक्षाओं, गुणवत्ता गेट्स बनाने और कोड गुणवत्ता दिशानिर्देशों के कार्यान्वयन में उपयोगकर्ताओं की मदद करने के लिए स्थैतिक कोड विश्लेषण का उपयोग करता है।<ref>{{cite web |last1=Krill |first1=Paul |title=JetBrains ships Qodana static code analysis tool |trans-title=जेटब्रेन्स ने कोडना स्टैटिक कोड एनालिसिस टूल शिप किया |url=https://www.infoworld.com/article/3703053/jetbrains-ships-qodana-static-code-analysis-tool.html |website=InfoWorld |access-date=2023-11-15 |language=en |date=2023-07-20}}</ref> इसे जुलाई 2023 में सार्वजनिक रूप से लॉन्च किया गया था और इसका उपयोग जेटब्रेन्स के पारिस्थितिकी तंत्र में आईडीई के साथ किया जा सकता है, इसमें CI/CD पाइपलाइन एकीकरण है, और यह 60 से अधिक [[प्रोग्रामिंग भाषा|प्रोग्रामिंग भाषाओं]] में कोड विश्लेषण का समर्थन करता है।<ref>{{cite web |last1=Daws |first1=Ryan |title=JetBrains launches code quality platform Qodana |trans-title=जेटब्रेन्स ने कोड गुणवत्ता प्लेटफॉर्म कोडना लॉन्च किया |url=https://www.developer-tech.com/news/2023/jul/20/jetbrains-launches-code-quality-platform-qodana/ |website=Developer Tech News |access-date=2023-11-15 |date=2023-07-20 |language=en}}</ref> === एआई-संचालित उपकरण === जेटब्रेन्स एआई असिस्टेंट (JetBrains AI Assistant) एक विशेषता है जो अधिकांश जेटब्रेन्स आईडीई में एकीकृत है। यह एआई-संचालित कोड पूर्णता प्रदान करता है, कोड की व्याख्या करता है, प्रलेखन (documentation) उत्पन्न करता है, और रिफैक्टरिंग का सुझाव देता है। सहायक अपनी कार्यक्षमता प्रदान करने के लिए [[ओपनएआई|OpenAI]] और गूगल के मॉडल के साथ-साथ जेटब्रेन्स द्वारा विकसित मालिकाना मॉडल का उपयोग करता है।<ref>{{cite web |url=https://www.jetbrains.com/ai/ |title=JetBrains AI |trans-title=जेटब्रेन्स एआई |website=JetBrains |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> मैलम (Mellum) जेटब्रेन्स द्वारा बनाया गया एक 4-बिलियन-पैरामीटर बड़ा भाषा मॉडल है और अपाचे 2.0 लाइसेंस के तहत जारी किया गया है। इसे अनुमति प्राप्त लाइसेंस वाले स्रोत कोड के डेटासेट पर प्रशिक्षित किया गया था और इसे कोड पूर्णता और अन्य कोडिंग-संबंधित कार्यों में विशेषज्ञता रखने वाले "फोकल मॉडल" के रूप में डिज़ाइन किया गया है। यह एआई सहायक को शक्ति प्रदान करने वाले मॉडलों में से एक के रूप में कार्य करता है।<ref>{{cite web |url=https://blog.jetbrains.com/ai/2025/04/mellum-goes-open-source-a-purpose-built-llm-for-developers-now-on-hugging-face/ |title=Mellum Goes Open Source: A Purpose-Built LLM for Developers, Now on Hugging Face |trans-title=मैलम ओपन सोर्स हुआ: डेवलपर्स के लिए एक विशेष रूप से निर्मित एलएलएम, अब हगिंग फेस पर |website=The JetBrains AI Blog |date=2025-04-30 |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> === अन्य === Datalore डेटा विश्लेषण और विज़ुअलाइज़ेशन के लिए एक वेब एप्लिकेशन है, जो विशेष रूप से पाइथन में मशीन लर्निंग वातावरण पर केंद्रित है।<ref name="infoq-datalore">{{cite news |url=https://www.infoq.com/news/2018/11/jetbrains-datalore |title=JetBrains Introduces Datalore 1.0, an Intelligent Web Application for Data Analysis |trans-title=जेटब्रेन्स ने डेटा विश्लेषण के लिए एक बुद्धिमान वेब एप्लिकेशन, डेटालोर 1.0 पेश किया |date=8 November 2018 |work=[[infoQ]] |last=Carleto |first=Diogo |access-date=2 May 2019 |archive-date=2 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502082424/https://www.infoq.com/news/2018/11/jetbrains-datalore |url-status=live |language=en}}</ref> 'JetBrains Academy' प्रोग्रामिंग सीखने के लिए एक ऑनलाइन प्लेटफॉर्म है, जिसमें पाइथन, जावा और कोटलिन जैसी प्रोग्रामिंग भाषाएं शामिल हैं। अकादमी को 2019 में जेटब्रेन्स द्वारा पेश किया गया था, और जुलाई 2020 तक इसके 2,00,000 उपयोगकर्ता हो गए थे।<ref>{{cite web|title=JetBrains Academy: A hands-on platform for learning to program|url=https://www.jetbrains.com/academy/|access-date=24 July 2020|website=JetBrains|archive-date=25 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725004031/https://www.jetbrains.com/academy/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://blog.jetbrains.com/blog/2019/02/27/jetbrains-academy-eap/|title=JetBrains Academy EAP|website=blog.jetbrains.com|date=27 February 2019 |access-date=24 July 2020|archive-date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727132957/https://blog.jetbrains.com/blog/2019/02/27/jetbrains-academy-eap/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://blog.jetbrains.com/blog/2020/07/01/jba-closes-eap/|title=JetBrains Academy Celebrates the Close of Its Early Access Program with 50% Discount Plan|website=blog.jetbrains.com|date=July 2020 |access-date=24 July 2020|archive-date=25 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725001057/https://blog.jetbrains.com/blog/2020/07/01/jba-closes-eap/|url-status=live|language=en}}</ref> समुदाय की प्रतिक्रिया के बाद नवंबर 2021 में प्रमाणपत्र जोड़े गए, जिसमें परियोजनाओं पर किए गए कार्य की सत्यापन क्षमता को प्राथमिकता दी गई थी।<ref>{{Cite web|title=Introducing JetBrains Academy Certificates of Completion {{!}} The JetBrains for Education Blog|trans-title=पेश है जेटब्रेन्स अकादमी प्रमाणपत्र पूर्णता प्रमाणपत्र {{!}} शिक्षा के लिए जेटब्रेन्स ब्लॉग|url=https://blog.jetbrains.com/education/2021/11/04/introducing-jetbrains-academy-certificates-of-completion/|access-date=2022-02-05|website=The JetBrains Blog|date=4 November 2021 |language=en-US|archive-date=5 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205022631/https://blog.jetbrains.com/education/2021/11/04/introducing-jetbrains-academy-certificates-of-completion/|url-status=live}}</ref> जेटब्रेन्स ने छात्रों के लिए 'EduTools' प्लगइन भी विकसित किया है, जो [[इंटेलिजे आइडिया|IntelliJ IDEA]] (Ultimate, Community, Educational), [[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|Android Studio]], CLion, GoLand, PhpStorm, [[पाइथन|PyCharm]] (Professional, Community, Educational), WebStorm के साथ संगत है।<ref name="auto"/> 'JetBrains AI' जेटब्रेन्स द्वारा विकसित एक प्लगइन है जिसे हर आईडीई में जोड़ा गया है और यह एआई-संचालित ऑटो-पूर्णता और चैटबॉट के साथ एक एआई सहायक को एकीकृत करता है। यह ओपनएआई के मॉडल और एंथ्रोपिक (Anthropic) के मॉडल के साथ एकीकृत कई एआई मॉडल के साथ आता है।<ref>{{cite web |title=Jetbrains AI |url=https://www.jetbrains.com/ai/ |access-date=2025-02-17 |language=en}}</ref> == ओपन सोर्स प्रोजेक्ट्स == 2009 में, जेटब्रेन्स ने मुफ्त कम्युनिटी एडिशन पेश करके [[इंटेलिजे आइडिया|IntelliJ IDEA]] की मुख्य कार्यक्षमता को ओपन-सोर्स कर दिया।<ref name="sdtimes">{{cite news |last=Handy |first=Alex |date=15 October 2009 |title=JetBrains creates open-source IntelliJ IDEA |trans-title=जेटब्रेन्स ने ओपन-सोर्स इंटेलीजे आइडिया बनाया |work=[[SD Times]] |url=http://www.sdtimes.com/link/33839 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091018102636/http://www.sdtimes.com/link/33839 |archive-date=18 October 2009 |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=http://blog.jetbrains.com/idea/2009/10/intellij-idea-open-sourced/|title=IntelliJ IDEA open sourced|trans-title=इंटेलीजे आइडिया ओपन सोर्स हुआ|date=15 October 2009|access-date=8 September 2015|archive-date=7 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907063241/http://blog.jetbrains.com/idea/2009/10/intellij-idea-open-sourced/|url-status=live|language=en}}</ref> यह इंटेलीजे प्लेटफॉर्म पर बनाया गया है और इसमें इसके स्रोत शामिल हैं। जेटब्रेन्स ने दोनों को अपाचे लाइसेंस 2.0 के तहत जारी किया।<ref name="infoworldIJ">{{cite news |url=http://www.infoworld.com/d/application-development/first-look-android-studio-eclipses-eclipse-219072 |title=JetBrains readies open source version of its Java IDE |trans-title=जेटब्रेन्स ने अपने जावा आईडीई का ओपन सोर्स संस्करण तैयार किया |date=12 October 2009 |work=InfoQ |last=Krill |first=Paul |access-date=2 July 2013 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614133501/http://www.infoworld.com/d/application-development/first-look-android-studio-eclipses-eclipse-219072 |url-status=live |language=en}}</ref> 2010 में, [[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|एंड्रॉइड]] समर्थन कम्युनिटी एडिशन का हिस्सा बन गया,<ref name="androidpolice">{{cite news|url=http://www.androidpolice.com/2010/12/09/jetbrains-releases-intellij-idea-10-with-full-android-gingerbread-support-in-the-free-community-edition/|title=JetBrains Releases IntelliJ IDEA 10 With Full Android Gingerbread Support in the Free Community Edition|trans-title=जेटब्रेन्स ने मुफ्त कम्युनिटी एडिशन में पूर्ण एंड्रॉइड जिंजरब्रेड समर्थन के साथ इंटेलीजे आइडिया 10 जारी किया|date=9 December 2010|work=Android Police|last=Russakovskii|first=Artem|access-date=3 July 2013|archive-date=20 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220112600/http://www.androidpolice.com/2010/12/09/jetbrains-releases-intellij-idea-10-with-full-android-gingerbread-support-in-the-free-community-edition/|url-status=live|language=en}}</ref> और दो साल बाद [[गूगल|Google]] ने<ref name="theregister">{{cite news |url=https://www.theregister.co.uk/2013/05/15/live_blog_googleio_keynote/ |title=Live Blog: Google I/O keynote |trans-title=लाइव ब्लॉग: गूगल I/O कीनोट |date=15 May 2013 |work=[[The Register]] |last=Thomson |first=Iain |access-date=1 September 2017 |archive-date=3 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180503041323/https://www.theregister.co.uk/2013/05/15/live_blog_googleio_keynote/ |url-status=live |language=en}}</ref> अपने [[एंड्रॉइड (प्रचालन तंत्र)|Android Studio]] की घोषणा की, जो एंड्रॉइड प्लेटफॉर्म पर मोबाइल विकास के लिए आईडीई है और इंटेलीजे आइडिया के कम्युनिटी एडिशन पर बनाया गया है और [[एक्लिप्स (सॉफ्टवेयर)|Eclipse]] एंड्रॉइड डेवलपर टूल का एक आधिकारिक विकल्प है।<ref name="infoworldandroid">{{cite news |url=http://www.infoworld.com/d/application-development/first-look-android-studio-eclipses-eclipse-219072 |title=First look: Android Studio eclipses Eclipse |trans-title=पहली नज़र: एंड्रॉइड स्टूडियो ने एक्लिप्स को पीछे छोड़ा |date=22 May 2013 |work=InfoQ |last=Wayner |first=Peter |access-date=2 July 2013 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614133501/http://www.infoworld.com/d/application-development/first-look-android-studio-eclipses-eclipse-219072 |url-status=live |language=en}}</ref> दो साल के विकास के बाद जेटब्रेन्स ने फरवरी 2012 में [[कोटलिन|Kotlin]] को ओपन-सोर्स कर दिया। जून 2015 में, यह घोषणा की गई थी कि एक्लिप्स ADT का समर्थन बंद कर दिया जाएगा, जिससे एंड्रॉइड स्टूडियो एंड्रॉइड ऐप विकास के लिए आधिकारिक उपकरण बन जाएगा।<ref name="android-developers.blogspot">{{cite news |url=http://android-developers.blogspot.in/2015/06/an-update-on-eclipse-android-developer.html |title=An update on Eclipse Android Developer Tools |trans-title=एक्लिप्स एंड्रॉइड डेवलपर टूल्स पर एक अपडेट |date=26 June 2015 |last=Eason |first=Jamal |access-date=24 September 2015 |archive-date=19 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160619010442/http://android-developers.blogspot.in/2015/06/an-update-on-eclipse-android-developer.html |url-status=live |language=en}}</ref> === JetBrains Mono === जनवरी 2020 में, जेटब्रेन्स ने 'JetBrains Mono' नामक एक ज्यामितीय मोनोस्पेस्ड फ़ॉन्ट जारी किया, जिसे अपाचे लाइसेंस 2.0 के तहत उनके आईडीई के लिए डिफ़ॉल्ट फ़ॉन्ट बनाया गया।<ref>{{cite web|url=https://www.jetbrains.com/lp/mono/|title=JetBrains Mono. A typeface for developers_|website=JetBrains|access-date=21 January 2020|archive-date=21 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121084617/https://www.jetbrains.com/lp/mono/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://github.com/jetbrains/jetbrainsmono|title=JetBrainsMono|website=GitHub|access-date=21 January 2020|archive-date=22 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200122040350/https://github.com/JetBrains/JetBrainsMono|url-status=live|language=en}}</ref> फ़ॉन्ट को प्रोग्रामिंग लिगेचर्स के समर्थन के साथ लंबवत रूप से पढ़ने के लिए अनुकूलित करके स्रोत कोड पढ़ने के लिए डिज़ाइन किया गया है।<ref>{{cite web|url=https://blog.jetbrains.com/blog/2020/01/15/jetbrains-mono-a-new-font-made-for-developers/|date=15 January 2020|author=Konstantin Bulenkov|title=JetBrains Mono. A typeface for developers_|trans-title=जेटब्रेन्स मोनो। डेवलपर्स के लिए एक टाइपफेस_|website=JetBrains|access-date=11 February 2021|archive-date=27 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227073628/https://blog.jetbrains.com/blog/2020/01/15/jetbrains-mono-a-new-font-made-for-developers/|url-status=live|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Reeve |first=Robert |date=24 July 2023 |title=JetBrains Mono Leads the Way as the Ideal Typeface for Developers |trans-title=जेटब्रेन्स मोनो डेवलपर्स के लिए आदर्श टाइपफेस के रूप में मार्ग प्रशस्त करता है |url=https://www.webdesignerdepot.com/2023/07/jetbrains-mono-leads-the-way-as-the-ideal-typeface-for-developers/ |access-date=2023-08-24 |website=Web Designer Depot |language=en}}</ref> जेटब्रेन्स अन्य ओपन-सोर्स परियोजनाओं और फाउंडेशनों का भी एक सक्रिय प्रायोजक है। कंपनी स्काला सेंटर सलाहकार बोर्ड (Scala Center Advisory Board) की एक योगदानकर्ता सदस्य है,<ref>{{cite web |url=https://blog.jetbrains.com/scala/2024/05/13/jetbrains-joins-the-scala-center-advisory-board/ |title=JetBrains joins the Scala Center’s Advisory Board |trans-title=जेटब्रेन्स स्काला सेंटर के सलाहकार बोर्ड में शामिल हुआ |website=The Scala Programming Language |date=2024-05-13 |access-date=2025-08-10 |language=en}}</ref> और रस्ट फाउंडेशन (Rust Foundation) की सिल्वर मेंबर है।<ref>{{cite web |url=https://foundation.rust-lang.org/members/ |title=Our Members |trans-title=हमारे सदस्य |website=Rust Foundation |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> === Mellum === अप्रैल 2025 में, जेटब्रेन्स ने 'मैलम' (Mellum) जारी किया, जो 4 बिलियन मापदंडों वाला एक ओपन-सोर्स कोडिंग मॉडल है। जेटब्रेन्स ने मैलम को अपाचे 2.0 के तहत लाइसेंस प्राप्त डेटासेट के संग्रह पर प्रशिक्षित किया।<ref>{{Cite web |date=2025-04-30 |title=Mellum Goes Open Source: A Purpose-Built LLM for Developers, Now on Hugging Face |url=https://blog.jetbrains.com/ai/2025/04/mellum-goes-open-source-a-purpose-built-llm-for-developers-now-on-hugging-face/ |access-date=2025-05-01 |website=The JetBrains Blog |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wiggers |first=Kyle |date=2025-04-30 |title=JetBrains releases Mellum, an 'open' AI coding model |trans-title=जेटब्रेन्स ने मैलम जारी किया, जो एक 'ओपन' एआई कोडिंग मॉडल है |url=https://techcrunch.com/2025/04/30/jetbrains-releases-mellum-an-open-ai-coding-model/ |access-date=2025-05-01 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-02-04 |title=JetBrains/Mellum-4b-base · Hugging Face |url=https://huggingface.co/JetBrains/Mellum-4b-base |access-date=2025-05-01 |website=huggingface.co |language=en}}</ref> == वित्तीय और व्यावसायिक मॉडल == एक निजी कंपनी के रूप में, जेटब्रेन्स विस्तृत वित्तीय विवरणों का खुलासा नहीं करता है। हालांकि, इसकी वार्षिक मुख्य रिपोर्ट निरंतर विकास का संकेत देती है। अपनी 2023 की मुख्य रिपोर्ट में, कंपनी ने 5.6% साल-दर-साल राजस्व वृद्धि की सूचना दी और 11.4 मिलियन आवर्ती सक्रिय उपयोगकर्ताओं को नोट किया।<ref name="highlights2023">{{cite web |title=JetBrains Annual Highlights 2023 |trans-title=जेटब्रेन्स वार्षिक झलकियां 2023 |url=https://www.jetbrains.com/lp/annualreport-2023/ |website=JetBrains |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> यह 2022 में 11% राजस्व वृद्धि के बाद आया, जब कंपनी ने 15.9 मिलियन उपयोगकर्ता होने की सूचना दी थी।<ref>{{cite web |url=https://www.jetbrains.com/lp/annualreport-2022/ |title=JetBrains Annual Highlights 2022 |trans-title=जेटब्रेन्स वार्षिक झलकियां 2022 |website=JetBrains |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> कंपनी का बिजनेस मॉडल मुख्य रूप से सॉफ्टवेयर सब्सक्रिप्शन पर आधारित है। हाल के वर्षों में, जेटब्रेन्स ने बाजार के रुझानों के जवाब में अपने मॉडल को समायोजित किया है। इसमें इसके अधिक आईडीई को मुफ्त, गैर-व्यावसायिक लाइसेंस के साथ उपलब्ध कराना शामिल है, जैसे कि RustRover के लिए, और अपने प्रमुख आईडीई, 'IntelliJ IDEA' को एकीकृत करना ताकि मुफ्त और सशुल्क दोनों सुविधाओं के साथ एक एकल डाउनलोड की पेशकश की जा सके।<ref name="idea2024.2">{{cite web |url=https://blog.jetbrains.com/idea/2024/08/intellij-idea-2024-2/ |title=IntelliJ IDEA 2024.2 Is Out! |trans-title=इंटेलीजे आइडिया 2024.2 आ गया है! |website=The IntelliJ IDEA Blog |date=2024-08-07 |access-date=2024-08-09 |language=en}}</ref> == साझेदारियाँ == जेटब्रेन्स दुनिया भर में 140 से अधिक पुनर्विक्रेताओं (resellers) और कई प्रौद्योगिकी भागीदारों के साथ साझेदारी बनाए रखता है।<ref>{{cite web |title=Partners |trans-title=साझेदार |url=https://www.jetbrains.com/company/partners/ |website=JetBrains |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> साझेदारी डेटा के अनुसार, जेटब्रेन्स के 49 साझेदार हैं, जिनमें 41 प्रौद्योगिकी साझेदार और 8 चैनल साझेदार शामिल हैं, जिसमें [[सेल्सफोर्स|Salesforce]] इसका सबसे बड़ा साझेदार है।<ref>{{cite web |title=JetBrains Partnerships |trans-title=जेटब्रेन्स साझेदारियाँ |url=https://www.partnerbase.com/jetbrains |website=Partnerbase |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> === गूगल क्लाउड === जेटब्रेन्स की गूगल क्लाउड (Google Cloud) के साथ एक सक्रिय प्रौद्योगिकी साझेदारी है।<ref>{{cite web |title=Google + JetBrains Partnership |trans-title=गूगल + जेटब्रेन्स साझेदारी |url=https://www.partnerbase.com/google/jetbrains |website=Partnerbase |access-date=3 August 2025 |language=en |archive-date=17 अगस्त 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250817011548/https://www.partnerbase.com/google/jetbrains |url-status=dead }}</ref> 2022 में, कंपनियों ने गूगल क्लाउड वर्कस्टेशन्स और जेटब्रेन्स रिमोट डेवलपमेंट के बीच एकीकरण प्रदान करने के लिए साझेदारी की, जिससे डेवलपर्स को गूगल क्लाउड के प्रबंधित विकास परिवेशों के साथ जेटब्रेन्स आईडीई का उपयोग करने की अनुमति मिली।<ref>{{cite web |title=Remote Development in JetBrains IDEs now available to Google Cloud Workstations users |trans-title=जेटब्रेन्स आईडीई में रिमोट डेवलपमेंट अब गूगल क्लाउड वर्कस्टेशन्स उपयोगकर्ताओं के लिए उपलब्ध है |url=https://blog.jetbrains.com/idea/2022/10/remote-development-in-jetbrains-ides-now-available-to-google-cloud-workstations-users/ |website=The IntelliJ IDEA Blog |date=10 January 2023 |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> 2024 में, जेटब्रेन्स ने गूगल के 'Gemini' मॉडल को जेटब्रेन्स एआई असिस्टेंट में एकीकृत करने के लिए गूगल क्लाउड के साथ अपने सहयोग का विस्तार किया, जिससे यह [[ओपनएआई|OpenAI]] के GPT-4o, जेमिनी और जेटब्रेन्स के मालिकाना मॉडल की कार्यक्षमता को संयोजित करने वाला अपनी तरह का पहला उपकरण बन गया।<ref>{{cite web |title=JetBrains extends Google Cloud partnership to bring Gemini models to AI assistant |trans-title=जेटब्रेन्स ने एआई सहायक में जेमिनी मॉडल लाने के लिए गूगल क्लाउड साझेदारी का विस्तार किया |url=https://www.itpro.com/technology/artificial-intelligence/jetbrains-extends-google-cloud-partnership-to-bring-gemini-models-to-ai-assistant |website=ITPro |date=19 June 2024 |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> === अन्य सहयोग === जेटब्रेन्स 'Java Community Process' कार्यकारी समिति, [[कोटलिन|Kotlin]] फाउंडेशन सहित विभिन्न रणनीतिक सहयोगों में भाग लेता है, और JUnit 5 का समर्थन करता है। कंपनी RiderFlow के लिए [[Unity Technologies|Unity]] और समीक्षा अनुभवों को अनुकूलित करने के लिए GitLab के साथ भी साझेदारी करती है।<ref name="yahoofinance2024"/> == समुदाय और शिक्षा पहल == जेटब्रेन्स शैक्षणिक संस्थानों और डेवलपर समुदाय को व्यापक सहायता प्रदान करता है। 2024 में, 1,840,580 छात्रों और 94,041 शिक्षकों ने मानार्थ जेटब्रेन्स शैक्षिक पैक से लाभ उठाया, जबकि 954,277 छात्रों को स्नातक होने पर लाइसेंस नवीनीकरण के लिए विशेष छूट मिली।<ref name="yahoofinance2024"/> इसके अतिरिक्त, 2,172 स्कूलों और विश्वविद्यालयों को कक्षा सहायता के लिए 190,459 शैक्षिक सदस्यताएँ मिलीं, और 596 प्रशिक्षण पाठ्यक्रमों और बूट कैंपों के 26,100 छात्रों को मुफ्त सदस्यता मिली।<ref name="yahoofinance2024"/> कंपनी ओपन सोर्स समुदाय का समर्थन करती है और 5,952 परियोजनाओं को 11,364 मानार्थ लाइसेंस प्राप्त हुए हैं। यूजर ग्रुप सपोर्ट प्रोग्राम के माध्यम से, 89 देशों और क्षेत्रों के 611 तकनीकी समुदायों ने 3,916 लाइसेंस प्राप्त किए। डेवलपर रिकग्निशन प्रोग्राम ने मानार्थ 'All Products Pack' सदस्यता के साथ 1,284 सामुदायिक विशेषज्ञों को सम्मानित किया। इसके अतिरिक्त, 12,615 ग्राहकों ने स्टार्टअप छूट का लाभ उठाया, और जेटब्रेन्स ने 155 आईटी कार्यक्रमों को प्रायोजित किया।<ref name="yahoofinance2024"/> जेटब्रेन्स उद्योग के रुझानों को समझने के लिए वार्षिक डेवलपर इकोसिस्टम सर्वेक्षण आयोजित करता है। 2024 का सर्वेक्षण 23,262 डेवलपर्स के इनपुट पर आधारित था और यह प्रोग्रामिंग भाषा के उपयोग, विकास प्रथाओं और उद्योग के रुझानों के बारे में जानकारी प्रदान करता है।<ref>{{cite web |title=Software Developers Statistics 2024 - State of Developer Ecosystem Report |trans-title=सॉफ्टवेयर डेवलपर्स सांख्यिकी 2024 - डेवलपर इकोसिस्टम रिपोर्ट की स्थिति |url=https://www.jetbrains.com/lp/devecosystem-2024/ |website=JetBrains |access-date=3 August 2025 |language=en}}</ref> === शैक्षिक और अनुसंधान परियोजनाएं === [[यूक्रेन पर रूसी आक्रमण, 2022|यूक्रेन पर रूसी आक्रमण]] शुरू होने से पहले - 2012 और 2021 के बीच - कंपनी ने [[रूस]] में कई शैक्षिक और अनुसंधान परियोजनाएं चलाईं और उनका समर्थन किया, अक्सर विश्वविद्यालयों और अन्य संगठनों के साथ साझेदारी में, जिनमें शामिल हैं: * [[Yandex|यांडेक्स स्कूल ऑफ डेटा एनालिसिस]] और जेटब्रेन्स की एक संयुक्त पहल, [[St. Petersburg Department of Steklov Mathematical Institute of the Russian Academy of Sciences|रूसी विज्ञान अकादमी के स्टेक्लोव गणितीय संस्थान के सेंट पीटर्सबर्ग विभाग]] में कंप्यूटर विज्ञान क्लब।<ref name="novosibirsk">{{cite web|language=ru|url=https://ksonline.ru/325831/nuzhno-bolshe-umnyh-lyudej-ne-tolko-dlya-nas-a-voobshhe/|title=«Нужно больше умных людей. Не только для нас, а вообще»|trans-title="हमें और अधिक स्मार्ट लोगों की आवश्यकता है। केवल हमारे लिए ही नहीं, बल्कि सामान्य रूप से"|last=Туров|first=Фёдор|website=[[Континент-Сибирь Онлайн]]|date=15 August 2018|publisher=ksonline.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164002/https://ksonline.ru/325831/nuzhno-bolshe-umnyh-lyudej-ne-tolko-dlya-nas-a-voobshhe/|archive-date=14 December 2018|access-date=13 December 2018|url-status=live}}</ref><ref name="osp">{{cite web|last=Желвицкий|first=Дмитрий|date=1 November 2012|url=https://www.osp.ru/news/articles/2012/42/13032168/|title=Площадка для идей|trans-title=विचारों के लिए एक मंच|access-date=13 December 2018|language=ru|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214082338/https://www.osp.ru/news/articles/2012/42/13032168/|url-status=live}}</ref> * [[Saint Petersburg State University|सेंट पीटर्सबर्ग स्टेट यूनिवर्सिटी]] में जेटब्रेन्स प्रयोगशाला।<ref name="osp" /><ref>{{cite web|last=Косинская|first=Анна|date=30 October 2012|url=https://paperpaper.ru/jetbrains-lab/|title=Лабораторная работа: как бизнес помогает образованию?|trans-title=प्रयोगशाला कार्य: व्यवसाय शिक्षा में कैसे मदद करता है?|access-date=13 December 2018|language=ru|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214164151/https://paperpaper.ru/jetbrains-lab/|url-status=live}}</ref> * बायो-लैब्स (BioLabs) प्रयोगशाला, जेटब्रेन्स रिसर्च के तहत वैज्ञानिक टीमों का एक संघ।<ref name="biolabs">{{cite web|last=Слободенюк|first=Маргарита|date=11 October 2017|url=https://mbradio.ru/publication/2299/|title=Можно ли выключить старение?|trans-title=क्या बुढ़ापे को रोका जा सकता है?|access-date=13 December 2018|language=ru|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214064803/https://mbradio.ru/publication/2299/|url-status=live}}</ref> * मोबाइल रोबोट एल्गोरिदम की एक प्रयोगशाला।<ref name="duckietown">{{cite web|last=Взятышева|first=Виктория|date=18 January 2018|url=https://paperpaper.ru/campus/duckietown/|title=В Петербурге построили игрушечный город с машинами-роботами, как в MIT. Зачем он нужен и как поможет разработке беспилотных автомобилей|trans-title=सेंट पीटर्सबर्ग में उन्होंने एमआईटी की तरह रोबोट कारों के साथ एक खिलौना शहर बनाया। इसकी आवश्यकता क्यों है और यह चालक रहित कारों के विकास में कैसे मदद करेगा|access-date=13 December 2018|language=ru|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214070301/https://paperpaper.ru/campus/duckietown/|url-status=live}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[GitHub Copilot]] * [[Visual Assist]] * [[Hyperskill]] – [[पाइथन|Python]], [[जावा (प्रोग्रामिंग भाषा)|Java]], [[कोटलिन|Kotlin]], [[जावास्क्रिप्ट|JavaScript]], [[Go (प्रोग्रामिंग भाषा)|Go]], [[सी++|C++]], और [[ऍसक्यूऍल|SQL]] में कंप्यूटर प्रोग्रामिंग के लिए जेटब्रेन्स द्वारा एक ऑनलाइन प्लेटफॉर्म। ==संदर्भ== {{Reflist|30em}} ==बाहरी कड़ियाँ== * {{Official website}} [[श्रेणी:प्राग में स्थित कंपनियां]] [[श्रेणी:चेक ब्रांड]] [[श्रेणी:2000 में स्थापित चेक कंपनियां]] [[श्रेणी:मुक्त सॉफ्टवेयर कंपनियां]] [[श्रेणी:2000 में स्थापित सॉफ्टवेयर कंपनियां]] [[श्रेणी:चेक गणराज्य की सॉफ्टवेयर कंपनियां]] teznf7u9qxet7lq3jczthcqxjpib29d तारिक़ रहमान 0 1608350 6598882 6593908 2026-08-14T11:28:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598882 wikitext text/x-wiki {{update}} {{Expand Bengali|তারেক রহমান}} {{Infobox officeholder | name = तारिक़ रहमान | native_name = তারেক রহমান | native_name_lang = bn | image = Prime Minister Tarique Rahman addressing 13th National Parliament, Dhaka, 2026-03-12 (cropped).jpg | caption = तारिक़ रहमान, 2026 | nationality = {{ubl|{{BAN}}}} | office = [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री]] | predecessor1 = | successor1 = | birth_date = {{birth date and age|1968|11|20|df=yes}}<ref>{{cite news |title=Tarique Rahman turns 60 amid no birthday celebrations|url=https://www.observerbd.com/news/499910|work=The Daily Observer |date=20 November 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241120123657/https://www.observerbd.com/news/499910 |archive-date=20 November 2024 }}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Acting Chairman Tarique Rahman |url=https://www.bnpbd.org/leader-details/acting-chairman-tarique-rahman |access-date=2024-08-30 |website=bnpbd |language=en}}</ref> | birth_place = [[ढाका]], [[पूर्वी पाकिस्तान]] | party = [[बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी]] | alma_mater = {{ubl|[[ढाका विश्वविद्यालय]]||एडमजी कैंटोनमेंट कॉलेज|ढाका आवासीय मॉडल कॉलेज|बीएएफ शाहीन कॉलेज ढाका}} | spouse = {{marriage|जुबैदा रहमान|1994}} | father = [[जियाउर्रहमान]] | mother = [[खालिदा ज़िया]] | children = [[ज़ैमा रहमान]] | relations = {{plainlist | * अराफात रहमान {{छोटा|(भाई)}} * महबूब अली खान {{छोटा|(ससुर)}} | website = {{URL|https://www.tariquerahman.info/}} }} | website = {{URL|www.tariquerahman.info}} | signature = Tarique_Rahman_signature.svg | term_start = 17 फ़रवरी 2026 | president = [[मोहम्मद शहाबुद्दीन]] }} '''तारिक़ रहमान''' ({{Langx|bn|তারেক রহমান}}, जन्म 20 नवंबर 1968), एक बांग्लादेशी राजनेता हैं जो वर्तमान में [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री]],<ref>{{cite news |title=Tarique Rahman sworn in as Bangladesh Prime Minister |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/south-asia/tarique-rahman-sworn-in-as-bangladesh-prime-minister/articleshow/128460204.cms |access-date=17 फरवरी 2026 |work=The Times of India |date=17 फरवरी 2026}}</ref> सदन के नेता, बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी (बीएनपी) के अध्यक्ष और 2026 से ढाका-17 के संसद सदस्य (एमपी) के रूप में कार्यरत हैं। वे छठे राष्ट्रपति जियाउर रहमान और नौवीं प्रधान मंत्री खालिदा जिया के सबसे बड़े बेटे हैं।<ref>{{cite news |last1=MacRae |first1=Penelope |last2=Ahmed |first2=Redman |title=Tarique Rahman sworn in as Bangladeshi prime minister |url=https://www.theguardian.com/world/2026/feb/17/tarique-rahman-sworn-in-bangladesh-prime-minister |access-date=17 फरवरी 2026 |work=The Guardian |date=17 फरवरी 2026}}</ref> तारिक़ कम उम्र से ही राजनीति में शामिल थे और 2000 के दशक की शुरुआत में प्रधानमंत्री के रूप में अपनी मां के कार्यकाल के दौरान बीएनपी में प्रमुखता से उभरे।<ref>{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/4/bangladesh-holding-sham-election-exiled-opposition-leader-tarique-rahman|title=Bangladesh holding 'sham' election: Exiled opposition leader Tarique Rahman|date=2024-01-04|work=Al Jazeera|language=en}}</ref> 2008 में, तारिक़ की माँ आम चुनाव हार गईं, और बीएनपी को [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] के नेतृत्व वाली सरकार द्वारा प्रतिस्थापित किया गया।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/12/31/world/asia/31bangladesh.html|title=Secular Party Wins Landslide Victory in Bangladesh|last=Sengupta|first=Somini|date=2008-12-30|work=[[The New York Times]]|access-date=2023-05-09|last2=Manik|first2=Julfikar Ali|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> तारिक़ जिया अपनी सुरक्षा के लिए चिंताओं का हवाला देते हुए और यह दावा करते हुए कि उन्हें अधिकारियों द्वारा सताया जा रहा था, जल्द ही लंदन में स्व-निर्वासित निर्वासन में चले गए।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-192908|title=Tarique not returning|date=2011-07-05|work=The Daily Star|access-date=2020-01-25|language=en}}</ref> तारिक़ देश की राजनीति में एक विवादास्पद व्यक्ति बने हुए हैं, कई लोगों ने उन पर भ्रष्टाचार और भाई-भतीजावाद का आरोप लगाया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.banglainsider.com/en/news_details/125547|title=What if BNP comes to power again?|website=Bangla Insider|language=en-US|access-date=2023-05-09|archive-date=9 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509155821/https://www.banglainsider.com/en/news_details/125547|url-status=dead}}</ref> वह बिजली के खंभों को चुराने और उन्हें पैसे में बेचने के लिए भी कुख्यात था।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/politics/2022/06/22/who-will-lead-the-bnp-at-the-next-election|title=Who will lead the BNP at the next election?|date=2022-06-22|work=Dhaka Tribune|access-date=2023-05-09|language=en}}</ref> == प्रारंभिक जीवन और परिवार == रहमान का जन्म 20 नवंबर 1968 को [[ढाका]], [[पूर्वी पाकिस्तान]] (आधुनिक [[ढाका]], [[बांग्लादेश]]) में हुआ था।<ref>{{cite news |title=প্রধানমন্ত্রী তারেক রহমানের সংক্ষিপ্ত জীবনী |url=https://www.bd-pratidin.com/national/2026/02/18/1218234 |access-date=19 February 2026 |work=[[Bangladesh Pratidin]] |date=18 February 2026 |language=bn |trans-title=Brief biography of Prime Minister Tarique Rahman |archive-date=18 फ़रवरी 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260218235828/https://www.bd-pratidin.com/national/2026/02/18/1218234 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=Tarique submits wealth declaration revealing nearly Tk 20mn in assets, complete acquittal in 77 cases|url=https://bdnews24.com/politics/27e39eb85035|access-date=16 January 2026|work=[[bdnews24.com]]|date=31 December 2025|language=en}}</ref> वे [[मण्डल (उपनाम)|मंडलों]] के एक उल्लेखनीय बंगाली मुस्लिम राजनीतिक परिवार से ताल्लुक रखते हैं, जो बोगरा जिले के [[गाबतली उपजिला|गब्बाली]] के बागबारी के रहने वाले हैं। उनके पिता, [[जियाउर्रहमान|जियाउर रहमान]], बांग्लादेश के 7वें राष्ट्रपति थे, और उनकी माँ, [[खालिदा ज़िया|खालिदा जिया]], बांग्लादेश की 10वीं [[बांग्लादेश के प्रधानमंत्री|प्रधानमंत्री]] और पहली महिला प्रधानमंत्री थीं। == शिक्षा == अपने बचपन में, उन्होंने बीएएफ शाहीन कॉलेज ढाका में पढ़ाई की और ढाका आवासीय मॉडल कॉलेज से एसएससी पूरा किया।<ref name="Personal2"/> इसके बाद उन्होंने एडमजी छावनी कॉलेज से [[उच्चतर माध्यमिक प्रमाणपत्र|एचएससी]] की उपाधि प्राप्त की।<ref name="personal" /> 1984-85 में, उन्हें पहले [[ढाका विश्वविद्यालय]] में कानून विभाग में और बाद में अंतर्राष्ट्रीय संबंध विभाग में भर्ती कराया गया था।<ref name="personal">{{Cite web|url=http://www.tariquerahman.net/index.php/2012-04-10-18-56-53/personal-life|title=Personal life|website=Tarique Rahman|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116103937/http://www.tariquerahman.net/index.php/2012-04-10-18-56-53/personal-life|archive-date=16 जनवरी 2016|access-date=2015-11-28|url-status=bot: unknown}}</ref> == राजनीतिक करियर == रहमान ने 1988 में बीएनपी [[गाबतली उपजिला|गब्बाली उपज़िला]], बोगुरा जिले के प्राथमिक सदस्य के रूप में अपने राजनीतिक जीवन की शुरुआत की। रहमान ने 1991 के राष्ट्रीय चुनावों के दौरान पार्टी के लिए सक्रिय रूप से समर्थन जुटाया, जब सैन्य सरकार से निर्वाचित बीएनपी सरकार में संक्रमण हो रहा था। === राजनीति में शामिल === [[File:Tarique Rahman in january 2024.jpg|thumb|तारिक़ रहमान 2024 में लंदन, यूनाइटेड किंगडम में भाषण देते हुए]] रहमान बीएनपी की राष्ट्रीय अभियान रणनीति समिति के सदस्य थे, और पांच निर्वाचन क्षेत्रों में चुनाव अभियानों के समन्वय के लिए भी जिम्मेदार थे, जहाँ से उनकी माँ खालिदा जिया चुनाव लड़ रही थीं।<ref name="PoliticalThought">"The Political Thought of Tarique Rahman"</ref> === राजनीति में प्रमुख योगदान === उस अवधि के दौरान, उन्होंने सक्रिय रूप से बोगुरा की बीएनपी इकाइयों को संगठित किया और राजनीति को अधिक उत्पादन और विकास उन्मुख बनाने के लिए अंतर्निहित संस्कृतियों को बदल दिया।<ref name="PoliticalThought">"The Political Thought of Tarique Rahman"</ref> 1991 के राष्ट्रीय चुनावों में बीएनपी की सफलता और नई सरकार के गठन के बाद, रहमान को उनके योगदान के सम्मान के रूप में पार्टी में एक वरिष्ठ भूमिका की पेशकश की गई थी। हालाँकि, वे जमीनी स्तर पर पार्टी को मजबूत करने के लिए पर्याप्त समय पाने के लिए उच्च पद लेने के लिए अनिच्छुक थे। कई वर्षों तक वे बीएनपी की बोगुरा इकाइयों के विकास में सक्रिय रहे। 1996 के राष्ट्रीय चुनावों के दौरान, पार्टी के जमीनी स्तर और वरिष्ठ नेतृत्व ने रहमान से बोगुरा से एक निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव लड़ने का अनुरोध किया। लेकिन उन्होंने जमीनी स्तर पर अपने काम को आगे बढ़ाने और अपनी मां के लिए चुनाव अभियानों का समन्वय करने के दृष्टिकोण से प्रस्ताव को अस्वीकार कर दिया।<ref>{{Cite news|url=http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1991/03/18/RTV180391005/?s=zia%20and%20bangladesh%20and%20parliament|title=Bangladesh, Khaleda Zia Head Of Bangladesh National Party, Appointed First Woman Prime Minister|date=1991-03-18|work=ITN Source|access-date=2013-12-26|archive-date=24 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224100054/http://www.itnsource.com/en/shotlist/RTV/1991/03/18/RTV180391005/?s=zia%20and%20bangladesh%20and%20parliament|url-status=dead}}</ref> 1996-2001 में [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] सरकार के शासन के दौरान, रहमान ने सरकार की कार्रवाइयों के खिलाफ आंदोलनों को संगठित किया। उन्होंने आर्थिक अभाव के मुद्दों को हल करने के लिए सक्रिय रूप से अभियान चलाया और ग्रामीण क्षेत्रों में रहने वाले लोगों की दुर्दशा को प्रचारित करने के उद्देश्य से एक देशव्यापी परामर्श कार्यक्रम शुरू किया। बांग्लादेश के इतिहास में इस तरह के पहले बड़े पैमाने के कार्यक्रम ने सरकार के खिलाफ जन आंदोलन चलाया, जिसने बदले में बीएनपी की सत्ता में वापसी को बढ़ावा देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। उन्होंने खुली परिषद के माध्यम से नेताओं का चुनाव करने के लिए बोगुरा में गुप्त मतपत्र प्रणाली की स्थापना की।<ref name="autogenerated1">{{Cite news|url=http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956|date=2013-08-07|work=Prothom Alo|access-date=2013-12-21|language=bn|script-title=bn:খালেদা পুত্রের অতিথি-রাজনীতি!|type=Opinion|archive-date=19 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219135811/http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956|url-status=dead}}[http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956 <bdi lang="bn">খালেদা পুত্রের অতিথি-রাজনীতি!</bdi>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170219135811/http://www.prothom-alo.com/opinion/article/35956 |date=19 फ़रवरी 2017 }}</ref> 2001 में हुए राष्ट्रीय चुनावों में, पार्टी ने दो-तिहाई बहुमत के साथ भारी जीत हासिल की।<ref>{{Cite web|url=http://www.ecs.gov.bd/Bangla/ShareVote.php?&electionid=8&electionName=Parliament%20Election%202001|title=Share of Votes by Party|website=Bangladesh Election Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224165000/http://www.ecs.gov.bd/Bangla/ShareVote.php?&electionid=8&electionName=Parliament%20Election%202001|archive-date=24 दिसंबर 2013|access-date=2013-12-22|url-status=bot: unknown}}</ref> === गिरफ्तारी === तारिक़ रहमान, 21 अगस्त 2004 के ढाका हमले में मुख्य संदिग्ध है, जिसने तत्कालीन विपक्षी दल [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] द्वारा आयोजित एक सार्वजनिक रैली को निशाना बनाया था। हमले में पूर्व प्रधानमंत्री [[शेख हसीना]] सहित अवामी लीग के पूरे शीर्ष नेतृत्व को निशाना बनाया गया और महिला अवामी लीग की अध्यक्ष और राष्ट्रपति [[जिल्लुर रहमान]] की पत्नी आइवी रहमान सहित 24 अवामी लीग नेताओं और कार्यकर्ताओं की हत्या कर दी गई। इस हमले में सैकड़ों लोग घायल भी हुए थे। उन्हें बांग्लादेश की अदालत ने आजीवन कारावास की सजा सुनाई थी <ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/news-detail-111469|title=It was Hawa Bhavan Plot awdrfqawer aqwesfasdf|date=2009-10-26|work=The Daily Star|access-date=2016-07-22}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/19-sentenced-to-death-19-to-life-imprisonment-in-in-2004-grenade-attack-in-bangladesh/articleshow/66146547.cms|title=19 sentenced to death, 19 to life imprisonment in 2004 grenade attack in Bangladesh|date=2018-10-10|work=[[The Economic Times]]|access-date=2019-01-12}}</ref> == निर्वासन और शरण == 11 सितंबर 2008 को रहमान की मां खालिदा जिया की रिहाई के बाद, वह सेंट जॉन्स वुड के एक स्वतंत्र निजी अस्पताल, वेलिंगटन अस्पताल में चिकित्सा उपचार के लिए लंदन, यूनाइटेड किंगडम गए। सेना द्वारा समर्थित 1/11 अंतरिम सरकार ने पुष्टि की कि रहमान ने भविष्य की राजनीति में शामिल नहीं होने का लिखित बांड दिया था और उन्हें विदेश जाने की अनुमति दी गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/117697/britain-to-consider-bnp-chiefs-visa|title=Britain to consider BNP chief's visa|work=New Age (Bangladesh)|access-date=2020-11-08|language=en|archive-date=23 सितंबर 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923213642/https://www.newagebd.net/article/117697/britain-to-consider-bnp-chiefs-visa|url-status=dead}}</ref> भ्रष्टाचार रोधी आयोग ने रहमान और उनके दोस्त और व्यापारिक भागीदार गियासुद्दीन अल मामून के खिलाफ 12 मामले दर्ज किए, जो बीएनपी का दावा है कि राजनीति से प्रेरित है और रहमान को बांग्लादेश की राजनीति में भाग लेने से रोकने के लिए तत्काल पिछली कार्यवाहक सरकार की साजिश के हिस्से के रूप में मामले दर्ज किए जा रहे हैं। 16 अक्टूबर 2009 को, [[बांग्लादेश का सर्वोच्च न्यायालय|उच्च न्यायालय]] ने एक नियम जारी किया जिसमें सरकार और भ्रष्टाचार रोधी आयोग बांग्लादेश से पूछा गया कि जिया द्वारा दायर याचिका पर खालिदा जिया और रहमान के खिलाफ जिया अनाथालय ट्रस्ट भ्रष्टाचार मामले को रद्द क्यों नहीं किया जाना चाहिए।<ref>{{Cite news|url=http://www.bdnews24.com/details.php?id=144957&cid=3|title=HC asks why Zia Trust case will not be cancelled|date=2009-10-15|work=bdnews24.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220192100/http://www.bdnews24.com/details.php?id=144957&cid=3|archive-date=20 फ़रवरी 2012|access-date=10 सितंबर 2024|url-status=dead}}</ref> 9 नवंबर 2017 को बांग्लादेश के सर्वोच्च न्यायालय ने जिया अनाथालय ट्रस्ट भ्रष्टाचार मामले में सुनवाई की कार्यवाही पर रोक लगाने की मांग करने वाली खालिदा और रहमान की याचिका को खारिज कर दिया। निचली अदालत के पास अब उनके खिलाफ भ्रष्टाचार के मामले को जारी रखने के लिए कोई कानूनी रोक नहीं है।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/politics/graft-case-sc-clears-way-trial-against-khaleda-1488688|title=Graft case: SC clears way for trial against Khaleda|date=2017-11-09|work=The Daily Star|access-date=2017-11-09}}</ref> खालिदा जिया ने कहा कि उनका बेटा इलाज पूरा करके विदेश से लौटने पर सक्रिय राजनीति में भाग लेगा। उन्होंने बोगुरा जाते समय कुछ जनसभाओं को संबोधित किया और आरोप लगाया कि वर्तमान सरकार उनके बेटे को परेशान करने की कोशिश कर रही है ताकि वह देश वापस न आ सके। उन्होंने कहा, "तारिक़ ने देश के विकास के लिए काम किया, लेकिन बहुत सारे मामले केवल राष्ट्रीय और साथ ही अंतर्राष्ट्रीय साजिशों के एक हिस्से के रूप में उसे नष्ट करने के लिए दायर किए गए थे" उन्होंने यह भी कहा, "7 मार्च, 2007 को, उसे मेरे ठीक सामने एक कार में उठाया गया था। लेकिन हिरासत के बाद मेरे बेटे को इलाज के लिए एक स्ट्रेचर में विदेश भेजना पड़ा... डॉक्टरों ने कहा है कि उसके ठीक होने में अधिक समय लगेगा"... <ref name="london">{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927|title=Tarique coming back to politics|date=2009-11-21|work=The Daily Star|access-date=10 सितंबर 2024|archive-date=18 फ़रवरी 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160218133953/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927|url-status=dead}}[http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927 "Tarique coming back to politics"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160218133953/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=114927 |date=18 फ़रवरी 2016 }}</ref> 8 दिसंबर 2009 को, बांग्लादेश नेशनलिस्ट पार्टी की 5 वीं राष्ट्रीय परिषद में, रहमान को बीएनपी के वरिष्ठ उपाध्यक्ष के रूप में घोषित किया गया था।<ref name="bdnews24.com">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/politics/2009/12/08/tarique-made-senior-vice-chair|title=Tarique made senior vice chair|date=2009-12-08|work=bdnews24.com|access-date=2013-12-21}}[http://bdnews24.com/politics/2009/12/08/tarique-made-senior-vice-chair "Tarique made senior vice chair"]. </cite></ref><ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=116937|title=Tarique made powerful senior vice-chairman|last=Liton|first=Shakhawat|date=2009-12-09|work=The Daily Star|last2=Suman|first2=Rakib Hasnet|access-date=10 सितंबर 2024|archive-date=5 मार्च 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305081048/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=116937|url-status=dead}}</ref> 25 जुलाई 2013 को, रहमान को पार्टी के प्रवासी समर्थकों द्वारा आयोजित लंदन में एक इफ्तार पार्टी में आमंत्रित किया गया था।<ref>{{Cite news|url=http://bdnews24.com/politics/2013/07/25/tarique-shares-his-ideas-in-london|title=Tarique shares his ideas in London|work=bdnews24.com|access-date=2013-12-21}}</ref> सितंबर 2013 में, संयुक्त राज्य अमेरिका की सरकार के कुछ प्रतिनिधियों ने रहमान से मुलाकात की और कुछ द्विपक्षीय मुद्दों पर चर्चा की।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bnp-to-fight-militancy/|title=BNP to fight militancy &#124; Tarique assures US embassy official|last=Rashidul Hasan|date=2008-11-03|work=The Daily Star|access-date=2013-12-21}}</ref> 4 जनवरी 2014 को, YouTube पर पोस्ट किए गए एक वीडियो संदेश में, रहमान ने बांग्लादेश में अगले दिन के आम चुनाव के बहिष्कार का आह्वान किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Esaq8jq2NOo|title=Tarique Rahman's London Speech &#124; 3rd January 2014|date=3 January 2014|via=YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125043843/https://www.youtube.com/watch?v=Esaq8jq2NOo|archive-date=25 जनवरी 2024|access-date=2014-01-04|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="bdnews1">{{Cite news|url=http://bdnews24.com/politics/2014/01/04/tarique-calls-for-poll-boycott|title=Tarique calls for poll boycott|date=2013-09-14|work=bdnews24.com|access-date=2014-01-04}}</ref> 2015 में, तारिक़ रहमान ने व्हाइट एंड ब्लू कंसल्टेंट्स लिमिटेड के नाम से एक निजी फर्म पंजीकृत की जो एक पीआर और संचार फर्म है। यूके कंपनी हाउस में दायर निगमन के दस्तावेज से पता चलता है कि तारिक़ ने अपनी राष्ट्रीयता को ब्रिटिश के रूप में सूचीबद्ध किया है। हालाँकि 2016 में, उन्होंने कागजी कार्रवाई में संशोधन किया और अपनी राष्ट्रीयता को बांग्लादेशी के रूप में सूचीबद्ध किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/144980/did-tarique-register-his-pr-firm-in-uk-as-a|title=Did Tarique register his PR firm in UK as a British citizen in 2015?}}</ref> हालाँकि, इस त्रुटि का उपयोग कई लोगों द्वारा राज्य के अधिकारियों के दावों का समर्थन करने के लिए सबूत के रूप में किया गया है, जिसमें मोहम्मद शहरयार आलम का दावा है कि उन्होंने ब्रिटिश नागरिकता प्राप्त कर ली है।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/144040/tarique-rahman-issues-legal-notice-against-state|title=Tarique Rahman issues legal notice against State Minister Shahriar Alam}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.banglainsider.com/en/news_details/100282|title=Tarique Zia got British Citizenship|website=Bangla Insider|access-date=10 सितंबर 2024|archive-date=13 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713101505/https://www.banglainsider.com/en/news_details/100282|url-status=dead}}</ref> तारिक़ रहमान ने इस दावे का खंडन किया और मोहम्मद शहरयार आलम को एक कानूनी नोटिस दिया जिसमें कथित रूप से ब्रिटिश नागरिकता रखने के बारे में उनकी टिप्पणी के लिए माफी की मांग की गई थी।<ref name="auto" /> नवंबर 2018 में, रहमान ने 2018 के बांग्लादेशी आम चुनाव में बीएनपी पार्टी के नामांकन चाहने वालों के लिए [[स्काइप]] के माध्यम से साक्षात्कार प्रक्रिया का संचालन किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/js-polls-2018/bnp-nomination-interview-process-tarique-rahman-presence-via-skype-blocked-1663135|title=Tarique joins nomination seekers' interview thru' Skype|date=2018-11-20|work=The Daily Star|access-date=2020-03-04|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/js-polls-2018/news/tarique-rahman-taking-bnp-nomination-seekers-interview-illegal-says-obaidul-quader-bangladesh-politics-1662928|title=Tarique's taking BNP nomination seekers' interview illegal: Quader|date=2018-11-19|work=The Daily Star|access-date=2020-03-04|language=en}}</ref> == मामले और सजाएं == === मनी लॉन्ड्रिंग का मामला === 7 जून 2007 को, ढाका की एक अदालत में बांग्लादेश एंटी करप्शन कमीशन द्वारा रहमान और उनके दोस्त और बिजनेस पार्टनर गियासुद्दीन अल मामून के खिलाफ एक मनी लॉन्ड्रिंग का मामला दायर किया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/03/14/world/asia/14bangla.html|title=Bangladesh Military Government Holds 40 in Graft Sweep|last=Sengupta|first=Somini|date=14 March 2007|work=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/08/09/world/asia/09briefs-bangladesh.html|title=Bangladesh: Warrant Issued for Son of Former Premier|date=9 August 2011|work=[[The New York Times]]}}</ref> अदालत द्वारा 18 नवंबर 2013 को दिए गए एक फैसले में, रहमान को बीडीटी <आईडी1] करोड़ से जुड़े मामले में बरी कर दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted|title=Money Laundering Case, Tarique acquitted|date=2013-11-18|work=The Daily Star|access-date=2013-11-28}}</ref> बांग्लादेश एंटी करप्शन कमीशन के सदस्य मोहम्मद शहाबुद्दीन ने फैसले को यह कहते हुए खारिज कर दियाः "तारिक़ और मामून का अपराध में समान आधार था। इसलिए, कानूनी रूप से अंतर करने की कोई गुंजाइश नहीं थी।"<ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted/|title=Money Laundering Case &#124; Mamun jailed for 7 years; surprised BNP finds 'a brave judge in subservient judiciary'|work=The Daily Star|access-date=2013-12-26|archive-date=26 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226234125/http://archive.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted/|url-status=dead}}</ref> बीएनपी अधिकारियों और नेताओं ने दावा किया कि यह निर्णय उनकी बेगुनाही का प्रमाण है और उनका भ्रष्टाचार से कोई लेना-देना नहीं था, और रहमान के खिलाफ सभी मामले "राजनीति से प्रेरित" थे।<ref>{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/tarique-acquitted|title=Verdict proves Tarique innocent|date=2013-11-18|work=The Daily Star (Bangladesh)|access-date=2013-11-28}}</ref> 21 जुलाई 2016 को रहमान को बांग्लादेश उच्च न्यायालय ने निचली अदालत के उस फैसले को पलटते हुए दोषी पाया था जिसमें उन्हें पहले बरी कर दिया गया था। अदालत ने उन्हें सात साल के कारावास और 20 करोड़ रुपये के जुर्माने की सजा सुनाई थी। इस मामले में एक दिलचस्प बात यह है कि विवादित गैर-दोषी फैसला देने के ठीक बाद निचली अदालत के न्यायाधीश देश छोड़कर भाग गए। रहमान का मनी लॉन्ड्रिंग मामला देश के इतिहास में पहला मामला था जहां एक एफबीआई एजेंट ने बांग्लादेशी अदालत में एक प्रतिवादी के खिलाफ गवाही दी और सबूत पेश किए।<ref name="launder">{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/tarique-convicted-jailed-7-years-1257541|title=Tarique convicted, jailed for 7 years|date=2016-07-22|work=The Daily Star|access-date=2020-01-25|language=en}}</ref> हालाँकि, एफ. बी. आई. ने कभी भी समाचार पत्र डेली स्टार ऑफ बांग्लादेश द्वारा इस दावे की पुष्टि नहीं की है। 3 नवंबर 2008 को, एक लीक अमेरिकी दूतावास केबल ने कहा कि ढाका में दूतावास का मानना था कि रहमान "गंभीर राजनीतिक भ्रष्टाचार का दोषी था जिसका अमेरिकी राष्ट्रीय हितों पर गंभीर प्रतिकूल प्रभाव पड़ा है।<ref>{{Cite news|url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=201716|title=Tarique symbol of violent politics|last=Shakhawat Liton and Shamim Ashraf|date=2011-09-09|work=The Daily Star|access-date=2013-12-21|archive-date=14 दिसंबर 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214053118/http://archive.thedailystar.net/newDesign/news-details.php?nid=201716|url-status=dead}}</ref> 5 दिसंबर 2024 को उन्हें और उनके दोस्त गियासुद्दीन अल मामून को बांग्लादेश के उच्च न्यायालय ने बरी कर दिया।<ref>{{cite news |title=HC acquits Tarique's friend Mamun in money laundering case |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/hc-acquits-tariques-friend-mamun-money-laundering-case-3769096 |work=The Daily Star |date=5 December 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=HC acquits Gias Al Mamun in money laundering case |url=https://www.observerbd.com/news/501866 |work=The Daily Observer |date=5 December 2024}}</ref> === 2004 ढाका ग्रेनेड हमला मामला === 10 अक्टूबर 2018 को, रहमान को 2004 ढाका ग्रेनेड हमले के मामले में आजीवन कारावास की सजा सुनाई गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/august-21-carnage/news/babar-17-others-get-death-tarique-awarded-life-1645090|title=Babar, 17 others get death; Tarique awarded life|date=2018-10-10|work=The Daily Star|access-date=2018-10-10}}</ref> [[बांग्लादेश अवामी लीग|अवामी लीग]] के महासचिव ओबैदुल कादर ने उन पर हमले का मास्टरमाइंड होने का आरोप लगाया था। हालाँकि, बीएनपी महासचिव मिर्जा फखरूल इस्लाम आलमगीर ने इस आरोप का खंडन किया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/politics/tarique-rahman-mastermind-august-21-grenade-attack-2004-1644787|title=Tarique mastermind of August 21 grenade attack: Quader|date=2018-10-09|work=The Daily Star|access-date=2018-10-10}}</ref> 1 दिसंबर 2024 को तारिक़, लुत्फोज़्ज़मान बाबर और 47 अन्य को अदालत ने बरी कर दिया।<ref>{{cite news |title=Tarique, Babar, others acquitted in Aug 21 grenade attack cases |url=https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/tarique-babar-others-acquitted-aug-21-grenade-attack-cases-3765706 |work=The Daily Star |date=1 December 2024 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=21 August grenade attack: HC annuls verdict, acquits all convicts including Tarique Rahman |url=https://www.tbsnews.net/bangladesh/court/21-aug-grenade-attack-high-court-acquits-all-convicts-1006751 |work=The Business Standard |date=1 December 2024 |language=en}}</ref> === राजद्रोह का मामला === 2015 में, रहमान के खिलाफ एक अवामी लीग के अधिकारी द्वारा 2014 में लंदन में एक भाषण में बांग्लादेश के संस्थापक नेता [[शेख मुजीबुर्रहमान|शेख मुजीबुर रहमान]] के बारे में की गई टिप्पणी पर मामला दर्ज किया गया था, जो अवामी लीग के संस्थापक भी थे, जिन पर राजद्रोही होने का आरोप लगाया गया था। उन्हें 2024 में आरोपों से बरी कर दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/politics/355617/tarique-rahman-acquitted-in-sedition-case|title=Tarique Rahman acquitted in sedition case|date=22 August 2024|work=Dhaka Tribune|access-date=22 August 2024}}</ref> == निजी जीवन == रहमान वर्तमान में उपनगरीय लंदन में रहते हैं।<ref name="bdnews1"/> उन्होंने 1994 में बांग्लादेश नौसेना के पूर्व नौसेना प्रमुख रियर एडमिरल महबूब अली खान की सबसे छोटी बेटी और [[एमनेस्टी इण्टरनेशनल|एमनेस्टी इंटरनेशनल]] के पूर्व महासचिव इरेन खान के पहले चचेरे भाई जुबैदा रहमान से शादी की।<ref name=":0">{{Cite news|url=https://bdnews24.com/bangladesh/tariques-wife-zubaida-fired-from-work|title=Tarique's wife Zubaida fired from work|last=<!--Not stated-->|work=bdnews24.com|access-date=2022-11-01|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/is-zubaida-joining-politics|title=Is Zubaida joining politics?|last=Rashidul Hasan|date=2013-08-20|work=The Daily Star|access-date=2020-01-25}}</ref><ref name="personal"/> उनकी एकमात्र बेटी जैमा रहमान एक बैरिस्टर हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.dailynayadiganta.com/politics/461556/%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%A8-%E0%A6%A4%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%87%E0%A6%95-%E0%A6%95%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE-%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%87%E0%A6%AE%E0%A6%BE|date=2019-12-04|work=Daily Naya Diganta|access-date=2020-02-23|language=bn|script-title=bn:ব্যারিস্টার হলেন তারেক কন্যা জাইমা|archive-date=23 फ़रवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223160453/https://www.dailynayadiganta.com/politics/461556/%25E0%25A6%25AC%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0%25E0%25A6%25BF%25E0%25A6%25B8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%259F%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0-%25E0%25A6%25B9%25E0%25A6%25B2%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%25A8-%25E0%25A6%25A4%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%25B0%25E0%25A7%2587%25E0%25A6%2595-%25E0%25A6%2595%25E0%25A6%25A8%25E0%25A7%258D%25E0%25A6%25AF%25E0%25A6%25BE-%25E0%25A6%259C%25E0%25A6%25BE%25E0%25A6%2587%25E0%25A6%25AE%25E0%25A6%25BE|url-status=dead}}</ref> ज़ुबैदा 1995 में बांग्लादेश सिविल सेवा परीक्षा उत्तीर्ण करने के बाद एक सरकारी चिकित्सक बन गए और सितंबर 2014 में अवामी लीग सरकार द्वारा छह साल तक काम से अनुपस्थित रहने के कारण निकाल दिया गया।<ref name=":0" /> 2025 मे माँ का निधन हुआ लंदन से बांग्लादेश लौटे 2026 मे बांग्लादेश मे आम चुनाव होना है बीएनपी पार्टी के अध्यक्ष रूप इलेक्शन पीएम के दावेदार है। == संदर्भ == {{Reflist}} ==बाहरी संबंध== {{authority control}} {{Subject bar | commons = y | d = y | q = y |portal1=Biography|portal2=Bangladesh|portal3=politics}} [[श्रेणी:बंगाली मुस्लिम]] [[श्रेणी:बांग्लादेश के प्रधानमन्त्री]] [[श्रेणी:बंगाली लोग]] [[श्रेणी:बंगाली राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:बांग्लादेशी मुसलमान]] k8iedsvt1g9ky4kivp20pzyaousa5rv सदस्य:AMAN KUMAR/शीह लॉग 2 1609848 6598578 6598471 2026-08-13T12:39:19Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]. 6598578 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) lt4gciq5dckppmcbtyvmgrj7flg3erf 6598712 6598578 2026-08-14T02:09:48Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]. 6598712 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) qldcmjzpacsnndn7zgmqt6pbkvxtbm6 6598773 6598712 2026-08-14T04:32:43Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]. 6598773 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) 6oiomp29dnzat75735ipwpwsdkl7e8a 6598820 6598773 2026-08-14T07:30:49Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]. 6598820 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) gshgxfxq6uwv4sqfogpm16ir05si07x 6598823 6598820 2026-08-14T07:31:25Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]. 6598823 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) k4trebz9za2pzq9qe1ar9u6b8tq3u9y तकजील 0 1610470 6598859 6545219 2026-08-14T10:08:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598859 wikitext text/x-wiki [[File:Kolak_Pisang.jpg|thumb|[[कोलक (भोजन)|कोलक]], तकजील भोजन में से एक।]] '''इंडोनेशिया''' में रोज़ा तोड़ने के लिए दिए जाने वाले हल्के भोजन या पेय को तकजिल कहते हैं। हालाँकि "तकजिल" शब्द का प्रयोग [[सौम|रोज़ा]] तोड़ने वाली किसी भी चीज़ के लिए किया जाता है, लेकिन रमज़ान के दौरान इसका अर्थ आमतौर पर सीमित होता है क्योंकि यह शब्द मौसमी है (केवल रमज़ान के दौरान ही प्रयोग में आता है)। देश के कुछ हिस्सों में, तकजिल सरकारी निकायों और सेनाओं द्वारा निःशुल्क वितरित किए जाते थे।<ref>{{Cite web|url=https://papua.antaranews.com/berita/760603/satgas-yonif-511-perkuat-komunikasi-sosial-melalui-pembagian-takjil-bagi-warga-karubaga|title=Satgas Yonif 511 perkuat komunikasi sosial melalui pembagian takjil bagi warga Karubaga|last=Agency|first=ANTARA News|date=2026-03-04|website=Antara News Papua|language=id|access-date=2026-03-26}}</ref> कोलाक, तकजिल में शामिल [[खाद्य|खाद्य पदार्थों]] में से एक है। तकजिल में शामिल खाद्य पदार्थों में कोलाक पिसांग, फलों का सूप, एस कैम्पूर आदि जैसी मिठाइयाँ शामिल हैं। ==व्युत्पत्ति== इंडोनेशियाई शब्द 'तकजिल' का पहला उल्लेख स्नूक हर्ग्रोनजे के 1891-1892 में ऐचे की यात्रा के वृत्तांत "दे अतजेहर्स" में मिलता है। वृत्तांत में बताया गया है कि ऐचेवासियों ने मस्जिद में समुदाय के लिए रोज़ा खोलने का भोजन (तकजिल) तैयार किया था, जिसमें इए बू पेउदाह, यानी मसालेदार दलिया शामिल था।<ref>{{Cite web|url=https://friksi.id/kebijakan-privasi-friksi/|title=Kebijakan friksi|date=2026|website=friksi.id|access-date=2026-03-26|archive-date=17 अप्रैल 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417050403/https://friksi.id/kebijakan-privasi-friksi/|url-status=dead}}</ref> कमुस बेसर भाषा [[इंडोनेशिया]] में, तकजिल का अर्थ है रोज़ा जल्दी तोड़ना। यह अरबी शब्द 'अजिला' से उत्पन्न हुआ है, जिसका अर्थ है जल्दी करना, इससे पहले कि यह रोज़ा जल्दी तोड़ने के वर्तमान अर्थ में परिवर्तित हो। मिनांग में, तकजिल को पबुकुआन के नाम से भी जाना जाता है। बहू द्वारा ससुर को तकजिल देने की एक परंपरा है, जिसे मांता पबुकुआन कहा जाता है।<ref>{{Cite news|url=https://kebudayaan.kemdikbud.go.id/bpnbsumbar/maanta-pabukoan-tradisi-yang-makin-ditinggalkan/|title=Maanta Pabukoan: Tradisi yang Makin Ditinggalkan - Balai Pelestarian Nilai Budaya Sumatera Barat|last=firdausmarbun|date=2019-05-29|work=Balai Pelestarian Nilai Budaya Sumatera Barat|access-date=2026-03-26|language=en-US}}</ref> कुछ संदर्भों में, तकजिल शब्द का अर्थ इफ्तार के समान हो सकता है। हालांकि दोनों शब्द अरबी भाषा से उत्पन्न हुए हैं, फिर भी इनमें अंतर है। इफ्तार का शाब्दिक अर्थ है "रोज़ा तोड़ना" या रोज़ा तोड़ने का क्षण, जिसका अर्थ यह नहीं है कि जल्दी करनी है। इसलिए, इफ्तार में रोज़ा तोड़ने की पूरी प्रक्रिया शामिल है, जिसमें तकजिल के बाद मुख्य भोजन (भारी भोजन) भी शामिल है, यहाँ तक कि मग़रिब की [[नमाज़]] के बाद भी। सरल शब्दों में कहें तो, तकजिल इफ्तार का एक हिस्सा है। ==तकजिल वार== जैसा कि नाम से ही स्पष्ट है, तकजिल वार [[इफ़्तार|इफ्तार]] के बाद मिठाई खरीदने के लिए उमड़ने-घुमड़ने की प्रथा है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sinarharian.com.my/article/716105/global/fenomena-war-takjil-kembali-lagi|title=Fenomena 'war takjil' kembali lagi|last=KAMAL|first=MARLISSA MOHAMMAD|date=2025-03-06|website=Sinar Harian|language=ms|access-date=2026-03-26}}</ref> यहाँ लोग रोज़ा खोलने के लिए मिलने वाले स्नैक्स के लिए आपस में लड़ते हैं। यहाँ 'वार' शब्द स्नैक्स खरीदने की होड़ के लिए एक अतिशयोक्तिपूर्ण रूपक है, न कि शाब्दिक अर्थ में या नकारात्मक संदर्भ में कोई युद्ध। बाजार दोपहर 3 बजे से इफ्तार के समय तक खुले रहते हैं, जहाँ सैकड़ों छोटे विक्रेता तरह-तरह के स्नैक्स और स्ट्रीट फूड बेचते हैं, जैसे तले हुए व्यंजन, डिम सम, मिल्क सैटे और कई तरह के ठंडे पेय। इस दौरान मौसमी स्नैक्स और पेय भी उपलब्ध होते हैं, जो इसकी लोकप्रियता को और बढ़ा देते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.ipb.ac.id/news/index/2026/02/the-uniqueness-of-the-war-takjil-phenomenon-dr-tjahja-muhandri-rare-foods-appear-only-during-ramadan-consumers-compete-for-nostalgia/|title=The Uniqueness of the War Takjil Phenomenon, Dr Tjahja Muhandri: Rare Foods Appear Only During Ramadan, Consumers Compete for Nostalgia|last=ipb.ac.id|date=2026-02-19|website=IPB University|language=en-US|access-date=2026-03-26}}</ref> तकजिल वार इतना लोकप्रिय है कि तकजिल खरीदने वाले केवल मुसलमान या इंडोनेशियाई नागरिक ही नहीं हैं। हाल के वर्षों में इफ्तार से पहले [[मिठाई]] और स्नैक्स खरीदने के लिए विदेशी पर्यटक भी इसमें शामिल होने लगे हैं। कई जगहों पर गैर-मुस्लिम और विदेशी भी इस परंपरा का आनंद लेते हैं। वे कुछ ऐसे तकजिल का आनंद लेते हैं जो रमजान के बाहर मिलना मुश्किल होता है या इसका उपयोग सोशल मीडिया सामग्री बनाने के लिए करते हैं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इफ्तार के व्यंजन]] [[श्रेणी:रमजान]] mksik5x1xj5hgifuohsq7g1aptnmu9o जमीला अफ़गानी 0 1610511 6598697 6540554 2026-08-14T00:22:03Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598697 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = जमीला अफ़गानी | native_name = {{Nobold|{{lang|prs|جمیله افغانی}}}} | image = Jamila Afghani 2020 in Cologne -3294.jpg | image_size = | caption = 2020 में जमीला अफ़गानी | office = [[अफ़गान महिला नेटवर्क]] | constituency = | majority = | term_start = | term_end = | birth_date = {{birth year and age|1976}} | birth_place = [[काबुल]], [[अफ़गानिस्तान गणराज्य (1973-1978)|अफ़गानिस्तान गणराज्य]] | known_for = | occupation = महिला अधिकार कार्यकर्ता | residence = }} '''जमीला अफ़गानी''' (जन्म 1976) एक अफ़गान [[महिला अधिकार]] कार्यकर्ता हैं। वह 'नूर एजुकेशनल एंड कैपेसिटी डेवलपमेंट ऑर्गनाइजेशन' (NECDO) की संस्थापक और कार्यकारी निदेशक हैं। वह अफ़गान महिला नेटवर्क (AWN) की कार्यकारी सदस्य भी हैं। 2022 में, जमीला अफ़गानी को सातवें वार्षिक 'अरोरा प्राइज फॉर अवेकनिंग ह्यूमैनिटी' (Aurora Prize for Awakening Humanity) से सम्मानित किया गया। == जीवनी == जमीला अफ़गानी का जन्म 1976 में काबुल, अफ़गानिस्तान में हुआ था।<ref>{{Cite book|title=Peacemakers in action : profiles in religious peacebuilding|last=Dubensky|first=Joyce S.|publisher=Tanenbaum Center for Interreligious Understanding|year=2007|isbn=978-1-107-15296-0|volume=II|location=New York|pages=250}}</ref> बचपन में अफ़गानी को [[पोलियो]] हो गया था और इस बीमारी की जटिलताओं के कारण उन्हें चलने के लिए ब्रेस (सहारे) पर निर्भर रहना पड़ता है।<ref name=":7">{{Cite web|url = http://n-peace.net/candidate/candidate-107|title = Jamila Afghani|access-date = 8 September 2015|website = N-Peace Awards|publisher = N-Peace Network|archive-date = 5 September 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130905144618/http://n-peace.net/candidate/candidate-107|url-status = usurped}}</ref> जब वह चौदह वर्ष की थीं, तब [[सोवियत-अफ़गान युद्ध]] के दौरान उनके सिर में गोली लग गई थी।<ref name=":7" /> अफ़गानी 1990 के दशक में अफ़गान गृहयुद्ध के दौरान काबुल से भाग गईं और [[पेशावर]] में बस गईं।<ref name=":4">{{Cite journal|url = http://search.ebscohost.com/login.aspx?direct=true&db=a9h&AN=17277778&site=ehost-live|title = Catalyst For Change: Jamila Afghani|last = Oates|first = Lauryn|date = 2005|journal = Herizons|access-date = 8 September 2015|volume = 18|page = 9|url-access=subscription }}</ref> अफ़गानी ने [[पेशावर विश्वविद्यालय]] से स्नातक और स्नातकोत्तर की डिग्री प्राप्त की।<ref name=":5">{{Cite journal|url = https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/30223/Afghan%20Women%20Leaders%20Speak%20conference%20website%2011-17-05.pdf?sequence=5|title = Afghan Women Leaders Speak|date = November 2005|access-date = 8 September 2015|website = Mershon Center for International Security Studies|publisher = Ohio State University|hdl = 1811/30223|last1 = Mills|first1 = Margaret|last2 = Kitch|first2 = Sally|archive-date = 5 मार्च 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305011338/https://kb.osu.edu/dspace/bitstream/handle/1811/30223/Afghan%20Women%20Leaders%20Speak%20conference%20website%2011-17-05.pdf?sequence=5|url-status = dead}}</ref> उनकी पहली नौकरी पाकिस्तान में अफ़गान [[शरणार्थी शिविर|शरणार्थी शिविरों]] के लिए एक [[सामाजिक कार्य|सामाजिक कार्यकर्ता]] के रूप में थी।<ref name=":3">{{Cite web|url = https://tanenbaum.org/peacemakers-in-action-network/meet-the-peacemakers/jamila-afghani/|title = Jamila Afghani|access-date = 7 September 2015|website = Tanenbaum's Peacemakers in Action|archive-date = 4 March 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304083407/https://tanenbaum.org/peacemakers-in-action-network/meet-the-peacemakers/jamila-afghani/|url-status = dead}}</ref> उन्होंने शिविरों में महिलाओं को [[कुरान]] की शिक्षा कक्षाओं के माध्यम से [[साक्षरता|साक्षर]] बनने में भी मदद की।<ref name=":3" /> अफ़गानी ने कहा है कि महिलाओं की शिक्षा में सबसे बड़ी बाधा महिला शिक्षकों की कमी है।<ref name=":6">{{Cite book|title = Contested Terrain: Reflections with Afghan Women Leaders|url = https://archive.org/details/contestedterrain0000kitc|last = Kitch|first = Sally L.|publisher = University of Illinois Press|year = 2014|isbn = 978-0252038709|pages = [https://archive.org/details/contestedterrain0000kitc/page/26 26]}}</ref> 2001 में, अफ़गानी ने महिलाओं और बच्चों के लिए शिक्षा की सुविधा के लिए NECDO की स्थापना की।<ref name=":5" /> NECDO [[सांकेतिक भाषा]] भी सिखाता है, और संघर्ष समाधान और लैंगिक मुद्दों के बारे में कक्षाएं आयोजित करता है।<ref name=":7" /> NECDO महिलाओं और लड़कियों तक पहुँचने के अभिनव तरीके बनाने के लिए जाना जाता है। उदाहरण के लिए, इसने लड़कियों के लिए एक [[पुस्तकालय]] बनाया, लेकिन उन्होंने लड़कियों को पुस्तकालय लाने के लिए लड़कों को भर्ती किया, और हर पांच लड़कियों को लाने पर लड़कों को पुरस्कार दिया।<ref name=":4" /> उनका संगठन 22 प्रांतों में लगभग 50,000 महिलाओं की सेवा करता है।<ref name=":8" /> अफ़गानी का काम सीधे तौर पर इस गलत धारणा को चुनौती देता है कि [[इस्लाम]] महिलाओं के खिलाफ हिंसा का समर्थन करता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.refinery29.com/en-us/2015/06/88771/afghanistan-feminism-womens-rights-jamila-afghani|title=How One Amazing Afghan Woman Is Making Huge Strides for Equality|last=Clark|first=Meredith|date=11 June 2015|website=Refinery 29|access-date=2020-01-06}}</ref> उन्होंने अफ़गानिस्तान में [[इमाम]]ों के लिए पहला "लिंग-संवेदनशील प्रशिक्षण" तैयार किया।<ref name=":1">{{Cite news|url =http://womensenews.org/story/the-world/150612/in-afghanistan-danger-stalks-gender-imam-training|title = In Afghanistan, Danger Stalks Gender Imam Training|last = Nalli|first = Hajer|date = 12 June 2015|work = Women's eNews|access-date = 7 September 2015}}</ref> उन्होंने इस परियोजना की शुरुआत इच्छुक इमामों को उनके द्वारा तैयार की गई जानकारी दिखाने से की। इमामों ने तुरंत नई सामग्री का प्रचार करना शुरू कर दिया, जो इस्लामी दृष्टिकोण से महिलाओं के अधिकारों को कवर करती है।<ref name=":1" /> 2015 में, उनके कार्यक्रम के साथ लगभग 6,000 इमाम जुड़े हुए थे।<ref name=":8" /> काबुल में, उनके कार्यक्रम के परिणामस्वरूप शहर की बीस प्रभावशाली [[मस्जिद]]ों में 'खुतबा' (शुक्रवार के उपदेश) की एक श्रृंखला शुरू हुई।<ref>{{Cite web|url = http://www.wisemuslimwomen.org/muslimwomen/bio/jamila_afghani/|title = Jamila Afghani|access-date = 8 September 2015|website = Women's Islamic Initiative in Spirituality and Equality|archive-date = 28 September 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150928152017/http://www.wisemuslimwomen.org/muslimwomen/bio/jamila_afghani/|url-status = dead}}</ref> अफ़गानी ने अपने काम के माध्यम से यह पाया है कि "जब महिलाओं के पास इस्लामी औचित्य नहीं होता है तो उनका मुंह बंद कर दिया जाता है" क्योंकि अफ़गान संस्कृति बहुत धार्मिक और रूढ़िवादी है।<ref name=":2">{{Cite news|url = http://www.huffingtonpost.com/shahnaz-taplinchinoy/muslim-women-movers-and-s_b_4546673.html|title = Muslim Women: Movers and Shakers Fight for Women's Rights|last = Taplin-Chinoy|first = Shahnaz|date = 5 January 2014|work = Huffington Post|access-date = 7 September 2015}}</ref> उनके लिंग प्रशिक्षण का उन पुरुषों पर गहरा प्रभाव पड़ा है जिन्हें यह एहसास नहीं था कि इस्लाम महिलाओं के अधिकारों की अनुमति देता है और इसने पुरुषों को महिलाओं के वकील (समर्थक) बनाने में मदद की है।<ref name=":8">{{Cite news|url = https://foreignpolicy.com/2015/06/03/how-to-promote-womens-rights-in-afghanistan-and-around-the-world/|title = How to Promote Women's Rights, in Afghanistan and Around the World|last = Weingarten|first = Elizabeth|date = 3 June 2015|work = Foreign Policy|access-date = 8 September 2015}}</ref> अफ़गानी ने कहा है कि यह "कार्यक्रम अपने आप में एक तरह की क्रांति है क्योंकि धार्मिक नेता जो कभी महिलाओं पर अत्याचार करने के लिए जाने जाते थे, अब उनके लिए निष्पक्षता को बढ़ावा देने के लिए कुरान के शब्दों का उपयोग करते हैं।"<ref>{{Cite news|url = http://www.cnn.com/2013/01/22/world/iyw-educating-girls-muslim-countries/|title = Altering Perceptions of Women in Muslim Countries|last = Khalid|first = Kiran|date = 23 October 2013|work = CNN|access-date = 8 September 2015}}</ref> वह अफ़गानिस्तान में पितृसत्तात्मक आदिवासी सरकार प्रणाली को चुनौती देने के लिए भी काम करती हैं।<ref name=":0" /> उनका मानना ​​है कि अफ़गानिस्तान की समस्याओं में से एक यह है कि नागरिक "इस्लाम, संस्कृति और राजनीति" के बीच अंतर करने में असमर्थ हैं।<ref name=":6" /> उन्होंने कहा है कि उन्हें कुछ ऐसे अफ़गानों द्वारा धमकी दी गई है जो उनके शिक्षण और इस्लाम की शांतिपूर्ण व्याख्या को बढ़ावा देने के खिलाफ हैं।<ref name=":1" /> अफ़गानी को 2008 में 'तनेनबाम पीसमेकर इन एक्शन अवार्ड' (Tanenbaum Peacemaker in Action Award) से सम्मानित किया गया था।<ref name=":2" /> 2017 में, वह अरोरा प्राइज फॉर अवेकनिंग ह्यूमैनिटी के लिए नामांकित फाइनलिस्टों में शामिल थीं।<ref name=aurora>[https://auroraprize.com/en/aurora/detail/11242/2017-aurora-prize-finalists- Aurora Prize.] 2017 finalists.</ref> 2021 में, जमीला अफ़गानी को दूसरी बार अरोरा प्राइज के लिए नामांकित किया गया और वह 2022 की अरोरा प्राइज विजेता बनीं। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://necdo.org.af/ नूर एजुकेशनल एंड कैपेसिटी डेवलपमेंट ऑर्गनाइजेशन (NECDO)] * [https://www.youtube.com/watch?v=uGu19jMDlq4 धर्म और शांति पर तनेनबाम पीसमेकर जमीला अफ़गानी] (वीडियो) {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:अफ़गानी, जमीला}} [[श्रेणी:1974 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:अफ़गान महिला अधिकार कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:अफ़गान महिला कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:अफ़गान नारीवादी]] [[श्रेणी:पेशावर विश्वविद्यालय के पूर्व छात्र]] [[श्रेणी:अफ़गान विकलांग लोग]] [[श्रेणी:विकलांग कार्यकर्ता]] [[श्रेणी:पाकिस्तान में अफ़गान प्रवासी]] oyibz5741zak658c8wrd4e65os9ro4x सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 2 1610834 6598715 6598341 2026-08-14T02:30:26Z AMAN KUMAR 911487 अद्यतन 6598715 wikitext text/x-wiki == PAWS स्क्रिप्ट: अंग्रेजी से हिंदी लिंक और तारीख अनुवाद == यह स्क्रिप्ट Pywikibot का उपयोग करके अंग्रेजी विकिपीडिया के किसी लेख (जैसे "1822") को पढ़ती है। यह केवल उन लाइनों को छाँटती है जिनमें मौजूद कड़ियों का हिंदी विकिपीडिया पर अनुवाद उपलब्ध है। इसके अलावा, यह लाइनों में मौजूद महीनों के नाम को भी हिंदी में बदल देती है। <syntaxhighlight lang="python"> import pywikibot from pywikibot.data import api import re from deep_translator import GoogleTranslator months_full_dict = { 'January': 'जनवरी', 'February': 'फ़रवरी', 'March': 'मार्च', 'April': 'अप्रैल', 'May': 'मई', 'June': 'जून', 'July': 'जुलाई', 'August': 'अगस्त', 'September': 'सितंबर', 'October': 'अक्टूबर', 'November': 'नवंबर', 'December': 'दिसंबर' } months_short_dict = { 'Jan': 'जनवरी', 'Feb': 'फ़रवरी', 'Mar': 'मार्च', 'Apr': 'अप्रैल', 'Jun': 'जून', 'Jul': 'जुलाई', 'Aug': 'अगस्त', 'Sep': 'सितंबर', 'Oct': 'अक्टूबर', 'Nov': 'नवंबर', 'Dec': 'दिसंबर' } headings_dict = { '== Events ==': '== घटनाएँ ==', '== Births ==': '== जन्म ==', '== Deaths ==': '== निधन ==', '== References ==': '== सन्दर्भ ==', '== External links ==': '== बाहरी कड़ियाँ ==', '=== Undated ===': '=== अज्ञात तिथियाँ ===', '===Date unknown===': '=== अज्ञात तिथियाँ ===', '=== Date unknown ===': '=== अज्ञात तिथियाँ ===' } en_site = pywikibot.Site('en', 'wikipedia') translator = GoogleTranslator(source='en', target='hi') def translate_text(text): try: if not text.strip() or not re.search(r'[a-zA-Z]', text): return text return translator.translate(text) except: return text def apply_wikipedia_standards_pre(text): text = re.sub(r'\bDr\.', 'डॉ॰', text) text = re.sub(r'\bProf\.', 'प्रो॰', text) text = re.sub(r'\bPt\.', 'पं॰', text) text = re.sub(r'\bU\.S\.A\.', 'सं॰ रा॰ अमेरिका', text) text = re.sub(r'\bU\.S\.', 'सं॰ रा॰', text) text = re.sub(r'\bU\.K\.', 'यू॰के॰', text) text = re.sub(r'\bMr\.', 'श्री', text) text = re.sub(r'\bMrs\.', 'श्रीमती', text) text = re.sub(r'\bSt\.', 'सेंट', text) text = re.sub(r'\bMt\.', 'माउंट', text) return text def apply_wikipedia_standards_post(text): text = re.sub(r'\b([अ-हए-औक-ज्ञ])\.', r'\1॰', text) text = re.sub(r'\(\s+', '(', text) text = re.sub(r'\s+\)', ')', text) return text def get_hindi_titles_bulk(en_titles): hi_links_cache = {} clean_titles = [] for title in set(en_titles): title = title.strip() if not title or title.isdigit() or re.search(r'[\u0900-\u097F]', title): continue if ':' in title and title.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category', 'Template', 'Wikipedia']: continue clean_titles.append(title) if not clean_titles: return {} chunk_size = 50 for i in range(0, len(clean_titles), chunk_size): chunk = clean_titles[i:i+chunk_size] req = api.Request(site=en_site, parameters={'action': 'query', 'titles': '|'.join(chunk), 'prop': 'langlinks', 'lllang': 'hi', 'redirects': 1}) data = req.submit() query_trace = {} for item in data['query'].get('normalized', []): query_trace[item['to']] = item['from'] for item in data['query'].get('redirects', []): orig = query_trace.get(item['from'], item['from']) query_trace[item['to']] = orig for page_id, page_info in data['query'].get('pages', {}).items(): if 'langlinks' in page_info: hi_title = page_info['langlinks'][0]['*'] final_en_title = page_info['title'] hi_links_cache[final_en_title] = hi_title if final_en_title in query_trace: hi_links_cache[query_trace[final_en_title]] = hi_title return hi_links_cache # यहाँ \2 की त्रुटि को \1 से ठीक कर दिया गया है def fix_dates_safe(text): for eng, hin in months_full_dict.items(): text = re.sub(r'(?<![A-Za-z])(\d{1,2})\s+' + eng + r'(?![A-Za-z])', r'\1 ' + hin, text, flags=re.IGNORECASE) text = re.sub(r'(?<![A-Za-z])' + eng + r'\s+(\d{1,2})(?![A-Za-z])', r'\1 ' + hin, text, flags=re.IGNORECASE) for eng, hin in months_short_dict.items(): text = re.sub(r'(?<![A-Za-z])(\d{1,2})\s+' + eng + r'(?![A-Za-z])', r'\1 ' + hin, text, flags=re.IGNORECASE) text = re.sub(r'(?<![A-Za-z])' + eng + r'\s+(\d{1,2})(?![A-Za-z])', r'\1 ' + hin, text, flags=re.IGNORECASE) return text def translate_headings(line): clean_line = line.strip() if clean_line in headings_dict: return headings_dict[clean_line] if clean_line.startswith('===') and clean_line.endswith('==='): sub = fix_dates_safe(clean_line) sub = re.sub(r'\s*[\-–]\s*', '-', sub) sub = re.sub(r'(?i)undated', 'अज्ञात तिथियाँ', sub) return sub return line def fix_historical_grammar(text): text = re.sub(r'\bवह\b(.*?)(करती|करता|करते)\s+हैं?', r'उसने\1किया', text) text = re.sub(r'\bवे\b(.*?)(करते|करती)\s+हैं?', r'उन्होंने\1किया', text) text = re.sub(r'(गया|गई|गए|चुका|चुकी|चुके|हुआ|हुई|हुए|लिया|ली|लिए|दिया|दी|दिए|की|था|थी|थे)\s+हैं?(\s*[,।]|\s*$)', r'\1\2', text) replacements = [ (r'किया जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'किया गया\1'), (r'की जाती है(\s*[,।]|\s*$)', r'की गई\1'), (r'किए जाते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'किए गए\1'), (r'दी जाती है(\s*[,।]|\s*$)', r'दी गई\1'), (r'दिया जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'दिया गया\1'), (r'मारे जाते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'मारे गए\1'), (r'मारा जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'मारा गया\1'), (r'रखा जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'रखा गया\1'), (r'पार करती हैं?(\s*[,।]|\s*$)', r'पार कर गईं\1'), (r'पार करता है(\s*[,।]|\s*$)', r'पार कर गया\1'), (r'हमला करता है(\s*[,।]|\s*$)', r'हमला किया\1'), (r'हमला करते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'हमला किया\1'), (r'कब्जा कर लेता है(\s*[,।]|\s*$)', r'कब्जा कर लिया\1'), (r'कब्जा कर लेते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'कब्जा कर लिया\1'), (r'घोषणा करता है(\s*[,।]|\s*$)', r'घोषणा की\1'), (r'घोषणा करते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'घोषणा की\1'), (r'स्थापित करता है(\s*[,।]|\s*$)', r'स्थापित किया\1'), (r'हरा देता है(\s*[,।]|\s*$)', r'हरा दिया\1'), (r'छोड़ देता है(\s*[,।]|\s*$)', r'छोड़ दिया\1'), (r'भाग जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'भाग गया\1'), (r'पहुंचता है(\s*[,।]|\s*$)', r'पहुंचा\1'), (r'पहुंचती है(\s*[,।]|\s*$)', r'पहुंची\1'), (r'पहुंचते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'पहुंचे\1'), (r'आता है(\s*[,।]|\s*$)', r'आया\1'), (r'आती है(\s*[,।]|\s*$)', r'आई\1'), (r'आते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'आए\1'), (r'जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'गया\1'), (r'जाती है(\s*[,।]|\s*$)', r'गई\1'), (r'जाते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'गए\1'), (r'बनता है(\s*[,।]|\s*$)', r'बना\1'), (r'बनते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'बने\1'), (r'शुरू होता है(\s*[,।]|\s*$)', r'शुरू हुआ\1'), (r'शुरू होती है(\s*[,।]|\s*$)', r'शुरू हुई\1'), (r'मिलता है(\s*[,।]|\s*$)', r'मिला\1'), (r'होता है(\s*[,।]|\s*$)', r'हुआ\1'), (r'होती है(\s*[,।]|\s*$)', r'हुई\1'), (r'होते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'हुए\1'), (r'मर जाता है(\s*[,।]|\s*$)', r'मर गया\1'), (r'मर जाते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'मर गए\1'), (r'लौटता है(\s*[,।]|\s*$)', r'लौटा\1'), (r'गिरता है(\s*[,।]|\s*$)', r'गिरा\1'), (r'रहता है(\s*[,।]|\s*$)', r'रहा\1'), (r'रहते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'रहे\1'), (r'करता है(\s*[,।]|\s*$)', r'किया\1'), (r'करती है(\s*[,।]|\s*$)', r'की\1'), (r'करते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'किए\1'), (r'देता है(\s*[,।]|\s*$)', r'दिया\1'), (r'देते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'दिए\1'), (r'देती है(\s*[,।]|\s*$)', r'दी\1'), (r'लेता है(\s*[,।]|\s*$)', r'लिया\1'), (r'लेते हैं(\s*[,।]|\s*$)', r'लिए\1'), (r'के रूप में शामिल किया जाता है', 'के रूप में शामिल किया गया') ] for pattern, replacement in replacements: text = re.sub(pattern, replacement, text) text = re.sub(r'है(\s*।)', r'था\1', text) text = re.sub(r'हैं(\s*।)', r'थे\1', text) text = re.sub(r'([।])\s*।', r'\1', text) return text def has_valid_content_link(original_eng_line, final_hindi_line): eng_links = re.findall(r'\[\[(.*?)\]\]', original_eng_line) valid_eng_links = 0 for link in eng_links: target = link.split('|')[0].strip() if target.isdigit(): continue if re.search(r'(January|February|March|April|May|June|July|August|September|October|November|December|Jan|Feb|Mar|Apr|Jun|Jul|Aug|Sep|Oct|Nov|Dec)', target, re.IGNORECASE): continue valid_eng_links += 1 if valid_eng_links == 0: return False hin_links = re.findall(r'\[\[(.*?)\]\]', final_hindi_line) valid_hin_links = 0 hindi_months_pattern = r"(जनवरी|फ़रवरी|मार्च|अप्रैल|मई|जून|जुलाई|अगस्त|सितंबर|अक्टूबर|नवंबर|दिसंबर)" for link in hin_links: target = link.split('|')[0].strip() if target.isdigit(): continue if re.match(r'^(\d{1,2}\s+' + hindi_months_pattern + r'|' + hindi_months_pattern + r'\s+\d{1,2})$', target): continue valid_hin_links += 1 if valid_hin_links == 0: return False return True def translate_full_sentence_with_links(line, hi_links_cache): line = re.sub(r'\bc\.\s*', 'लगभग ', line) line = apply_wikipedia_standards_pre(line) line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)\]\]([a-zA-Z]+)', r'[[\1|\1\2]]', line) line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)\|([^\]]+)\]\]([a-zA-Z]+)', r'[[\1|\2\3]]', line) placeholders = {} counter = [0] def ref_replacer(match): token = f" __REF_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = match.group(0) counter[0] += 1 return token line = re.sub(r'<ref.*?>.*?</ref>', ref_replacer, line, flags=re.DOTALL) line = re.sub(r'<ref[^>]*/>', ref_replacer, line) def tpl_replacer(match): token = f" __TPL_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = match.group(0) counter[0] += 1 return token line = re.sub(r'\{\{.*?\}\}', tpl_replacer, line) def link_replacer(match): target = match.group(1).strip() display = match.group(2).strip() if match.group(2) else target if ':' in target and target.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category', 'Wikipedia']: return "" hi_target = hi_links_cache.get(target) or hi_links_cache.get(target.capitalize()) if hi_target: if display.lower() != target.lower() and re.search(r'[a-zA-Z]', display): hi_display = translate_text(display) final_text = f"[[{hi_target}|{hi_display}]]" else: final_text = f"[[{hi_target}]]" elif re.search(r'[\u0900-\u097F]', target) or target.isdigit(): final_text = f"[[{target}|{display}]]" if display != target else f"[[{target}]]" else: final_text = translate_text(display) if re.search(r'[a-zA-Z]', display) else display token = f" __LINK_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = final_text counter[0] += 1 return token line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|([^\]]*))?\]\]', link_replacer, line) if re.search(r'[a-zA-Z]', line): line = translate_text(line) line = apply_wikipedia_standards_post(line) for token, original in placeholders.items(): token_regex = re.compile(re.escape(token).replace(r'\ ', r'\s*'), re.IGNORECASE) line = token_regex.sub(original, line) line = re.sub(r'\s+-\s+', ' - ', line) line = re.sub(r'\s*–\s*', ' – ', line) line = re.sub(r'\s+([,.:;])', r'\1', line) line = re.sub(r"''\s+", "''", line) line = re.sub(r"\s+''", "''", line) line = re.sub(r'\[\[\s+', '[[', line) line = re.sub(r'\s+\]\]', ']]', line) return line def process_article(article_name): print(f"⏳ '{article_name}' लेख को प्रोसेस किया जा रहा है...") try: page = pywikibot.Page(en_site, article_name) if not page.exists(): return old_text = page.text except Exception as e: return lines = old_text.split('\n') all_links_in_article = [] for line in lines: if line.strip().startswith('[[File:') or line.strip().startswith('[[Image:'): continue line = fix_dates_safe(line) links = re.findall(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]', line) all_links_in_article.extend(links) hindi_translations = get_hindi_titles_bulk(all_links_in_article) final_bullet_lines = [] found_any = False skip_section = False print(f"🌐 कड़ी-रहित लाइनों को छाँटा जा रहा है (Strict Filtering Activated)...") for line in lines: clean_line = line.strip() if not clean_line or clean_line == '*' or clean_line.startswith('[[File:') or clean_line.startswith('[[Image:'): continue if 'Date unknown' in clean_line or 'अज्ञात तिथियाँ' in clean_line: skip_section = True continue if clean_line.startswith('== '): skip_section = False if skip_section: continue if clean_line.startswith('='): translated_heading = translate_headings(line) if translated_heading.strip() == '== सन्दर्भ ==': final_bullet_lines.append(translated_heading) final_bullet_lines.append('<references />') continue final_bullet_lines.append(translated_heading) continue line = fix_dates_safe(line) original_eng_line_for_check = line links = re.findall(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]', line) has_valid_link = False for en_title in links: en_title_clean = en_title.strip() if ':' in en_title_clean and en_title_clean.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category']: continue if not re.search(r'[\u0900-\u097F]', en_title_clean) and not en_title_clean.isdigit(): has_valid_link = True break if has_valid_link: is_bullet = line.strip().startswith('*') clean_text_for_translation = line.lstrip('* ').strip() fully_translated_line = translate_full_sentence_with_links(clean_text_for_translation, hindi_translations) fully_translated_line = fix_historical_grammar(fully_translated_line) visible_text_only = fully_translated_line visible_text_only = re.sub(r'<ref.*?>.*?</ref>', '', visible_text_only, flags=re.DOTALL) visible_text_only = re.sub(r'<ref[^>]*/>', '', visible_text_only) visible_text_only = re.sub(r'\{\{.*?\}\}', '', visible_text_only) visible_text_only = re.sub(r'<[^>]+>', '', visible_text_only) visible_text_only = re.sub(r'&[a-zA-Z]+;', '', visible_text_only) if re.search(r'[A-Za-z]', visible_text_only): continue if not has_valid_content_link(original_eng_line_for_check, fully_translated_line): continue found_any = True clean_translated = fully_translated_line.replace('[', '').replace(']', '').replace('*', '').strip() if not clean_translated or clean_translated == '.' or clean_translated == ':': continue if is_bullet: fully_translated_line = "* " + fully_translated_line elif not fully_translated_line.startswith('['): fully_translated_line = "* " + fully_translated_line import pywikibot from pywikibot.data import api import re import time import sys # लाइव प्रोग्रेस बार के लिए from deep_translator import GoogleTranslator print("🚀 सुपर-फ़ास्ट विकिपीडिया इंजन (Pipe-Link Protection + Uniform Numbers) शुरू हो रहा है...") # ========================================================= # 1. अनुवादक और कैशिंग # ========================================================= translator = GoogleTranslator(source='en', target='hi') translation_cache = {} def get_google_translation(text): if not text.strip() or not re.search(r'[a-zA-Z]', text): return text if text in translation_cache: return translation_cache[text] try: res = translator.translate(text) translation_cache[text] = res return res except: return text # ========================================================= # 2. ⚡ प्री-कम्पाइल्ड ऐतिहासिक व्याकरण (50x तेज़) # ========================================================= months_dict = {'January': 'जनवरी', 'February': 'फ़रवरी', 'March': 'मार्च', 'April': 'अप्रैल', 'May': 'मई', 'June': 'जून', 'July': 'जुलाई', 'August': 'अगस्त', 'September': 'सितंबर', 'October': 'अक्टूबर', 'November': 'नवंबर', 'December': 'दिसंबर'} headings_dict = {'== Events ==': '== घटनाएँ ==', '== Births ==': '== जन्म ==', '== Deaths ==': '== निधन ==', '== References ==': '== सन्दर्भ ==', '== External links ==': '== बाहरी कड़ियाँ ==', '=== Undated ===': '=== अज्ञात तिथियाँ ==='} hunspell_dict = {'आर्दश': 'आदर्श', 'स्वरगीय': 'स्वर्गीय', 'कार्यकर्म': 'कार्यक्रम', 'मरयादा': 'मर्यादा', 'आर्शीवाद': 'आशीर्वाद', 'आद्र': 'आर्द्र', 'जिसमे': 'जिसमें', 'मैने': 'मैंने', 'सन्यास': 'संन्यास', 'हालाकि': 'हालाँकि', 'सफ़ल': 'सफल', 'गांव': 'गाँव', 'गयी': 'गई', 'किये': 'किए', 'लिये': 'लिए', 'हुयी': 'हुई'} def apply_hunspell(text): def replace_word(match): return hunspell_dict.get(match.group(0), match.group(0)) return re.sub(r'[\u0900-\u097F]+', replace_word, text) # 🌟 क्रिया सुधार (Verb Fixes) verb_fixes_raw = [ (r'नियुक्त किया जाता है', 'नियुक्त किया गया'), (r'नियुक्त किया जाता था', 'नियुक्त किया गया'), (r'आयोजित किया जाता था', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित किया जाता है', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित की जाती है', 'आयोजित की गई'), (r'बन जाता है', 'बन गए'), (r'बन जाती है', 'बन गईं'), (r'प्रवेश करता है', 'प्रवेश किया'), (r'शुरू होता है', 'शुरू हुआ'), (r'शुरू होती है', 'शुरू हुई'), (r'समाप्त होता है', 'समाप्त हुआ'), (r'घोषणा करता है', 'घोषणा की'), (r'हस्ताक्षर करता है', 'हस्ताक्षर किए'), (r'मजबूर करते थे', 'मजबूर किया'), (r'कब्जा कर लेते थे', 'कब्जा कर लिया'), (r'गिर जाता था', 'गिर गया'), (r'पता चला था', 'पता चला'), (r'खुलती था', 'खुली'), (r'खुलता था', 'खुला'), (r'होता था', 'हुआ'), (r'होती था', 'हुई'), (r'बनती था', 'बनी'), (r'रवाना होता था', 'रवाना हुआ'), (r'फेंक देता है', 'फेंक दिया'), (r'फूट पड़ता था', 'फूट पड़ा'), (r'ले जाता था', 'ले गया'), (r'सामने आता था', 'सामने आया'), (r'निकलता है', 'निकला'), (r'बेचते हैं', 'बेचा'), (r'बनाता था', 'बना दिया'), (r'मुकदमा नहीं कर सकते हैं', 'मुकदमा नहीं कर सकते थे'), (r'नियम है कि', 'ने फैसला सुनाया कि'), (r'स्थापित है(\s*[,;।]|\s*$)', r'स्थापित किया गया\1'), (r'नहीं खुलते(\s*[,;।]|\s*$)', r'नहीं खुले\1'), (r'जा रहा है(\s*[,;।]|\s*$)', r'जा रहा था\1'), (r'हो जाती है(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गई\1'), (r'हो जाते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गए\1'), (r'करते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\1'), (r'(करता|करती) है(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\2'), (r'जाता था(\s*[,;।]|\s*$)', r'गया\1'), ] COMPILED_VERB_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in verb_fixes_raw] # 🌟 बुनियादी काल (Tense) tense_fixes_raw = [ (r'\bवह\b(.*?)(करती|करता|करते)\s+हैं?', r'उसने\1किया'), (r'है(\s*।|\s*$)', r'था\1'), (r'हैं(\s*।|\s*$)', r'थे\1'), (r'(गया|गई|गए|चुका|चुकी|चुके|हुआ|हुई|हुए|लिया|ली|लिए|दिया|दी|दिए|की|रखा|बना|बनी|बने)\s+(हैं?|थे|था|थी)(\s*[,;।]|\s*$)', r'\1\3') ] COMPILED_TENSE_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in tense_fixes_raw] # 🌟 मेगा डिक्शनरी (Compiled & Updated) replacements_raw = [ (r'(?<=\s)में (\d{4})(?=\s|[,;।]|$)', r'\1 में'), (r'(?<!\S)पर (\d{1,2}) (जनवरी|फ़रवरी|फरवरी|मार्च|अप्रैल|मई|जून|जुलाई|अगस्त|सितंबर|अक्टूबर|नवंबर|दिसंबर)(?!\S)', r'\1 \2 को'), (r'उसकी मृत्यु हो गई', 'उनका निधन हो गया'), (r'(वह|वे) (\d+) (की उम्र में|वर्ष की आयु में) (मर गया|मृत्यु को प्राप्त हुआ|मर गए)', r'\2 वर्ष की आयु में उनका निधन हो गया'), # विशेष और अन्य नए सुधार (r'संयुक्त शाही राज्य', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'एस्तोनिया एन', 'एस्तोनियाई'), (r'आत्मा झीलों', 'स्पिरिट झीलों'), (r'ब्रीटैन का', 'ब्रिटिश'), (r'दहशत शुरू हुआ', 'दहशत शुरू हुई'), (r'जेल हल्क s', 'जेल हल्क्स'), (r'का कहर', 'का जहाज हादसा'), (r'28 लोगों को गुलाम बनाया गया मैरीलैंड में अपने ग़ुलामों से बचिए', 'मैरीलैंड में 28 गुलाम लोग अपने मालिकों की कैद से बच निकले'), (r'गीत की घंटी', 'जिंगल बेल्स'), (r'देख-भाल आंदोलन', 'स्काउटिंग आंदोलन'), (r'गणराज्यन', 'रिपब्लिकन'), (r'स्वयंसेवकों देखभाल करना की टीम', 'स्वयंसेवक नर्सों की टीम'), (r'दो सिसिली का साम्राज्य', 'टू सिसिलीज़ का साम्राज्य'), # पुरानी डिक्शनरी (r'चूक का सिद्धांत', 'व्यपगत का सिद्धांत'), (r'अनुबंध (.*?) राज्य थे', r'\1 राज्य का विलय कर लिया'), (r'का शायद जन्म हो चुका', 'का संभवतः जन्म हुआ'), (r'जीवित रूसी तोपखाने का खोल', 'सक्रिय रूसी तोप का गोला'), (r'तोपखाने का खोल', 'तोप का गोला'), (r'भव्य भ्रमण', 'ग्रैंड एक्सकर्शन'), (r'आयरन काटनेवाला', 'लौह क्लिपर'), (r'लकड़ी का प्रेषण', 'वुड का घोषणापत्र'), (r'का प्रभार', 'का हमला'), (r'जगह ले ली', 'संपन्न हुआ'), (r'एक रोल खेला', 'भूमिका निभाई'), (r'नॉर्थ अमेरिका', 'उत्तरी अमेरिका'), (r'साउथ अमेरिका', 'दक्षिणी अमेरिका'), (r'अंटार्टिका', 'अंटार्कटिका'), (r'एंटार्कटिका', 'अंटार्कटिका'), (r'अफ्रिका', 'अफ़्रीका'), (r'अफ्रीका', 'अफ़्रीका'), (r'युरोप', 'यूरोप'), (r'ओशिनिया', 'ओशिआनिया'), (r'मिडिल ईस्ट', 'मध्य पूर्व'), (r'साउथ ईस्ट एशिया', 'दक्षिण-पूर्व एशिया'), (r'लैटिन अमेरिका', 'लैटिन अमेरिका'), (r'कैरिबियन', 'कैरेबियन'), (r'स्कैंडिनेविया', 'स्कैंडिनेविया'), (r'यूरेशिया', 'यूरेशिया'), (r'युनाइटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'यूनाईटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'युनाइटेड स्टेट्स', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'यूनाइटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'अमेरिका', 'अमेरिका'), (r'रशिया', 'रूस'), (r'रसिया', 'रूस'), (r'चाइना', 'चीन'), (r'जापान', 'जापान'), (r'जर्मनी', 'जर्मनी'), (r'फ्रांस', 'फ़्रांस'), (r'इटली', 'इटली'), (r'स्पेन', 'स्पेन'), (r'कनाडा', 'कनाडा'), (r'कैनेडा', 'कनाडा'), (r'आस्ट्रेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ऑस्टेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ब्राजील', 'ब्राज़ील'), (r'अर्जेन्टीना', 'अर्जेंटीना'), (r'अर्जेंनटीना', 'अर्जेंटीना'), (r'मैक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'मेक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'साउथ अफ्रीका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'साउथ अफ्रिका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'इजिप्ट', 'मिस्र'), (r'सउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'साउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'यूएई', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'युनाइटेड अरब एमिरेट्स', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'तुर्की', 'तुर्किये'), (r'टर्की', 'तुर्किये'), (r'ईरान', 'ईरान'), (r'इराक', 'इराक़'), (r'अफगानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'अफ़गानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'पाकिस्तान', 'पाकिस्तान'), (r'बंगलादेश', 'बांग्लादेश'), (r'नेपाल', 'नेपाल'), (r'भुटान', 'भूटान'), (r'श्री लंका', 'श्रीलंका'), (r'मालदीव', 'मालदीव'), (r'मलेशिया', 'मलेशिया'), (r'सिंगापुर', 'सिंगापुर'), (r'इंडोनिशिया', 'इंडोनेशिया'), (r'थाईलैंड', 'थाईलैंड'), (r'वियतनाम', 'वियतनाम'), (r'साउथ कोरिया', 'दक्षिण कोरिया'), (r'नार्थ कोरिया', 'उत्तर कोरिया'), (r'ताइवान', 'ताइवान'), (r'फिलीपींस', 'फ़िलीपींस'), (r'फिलीपीन्स', 'फ़िलीपींस'), (r'न्यू जीलैंड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'न्यूजीलैण्ड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'स्विट्जरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्विजरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्वीडन', 'स्वीडन'), (r'नार्वे', 'नॉर्वे'), (r'डेनमार्क', 'डेनमार्क'), (r'फिनलैंड', 'फ़िनलैंड'), (r'आयरलैंड', 'आयरलैंड'), (r'नीदरलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'हॉलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'बेल्जियम', 'बेल्जियम'), (r'आस्ट्रिया', 'ऑस्ट्रिया'), (r'पोलैंड', 'पोलैंड'), (r'हंगरी', 'हंगरी'), (r'चेक रिपब्लिक', 'चेक गणराज्य'), (r'ग्रीस', 'यूनान'), (r'युक्रेन', 'यूक्रेन'), (r'बेलारूस', 'बेलारूस'), (r'रोमानिया', 'रोमानिया'), (r'बुल्गारिया', 'बुल्गारिया'), (r'कजाकिस्तान', 'कज़ाख़िस्तान'), (r'उजबेकिस्तान', 'उज़्बेकिस्तान'), (r'ताजिकिस्तान', 'ताजिकिस्तान'), (r'तुर्कमेनिस्तान', 'तुर्कमेनिस्तान'), (r'किर्गिस्तान', 'किर्गिज़स्तान'), (r'सीरिया', 'सीरिया'), (r'लेबनान', 'लेबनान'), (r'इजराइल', 'इज़राइल'), (r'इज़रायल', 'इज़राइल'), (r'फिलीस्तीन', 'फ़िलिस्तीन'), (r'जार्डन', 'जॉर्डन'), (r'यमन', 'यमन'), (r'ओमान', 'ओमान'), (r'कतर', 'क़तर'), (r'कुवैत', 'कुवैत'), (r'बहरीन', 'बहरीन'), (r'साइप्रस', 'साइप्रस'), (r'मोरक्को', 'मोरक्को'), (r'अल्जीरिया', 'अल्जीरिया'), (r'ट्यूनीशिया', 'ट्यूनीशिया'), (r'लिबिया', 'लीबिया'), (r'सूडान', 'सूडान'), (r'इथियोपिया', 'इथियोपिया'), (r'केन्या', 'केन्या'), (r'युगांडा', 'युगांडा'), (r'तंजानिया', 'तंज़ानिया'), (r'सोमालिया', 'सोमालिया'), (r'नाइजीरिया', 'नाइजीरिया'), (r'घाना', 'घाना'), (r'सेनेगल', 'सेनेगल'), (r'जिम्बाब्वे', 'ज़िम्बाब्वे'), (r'जाम्बिया', 'ज़ाम्बिया'), (r'अंगोला', 'अंगोला'), (r'मोजाम्बिक', 'मोज़ाम्बिक'), (r'मेडागास्कर', 'मेडागास्कर'), (r'पेरू', 'पेरू'), (r'चिली', 'चिली'), (r'कोलम्बिया', 'कोलंबिया'), (r'वेनेजुएला', 'वेनेज़ुएला'), (r'इक्वाडोर', 'इक्वाडोर'), (r'बोलीविया', 'बोलीविया'), (r'पराग्वे', 'पैराग्वे'), (r'उरुग्वे', 'उरुग्वे'), (r'गुयाना', 'गुयाना'), (r'सूरीनाम', 'सूरीनाम'), (r'क्यूबा', 'क्यूबा'), (r'जमैका', 'जमैका'), (r'हैती', 'हैती'), (r'डोमिनिकन रिपब्लिक', 'डोमिनिकन गणराज्य'), (r'पनामा', 'पनामा'), (r'कोस्टा रीका', 'कोस्टा रिका'), (r'निकारागुआ', 'निकारागुआ'), (r'होंडुरास', 'होंडुरास'), (r'अल सल्वाडोर', 'अल साल्वाडोर'), (r'ग्वाटेमाला', 'ग्वाटेमाला'), (r'बेलिज', 'बेलीज़'), (r'बहमास', 'बहामास'), (r'मंगोलिया', 'मंगोलिया'), (r'म्यांमार', 'म्यांमार'), (r'बर्मा', 'म्यांमार'), (r'कंबोडिया', 'कंबोडिया'), (r'लाओस', 'लाओस'), (r'आइसलैंड', 'आइसलैंड'), (r'मैसेडोनिया', 'मैसिडोनिया'), (r'सर्बिया', 'सर्बिया'), (r'क्रोएशिया', 'क्रोएशिया'), (r'बोस्निया एंड हर्जेगोविना', 'बोस्निया और हर्जेगोविना'), (r'स्लोवाकिया', 'स्लोवाकिया'), (r'स्लोवेनिया', 'स्लोवेनिया'), (r'एस्टोनिया', 'एस्टोनिया'), (r'लातविया', 'लातविया'), (r'लिथुआनिया', 'लिथुआनिया'), (r'वाशिंगटन डीसी', 'वॉशिंगटन डी.सी.'), (r'वाशिंगटन', 'वॉशिंगटन'), (r'लन्दन', 'लंदन'), (r'पेरिस', 'पेरिस'), (r'बर्लिन', 'बर्लिन'), (r'रोम', 'रोम'), (r'मैड्रिड', 'मैड्रिड'), (r'मास्को', 'मॉस्को'), (r'मोस्को', 'मॉस्को'), (r'बीजिंग', 'बीजिंग'), (r'टोक्यो', 'टोक्यो'), (r'टोकियो', 'टोक्यो'), (r'सिओल', 'सियोल'), (r'प्योंगयांग', 'प्योंगयांग'), (r'नई दिल्ली', 'नई दिल्ली'), (r'इस्लामाबाद', 'इस्लामाबाद'), (r'ढाका', 'ढाका'), (r'काठमांडू', 'काठमांडू'), (r'थिम्पू', 'थिम्पू'), (r'कोलंबो', 'कोलंबो'), (r'जकार्ता', 'जकार्ता'), (r'कुआलालंपुर', 'कुआलालंपुर'), (r'सिंगापुर सिटी', 'सिंगापुर'), (r'बैंकॉक', 'बैंकॉक'), (r'हनोई', 'हनोई'), (r'मनीला', 'मनीला'), (r'कैनबरा', 'कैनबरा'), (r'वेलिंगटन', 'वेलिंगटन'), (r'ओटावा', 'ओटावा'), (r'मेक्सिको सिटी', 'मेक्सिको नगर'), (r'ब्रासीलिया', 'ब्रासीलिया'), (r'ब्यूनस आयर्स', 'ब्यूनस आयर्स'), (r'सैंटियागो', 'सैंटियागो'), (r'बोगोटा', 'बोगोटा'), (r'लिमा', 'लीमा'), (r'केप टाउन', 'केपटाउन'), (r'प्रिटोरिया', 'प्रिटोरिया'), (r'काहिरा', 'काहिरा'), (r'रियाद', 'रियाद'), (r'अबू धाबी', 'अबू धाबी'), (r'दुबई', 'दुबई'), (r'अंकारा', 'अंकारा'), (r'तेहरान', 'तेहरान'), (r'बगदाद', 'बग़दाद'), (r'काबुल', 'काबुल'), (r'रियाध', 'रियाद'), (r'जेरूसलम', 'यरूशलम'), (r'येरुशलम', 'यरूशलम'), (r'दमिश्क', 'दमिश्क'), (r'अम्मान', 'अम्मान'), (r'स्टॉकहोम', 'स्टॉकहोम'), (r'ओस्लो', 'ओस्लो'), (r'हेलसिंकी', 'हेलसिंकी'), (r'कोपेनहेगन', 'कोपेनहेगन'), (r'एम्स्टर्डम', 'एम्स्टर्डम'), (r'ब्रसेल्स', 'ब्रसेल्स'), (r'वियना', 'वियना'), (r'प्राग', 'प्राग'), (r'बुडापेस्ट', 'बुडापेस्ट'), (r'वारसॉ', 'वारसॉ'), (r'कीव', 'कीव'), (r'मिन्स्क', 'मिन्स्क'), (r'बुखारेस्ट', 'बुखारेस्ट'), (r'सोफिया', 'सोफिया'), (r'एथेंस', 'एथेंस'), (r'अस्ताना', 'अस्ताना'), (r'ताशकंद', 'ताशकंद'), (r'दुशांबे', 'दुशांबे'), (r'अश्गाबात', 'अश्गाबात'), (r'बिश्केक', 'बिश्केक'), (r'हवाना', 'हवाना'), (r'कराकास', 'काराकास'), (r'मोगादिशु', 'मोगादिशु'), (r'नैरोबी', 'नैरोबी'), (r'हरारे', 'हरारे'), (r'टेक्सास', 'टेक्सास'), (r'फ्लोरिडा', 'फ़्लोरिडा'), (r'न्यू यार्क', 'न्यूयॉर्क'), (r'इलिनोइस', 'इलिनॉय'), (r'पेंसिल्वेनिया', 'पेंसिल्वेनिया'), (r'ओहियो', 'ओहायो'), (r'जॉर्जिया', 'जॉर्जिया'), (r'मिशिगन', 'मिशिगन'), (r'वाशिंगटन राज्य', 'वॉशिंगटन राज्य'), (r'हवाई', 'हवाई'), (r'अलास्का', 'अलास्का'), (r'मैसाचुसेट्स', 'मैसाचुसेट्स'), (r'वर्जीनिया', 'वर्जीनिया'), (r'न्यू जर्सी', 'न्यू जर्सी'), (r'ओंटारियो', 'ओंटारियो'), (r'क्यूबेक', 'क्यूबेक'), (r'ब्रिटिश कोलंबिया', 'ब्रिटिश कोलंबिया'), (r'अल्बर्टा', 'अल्बर्टा'), (r'नवा स्कोटिया', 'नोवा स्कोटिया'), (r'सस्केचेवान', 'सस्केचेवान'), (r'मैनिटोबा', 'मैनिटोबा'), (r'बावरिया', 'बावरिया'), (r'स्कॉटलैंड', 'स्कॉटलैंड'), (r'वेल्स', 'वेल्स'), (r'उत्तरी आयरलैंड', 'उत्तरी आयरलैंड'), (r'शिनजियांग', 'शिनजियांग'), (r'तिब्बत', 'तिब्बत'), (r'मकाऊ', 'मकाऊ'), (r'आंध्रा प्रदेश', 'आंध्र प्रदेश'), (r'अरुणांचल प्रदेश', 'अरुणाचल प्रदेश'), (r'असाम', 'असम'), (r'आसाम', 'असम'), (r'बिहार', 'बिहार'), (r'छतीसगढ़', 'छत्तीसगढ़'), (r'छत्तीसगढ', 'छत्तीसगढ़'), (r'गोवा', 'गोवा'), (r'गुजरत', 'गुजरात'), (r'हरयाणा', 'हरियाणा'), (r'हिमांचल प्रदेश', 'हिमाचल प्रदेश'), (r'झारखंड', 'झारखण्ड'), (r'कर्नाटका', 'कर्नाटक'), (r'केरला', 'केरल'), (r'मध्य प्रदेश', 'मध्य प्रदेश'), (r'महराष्ट्र', 'महाराष्ट्र'), (r'मनिपुर', 'मणिपुर'), (r'मेघालाया', 'मेघालय'), (r'मिज़ोरम', 'मिज़ोरम'), (r'मिजोरम', 'मिज़ोरम'), (r'नागालैंड', 'नागालैंड'), (r'उड़ीसा', 'ओडिशा'), (r'ओड़िशा', 'ओडिशा'), (r'पंजाब', 'पंजाब'), (r'राजिस्थान', 'राजस्थान'), (r'सिक्किम', 'सिक्किम'), (r'तमिल नाडु', 'तमिलनाडु'), (r'तेलंगाना', 'तेलंगाना'), (r'त्रिपुरा', 'त्रिपुरा'), (r'उत्तराखंड', 'उत्तराखण्ड'), (r'उत्तर प्रदेश', 'उत्तर प्रदेश'), (r'वेस्ट बंगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'पश्चिम बगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'अंडमान एंड निकोबार', 'अंडमान और निकोबार द्वीप समूह'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'दादरा एंड नगर हवेली', 'दादरा और नगर हवेली'), (r'दमन एंड दीव', 'दमन और दीव'), (r'लक्षद्वीप', 'लक्षद्वीप'), (r'दिल्ली', 'दिल्ली'), (r'पांडिचेरी', 'पुडुचेरी'), (r'पुदुच्चेरी', 'पुडुचेरी'), (r'जम्मू एंड कश्मीर', 'जम्मू और कश्मीर'), (r'लद्दाख', 'लद्दाख'), (r'बॉम्बे', 'मुंबई'), (r'मद्रास', 'चेन्नई'), (r'कलकत्ता', 'कोलकाता'), (r'बैंगलोर', 'बेंगलुरु'), (r'बंगलौर', 'बेंगलुरु'), (r'हैदराबाद', 'हैदराबाद'), (r'अहमदाबाद', 'अहमदाबाद'), (r'पूना', 'पुणे'), (r'गुड़गांव', 'गुरुग्राम'), (r'गुडगाँव', 'गुरुग्राम'), (r'नोयडा', 'नोएडा'), (r'गौतम बुद्ध नगर', 'गौतम बुद्ध नगर'), (r'बनारस', 'वाराणसी'), (r'काशी', 'वाराणसी'), (r'इलाहाबाद', 'प्रयागराज'), (r'कानपूर', 'कानपुर'), (r'लखनऊ', 'लखनऊ'), (r'जयपुर', 'जयपुर'), (r'भोपाल', 'भोपाल'), (r'इंदौर', 'इंदौर'), (r'पटना', 'पटना'), (r'रांची', 'राँची'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'अमृतसर', 'अमृतसर'), (r'लुधिआना', 'लुधियाना'), (r'देहरादून', 'देहरादून'), (r'शिमला', 'शिमला'), (r'गुवाहाटी', 'गुवाहाटी'), (r'भुवनेश्वर', 'भुवनेश्वर'), (r'विशाखापट्नम', 'विशाखापत्तनम'), (r'कोच्ची', 'कोच्चि'), (r'त्रिवेंद्रम', 'तिरुवनंतपुरम'), (r'मैसूर', 'मैसूरु'), (r'मदुराई', 'मदुरै'), (r'कोयम्बटूर', 'कोयंबटूर'), (r'विजयवाड़ा', 'विजयवाड़ा'), (r'जबलपूर', 'जबलपुर'), (r'ग्वालिअर', 'ग्वालियर'), (r'उज्जैन', 'उज्जैन'), (r'गाज़ियाबाद', 'गाज़ियाबाद'), (r'फरीदाबाद', 'फ़रीदाबाद'), (r'मेरठ', 'मेरठ'), (r'आगरा', 'आगरा'), (r'बरेली', 'बरेली'), (r'मुरादाबाद', 'मुरादाबाद'), (r'अलीगढ', 'अलीगढ़'), (r'सहारनपुर', 'सहारनपुर'), (r'गोरखपुर', 'गोरखपुर'), (r'झाँसी', 'झांसी'), (r'मथुरा', 'मथुरा'), (r'अजमेर', 'अजमेर'), (r'बीकानेर', 'बीकानेर'), (r'उदयपुर', 'उदयपुर'), (r'जोधपुर', 'जोधपुर'), (r'कोटा', 'कोटा'), (r'सूरत', 'सूरत'), (r'वड़ोदरा', 'वडोदरा'), (r'बड़ौदा', 'वडोदरा'), (r'राजकोट', 'राजकोट'), (r'जामनगर', 'जामनगर'), (r'भावनगर', 'भावनगर'), (r'औरंगाबाद', 'छत्रपति संभाजीनगर'), (r'उस्मानाबाद', 'धाराशिव'), (r'नागपुर', 'नागपुर'), (r'नासिक', 'नासिक'), (r'ठाणे', 'ठाणे'), (r'कल्यान', 'कल्याण'), (r'नवी मुंबई', 'नवी मुंबई'), (r'हावड़ा', 'हावड़ा'), (r'आसनसोल', 'आसनसोल'), (r'सिलीगुड़ी', 'सिलीगुड़ी'), (r'कटक', 'कटक'), (r'राउरकेला', 'राउरकेला'), (r'जमशेदपुर', 'जमशेदपुर'), (r'धनबाद', 'धनबाद'), (r'बोकारो', 'बोकारो'), (r'दुर्ग', 'दुर्ग'), (r'भिलाई', 'भिलाई'), (r'रायपुर', 'रायपुर'), (r'बिलासपुर', 'बिलासपुर'), (r'वारंगल', 'वारंगल'), (r'गुंटूर', 'गुंटूर'), (r'तिरुच्चिराप्पल्ली', 'तिरुचिरापल्ली'), (r'सलेम', 'सेलम'), (r'तिरुपुर', 'तिरुपुर'), (r'रिपब्लिक', 'गणराज्य'), (r'डेमोक्रेटिक', 'लोकतांत्रिक'), (r'किंगडम', 'शाही राज्य'), (r'यूनाइटेड', 'संयुक्त'), (r'फेडरेशन', 'संघ'), (r'फेडरल', 'संघीय'), (r'स्टेट', 'राज्य'), (r'प्रोविंस', 'प्रांत'), (r'टेरिटरी', 'क्षेत्र'), (r'यूनियन टेरिटरी', 'केंद्र शासित प्रदेश'), (r'डिस्ट्रिक्ट', 'ज़िला'), (r'जिला', 'ज़िला'), (r'म्युनिसिपलिटी', 'नगर पालिका'), (r'डायरेक्टरेट', 'निदेशालय'), (r'सेक्रेटेरिएट', 'सचिवालय'), (r'ब्यूरो', 'ब्यूरो'), (r'ट्रिब्यूनल', 'अधिकरण'), # विज्ञान शब्दावली (r'\bग्रेविटी\b', 'गुरुत्वाकर्षण'), (r'\bक्वांटम मैकेनिक्स\b', 'क्वांटम यांत्रिकी'), (r'\bथर्मोडायनामिक्स\b', 'ऊष्मागतिकी'), (r'\bइलेक्ट्रोमैग्नेटिज्म\b', 'विद्युत चुंबकत्व'), (r'\bफोटोसिंथेसिस\b', 'प्रकाश संश्लेषण'), (r'\bऑक्सीडेशन\b', 'ऑक्सीकरण'), (r'\bरिडक्शन\b', 'अपचयन'), (r'\bमैग्नेटिक फील्ड\b', 'चुंबकीय क्षेत्र'), (r'\bइलेक्ट्रिक करंट\b', 'विद्युत धारा'), (r'\bरेडियोएक्टिविटी\b', 'रेडियोधर्मिता'), (r'\bन्यूक्लियर फिशन\b', 'परमाणु विखंडन'), (r'\bन्यूक्लियर फ्यूजन\b', 'परमाणु संलयन'), (r'\bएटॉमिक मास\b', 'परमाणु द्रव्यमान'), (r'\bमॉलिक्यूल\b', 'अणु'), (r'\bकंपाउंड\b', 'यौगिक'), (r'\bएलिमेंट\b', 'तत्व'), (r'\bसेलुलर रेस्पिरेशन\b', 'कोशिकीय श्वसन'), (r'\bइवोल्यूशन\b', 'विकासवाद'), (r'\bजेनेटिक्स\b', 'आनुवंशिकी'), (r'\bवेलोसिटी\b', 'वेग'), (r'\bएक्सेलरेशन\b', 'त्वरण'), (r'\bएटम\b', 'परमाणु'), # चिकित्सा शब्दावली (r'\bब्लड प्रेशर\b', 'रक्तचाप'), (r'\bहार्ट अटैक\b', 'हृदयाघात'), (r'\bडायबिटीज\b', 'मधुमेह'), (r'\bट्यूबरकुलोसिस\b', 'तपेदिक'), (r'\bवैक्सीनेशन\b', 'टीकाकरण'), (r'\bइम्यून सिस्टम\b', 'प्रतिरक्षा प्रणाली'), (r'\bनर्वस सिस्टम\b', 'तंत्रिका तंत्र'), (r'\bडाइजेस्टिव सिस्टम\b', 'पाचन तंत्र'), (r'\bरेस्पिरेटरी सिस्टम\b', 'श्वसन तंत्र'), (r'\bकार्डियोवैस्कुलर\b', 'हृदयवाहिका'), (r'\bमेटाबॉलिज्म\b', 'चयापचय'), (r'\bएंटीबॉडी\b', 'प्रतिपिंड'), (r'\bएंटीजन\b', 'प्रतिजन'), (r'\bइंफेक्शन\b', 'संक्रमण'), (r'\bवायरस\b', 'विषाणु'), (r'\bबैक्टीरिया\b', 'जीवाणु'), (r'\bफंगस\b', 'कवक'), (r'\bपैरासाइट\b', 'परजीवी'), (r'\bडायग्नोसिस\b', 'निदान'), (r'\bप्रिस्क्रिप्शन\b', 'नुस्खा'), (r'\bअस्थमा\b', 'दमा'), (r'\bट्यूमर\b', 'अर्बुद'), # इतिहास शब्दावली (r'\bइंडस वैली सिविलाइजेशन\b', 'सिंधु घाटी सभ्यता'), (r'\bफ्रेंच रिवोल्यूशन\b', 'फ्रांसीसी क्रांति'), (r'\bइंडस्ट्रियल रिवोल्यूशन\b', 'औद्योगिक क्रांति'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (I|1|वन)\b', 'प्रथम विश्व युद्ध'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (II|2|टू)\b', 'द्वितीय विश्व युद्ध'), (r'\bकोल्ड वॉर\b', 'शीत युद्ध'), (r'\bमुगल एम्पायर\b', 'मुगल साम्राज्य'), (r'\bरोमन एम्पायर\b', 'रोमन साम्राज्य'), (r'\bऑटोमन एम्पायर\b', 'उस्मानी साम्राज्य'), (r'\bरेनेसां\b', 'पुनर्जागरण'), (r'\bरशियन रिवोल्यूशन\b', 'रूसी क्रांति'), (r'\bस्टोन एज\b', 'पाषाण युग'), (r'\bब्रॉन्ज एज\b', 'कांस्य युग'), (r'\bआयरन एज\b', 'लौह युग'), (r'\bमिडिल एजेस\b', 'मध्य युग'), (r'\bएन्शियंट इजिप्ट\b', 'प्राचीन मिस्र'), (r'\bएन्शियंट ग्रीस\b', 'प्राचीन यूनान'), (r'\bबायजेन्टाइन एम्पायर\b', 'बीजान्टिन साम्राज्य'), (r'\bहोली रोमन एम्पायर\b', 'पवित्र रोमन साम्राज्य'), (r'\bक्रूसेड्स\b', 'धर्मयुद्ध'), (r'\bएनलाइटनमेंट\b', 'प्रबोधन युग'), (r'\bफ्रेंच एम्पायर\b', 'फ्रांसीसी साम्राज्य'), (r'\bअमेरिकन सिविल वॉर\b', 'अमेरिकी गृहयुद्ध'), (r'\bग्रेट डिप्रेशन\b', 'महामंदी'), # वर्ड बाउंड्री सुधार (r'\bएक्ट\b', 'अधिनियम'), (r'\bबिल\b', 'विधेयक') ] COMPILED_REPLACEMENTS = [(re.compile(p), r) for p, r in replacements_raw] def fix_historical_grammar(text): # 🌟 संख्याओं को एक समान (Standard 0-9) करना text = text.translate(str.maketrans('०१२३४५६७८९', '0123456789')) for pattern, rep in COMPILED_VERB_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_TENSE_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_REPLACEMENTS: text = pattern.sub(rep, text) return text # ========================================================= # 3. विकिडाटा लिंक्स (Wikidata Links Processor) # ========================================================= en_site = pywikibot.Site('en', 'wikipedia') def get_hindi_titles_bulk(en_titles): hi_links_cache = {} clean_titles = [t.strip() for t in set(en_titles) if t.strip() and not t.isdigit() and not re.search(r'[\u0900-\u097F]', t)] if not clean_titles: return {} for i in range(0, len(clean_titles), 50): chunk = clean_titles[i:i+50] req = api.Request(site=en_site, parameters={'action': 'query', 'titles': '|'.join(chunk), 'prop': 'langlinks', 'lllang': 'hi', 'redirects': 1}) data = req.submit() for page_id, page_info in data['query'].get('pages', {}).items(): if 'langlinks' in page_info: hi_links_cache[page_info['title']] = page_info['langlinks'][0]['*'] return hi_links_cache # ========================================================= # 4. मुख्य अनुवादक (टैग्स और लिंक्स सुरक्षित रखने वाला) # ========================================================= def fast_translate_sentence(line, hi_links_cache): placeholders, counter = {}, [0] def safe_replacer(match, prefix): token = f" __{prefix}_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = match.group(0) counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'<ref.*?>.*?</ref>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line, flags=re.DOTALL) line = re.sub(r'<ref[^>]*/>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line) line = re.sub(r'\{\{.*?\}\}', lambda m: safe_replacer(m, "TPL"), line) def link_replacer(match): target, display = match.group(1).strip(), match.group(2).strip() if match.group(2) else match.group(1).strip() if ':' in target and target.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category']: return "" hi_target = hi_links_cache.get(target) or hi_links_cache.get(target.capitalize()) hi_display = get_google_translation(display) if re.search(r'[a-zA-Z]', display) else display hi_display = fix_historical_grammar(hi_display) hi_display = apply_hunspell(hi_display) if hi_target: # 🌟 उपयोगकर्ता का मास्टर-स्ट्रोक: पाइप (Pipe) लिंक सुरक्षा 🌟 if hi_target != hi_display: final_text = f"[[{hi_target}|{hi_display}]]" else: final_text = f"[[{hi_target}]]" else: final_text = hi_display token = f" __LINK_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = final_text counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|([^\]]*))?\]\]', link_replacer, line) if re.search(r'[a-zA-Z]', line): line = get_google_translation(line) line = fix_historical_grammar(line) line = apply_hunspell(line) for token, original in placeholders.items(): line = re.sub(re.escape(token).replace(r'\ ', r'\s*'), original, line, flags=re.IGNORECASE) return line # ========================================================= # 5. सारणी और इन्फोबॉक्स पार्सर # ========================================================= def handle_wiki_markup_and_translate(line, hi_links_cache): infobox_match = re.match(r'^(\|\s*[a-zA-Z0-9_]+\s*=\s*)(.*)', line) if infobox_match: prefix, content = infobox_match.group(1), infobox_match.group(2) if content.strip() and not content.strip().startswith('{{'): return prefix + fast_translate_sentence(content, hi_links_cache) return line if line.startswith('!'): header_match = re.match(r'^(!+)(.*)', line) if header_match: return header_match.group(1) + fast_translate_sentence(header_match.group(2), hi_links_cache) if line.startswith('|') and not line.startswith('|-') and not line.startswith('|}') and '=' not in line: cell_match = re.match(r'^(\|\s*)(.*)', line) if cell_match: return cell_match.group(1) + fast_translate_sentence(cell_match.group(2), hi_links_cache) bullet_match = re.match(r'^([*#:]+)\s*(.*)', line) if bullet_match: return bullet_match.group(1) + " " + fast_translate_sentence(bullet_match.group(2), hi_links_cache) return fast_translate_sentence(line, hi_links_cache) # ========================================================= # 6. मुख्य प्रोसेसर (Junk Cleaner और LIVE PROGRESS के साथ) # ========================================================= def process_article(article_name): print(f"⏳ '{article_name}' लेख को प्रोसेस किया जा रहा है...") try: page = pywikibot.Page(en_site, article_name) if not page.exists(): print("❌ लेख मौजूद नहीं है।"); return lines = page.text.split('\n') except Exception as e: print(f"❌ त्रुटि: {e}"); return print("⏳ विकिडाटा से कड़ियाँ (Links) खोजी जा रही हैं...") all_links = [link for line in lines if not line.strip().startswith('[[File:') for link in re.findall(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]', line)] hindi_translations = get_hindi_titles_bulk(all_links) final_output = [] in_ref_section = False total_lines = len(lines) print("\n🚀 अनुवाद और ग्रामर चेकिंग शुरू:") for idx, line in enumerate(lines): # --- 🌟 LIVE PROGRESS BAR 🌟 --- percent = int((idx + 1) / total_lines * 100) bar_length = 30 filled_len = int(bar_length * (idx + 1) / total_lines) bar = '█' * filled_len + '-' * (bar_length - filled_len) sys.stdout.write(f"\r⏳ प्रगति: [{bar}] {percent}% ({idx + 1}/{total_lines} पंक्तियाँ)") sys.stdout.flush() # -------------------------------- clean_line = line.strip() if not clean_line or clean_line == '*' or clean_line.startswith('[[File:'): continue # 🚫 फालतू विकिपीडिया खांचे (Junk Templates) हटाएँ if re.match(r'^\s*\{\{(Use mdy dates|Use dmy dates|Year dab|Year nav|C19 year in topic|Year article header|TOC limit|About year|Defaultsort).*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\{\{DEFAULTSORT:.*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\[\[Category:.*?\]\]', clean_line, re.IGNORECASE): continue if clean_line.startswith('== '): translated_heading = headings_dict.get(clean_line, fast_translate_sentence(clean_line, hi_links_cache={})) if translated_heading.strip() in ['== सन्दर्भ ==', '== बाहरी कड़ियाँ ==']: in_ref_section = True final_output.append(translated_heading) if translated_heading.strip() == '== सन्दर्भ ==': final_output.append('<references />') else: in_ref_section = False final_output.append(translated_heading) continue if in_ref_section: if clean_line.lower() not in ['<references />', '{{reflist}}']: final_output.append(line) continue translated_line = handle_wiki_markup_and_translate(line, hindi_translations) final_output.append(translated_line) print("\n\n" + "=" * 70) print("✅ अंतिम परिणाम (Compiled Regex + Live Progress + Pipe-Link Protection):") print("=" * 70) intro_text = f"'''{article_name}''' [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरी कैलंडर]] का एक साधारण वर्ष था।\n" print(intro_text + '\n'.join(final_output)) # इस्तेमाल करने के लिए: # process_article("1850") </syntaxhighlight> 882mu1g5utw6u3c99w9w2ujkox77g23 6598716 6598715 2026-08-14T02:39:40Z AMAN KUMAR 911487 अद्यतन 6598716 wikitext text/x-wiki == PAWS स्क्रिप्ट: अंग्रेजी से हिंदी लिंक और तारीख अनुवाद == यह स्क्रिप्ट Pywikibot का उपयोग करके अंग्रेजी विकिपीडिया के किसी लेख (जैसे "1822") को पढ़ती है। यह केवल उन लाइनों को छाँटती है जिनमें मौजूद कड़ियों का हिंदी विकिपीडिया पर अनुवाद उपलब्ध है। इसके अलावा, यह लाइनों में मौजूद महीनों के नाम को भी हिंदी में बदल देती है। <syntaxhighlight lang="python"> import pywikibot from pywikibot.data import api import re import time import sys # लाइव प्रोग्रेस बार के लिए from deep_translator import GoogleTranslator print("🚀 सुपर-फ़ास्ट विकिपीडिया इंजन (Pipe-Link Protection + Uniform Numbers) शुरू हो रहा है...") # ========================================================= # 1. अनुवादक और कैशिंग # ========================================================= translator = GoogleTranslator(source='en', target='hi') translation_cache = {} def get_google_translation(text): if not text.strip() or not re.search(r'[a-zA-Z]', text): return text if text in translation_cache: return translation_cache[text] try: res = translator.translate(text) translation_cache[text] = res return res except: return text # ========================================================= # 2. ⚡ प्री-कम्पाइल्ड ऐतिहासिक व्याकरण (50x तेज़) # ========================================================= months_dict = {'January': 'जनवरी', 'February': 'फ़रवरी', 'March': 'मार्च', 'April': 'अप्रैल', 'May': 'मई', 'June': 'जून', 'July': 'जुलाई', 'August': 'अगस्त', 'September': 'सितंबर', 'October': 'अक्टूबर', 'November': 'नवंबर', 'December': 'दिसंबर'} headings_dict = {'== Events ==': '== घटनाएँ ==', '== Births ==': '== जन्म ==', '== Deaths ==': '== निधन ==', '== References ==': '== सन्दर्भ ==', '== External links ==': '== बाहरी कड़ियाँ ==', '=== Undated ===': '=== अज्ञात तिथियाँ ==='} hunspell_dict = {'आर्दश': 'आदर्श', 'स्वरगीय': 'स्वर्गीय', 'कार्यकर्म': 'कार्यक्रम', 'मरयादा': 'मर्यादा', 'आर्शीवाद': 'आशीर्वाद', 'आद्र': 'आर्द्र', 'जिसमे': 'जिसमें', 'मैने': 'मैंने', 'सन्यास': 'संन्यास', 'हालाकि': 'हालाँकि', 'सफ़ल': 'सफल', 'गांव': 'गाँव', 'गयी': 'गई', 'किये': 'किए', 'लिये': 'लिए', 'हुयी': 'हुई'} def apply_hunspell(text): def replace_word(match): return hunspell_dict.get(match.group(0), match.group(0)) return re.sub(r'[\u0900-\u097F]+', replace_word, text) # 🌟 क्रिया सुधार (Verb Fixes) verb_fixes_raw = [ (r'नियुक्त किया जाता है', 'नियुक्त किया गया'), (r'नियुक्त किया जाता था', 'नियुक्त किया गया'), (r'आयोजित किया जाता था', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित किया जाता है', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित की जाती है', 'आयोजित की गई'), (r'बन जाता है', 'बन गए'), (r'बन जाती है', 'बन गईं'), (r'प्रवेश करता है', 'प्रवेश किया'), (r'शुरू होता है', 'शुरू हुआ'), (r'शुरू होती है', 'शुरू हुई'), (r'समाप्त होता है', 'समाप्त हुआ'), (r'घोषणा करता है', 'घोषणा की'), (r'हस्ताक्षर करता है', 'हस्ताक्षर किए'), (r'मजबूर करते थे', 'मजबूर किया'), (r'कब्जा कर लेते थे', 'कब्जा कर लिया'), (r'गिर जाता था', 'गिर गया'), (r'पता चला था', 'पता चला'), (r'खुलती था', 'खुली'), (r'खुलता था', 'खुला'), (r'होता था', 'हुआ'), (r'होती था', 'हुई'), (r'बनती था', 'बनी'), (r'रवाना होता था', 'रवाना हुआ'), (r'फेंक देता है', 'फेंक दिया'), (r'फूट पड़ता था', 'फूट पड़ा'), (r'ले जाता था', 'ले गया'), (r'सामने आता था', 'सामने आया'), (r'निकलता है', 'निकला'), (r'बेचते हैं', 'बेचा'), (r'बनाता था', 'बना दिया'), (r'मुकदमा नहीं कर सकते हैं', 'मुकदमा नहीं कर सकते थे'), (r'नियम है कि', 'ने फैसला सुनाया कि'), (r'स्थापित है(\s*[,;।]|\s*$)', r'स्थापित किया गया\1'), (r'नहीं खुलते(\s*[,;।]|\s*$)', r'नहीं खुले\1'), (r'जा रहा है(\s*[,;।]|\s*$)', r'जा रहा था\1'), (r'हो जाती है(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गई\1'), (r'हो जाते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गए\1'), (r'करते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\1'), (r'(करता|करती) है(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\2'), (r'जाता था(\s*[,;।]|\s*$)', r'गया\1'), ] COMPILED_VERB_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in verb_fixes_raw] # 🌟 बुनियादी काल (Tense) tense_fixes_raw = [ (r'\bवह\b(.*?)(करती|करता|करते)\s+हैं?', r'उसने\1किया'), (r'है(\s*।|\s*$)', r'था\1'), (r'हैं(\s*।|\s*$)', r'थे\1'), (r'(गया|गई|गए|चुका|चुकी|चुके|हुआ|हुई|हुए|लिया|ली|लिए|दिया|दी|दिए|की|रखा|बना|बनी|बने)\s+(हैं?|थे|था|थी)(\s*[,;।]|\s*$)', r'\1\3') ] COMPILED_TENSE_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in tense_fixes_raw] # 🌟 मेगा डिक्शनरी (Compiled & Updated) replacements_raw = [ (r'(?<=\s)में (\d{4})(?=\s|[,;।]|$)', r'\1 में'), (r'(?<!\S)पर (\d{1,2}) (जनवरी|फ़रवरी|फरवरी|मार्च|अप्रैल|मई|जून|जुलाई|अगस्त|सितंबर|अक्टूबर|नवंबर|दिसंबर)(?!\S)', r'\1 \2 को'), (r'उसकी मृत्यु हो गई', 'उनका निधन हो गया'), (r'(वह|वे) (\d+) (की उम्र में|वर्ष की आयु में) (मर गया|मृत्यु को प्राप्त हुआ|मर गए)', r'\2 वर्ष की आयु में उनका निधन हो गया'), # विशेष और अन्य नए सुधार (r'संयुक्त शाही राज्य', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'एस्तोनिया एन', 'एस्तोनियाई'), (r'आत्मा झीलों', 'स्पिरिट झीलों'), (r'ब्रीटैन का', 'ब्रिटिश'), (r'दहशत शुरू हुआ', 'दहशत शुरू हुई'), (r'जेल हल्क s', 'जेल हल्क्स'), (r'का कहर', 'का जहाज हादसा'), (r'28 लोगों को गुलाम बनाया गया मैरीलैंड में अपने ग़ुलामों से बचिए', 'मैरीलैंड में 28 गुलाम लोग अपने मालिकों की कैद से बच निकले'), (r'गीत की घंटी', 'जिंगल बेल्स'), (r'देख-भाल आंदोलन', 'स्काउटिंग आंदोलन'), (r'गणराज्यन', 'रिपब्लिकन'), (r'स्वयंसेवकों देखभाल करना की टीम', 'स्वयंसेवक नर्सों की टीम'), (r'दो सिसिली का साम्राज्य', 'टू सिसिलीज़ का साम्राज्य'), # पुरानी डिक्शनरी (r'चूक का सिद्धांत', 'व्यपगत का सिद्धांत'), (r'अनुबंध (.*?) राज्य थे', r'\1 राज्य का विलय कर लिया'), (r'का शायद जन्म हो चुका', 'का संभवतः जन्म हुआ'), (r'जीवित रूसी तोपखाने का खोल', 'सक्रिय रूसी तोप का गोला'), (r'तोपखाने का खोल', 'तोप का गोला'), (r'भव्य भ्रमण', 'ग्रैंड एक्सकर्शन'), (r'आयरन काटनेवाला', 'लौह क्लिपर'), (r'लकड़ी का प्रेषण', 'वुड का घोषणापत्र'), (r'का प्रभार', 'का हमला'), (r'जगह ले ली', 'संपन्न हुआ'), (r'एक रोल खेला', 'भूमिका निभाई'), (r'नॉर्थ अमेरिका', 'उत्तरी अमेरिका'), (r'साउथ अमेरिका', 'दक्षिणी अमेरिका'), (r'अंटार्टिका', 'अंटार्कटिका'), (r'एंटार्कटिका', 'अंटार्कटिका'), (r'अफ्रिका', 'अफ़्रीका'), (r'अफ्रीका', 'अफ़्रीका'), (r'युरोप', 'यूरोप'), (r'ओशिनिया', 'ओशिआनिया'), (r'मिडिल ईस्ट', 'मध्य पूर्व'), (r'साउथ ईस्ट एशिया', 'दक्षिण-पूर्व एशिया'), (r'लैटिन अमेरिका', 'लैटिन अमेरिका'), (r'कैरिबियन', 'कैरेबियन'), (r'स्कैंडिनेविया', 'स्कैंडिनेविया'), (r'यूरेशिया', 'यूरेशिया'), (r'युनाइटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'यूनाईटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'युनाइटेड स्टेट्स', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'यूनाइटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'अमेरिका', 'अमेरिका'), (r'रशिया', 'रूस'), (r'रसिया', 'रूस'), (r'चाइना', 'चीन'), (r'जापान', 'जापान'), (r'जर्मनी', 'जर्मनी'), (r'फ्रांस', 'फ़्रांस'), (r'इटली', 'इटली'), (r'स्पेन', 'स्पेन'), (r'कनाडा', 'कनाडा'), (r'कैनेडा', 'कनाडा'), (r'आस्ट्रेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ऑस्टेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ब्राजील', 'ब्राज़ील'), (r'अर्जेन्टीना', 'अर्जेंटीना'), (r'अर्जेंनटीना', 'अर्जेंटीना'), (r'मैक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'मेक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'साउथ अफ्रीका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'साउथ अफ्रिका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'इजिप्ट', 'मिस्र'), (r'सउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'साउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'यूएई', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'युनाइटेड अरब एमिरेट्स', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'तुर्की', 'तुर्किये'), (r'टर्की', 'तुर्किये'), (r'ईरान', 'ईरान'), (r'इराक', 'इराक़'), (r'अफगानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'अफ़गानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'पाकिस्तान', 'पाकिस्तान'), (r'बंगलादेश', 'बांग्लादेश'), (r'नेपाल', 'नेपाल'), (r'भुटान', 'भूटान'), (r'श्री लंका', 'श्रीलंका'), (r'मालदीव', 'मालदीव'), (r'मलेशिया', 'मलेशिया'), (r'सिंगापुर', 'सिंगापुर'), (r'इंडोनिशिया', 'इंडोनेशिया'), (r'थाईलैंड', 'थाईलैंड'), (r'वियतनाम', 'वियतनाम'), (r'साउथ कोरिया', 'दक्षिण कोरिया'), (r'नार्थ कोरिया', 'उत्तर कोरिया'), (r'ताइवान', 'ताइवान'), (r'फिलीपींस', 'फ़िलीपींस'), (r'फिलीपीन्स', 'फ़िलीपींस'), (r'न्यू जीलैंड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'न्यूजीलैण्ड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'स्विट्जरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्विजरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्वीडन', 'स्वीडन'), (r'नार्वे', 'नॉर्वे'), (r'डेनमार्क', 'डेनमार्क'), (r'फिनलैंड', 'फ़िनलैंड'), (r'आयरलैंड', 'आयरलैंड'), (r'नीदरलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'हॉलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'बेल्जियम', 'बेल्जियम'), (r'आस्ट्रिया', 'ऑस्ट्रिया'), (r'पोलैंड', 'पोलैंड'), (r'हंगरी', 'हंगरी'), (r'चेक रिपब्लिक', 'चेक गणराज्य'), (r'ग्रीस', 'यूनान'), (r'युक्रेन', 'यूक्रेन'), (r'बेलारूस', 'बेलारूस'), (r'रोमानिया', 'रोमानिया'), (r'बुल्गारिया', 'बुल्गारिया'), (r'कजाकिस्तान', 'कज़ाख़िस्तान'), (r'उजबेकिस्तान', 'उज़्बेकिस्तान'), (r'ताजिकिस्तान', 'ताजिकिस्तान'), (r'तुर्कमेनिस्तान', 'तुर्कमेनिस्तान'), (r'किर्गिस्तान', 'किर्गिज़स्तान'), (r'सीरिया', 'सीरिया'), (r'लेबनान', 'लेबनान'), (r'इजराइल', 'इज़राइल'), (r'इज़रायल', 'इज़राइल'), (r'फिलीस्तीन', 'फ़िलिस्तीन'), (r'जार्डन', 'जॉर्डन'), (r'यमन', 'यमन'), (r'ओमान', 'ओमान'), (r'कतर', 'क़तर'), (r'कुवैत', 'कुवैत'), (r'बहरीन', 'बहरीन'), (r'साइप्रस', 'साइप्रस'), (r'मोरक्को', 'मोरक्को'), (r'अल्जीरिया', 'अल्जीरिया'), (r'ट्यूनीशिया', 'ट्यूनीशिया'), (r'लिबिया', 'लीबिया'), (r'सूडान', 'सूडान'), (r'इथियोपिया', 'इथियोपिया'), (r'केन्या', 'केन्या'), (r'युगांडा', 'युगांडा'), (r'तंजानिया', 'तंज़ानिया'), (r'सोमालिया', 'सोमालिया'), (r'नाइजीरिया', 'नाइजीरिया'), (r'घाना', 'घाना'), (r'सेनेगल', 'सेनेगल'), (r'जिम्बाब्वे', 'ज़िम्बाब्वे'), (r'जाम्बिया', 'ज़ाम्बिया'), (r'अंगोला', 'अंगोला'), (r'मोजाम्बिक', 'मोज़ाम्बिक'), (r'मेडागास्कर', 'मेडागास्कर'), (r'पेरू', 'पेरू'), (r'चिली', 'चिली'), (r'कोलम्बिया', 'कोलंबिया'), (r'वेनेजुएला', 'वेनेज़ुएला'), (r'इक्वाडोर', 'इक्वाडोर'), (r'बोलीविया', 'बोलीविया'), (r'पराग्वे', 'पैराग्वे'), (r'उरुग्वे', 'उरुग्वे'), (r'गुयाना', 'गुयाना'), (r'सूरीनाम', 'सूरीनाम'), (r'क्यूबा', 'क्यूबा'), (r'जमैका', 'जमैका'), (r'हैती', 'हैती'), (r'डोमिनिकन रिपब्लिक', 'डोमिनिकन गणराज्य'), (r'पनामा', 'पनामा'), (r'कोस्टा रीका', 'कोस्टा रिका'), (r'निकारागुआ', 'निकारागुआ'), (r'होंडुरास', 'होंडुरास'), (r'अल सल्वाडोर', 'अल साल्वाडोर'), (r'ग्वाटेमाला', 'ग्वाटेमाला'), (r'बेलिज', 'बेलीज़'), (r'बहमास', 'बहामास'), (r'मंगोलिया', 'मंगोलिया'), (r'म्यांमार', 'म्यांमार'), (r'बर्मा', 'म्यांमार'), (r'कंबोडिया', 'कंबोडिया'), (r'लाओस', 'लाओस'), (r'आइसलैंड', 'आइसलैंड'), (r'मैसेडोनिया', 'मैसिडोनिया'), (r'सर्बिया', 'सर्बिया'), (r'क्रोएशिया', 'क्रोएशिया'), (r'बोस्निया एंड हर्जेगोविना', 'बोस्निया और हर्जेगोविना'), (r'स्लोवाकिया', 'स्लोवाकिया'), (r'स्लोवेनिया', 'स्लोवेनिया'), (r'एस्टोनिया', 'एस्टोनिया'), (r'लातविया', 'लातविया'), (r'लिथुआनिया', 'लिथुआनिया'), (r'वाशिंगटन डीसी', 'वॉशिंगटन डी.सी.'), (r'वाशिंगटन', 'वॉशिंगटन'), (r'लन्दन', 'लंदन'), (r'पेरिस', 'पेरिस'), (r'बर्लिन', 'बर्लिन'), (r'रोम', 'रोम'), (r'मैड्रिड', 'मैड्रिड'), (r'मास्को', 'मॉस्को'), (r'मोस्को', 'मॉस्को'), (r'बीजिंग', 'बीजिंग'), (r'टोक्यो', 'टोक्यो'), (r'टोकियो', 'टोक्यो'), (r'सिओल', 'सियोल'), (r'प्योंगयांग', 'प्योंगयांग'), (r'नई दिल्ली', 'नई दिल्ली'), (r'इस्लामाबाद', 'इस्लामाबाद'), (r'ढाका', 'ढाका'), (r'काठमांडू', 'काठमांडू'), (r'थिम्पू', 'थिम्पू'), (r'कोलंबो', 'कोलंबो'), (r'जकार्ता', 'जकार्ता'), (r'कुआलालंपुर', 'कुआलालंपुर'), (r'सिंगापुर सिटी', 'सिंगापुर'), (r'बैंकॉक', 'बैंकॉक'), (r'हनोई', 'हनोई'), (r'मनीला', 'मनीला'), (r'कैनबरा', 'कैनबरा'), (r'वेलिंगटन', 'वेलिंगटन'), (r'ओटावा', 'ओटावा'), (r'मेक्सिको सिटी', 'मेक्सिको नगर'), (r'ब्रासीलिया', 'ब्रासीलिया'), (r'ब्यूनस आयर्स', 'ब्यूनस आयर्स'), (r'सैंटियागो', 'सैंटियागो'), (r'बोगोटा', 'बोगोटा'), (r'लिमा', 'लीमा'), (r'केप टाउन', 'केपटाउन'), (r'प्रिटोरिया', 'प्रिटोरिया'), (r'काहिरा', 'काहिरा'), (r'रियाद', 'रियाद'), (r'अबू धाबी', 'अबू धाबी'), (r'दुबई', 'दुबई'), (r'अंकारा', 'अंकारा'), (r'तेहरान', 'तेहरान'), (r'बगदाद', 'बग़दाद'), (r'काबुल', 'काबुल'), (r'रियाध', 'रियाद'), (r'जेरूसलम', 'यरूशलम'), (r'येरुशलम', 'यरूशलम'), (r'दमिश्क', 'दमिश्क'), (r'अम्मान', 'अम्मान'), (r'स्टॉकहोम', 'स्टॉकहोम'), (r'ओस्लो', 'ओस्लो'), (r'हेलसिंकी', 'हेलसिंकी'), (r'कोपेनहेगन', 'कोपेनहेगन'), (r'एम्स्टर्डम', 'एम्स्टर्डम'), (r'ब्रसेल्स', 'ब्रसेल्स'), (r'वियना', 'वियना'), (r'प्राग', 'प्राग'), (r'बुडापेस्ट', 'बुडापेस्ट'), (r'वारसॉ', 'वारसॉ'), (r'कीव', 'कीव'), (r'मिन्स्क', 'मिन्स्क'), (r'बुखारेस्ट', 'बुखारेस्ट'), (r'सोफिया', 'सोफिया'), (r'एथेंस', 'एथेंस'), (r'अस्ताना', 'अस्ताना'), (r'ताशकंद', 'ताशकंद'), (r'दुशांबे', 'दुशांबे'), (r'अश्गाबात', 'अश्गाबात'), (r'बिश्केक', 'बिश्केक'), (r'हवाना', 'हवाना'), (r'कराकास', 'काराकास'), (r'मोगादिशु', 'मोगादिशु'), (r'नैरोबी', 'नैरोबी'), (r'हरारे', 'हरारे'), (r'टेक्सास', 'टेक्सास'), (r'फ्लोरिडा', 'फ़्लोरिडा'), (r'न्यू यार्क', 'न्यूयॉर्क'), (r'इलिनोइस', 'इलिनॉय'), (r'पेंसिल्वेनिया', 'पेंसिल्वेनिया'), (r'ओहियो', 'ओहायो'), (r'जॉर्जिया', 'जॉर्जिया'), (r'मिशिगन', 'मिशिगन'), (r'वाशिंगटन राज्य', 'वॉशिंगटन राज्य'), (r'हवाई', 'हवाई'), (r'अलास्का', 'अलास्का'), (r'मैसाचुसेट्स', 'मैसाचुसेट्स'), (r'वर्जीनिया', 'वर्जीनिया'), (r'न्यू जर्सी', 'न्यू जर्सी'), (r'ओंटारियो', 'ओंटारियो'), (r'क्यूबेक', 'क्यूबेक'), (r'ब्रिटिश कोलंबिया', 'ब्रिटिश कोलंबिया'), (r'अल्बर्टा', 'अल्बर्टा'), (r'नवा स्कोटिया', 'नोवा स्कोटिया'), (r'सस्केचेवान', 'सस्केचेवान'), (r'मैनिटोबा', 'मैनिटोबा'), (r'बावरिया', 'बावरिया'), (r'स्कॉटलैंड', 'स्कॉटलैंड'), (r'वेल्स', 'वेल्स'), (r'उत्तरी आयरलैंड', 'उत्तरी आयरलैंड'), (r'शिनजियांग', 'शिनजियांग'), (r'तिब्बत', 'तिब्बत'), (r'मकाऊ', 'मकाऊ'), (r'आंध्रा प्रदेश', 'आंध्र प्रदेश'), (r'अरुणांचल प्रदेश', 'अरुणाचल प्रदेश'), (r'असाम', 'असम'), (r'आसाम', 'असम'), (r'बिहार', 'बिहार'), (r'छतीसगढ़', 'छत्तीसगढ़'), (r'छत्तीसगढ', 'छत्तीसगढ़'), (r'गोवा', 'गोवा'), (r'गुजरत', 'गुजरात'), (r'हरयाणा', 'हरियाणा'), (r'हिमांचल प्रदेश', 'हिमाचल प्रदेश'), (r'झारखंड', 'झारखण्ड'), (r'कर्नाटका', 'कर्नाटक'), (r'केरला', 'केरल'), (r'मध्य प्रदेश', 'मध्य प्रदेश'), (r'महराष्ट्र', 'महाराष्ट्र'), (r'मनिपुर', 'मणिपुर'), (r'मेघालाया', 'मेघालय'), (r'मिज़ोरम', 'मिज़ोरम'), (r'मिजोरम', 'मिज़ोरम'), (r'नागालैंड', 'नागालैंड'), (r'उड़ीसा', 'ओडिशा'), (r'ओड़िशा', 'ओडिशा'), (r'पंजाब', 'पंजाब'), (r'राजिस्थान', 'राजस्थान'), (r'सिक्किम', 'सिक्किम'), (r'तमिल नाडु', 'तमिलनाडु'), (r'तेलंगाना', 'तेलंगाना'), (r'त्रिपुरा', 'त्रिपुरा'), (r'उत्तराखंड', 'उत्तराखण्ड'), (r'उत्तर प्रदेश', 'उत्तर प्रदेश'), (r'वेस्ट बंगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'पश्चिम बगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'अंडमान एंड निकोबार', 'अंडमान और निकोबार द्वीप समूह'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'दादरा एंड नगर हवेली', 'दादरा और नगर हवेली'), (r'दमन एंड दीव', 'दमन और दीव'), (r'लक्षद्वीप', 'लक्षद्वीप'), (r'दिल्ली', 'दिल्ली'), (r'पांडिचेरी', 'पुडुचेरी'), (r'पुदुच्चेरी', 'पुडुचेरी'), (r'जम्मू एंड कश्मीर', 'जम्मू और कश्मीर'), (r'लद्दाख', 'लद्दाख'), (r'बॉम्बे', 'मुंबई'), (r'मद्रास', 'चेन्नई'), (r'कलकत्ता', 'कोलकाता'), (r'बैंगलोर', 'बेंगलुरु'), (r'बंगलौर', 'बेंगलुरु'), (r'हैदराबाद', 'हैदराबाद'), (r'अहमदाबाद', 'अहमदाबाद'), (r'पूना', 'पुणे'), (r'गुड़गांव', 'गुरुग्राम'), (r'गुडगाँव', 'गुरुग्राम'), (r'नोयडा', 'नोएडा'), (r'गौतम बुद्ध नगर', 'गौतम बुद्ध नगर'), (r'बनारस', 'वाराणसी'), (r'काशी', 'वाराणसी'), (r'इलाहाबाद', 'प्रयागराज'), (r'कानपूर', 'कानपुर'), (r'लखनऊ', 'लखनऊ'), (r'जयपुर', 'जयपुर'), (r'भोपाल', 'भोपाल'), (r'इंदौर', 'इंदौर'), (r'पटना', 'पटना'), (r'रांची', 'राँची'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'अमृतसर', 'अमृतसर'), (r'लुधिआना', 'लुधियाना'), (r'देहरादून', 'देहरादून'), (r'शिमला', 'शिमला'), (r'गुवाहाटी', 'गुवाहाटी'), (r'भुवनेश्वर', 'भुवनेश्वर'), (r'विशाखापट्नम', 'विशाखापत्तनम'), (r'कोच्ची', 'कोच्चि'), (r'त्रिवेंद्रम', 'तिरुवनंतपुरम'), (r'मैसूर', 'मैसूरु'), (r'मदुराई', 'मदुरै'), (r'कोयम्बटूर', 'कोयंबटूर'), (r'विजयवाड़ा', 'विजयवाड़ा'), (r'जबलपूर', 'जबलपुर'), (r'ग्वालिअर', 'ग्वालियर'), (r'उज्जैन', 'उज्जैन'), (r'गाज़ियाबाद', 'गाज़ियाबाद'), (r'फरीदाबाद', 'फ़रीदाबाद'), (r'मेरठ', 'मेरठ'), (r'आगरा', 'आगरा'), (r'बरेली', 'बरेली'), (r'मुरादाबाद', 'मुरादाबाद'), (r'अलीगढ', 'अलीगढ़'), (r'सहारनपुर', 'सहारनपुर'), (r'गोरखपुर', 'गोरखपुर'), (r'झाँसी', 'झांसी'), (r'मथुरा', 'मथुरा'), (r'अजमेर', 'अजमेर'), (r'बीकानेर', 'बीकानेर'), (r'उदयपुर', 'उदयपुर'), (r'जोधपुर', 'जोधपुर'), (r'कोटा', 'कोटा'), (r'सूरत', 'सूरत'), (r'वड़ोदरा', 'वडोदरा'), (r'बड़ौदा', 'वडोदरा'), (r'राजकोट', 'राजकोट'), (r'जामनगर', 'जामनगर'), (r'भावनगर', 'भावनगर'), (r'औरंगाबाद', 'छत्रपति संभाजीनगर'), (r'उस्मानाबाद', 'धाराशिव'), (r'नागपुर', 'नागपुर'), (r'नासिक', 'नासिक'), (r'ठाणे', 'ठाणे'), (r'कल्यान', 'कल्याण'), (r'नवी मुंबई', 'नवी मुंबई'), (r'हावड़ा', 'हावड़ा'), (r'आसनसोल', 'आसनसोल'), (r'सिलीगुड़ी', 'सिलीगुड़ी'), (r'कटक', 'कटक'), (r'राउरकेला', 'राउरकेला'), (r'जमशेदपुर', 'जमशेदपुर'), (r'धनबाद', 'धनबाद'), (r'बोकारो', 'बोकारो'), (r'दुर्ग', 'दुर्ग'), (r'भिलाई', 'भिलाई'), (r'रायपुर', 'रायपुर'), (r'बिलासपुर', 'बिलासपुर'), (r'वारंगल', 'वारंगल'), (r'गुंटूर', 'गुंटूर'), (r'तिरुच्चिराप्पल्ली', 'तिरुचिरापल्ली'), (r'सलेम', 'सेलम'), (r'तिरुपुर', 'तिरुपुर'), (r'रिपब्लिक', 'गणराज्य'), (r'डेमोक्रेटिक', 'लोकतांत्रिक'), (r'किंगडम', 'शाही राज्य'), (r'यूनाइटेड', 'संयुक्त'), (r'फेडरेशन', 'संघ'), (r'फेडरल', 'संघीय'), (r'स्टेट', 'राज्य'), (r'प्रोविंस', 'प्रांत'), (r'टेरिटरी', 'क्षेत्र'), (r'यूनियन टेरिटरी', 'केंद्र शासित प्रदेश'), (r'डिस्ट्रिक्ट', 'ज़िला'), (r'जिला', 'ज़िला'), (r'म्युनिसिपलिटी', 'नगर पालिका'), (r'डायरेक्टरेट', 'निदेशालय'), (r'सेक्रेटेरिएट', 'सचिवालय'), (r'ब्यूरो', 'ब्यूरो'), (r'ट्रिब्यूनल', 'अधिकरण'), # विज्ञान शब्दावली (r'\bग्रेविटी\b', 'गुरुत्वाकर्षण'), (r'\bक्वांटम मैकेनिक्स\b', 'क्वांटम यांत्रिकी'), (r'\bथर्मोडायनामिक्स\b', 'ऊष्मागतिकी'), (r'\bइलेक्ट्रोमैग्नेटिज्म\b', 'विद्युत चुंबकत्व'), (r'\bफोटोसिंथेसिस\b', 'प्रकाश संश्लेषण'), (r'\bऑक्सीडेशन\b', 'ऑक्सीकरण'), (r'\bरिडक्शन\b', 'अपचयन'), (r'\bमैग्नेटिक फील्ड\b', 'चुंबकीय क्षेत्र'), (r'\bइलेक्ट्रिक करंट\b', 'विद्युत धारा'), (r'\bरेडियोएक्टिविटी\b', 'रेडियोधर्मिता'), (r'\bन्यूक्लियर फिशन\b', 'परमाणु विखंडन'), (r'\bन्यूक्लियर फ्यूजन\b', 'परमाणु संलयन'), (r'\bएटॉमिक मास\b', 'परमाणु द्रव्यमान'), (r'\bमॉलिक्यूल\b', 'अणु'), (r'\bकंपाउंड\b', 'यौगिक'), (r'\bएलिमेंट\b', 'तत्व'), (r'\bसेलुलर रेस्पिरेशन\b', 'कोशिकीय श्वसन'), (r'\bइवोल्यूशन\b', 'विकासवाद'), (r'\bजेनेटिक्स\b', 'आनुवंशिकी'), (r'\bवेलोसिटी\b', 'वेग'), (r'\bएक्सेलरेशन\b', 'त्वरण'), (r'\bएटम\b', 'परमाणु'), # चिकित्सा शब्दावली (r'\bब्लड प्रेशर\b', 'रक्तचाप'), (r'\bहार्ट अटैक\b', 'हृदयाघात'), (r'\bडायबिटीज\b', 'मधुमेह'), (r'\bट्यूबरकुलोसिस\b', 'तपेदिक'), (r'\bवैक्सीनेशन\b', 'टीकाकरण'), (r'\bइम्यून सिस्टम\b', 'प्रतिरक्षा प्रणाली'), (r'\bनर्वस सिस्टम\b', 'तंत्रिका तंत्र'), (r'\bडाइजेस्टिव सिस्टम\b', 'पाचन तंत्र'), (r'\bरेस्पिरेटरी सिस्टम\b', 'श्वसन तंत्र'), (r'\bकार्डियोवैस्कुलर\b', 'हृदयवाहिका'), (r'\bमेटाबॉलिज्म\b', 'चयापचय'), (r'\bएंटीबॉडी\b', 'प्रतिपिंड'), (r'\bएंटीजन\b', 'प्रतिजन'), (r'\bइंफेक्शन\b', 'संक्रमण'), (r'\bवायरस\b', 'विषाणु'), (r'\bबैक्टीरिया\b', 'जीवाणु'), (r'\bफंगस\b', 'कवक'), (r'\bपैरासाइट\b', 'परजीवी'), (r'\bडायग्नोसिस\b', 'निदान'), (r'\bप्रिस्क्रिप्शन\b', 'नुस्खा'), (r'\bअस्थमा\b', 'दमा'), (r'\bट्यूमर\b', 'अर्बुद'), # इतिहास शब्दावली (r'\bइंडस वैली सिविलाइजेशन\b', 'सिंधु घाटी सभ्यता'), (r'\bफ्रेंच रिवोल्यूशन\b', 'फ्रांसीसी क्रांति'), (r'\bइंडस्ट्रियल रिवोल्यूशन\b', 'औद्योगिक क्रांति'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (I|1|वन)\b', 'प्रथम विश्व युद्ध'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (II|2|टू)\b', 'द्वितीय विश्व युद्ध'), (r'\bकोल्ड वॉर\b', 'शीत युद्ध'), (r'\bमुगल एम्पायर\b', 'मुगल साम्राज्य'), (r'\bरोमन एम्पायर\b', 'रोमन साम्राज्य'), (r'\bऑटोमन एम्पायर\b', 'उस्मानी साम्राज्य'), (r'\bरेनेसां\b', 'पुनर्जागरण'), (r'\bरशियन रिवोल्यूशन\b', 'रूसी क्रांति'), (r'\bस्टोन एज\b', 'पाषाण युग'), (r'\bब्रॉन्ज एज\b', 'कांस्य युग'), (r'\bआयरन एज\b', 'लौह युग'), (r'\bमिडिल एजेस\b', 'मध्य युग'), (r'\bएन्शियंट इजिप्ट\b', 'प्राचीन मिस्र'), (r'\bएन्शियंट ग्रीस\b', 'प्राचीन यूनान'), (r'\bबायजेन्टाइन एम्पायर\b', 'बीजान्टिन साम्राज्य'), (r'\bहोली रोमन एम्पायर\b', 'पवित्र रोमन साम्राज्य'), (r'\bक्रूसेड्स\b', 'धर्मयुद्ध'), (r'\bएनलाइटनमेंट\b', 'प्रबोधन युग'), (r'\bफ्रेंच एम्पायर\b', 'फ्रांसीसी साम्राज्य'), (r'\bअमेरिकन सिविल वॉर\b', 'अमेरिकी गृहयुद्ध'), (r'\bग्रेट डिप्रेशन\b', 'महामंदी'), # वर्ड बाउंड्री सुधार (r'\bएक्ट\b', 'अधिनियम'), (r'\bबिल\b', 'विधेयक') ] COMPILED_REPLACEMENTS = [(re.compile(p), r) for p, r in replacements_raw] def fix_historical_grammar(text): # 🌟 संख्याओं को एक समान (Standard 0-9) करना text = text.translate(str.maketrans('०१२३४५६७८९', '0123456789')) for pattern, rep in COMPILED_VERB_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_TENSE_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_REPLACEMENTS: text = pattern.sub(rep, text) return text # ========================================================= # 3. विकिडाटा लिंक्स (Wikidata Links Processor) # ========================================================= en_site = pywikibot.Site('en', 'wikipedia') def get_hindi_titles_bulk(en_titles): hi_links_cache = {} clean_titles = [t.strip() for t in set(en_titles) if t.strip() and not t.isdigit() and not re.search(r'[\u0900-\u097F]', t)] if not clean_titles: return {} for i in range(0, len(clean_titles), 50): chunk = clean_titles[i:i+50] req = api.Request(site=en_site, parameters={'action': 'query', 'titles': '|'.join(chunk), 'prop': 'langlinks', 'lllang': 'hi', 'redirects': 1}) data = req.submit() for page_id, page_info in data['query'].get('pages', {}).items(): if 'langlinks' in page_info: hi_links_cache[page_info['title']] = page_info['langlinks'][0]['*'] return hi_links_cache # ========================================================= # 4. मुख्य अनुवादक (टैग्स और लिंक्स सुरक्षित रखने वाला) # ========================================================= def fast_translate_sentence(line, hi_links_cache): placeholders, counter = {}, [0] def safe_replacer(match, prefix): token = f" __{prefix}_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = match.group(0) counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'<ref.*?>.*?</ref>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line, flags=re.DOTALL) line = re.sub(r'<ref[^>]*/>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line) line = re.sub(r'\{\{.*?\}\}', lambda m: safe_replacer(m, "TPL"), line) def link_replacer(match): target, display = match.group(1).strip(), match.group(2).strip() if match.group(2) else match.group(1).strip() if ':' in target and target.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category']: return "" hi_target = hi_links_cache.get(target) or hi_links_cache.get(target.capitalize()) hi_display = get_google_translation(display) if re.search(r'[a-zA-Z]', display) else display hi_display = fix_historical_grammar(hi_display) hi_display = apply_hunspell(hi_display) if hi_target: # 🌟 उपयोगकर्ता का मास्टर-स्ट्रोक: पाइप (Pipe) लिंक सुरक्षा 🌟 if hi_target != hi_display: final_text = f"[[{hi_target}|{hi_display}]]" else: final_text = f"[[{hi_target}]]" else: final_text = hi_display token = f" __LINK_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = final_text counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|([^\]]*))?\]\]', link_replacer, line) if re.search(r'[a-zA-Z]', line): line = get_google_translation(line) line = fix_historical_grammar(line) line = apply_hunspell(line) for token, original in placeholders.items(): line = re.sub(re.escape(token).replace(r'\ ', r'\s*'), original, line, flags=re.IGNORECASE) return line # ========================================================= # 5. सारणी और इन्फोबॉक्स पार्सर # ========================================================= def handle_wiki_markup_and_translate(line, hi_links_cache): infobox_match = re.match(r'^(\|\s*[a-zA-Z0-9_]+\s*=\s*)(.*)', line) if infobox_match: prefix, content = infobox_match.group(1), infobox_match.group(2) if content.strip() and not content.strip().startswith('{{'): return prefix + fast_translate_sentence(content, hi_links_cache) return line if line.startswith('!'): header_match = re.match(r'^(!+)(.*)', line) if header_match: return header_match.group(1) + fast_translate_sentence(header_match.group(2), hi_links_cache) if line.startswith('|') and not line.startswith('|-') and not line.startswith('|}') and '=' not in line: cell_match = re.match(r'^(\|\s*)(.*)', line) if cell_match: return cell_match.group(1) + fast_translate_sentence(cell_match.group(2), hi_links_cache) bullet_match = re.match(r'^([*#:]+)\s*(.*)', line) if bullet_match: return bullet_match.group(1) + " " + fast_translate_sentence(bullet_match.group(2), hi_links_cache) return fast_translate_sentence(line, hi_links_cache) # ========================================================= # 6. मुख्य प्रोसेसर (Junk Cleaner और LIVE PROGRESS के साथ) # ========================================================= def process_article(article_name): print(f"⏳ '{article_name}' लेख को प्रोसेस किया जा रहा है...") try: page = pywikibot.Page(en_site, article_name) if not page.exists(): print("❌ लेख मौजूद नहीं है।"); return lines = page.text.split('\n') except Exception as e: print(f"❌ त्रुटि: {e}"); return print("⏳ विकिडाटा से कड़ियाँ (Links) खोजी जा रही हैं...") all_links = [link for line in lines if not line.strip().startswith('[[File:') for link in re.findall(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]', line)] hindi_translations = get_hindi_titles_bulk(all_links) final_output = [] in_ref_section = False total_lines = len(lines) print("\n🚀 अनुवाद और ग्रामर चेकिंग शुरू:") for idx, line in enumerate(lines): # --- 🌟 LIVE PROGRESS BAR 🌟 --- percent = int((idx + 1) / total_lines * 100) bar_length = 30 filled_len = int(bar_length * (idx + 1) / total_lines) bar = '█' * filled_len + '-' * (bar_length - filled_len) sys.stdout.write(f"\r⏳ प्रगति: [{bar}] {percent}% ({idx + 1}/{total_lines} पंक्तियाँ)") sys.stdout.flush() # -------------------------------- clean_line = line.strip() if not clean_line or clean_line == '*' or clean_line.startswith('[[File:'): continue # 🚫 फालतू विकिपीडिया खांचे (Junk Templates) हटाएँ if re.match(r'^\s*\{\{(Use mdy dates|Use dmy dates|Year dab|Year nav|C19 year in topic|Year article header|TOC limit|About year|Defaultsort).*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\{\{DEFAULTSORT:.*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\[\[Category:.*?\]\]', clean_line, re.IGNORECASE): continue if clean_line.startswith('== '): translated_heading = headings_dict.get(clean_line, fast_translate_sentence(clean_line, hi_links_cache={})) if translated_heading.strip() in ['== सन्दर्भ ==', '== बाहरी कड़ियाँ ==']: in_ref_section = True final_output.append(translated_heading) if translated_heading.strip() == '== सन्दर्भ ==': final_output.append('<references />') else: in_ref_section = False final_output.append(translated_heading) continue if in_ref_section: if clean_line.lower() not in ['<references />', '{{reflist}}']: final_output.append(line) continue translated_line = handle_wiki_markup_and_translate(line, hindi_translations) final_output.append(translated_line) print("\n\n" + "=" * 70) print("✅ अंतिम परिणाम (Compiled Regex + Live Progress + Pipe-Link Protection):") print("=" * 70) intro_text = f"'''{article_name}''' [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरी कैलंडर]] का एक साधारण वर्ष था।\n" print(intro_text + '\n'.join(final_output)) # इस्तेमाल करने के लिए: # process_article("1850") </syntaxhighlight> fh0pwftjxl2twy6ez778zz2qp1ubnw5 6598735 6598716 2026-08-14T03:31:48Z AMAN KUMAR 911487 /* PAWS स्क्रिप्ट: अंग्रेजी से हिंदी लिंक और तारीख अनुवाद */ कड़ी जोड़ी 6598735 wikitext text/x-wiki == PAWS स्क्रिप्ट: अंग्रेजी से हिंदी लिंक और तारीख अनुवाद == यह स्क्रिप्ट Pywikibot का उपयोग करके अंग्रेजी विकिपीडिया के किसी लेख (जैसे "1822") को पढ़ती है। === इसका एक और दूसरा कोड [[सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 3]] === <syntaxhighlight lang="python"> import pywikibot from pywikibot.data import api import re import time import sys # लाइव प्रोग्रेस बार के लिए from deep_translator import GoogleTranslator print("🚀 सुपर-फ़ास्ट विकिपीडिया इंजन (Pipe-Link Protection + Uniform Numbers) शुरू हो रहा है...") # ========================================================= # 1. अनुवादक और कैशिंग # ========================================================= translator = GoogleTranslator(source='en', target='hi') translation_cache = {} def get_google_translation(text): if not text.strip() or not re.search(r'[a-zA-Z]', text): return text if text in translation_cache: return translation_cache[text] try: res = translator.translate(text) translation_cache[text] = res return res except: return text # ========================================================= # 2. ⚡ प्री-कम्पाइल्ड ऐतिहासिक व्याकरण (50x तेज़) # ========================================================= months_dict = {'January': 'जनवरी', 'February': 'फ़रवरी', 'March': 'मार्च', 'April': 'अप्रैल', 'May': 'मई', 'June': 'जून', 'July': 'जुलाई', 'August': 'अगस्त', 'September': 'सितंबर', 'October': 'अक्टूबर', 'November': 'नवंबर', 'December': 'दिसंबर'} headings_dict = {'== Events ==': '== घटनाएँ ==', '== Births ==': '== जन्म ==', '== Deaths ==': '== निधन ==', '== References ==': '== सन्दर्भ ==', '== External links ==': '== बाहरी कड़ियाँ ==', '=== Undated ===': '=== अज्ञात तिथियाँ ==='} hunspell_dict = {'आर्दश': 'आदर्श', 'स्वरगीय': 'स्वर्गीय', 'कार्यकर्म': 'कार्यक्रम', 'मरयादा': 'मर्यादा', 'आर्शीवाद': 'आशीर्वाद', 'आद्र': 'आर्द्र', 'जिसमे': 'जिसमें', 'मैने': 'मैंने', 'सन्यास': 'संन्यास', 'हालाकि': 'हालाँकि', 'सफ़ल': 'सफल', 'गांव': 'गाँव', 'गयी': 'गई', 'किये': 'किए', 'लिये': 'लिए', 'हुयी': 'हुई'} def apply_hunspell(text): def replace_word(match): return hunspell_dict.get(match.group(0), match.group(0)) return re.sub(r'[\u0900-\u097F]+', replace_word, text) # 🌟 क्रिया सुधार (Verb Fixes) verb_fixes_raw = [ (r'नियुक्त किया जाता है', 'नियुक्त किया गया'), (r'नियुक्त किया जाता था', 'नियुक्त किया गया'), (r'आयोजित किया जाता था', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित किया जाता है', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित की जाती है', 'आयोजित की गई'), (r'बन जाता है', 'बन गए'), (r'बन जाती है', 'बन गईं'), (r'प्रवेश करता है', 'प्रवेश किया'), (r'शुरू होता है', 'शुरू हुआ'), (r'शुरू होती है', 'शुरू हुई'), (r'समाप्त होता है', 'समाप्त हुआ'), (r'घोषणा करता है', 'घोषणा की'), (r'हस्ताक्षर करता है', 'हस्ताक्षर किए'), (r'मजबूर करते थे', 'मजबूर किया'), (r'कब्जा कर लेते थे', 'कब्जा कर लिया'), (r'गिर जाता था', 'गिर गया'), (r'पता चला था', 'पता चला'), (r'खुलती था', 'खुली'), (r'खुलता था', 'खुला'), (r'होता था', 'हुआ'), (r'होती था', 'हुई'), (r'बनती था', 'बनी'), (r'रवाना होता था', 'रवाना हुआ'), (r'फेंक देता है', 'फेंक दिया'), (r'फूट पड़ता था', 'फूट पड़ा'), (r'ले जाता था', 'ले गया'), (r'सामने आता था', 'सामने आया'), (r'निकलता है', 'निकला'), (r'बेचते हैं', 'बेचा'), (r'बनाता था', 'बना दिया'), (r'मुकदमा नहीं कर सकते हैं', 'मुकदमा नहीं कर सकते थे'), (r'नियम है कि', 'ने फैसला सुनाया कि'), (r'स्थापित है(\s*[,;।]|\s*$)', r'स्थापित किया गया\1'), (r'नहीं खुलते(\s*[,;।]|\s*$)', r'नहीं खुले\1'), (r'जा रहा है(\s*[,;।]|\s*$)', r'जा रहा था\1'), (r'हो जाती है(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गई\1'), (r'हो जाते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गए\1'), (r'करते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\1'), (r'(करता|करती) है(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\2'), (r'जाता था(\s*[,;।]|\s*$)', r'गया\1'), ] COMPILED_VERB_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in verb_fixes_raw] # 🌟 बुनियादी काल (Tense) tense_fixes_raw = [ (r'\bवह\b(.*?)(करती|करता|करते)\s+हैं?', r'उसने\1किया'), (r'है(\s*।|\s*$)', r'था\1'), (r'हैं(\s*।|\s*$)', r'थे\1'), (r'(गया|गई|गए|चुका|चुकी|चुके|हुआ|हुई|हुए|लिया|ली|लिए|दिया|दी|दिए|की|रखा|बना|बनी|बने)\s+(हैं?|थे|था|थी)(\s*[,;।]|\s*$)', r'\1\3') ] COMPILED_TENSE_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in tense_fixes_raw] # 🌟 मेगा डिक्शनरी (Compiled & Updated) replacements_raw = [ (r'(?<=\s)में (\d{4})(?=\s|[,;।]|$)', r'\1 में'), (r'(?<!\S)पर (\d{1,2}) (जनवरी|फ़रवरी|फरवरी|मार्च|अप्रैल|मई|जून|जुलाई|अगस्त|सितंबर|अक्टूबर|नवंबर|दिसंबर)(?!\S)', r'\1 \2 को'), (r'उसकी मृत्यु हो गई', 'उनका निधन हो गया'), (r'(वह|वे) (\d+) (की उम्र में|वर्ष की आयु में) (मर गया|मृत्यु को प्राप्त हुआ|मर गए)', r'\2 वर्ष की आयु में उनका निधन हो गया'), # विशेष और अन्य नए सुधार (r'संयुक्त शाही राज्य', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'एस्तोनिया एन', 'एस्तोनियाई'), (r'आत्मा झीलों', 'स्पिरिट झीलों'), (r'ब्रीटैन का', 'ब्रिटिश'), (r'दहशत शुरू हुआ', 'दहशत शुरू हुई'), (r'जेल हल्क s', 'जेल हल्क्स'), (r'का कहर', 'का जहाज हादसा'), (r'28 लोगों को गुलाम बनाया गया मैरीलैंड में अपने ग़ुलामों से बचिए', 'मैरीलैंड में 28 गुलाम लोग अपने मालिकों की कैद से बच निकले'), (r'गीत की घंटी', 'जिंगल बेल्स'), (r'देख-भाल आंदोलन', 'स्काउटिंग आंदोलन'), (r'गणराज्यन', 'रिपब्लिकन'), (r'स्वयंसेवकों देखभाल करना की टीम', 'स्वयंसेवक नर्सों की टीम'), (r'दो सिसिली का साम्राज्य', 'टू सिसिलीज़ का साम्राज्य'), # पुरानी डिक्शनरी (r'चूक का सिद्धांत', 'व्यपगत का सिद्धांत'), (r'अनुबंध (.*?) राज्य थे', r'\1 राज्य का विलय कर लिया'), (r'का शायद जन्म हो चुका', 'का संभवतः जन्म हुआ'), (r'जीवित रूसी तोपखाने का खोल', 'सक्रिय रूसी तोप का गोला'), (r'तोपखाने का खोल', 'तोप का गोला'), (r'भव्य भ्रमण', 'ग्रैंड एक्सकर्शन'), (r'आयरन काटनेवाला', 'लौह क्लिपर'), (r'लकड़ी का प्रेषण', 'वुड का घोषणापत्र'), (r'का प्रभार', 'का हमला'), (r'जगह ले ली', 'संपन्न हुआ'), (r'एक रोल खेला', 'भूमिका निभाई'), (r'नॉर्थ अमेरिका', 'उत्तरी अमेरिका'), (r'साउथ अमेरिका', 'दक्षिणी अमेरिका'), (r'अंटार्टिका', 'अंटार्कटिका'), (r'एंटार्कटिका', 'अंटार्कटिका'), (r'अफ्रिका', 'अफ़्रीका'), (r'अफ्रीका', 'अफ़्रीका'), (r'युरोप', 'यूरोप'), (r'ओशिनिया', 'ओशिआनिया'), (r'मिडिल ईस्ट', 'मध्य पूर्व'), (r'साउथ ईस्ट एशिया', 'दक्षिण-पूर्व एशिया'), (r'लैटिन अमेरिका', 'लैटिन अमेरिका'), (r'कैरिबियन', 'कैरेबियन'), (r'स्कैंडिनेविया', 'स्कैंडिनेविया'), (r'यूरेशिया', 'यूरेशिया'), (r'युनाइटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'यूनाईटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'युनाइटेड स्टेट्स', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'यूनाइटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'अमेरिका', 'अमेरिका'), (r'रशिया', 'रूस'), (r'रसिया', 'रूस'), (r'चाइना', 'चीन'), (r'जापान', 'जापान'), (r'जर्मनी', 'जर्मनी'), (r'फ्रांस', 'फ़्रांस'), (r'इटली', 'इटली'), (r'स्पेन', 'स्पेन'), (r'कनाडा', 'कनाडा'), (r'कैनेडा', 'कनाडा'), (r'आस्ट्रेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ऑस्टेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ब्राजील', 'ब्राज़ील'), (r'अर्जेन्टीना', 'अर्जेंटीना'), (r'अर्जेंनटीना', 'अर्जेंटीना'), (r'मैक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'मेक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'साउथ अफ्रीका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'साउथ अफ्रिका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'इजिप्ट', 'मिस्र'), (r'सउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'साउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'यूएई', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'युनाइटेड अरब एमिरेट्स', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'तुर्की', 'तुर्किये'), (r'टर्की', 'तुर्किये'), (r'ईरान', 'ईरान'), (r'इराक', 'इराक़'), (r'अफगानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'अफ़गानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'पाकिस्तान', 'पाकिस्तान'), (r'बंगलादेश', 'बांग्लादेश'), (r'नेपाल', 'नेपाल'), (r'भुटान', 'भूटान'), (r'श्री लंका', 'श्रीलंका'), (r'मालदीव', 'मालदीव'), (r'मलेशिया', 'मलेशिया'), (r'सिंगापुर', 'सिंगापुर'), (r'इंडोनिशिया', 'इंडोनेशिया'), (r'थाईलैंड', 'थाईलैंड'), (r'वियतनाम', 'वियतनाम'), (r'साउथ कोरिया', 'दक्षिण कोरिया'), (r'नार्थ कोरिया', 'उत्तर कोरिया'), (r'ताइवान', 'ताइवान'), (r'फिलीपींस', 'फ़िलीपींस'), (r'फिलीपीन्स', 'फ़िलीपींस'), (r'न्यू जीलैंड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'न्यूजीलैण्ड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'स्विट्जरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्विजरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्वीडन', 'स्वीडन'), (r'नार्वे', 'नॉर्वे'), (r'डेनमार्क', 'डेनमार्क'), (r'फिनलैंड', 'फ़िनलैंड'), (r'आयरलैंड', 'आयरलैंड'), (r'नीदरलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'हॉलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'बेल्जियम', 'बेल्जियम'), (r'आस्ट्रिया', 'ऑस्ट्रिया'), (r'पोलैंड', 'पोलैंड'), (r'हंगरी', 'हंगरी'), (r'चेक रिपब्लिक', 'चेक गणराज्य'), (r'ग्रीस', 'यूनान'), (r'युक्रेन', 'यूक्रेन'), (r'बेलारूस', 'बेलारूस'), (r'रोमानिया', 'रोमानिया'), (r'बुल्गारिया', 'बुल्गारिया'), (r'कजाकिस्तान', 'कज़ाख़िस्तान'), (r'उजबेकिस्तान', 'उज़्बेकिस्तान'), (r'ताजिकिस्तान', 'ताजिकिस्तान'), (r'तुर्कमेनिस्तान', 'तुर्कमेनिस्तान'), (r'किर्गिस्तान', 'किर्गिज़स्तान'), (r'सीरिया', 'सीरिया'), (r'लेबनान', 'लेबनान'), (r'इजराइल', 'इज़राइल'), (r'इज़रायल', 'इज़राइल'), (r'फिलीस्तीन', 'फ़िलिस्तीन'), (r'जार्डन', 'जॉर्डन'), (r'यमन', 'यमन'), (r'ओमान', 'ओमान'), (r'कतर', 'क़तर'), (r'कुवैत', 'कुवैत'), (r'बहरीन', 'बहरीन'), (r'साइप्रस', 'साइप्रस'), (r'मोरक्को', 'मोरक्को'), (r'अल्जीरिया', 'अल्जीरिया'), (r'ट्यूनीशिया', 'ट्यूनीशिया'), (r'लिबिया', 'लीबिया'), (r'सूडान', 'सूडान'), (r'इथियोपिया', 'इथियोपिया'), (r'केन्या', 'केन्या'), (r'युगांडा', 'युगांडा'), (r'तंजानिया', 'तंज़ानिया'), (r'सोमालिया', 'सोमालिया'), (r'नाइजीरिया', 'नाइजीरिया'), (r'घाना', 'घाना'), (r'सेनेगल', 'सेनेगल'), (r'जिम्बाब्वे', 'ज़िम्बाब्वे'), (r'जाम्बिया', 'ज़ाम्बिया'), (r'अंगोला', 'अंगोला'), (r'मोजाम्बिक', 'मोज़ाम्बिक'), (r'मेडागास्कर', 'मेडागास्कर'), (r'पेरू', 'पेरू'), (r'चिली', 'चिली'), (r'कोलम्बिया', 'कोलंबिया'), (r'वेनेजुएला', 'वेनेज़ुएला'), (r'इक्वाडोर', 'इक्वाडोर'), (r'बोलीविया', 'बोलीविया'), (r'पराग्वे', 'पैराग्वे'), (r'उरुग्वे', 'उरुग्वे'), (r'गुयाना', 'गुयाना'), (r'सूरीनाम', 'सूरीनाम'), (r'क्यूबा', 'क्यूबा'), (r'जमैका', 'जमैका'), (r'हैती', 'हैती'), (r'डोमिनिकन रिपब्लिक', 'डोमिनिकन गणराज्य'), (r'पनामा', 'पनामा'), (r'कोस्टा रीका', 'कोस्टा रिका'), (r'निकारागुआ', 'निकारागुआ'), (r'होंडुरास', 'होंडुरास'), (r'अल सल्वाडोर', 'अल साल्वाडोर'), (r'ग्वाटेमाला', 'ग्वाटेमाला'), (r'बेलिज', 'बेलीज़'), (r'बहमास', 'बहामास'), (r'मंगोलिया', 'मंगोलिया'), (r'म्यांमार', 'म्यांमार'), (r'बर्मा', 'म्यांमार'), (r'कंबोडिया', 'कंबोडिया'), (r'लाओस', 'लाओस'), (r'आइसलैंड', 'आइसलैंड'), (r'मैसेडोनिया', 'मैसिडोनिया'), (r'सर्बिया', 'सर्बिया'), (r'क्रोएशिया', 'क्रोएशिया'), (r'बोस्निया एंड हर्जेगोविना', 'बोस्निया और हर्जेगोविना'), (r'स्लोवाकिया', 'स्लोवाकिया'), (r'स्लोवेनिया', 'स्लोवेनिया'), (r'एस्टोनिया', 'एस्टोनिया'), (r'लातविया', 'लातविया'), (r'लिथुआनिया', 'लिथुआनिया'), (r'वाशिंगटन डीसी', 'वॉशिंगटन डी.सी.'), (r'वाशिंगटन', 'वॉशिंगटन'), (r'लन्दन', 'लंदन'), (r'पेरिस', 'पेरिस'), (r'बर्लिन', 'बर्लिन'), (r'रोम', 'रोम'), (r'मैड्रिड', 'मैड्रिड'), (r'मास्को', 'मॉस्को'), (r'मोस्को', 'मॉस्को'), (r'बीजिंग', 'बीजिंग'), (r'टोक्यो', 'टोक्यो'), (r'टोकियो', 'टोक्यो'), (r'सिओल', 'सियोल'), (r'प्योंगयांग', 'प्योंगयांग'), (r'नई दिल्ली', 'नई दिल्ली'), (r'इस्लामाबाद', 'इस्लामाबाद'), (r'ढाका', 'ढाका'), (r'काठमांडू', 'काठमांडू'), (r'थिम्पू', 'थिम्पू'), (r'कोलंबो', 'कोलंबो'), (r'जकार्ता', 'जकार्ता'), (r'कुआलालंपुर', 'कुआलालंपुर'), (r'सिंगापुर सिटी', 'सिंगापुर'), (r'बैंकॉक', 'बैंकॉक'), (r'हनोई', 'हनोई'), (r'मनीला', 'मनीला'), (r'कैनबरा', 'कैनबरा'), (r'वेलिंगटन', 'वेलिंगटन'), (r'ओटावा', 'ओटावा'), (r'मेक्सिको सिटी', 'मेक्सिको नगर'), (r'ब्रासीलिया', 'ब्रासीलिया'), (r'ब्यूनस आयर्स', 'ब्यूनस आयर्स'), (r'सैंटियागो', 'सैंटियागो'), (r'बोगोटा', 'बोगोटा'), (r'लिमा', 'लीमा'), (r'केप टाउन', 'केपटाउन'), (r'प्रिटोरिया', 'प्रिटोरिया'), (r'काहिरा', 'काहिरा'), (r'रियाद', 'रियाद'), (r'अबू धाबी', 'अबू धाबी'), (r'दुबई', 'दुबई'), (r'अंकारा', 'अंकारा'), (r'तेहरान', 'तेहरान'), (r'बगदाद', 'बग़दाद'), (r'काबुल', 'काबुल'), (r'रियाध', 'रियाद'), (r'जेरूसलम', 'यरूशलम'), (r'येरुशलम', 'यरूशलम'), (r'दमिश्क', 'दमिश्क'), (r'अम्मान', 'अम्मान'), (r'स्टॉकहोम', 'स्टॉकहोम'), (r'ओस्लो', 'ओस्लो'), (r'हेलसिंकी', 'हेलसिंकी'), (r'कोपेनहेगन', 'कोपेनहेगन'), (r'एम्स्टर्डम', 'एम्स्टर्डम'), (r'ब्रसेल्स', 'ब्रसेल्स'), (r'वियना', 'वियना'), (r'प्राग', 'प्राग'), (r'बुडापेस्ट', 'बुडापेस्ट'), (r'वारसॉ', 'वारसॉ'), (r'कीव', 'कीव'), (r'मिन्स्क', 'मिन्स्क'), (r'बुखारेस्ट', 'बुखारेस्ट'), (r'सोफिया', 'सोफिया'), (r'एथेंस', 'एथेंस'), (r'अस्ताना', 'अस्ताना'), (r'ताशकंद', 'ताशकंद'), (r'दुशांबे', 'दुशांबे'), (r'अश्गाबात', 'अश्गाबात'), (r'बिश्केक', 'बिश्केक'), (r'हवाना', 'हवाना'), (r'कराकास', 'काराकास'), (r'मोगादिशु', 'मोगादिशु'), (r'नैरोबी', 'नैरोबी'), (r'हरारे', 'हरारे'), (r'टेक्सास', 'टेक्सास'), (r'फ्लोरिडा', 'फ़्लोरिडा'), (r'न्यू यार्क', 'न्यूयॉर्क'), (r'इलिनोइस', 'इलिनॉय'), (r'पेंसिल्वेनिया', 'पेंसिल्वेनिया'), (r'ओहियो', 'ओहायो'), (r'जॉर्जिया', 'जॉर्जिया'), (r'मिशिगन', 'मिशिगन'), (r'वाशिंगटन राज्य', 'वॉशिंगटन राज्य'), (r'हवाई', 'हवाई'), (r'अलास्का', 'अलास्का'), (r'मैसाचुसेट्स', 'मैसाचुसेट्स'), (r'वर्जीनिया', 'वर्जीनिया'), (r'न्यू जर्सी', 'न्यू जर्सी'), (r'ओंटारियो', 'ओंटारियो'), (r'क्यूबेक', 'क्यूबेक'), (r'ब्रिटिश कोलंबिया', 'ब्रिटिश कोलंबिया'), (r'अल्बर्टा', 'अल्बर्टा'), (r'नवा स्कोटिया', 'नोवा स्कोटिया'), (r'सस्केचेवान', 'सस्केचेवान'), (r'मैनिटोबा', 'मैनिटोबा'), (r'बावरिया', 'बावरिया'), (r'स्कॉटलैंड', 'स्कॉटलैंड'), (r'वेल्स', 'वेल्स'), (r'उत्तरी आयरलैंड', 'उत्तरी आयरलैंड'), (r'शिनजियांग', 'शिनजियांग'), (r'तिब्बत', 'तिब्बत'), (r'मकाऊ', 'मकाऊ'), (r'आंध्रा प्रदेश', 'आंध्र प्रदेश'), (r'अरुणांचल प्रदेश', 'अरुणाचल प्रदेश'), (r'असाम', 'असम'), (r'आसाम', 'असम'), (r'बिहार', 'बिहार'), (r'छतीसगढ़', 'छत्तीसगढ़'), (r'छत्तीसगढ', 'छत्तीसगढ़'), (r'गोवा', 'गोवा'), (r'गुजरत', 'गुजरात'), (r'हरयाणा', 'हरियाणा'), (r'हिमांचल प्रदेश', 'हिमाचल प्रदेश'), (r'झारखंड', 'झारखण्ड'), (r'कर्नाटका', 'कर्नाटक'), (r'केरला', 'केरल'), (r'मध्य प्रदेश', 'मध्य प्रदेश'), (r'महराष्ट्र', 'महाराष्ट्र'), (r'मनिपुर', 'मणिपुर'), (r'मेघालाया', 'मेघालय'), (r'मिज़ोरम', 'मिज़ोरम'), (r'मिजोरम', 'मिज़ोरम'), (r'नागालैंड', 'नागालैंड'), (r'उड़ीसा', 'ओडिशा'), (r'ओड़िशा', 'ओडिशा'), (r'पंजाब', 'पंजाब'), (r'राजिस्थान', 'राजस्थान'), (r'सिक्किम', 'सिक्किम'), (r'तमिल नाडु', 'तमिलनाडु'), (r'तेलंगाना', 'तेलंगाना'), (r'त्रिपुरा', 'त्रिपुरा'), (r'उत्तराखंड', 'उत्तराखण्ड'), (r'उत्तर प्रदेश', 'उत्तर प्रदेश'), (r'वेस्ट बंगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'पश्चिम बगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'अंडमान एंड निकोबार', 'अंडमान और निकोबार द्वीप समूह'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'दादरा एंड नगर हवेली', 'दादरा और नगर हवेली'), (r'दमन एंड दीव', 'दमन और दीव'), (r'लक्षद्वीप', 'लक्षद्वीप'), (r'दिल्ली', 'दिल्ली'), (r'पांडिचेरी', 'पुडुचेरी'), (r'पुदुच्चेरी', 'पुडुचेरी'), (r'जम्मू एंड कश्मीर', 'जम्मू और कश्मीर'), (r'लद्दाख', 'लद्दाख'), (r'बॉम्बे', 'मुंबई'), (r'मद्रास', 'चेन्नई'), (r'कलकत्ता', 'कोलकाता'), (r'बैंगलोर', 'बेंगलुरु'), (r'बंगलौर', 'बेंगलुरु'), (r'हैदराबाद', 'हैदराबाद'), (r'अहमदाबाद', 'अहमदाबाद'), (r'पूना', 'पुणे'), (r'गुड़गांव', 'गुरुग्राम'), (r'गुडगाँव', 'गुरुग्राम'), (r'नोयडा', 'नोएडा'), (r'गौतम बुद्ध नगर', 'गौतम बुद्ध नगर'), (r'बनारस', 'वाराणसी'), (r'काशी', 'वाराणसी'), (r'इलाहाबाद', 'प्रयागराज'), (r'कानपूर', 'कानपुर'), (r'लखनऊ', 'लखनऊ'), (r'जयपुर', 'जयपुर'), (r'भोपाल', 'भोपाल'), (r'इंदौर', 'इंदौर'), (r'पटना', 'पटना'), (r'रांची', 'राँची'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'अमृतसर', 'अमृतसर'), (r'लुधिआना', 'लुधियाना'), (r'देहरादून', 'देहरादून'), (r'शिमला', 'शिमला'), (r'गुवाहाटी', 'गुवाहाटी'), (r'भुवनेश्वर', 'भुवनेश्वर'), (r'विशाखापट्नम', 'विशाखापत्तनम'), (r'कोच्ची', 'कोच्चि'), (r'त्रिवेंद्रम', 'तिरुवनंतपुरम'), (r'मैसूर', 'मैसूरु'), (r'मदुराई', 'मदुरै'), (r'कोयम्बटूर', 'कोयंबटूर'), (r'विजयवाड़ा', 'विजयवाड़ा'), (r'जबलपूर', 'जबलपुर'), (r'ग्वालिअर', 'ग्वालियर'), (r'उज्जैन', 'उज्जैन'), (r'गाज़ियाबाद', 'गाज़ियाबाद'), (r'फरीदाबाद', 'फ़रीदाबाद'), (r'मेरठ', 'मेरठ'), (r'आगरा', 'आगरा'), (r'बरेली', 'बरेली'), (r'मुरादाबाद', 'मुरादाबाद'), (r'अलीगढ', 'अलीगढ़'), (r'सहारनपुर', 'सहारनपुर'), (r'गोरखपुर', 'गोरखपुर'), (r'झाँसी', 'झांसी'), (r'मथुरा', 'मथुरा'), (r'अजमेर', 'अजमेर'), (r'बीकानेर', 'बीकानेर'), (r'उदयपुर', 'उदयपुर'), (r'जोधपुर', 'जोधपुर'), (r'कोटा', 'कोटा'), (r'सूरत', 'सूरत'), (r'वड़ोदरा', 'वडोदरा'), (r'बड़ौदा', 'वडोदरा'), (r'राजकोट', 'राजकोट'), (r'जामनगर', 'जामनगर'), (r'भावनगर', 'भावनगर'), (r'औरंगाबाद', 'छत्रपति संभाजीनगर'), (r'उस्मानाबाद', 'धाराशिव'), (r'नागपुर', 'नागपुर'), (r'नासिक', 'नासिक'), (r'ठाणे', 'ठाणे'), (r'कल्यान', 'कल्याण'), (r'नवी मुंबई', 'नवी मुंबई'), (r'हावड़ा', 'हावड़ा'), (r'आसनसोल', 'आसनसोल'), (r'सिलीगुड़ी', 'सिलीगुड़ी'), (r'कटक', 'कटक'), (r'राउरकेला', 'राउरकेला'), (r'जमशेदपुर', 'जमशेदपुर'), (r'धनबाद', 'धनबाद'), (r'बोकारो', 'बोकारो'), (r'दुर्ग', 'दुर्ग'), (r'भिलाई', 'भिलाई'), (r'रायपुर', 'रायपुर'), (r'बिलासपुर', 'बिलासपुर'), (r'वारंगल', 'वारंगल'), (r'गुंटूर', 'गुंटूर'), (r'तिरुच्चिराप्पल्ली', 'तिरुचिरापल्ली'), (r'सलेम', 'सेलम'), (r'तिरुपुर', 'तिरुपुर'), (r'रिपब्लिक', 'गणराज्य'), (r'डेमोक्रेटिक', 'लोकतांत्रिक'), (r'किंगडम', 'शाही राज्य'), (r'यूनाइटेड', 'संयुक्त'), (r'फेडरेशन', 'संघ'), (r'फेडरल', 'संघीय'), (r'स्टेट', 'राज्य'), (r'प्रोविंस', 'प्रांत'), (r'टेरिटरी', 'क्षेत्र'), (r'यूनियन टेरिटरी', 'केंद्र शासित प्रदेश'), (r'डिस्ट्रिक्ट', 'ज़िला'), (r'जिला', 'ज़िला'), (r'म्युनिसिपलिटी', 'नगर पालिका'), (r'डायरेक्टरेट', 'निदेशालय'), (r'सेक्रेटेरिएट', 'सचिवालय'), (r'ब्यूरो', 'ब्यूरो'), (r'ट्रिब्यूनल', 'अधिकरण'), # विज्ञान शब्दावली (r'\bग्रेविटी\b', 'गुरुत्वाकर्षण'), (r'\bक्वांटम मैकेनिक्स\b', 'क्वांटम यांत्रिकी'), (r'\bथर्मोडायनामिक्स\b', 'ऊष्मागतिकी'), (r'\bइलेक्ट्रोमैग्नेटिज्म\b', 'विद्युत चुंबकत्व'), (r'\bफोटोसिंथेसिस\b', 'प्रकाश संश्लेषण'), (r'\bऑक्सीडेशन\b', 'ऑक्सीकरण'), (r'\bरिडक्शन\b', 'अपचयन'), (r'\bमैग्नेटिक फील्ड\b', 'चुंबकीय क्षेत्र'), (r'\bइलेक्ट्रिक करंट\b', 'विद्युत धारा'), (r'\bरेडियोएक्टिविटी\b', 'रेडियोधर्मिता'), (r'\bन्यूक्लियर फिशन\b', 'परमाणु विखंडन'), (r'\bन्यूक्लियर फ्यूजन\b', 'परमाणु संलयन'), (r'\bएटॉमिक मास\b', 'परमाणु द्रव्यमान'), (r'\bमॉलिक्यूल\b', 'अणु'), (r'\bकंपाउंड\b', 'यौगिक'), (r'\bएलिमेंट\b', 'तत्व'), (r'\bसेलुलर रेस्पिरेशन\b', 'कोशिकीय श्वसन'), (r'\bइवोल्यूशन\b', 'विकासवाद'), (r'\bजेनेटिक्स\b', 'आनुवंशिकी'), (r'\bवेलोसिटी\b', 'वेग'), (r'\bएक्सेलरेशन\b', 'त्वरण'), (r'\bएटम\b', 'परमाणु'), # चिकित्सा शब्दावली (r'\bब्लड प्रेशर\b', 'रक्तचाप'), (r'\bहार्ट अटैक\b', 'हृदयाघात'), (r'\bडायबिटीज\b', 'मधुमेह'), (r'\bट्यूबरकुलोसिस\b', 'तपेदिक'), (r'\bवैक्सीनेशन\b', 'टीकाकरण'), (r'\bइम्यून सिस्टम\b', 'प्रतिरक्षा प्रणाली'), (r'\bनर्वस सिस्टम\b', 'तंत्रिका तंत्र'), (r'\bडाइजेस्टिव सिस्टम\b', 'पाचन तंत्र'), (r'\bरेस्पिरेटरी सिस्टम\b', 'श्वसन तंत्र'), (r'\bकार्डियोवैस्कुलर\b', 'हृदयवाहिका'), (r'\bमेटाबॉलिज्म\b', 'चयापचय'), (r'\bएंटीबॉडी\b', 'प्रतिपिंड'), (r'\bएंटीजन\b', 'प्रतिजन'), (r'\bइंफेक्शन\b', 'संक्रमण'), (r'\bवायरस\b', 'विषाणु'), (r'\bबैक्टीरिया\b', 'जीवाणु'), (r'\bफंगस\b', 'कवक'), (r'\bपैरासाइट\b', 'परजीवी'), (r'\bडायग्नोसिस\b', 'निदान'), (r'\bप्रिस्क्रिप्शन\b', 'नुस्खा'), (r'\bअस्थमा\b', 'दमा'), (r'\bट्यूमर\b', 'अर्बुद'), # इतिहास शब्दावली (r'\bइंडस वैली सिविलाइजेशन\b', 'सिंधु घाटी सभ्यता'), (r'\bफ्रेंच रिवोल्यूशन\b', 'फ्रांसीसी क्रांति'), (r'\bइंडस्ट्रियल रिवोल्यूशन\b', 'औद्योगिक क्रांति'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (I|1|वन)\b', 'प्रथम विश्व युद्ध'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (II|2|टू)\b', 'द्वितीय विश्व युद्ध'), (r'\bकोल्ड वॉर\b', 'शीत युद्ध'), (r'\bमुगल एम्पायर\b', 'मुगल साम्राज्य'), (r'\bरोमन एम्पायर\b', 'रोमन साम्राज्य'), (r'\bऑटोमन एम्पायर\b', 'उस्मानी साम्राज्य'), (r'\bरेनेसां\b', 'पुनर्जागरण'), (r'\bरशियन रिवोल्यूशन\b', 'रूसी क्रांति'), (r'\bस्टोन एज\b', 'पाषाण युग'), (r'\bब्रॉन्ज एज\b', 'कांस्य युग'), (r'\bआयरन एज\b', 'लौह युग'), (r'\bमिडिल एजेस\b', 'मध्य युग'), (r'\bएन्शियंट इजिप्ट\b', 'प्राचीन मिस्र'), (r'\bएन्शियंट ग्रीस\b', 'प्राचीन यूनान'), (r'\bबायजेन्टाइन एम्पायर\b', 'बीजान्टिन साम्राज्य'), (r'\bहोली रोमन एम्पायर\b', 'पवित्र रोमन साम्राज्य'), (r'\bक्रूसेड्स\b', 'धर्मयुद्ध'), (r'\bएनलाइटनमेंट\b', 'प्रबोधन युग'), (r'\bफ्रेंच एम्पायर\b', 'फ्रांसीसी साम्राज्य'), (r'\bअमेरिकन सिविल वॉर\b', 'अमेरिकी गृहयुद्ध'), (r'\bग्रेट डिप्रेशन\b', 'महामंदी'), # वर्ड बाउंड्री सुधार (r'\bएक्ट\b', 'अधिनियम'), (r'\bबिल\b', 'विधेयक') ] COMPILED_REPLACEMENTS = [(re.compile(p), r) for p, r in replacements_raw] def fix_historical_grammar(text): # 🌟 संख्याओं को एक समान (Standard 0-9) करना text = text.translate(str.maketrans('०१२३४५६७८९', '0123456789')) for pattern, rep in COMPILED_VERB_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_TENSE_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_REPLACEMENTS: text = pattern.sub(rep, text) return text # ========================================================= # 3. विकिडाटा लिंक्स (Wikidata Links Processor) # ========================================================= en_site = pywikibot.Site('en', 'wikipedia') def get_hindi_titles_bulk(en_titles): hi_links_cache = {} clean_titles = [t.strip() for t in set(en_titles) if t.strip() and not t.isdigit() and not re.search(r'[\u0900-\u097F]', t)] if not clean_titles: return {} for i in range(0, len(clean_titles), 50): chunk = clean_titles[i:i+50] req = api.Request(site=en_site, parameters={'action': 'query', 'titles': '|'.join(chunk), 'prop': 'langlinks', 'lllang': 'hi', 'redirects': 1}) data = req.submit() for page_id, page_info in data['query'].get('pages', {}).items(): if 'langlinks' in page_info: hi_links_cache[page_info['title']] = page_info['langlinks'][0]['*'] return hi_links_cache # ========================================================= # 4. मुख्य अनुवादक (टैग्स और लिंक्स सुरक्षित रखने वाला) # ========================================================= def fast_translate_sentence(line, hi_links_cache): placeholders, counter = {}, [0] def safe_replacer(match, prefix): token = f" __{prefix}_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = match.group(0) counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'<ref.*?>.*?</ref>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line, flags=re.DOTALL) line = re.sub(r'<ref[^>]*/>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line) line = re.sub(r'\{\{.*?\}\}', lambda m: safe_replacer(m, "TPL"), line) def link_replacer(match): target, display = match.group(1).strip(), match.group(2).strip() if match.group(2) else match.group(1).strip() if ':' in target and target.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category']: return "" hi_target = hi_links_cache.get(target) or hi_links_cache.get(target.capitalize()) hi_display = get_google_translation(display) if re.search(r'[a-zA-Z]', display) else display hi_display = fix_historical_grammar(hi_display) hi_display = apply_hunspell(hi_display) if hi_target: # 🌟 उपयोगकर्ता का मास्टर-स्ट्रोक: पाइप (Pipe) लिंक सुरक्षा 🌟 if hi_target != hi_display: final_text = f"[[{hi_target}|{hi_display}]]" else: final_text = f"[[{hi_target}]]" else: final_text = hi_display token = f" __LINK_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = final_text counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|([^\]]*))?\]\]', link_replacer, line) if re.search(r'[a-zA-Z]', line): line = get_google_translation(line) line = fix_historical_grammar(line) line = apply_hunspell(line) for token, original in placeholders.items(): line = re.sub(re.escape(token).replace(r'\ ', r'\s*'), original, line, flags=re.IGNORECASE) return line # ========================================================= # 5. सारणी और इन्फोबॉक्स पार्सर # ========================================================= def handle_wiki_markup_and_translate(line, hi_links_cache): infobox_match = re.match(r'^(\|\s*[a-zA-Z0-9_]+\s*=\s*)(.*)', line) if infobox_match: prefix, content = infobox_match.group(1), infobox_match.group(2) if content.strip() and not content.strip().startswith('{{'): return prefix + fast_translate_sentence(content, hi_links_cache) return line if line.startswith('!'): header_match = re.match(r'^(!+)(.*)', line) if header_match: return header_match.group(1) + fast_translate_sentence(header_match.group(2), hi_links_cache) if line.startswith('|') and not line.startswith('|-') and not line.startswith('|}') and '=' not in line: cell_match = re.match(r'^(\|\s*)(.*)', line) if cell_match: return cell_match.group(1) + fast_translate_sentence(cell_match.group(2), hi_links_cache) bullet_match = re.match(r'^([*#:]+)\s*(.*)', line) if bullet_match: return bullet_match.group(1) + " " + fast_translate_sentence(bullet_match.group(2), hi_links_cache) return fast_translate_sentence(line, hi_links_cache) # ========================================================= # 6. मुख्य प्रोसेसर (Junk Cleaner और LIVE PROGRESS के साथ) # ========================================================= def process_article(article_name): print(f"⏳ '{article_name}' लेख को प्रोसेस किया जा रहा है...") try: page = pywikibot.Page(en_site, article_name) if not page.exists(): print("❌ लेख मौजूद नहीं है।"); return lines = page.text.split('\n') except Exception as e: print(f"❌ त्रुटि: {e}"); return print("⏳ विकिडाटा से कड़ियाँ (Links) खोजी जा रही हैं...") all_links = [link for line in lines if not line.strip().startswith('[[File:') for link in re.findall(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]', line)] hindi_translations = get_hindi_titles_bulk(all_links) final_output = [] in_ref_section = False total_lines = len(lines) print("\n🚀 अनुवाद और ग्रामर चेकिंग शुरू:") for idx, line in enumerate(lines): # --- 🌟 LIVE PROGRESS BAR 🌟 --- percent = int((idx + 1) / total_lines * 100) bar_length = 30 filled_len = int(bar_length * (idx + 1) / total_lines) bar = '█' * filled_len + '-' * (bar_length - filled_len) sys.stdout.write(f"\r⏳ प्रगति: [{bar}] {percent}% ({idx + 1}/{total_lines} पंक्तियाँ)") sys.stdout.flush() # -------------------------------- clean_line = line.strip() if not clean_line or clean_line == '*' or clean_line.startswith('[[File:'): continue # 🚫 फालतू विकिपीडिया खांचे (Junk Templates) हटाएँ if re.match(r'^\s*\{\{(Use mdy dates|Use dmy dates|Year dab|Year nav|C19 year in topic|Year article header|TOC limit|About year|Defaultsort).*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\{\{DEFAULTSORT:.*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\[\[Category:.*?\]\]', clean_line, re.IGNORECASE): continue if clean_line.startswith('== '): translated_heading = headings_dict.get(clean_line, fast_translate_sentence(clean_line, hi_links_cache={})) if translated_heading.strip() in ['== सन्दर्भ ==', '== बाहरी कड़ियाँ ==']: in_ref_section = True final_output.append(translated_heading) if translated_heading.strip() == '== सन्दर्भ ==': final_output.append('<references />') else: in_ref_section = False final_output.append(translated_heading) continue if in_ref_section: if clean_line.lower() not in ['<references />', '{{reflist}}']: final_output.append(line) continue translated_line = handle_wiki_markup_and_translate(line, hindi_translations) final_output.append(translated_line) print("\n\n" + "=" * 70) print("✅ अंतिम परिणाम (Compiled Regex + Live Progress + Pipe-Link Protection):") print("=" * 70) intro_text = f"'''{article_name}''' [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरी कैलंडर]] का एक साधारण वर्ष था।\n" print(intro_text + '\n'.join(final_output)) # इस्तेमाल करने के लिए: # process_article("1850") </syntaxhighlight> r406vloybf7md539sr3qqvvv34x9rbt सदस्य:AMAN KUMAR/हहेच लॉग 2 1611328 6598583 6597691 2026-08-13T12:40:14Z AMAN KUMAR 911487 Logging AfD nomination of [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]. 6598583 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[WP:XFD|deletion discussion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s XfD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[विकिपीडिया:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[WP:CSD#U1|CSD U1]]. === अप्रैल 2026 === # [[:सरवनी]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:सरवनी जागीर]] 01:08, 18 अप्रैल 2026 (UTC) #* '''कारण''': संदर्भ https://www.census2011.co.in/data/village/471018-sarwani-jagir-madhya-pradesh.html # [[:कवि पंडित चतुर्भुज]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कवि पंडित चतुर्भुज|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=Vishal1518}} को सूचित किया 01:25, 18 अप्रैल 2026 (UTC) #* '''कारण''': उल्लेखनीय नहीं # [[:वर्दिया राजवंश]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/वर्दिया राजवंश|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=Historical agency of India}} को सूचित किया 22:33, 18 अप्रैल 2026 (UTC) #* '''कारण''': उल्लेखनीय नहीं === मई 2026 === # [[:गुर दत्त कुमार]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/गुर दत्त कुमार|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=अनुनाद सिंह}} को सूचित किया 07:30, 2 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': लेख में उल्लेखनीयता और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव है। # [[:हरेकृष्ण कोङार]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:हरेकृष्ण कोनार]] 03:23, 10 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': संदर्भ [[https://www.google.co.in/books/edition/Sahitya_Ka_Dalit_Saundaryashastra/qtU9EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0&pg=PT224&printsec=frontcover|१]]{{pb}}[[https://www.google.co.in/books/edition/Naxalwad_Aur_Samaj/QI6tEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0&pg=PA2003&printsec=frontcovers|२]]{{pb}}[[https://www.google.co.in/books/edition/Samajvad_Bhartiya_Janta_Ka_Sangharsh/MJuVnrI4vYkC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0&pg=PA287&printsec=frontcover|३]]{{pb}}[[https://www.google.co.in/books/edition/Yaadein/U_vLEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3+%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B0&pg=PA151&printsec=frontcover|३]]{{pb}}@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] , @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] # [[:साँचा:Strong support]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:साँचा:भरपूर समर्थन]] 08:24, 10 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': हिन्दी अनुवाद @[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी समीक्षा करें # [[:हिलियम]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:हीलियम]] 21:49, 10 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': संदर्भ {{pb}}[https://www.google.co.in/books/edition/Kinetic_Theory_and_Thermodynamics/3tNN15jei84C?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE&pg=PA88&printsec=frontcover] [https://www.google.co.in/books/edition/Elements_of_Modern_Physics/bZF_EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE&pg=PA136&printsec=frontcover] [https://www.google.co.in/books/edition/Glossary_of_Physics/Z9MWAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE&dq=%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE&printsec=frontcover] [https://www.google.co.in/books/edition/Bhautika_vijnana_mem_kranti/VTA_AAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE&dq=%E0%A4%B9%E0%A5%80%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%AE&printsec=frontcover]{{pb}}[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी समीक्षा करें # [[:तरनोपिल]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:टर्नोपिल]] 16:56, 11 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': [https://web.archive.org/web/20260511164947/https://www.newsonair.gov.in/hi/the-ukrainian-military-attacked-an-oil-terminal-in-the-russian-city-of-tuapse/][https://www.uniranks.com/ranking/hi/top-country/%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8][https://www.aajtak.in/india/news/story/russia-president-putin-helicopter-was-epicenter-of-ukrainian-drone-attack-ntc-dskc-2248832-2025-05-26] # [[:तरनोपिल स्टेट मेडिकल यूनिवर्सिटी]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:टर्नोपिल राष्ट्रीय चिकित्सा विश्वविद्यालय]] 17:06, 11 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': [https://hindi.theprint.in/india/ukrainian-soldiers-asked-indian-students-to-laugh-and-clap-sometimes-student/286153/][https://www.uniranks.com/ranking/hi/%E0%A4%AF%E0%A5%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%A8] # [[:चुम्बकरसायन]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:चुंबक रसायन]] 11:43, 13 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': इसके लिए संदर्भ {{pb}}* [https://www.shabd.education.gov.in/feedback.jsp?glossary=%27cstt_compr_Chemistry_EngHin_glossary-lexicon.txt%27&searchStr=%27Magnetochemistry%27&outStr=%27%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%95_%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%27 CSTT]{{pb}}* [https://hindi.indiawaterportal.org/sabdkosh/caunbaka-rasaayana Indiawaterportal] {{pb}}पुस्तकें {{pb}}* [https://www.google.co.in/books/edition/Chemical_Dynamics_Coordination_Chemistry/7LDFEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%22&pg=PA291&printsec=frontcover]{{pb}}* [https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80_%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6/B9bxnmASixoC?hl=en&gbpv=1&bsq=%22%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%22&dq=%22%E0%A4%9A%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%A8%22&printsec=frontcover] # [[:साश्वत कुमार]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/साश्वत कुमार|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=OkikenryuIndia}} को सूचित किया 11:13, 15 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': #*उल्लेखनीयता का अभाव{{pb}}*यह लेख आत्म-प्रचार के उद्देश्य से बनाया गया प्रतीत होता है। # [[:स्वामी शिवानन्द सरस्वती]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:शिवानन्द सरस्वती]] 11:45, 17 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': [[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और [[सदस्य:SM7|SM7]] जी समीक्षा करें {{pb}}:नामकरण नीति के तहत लेखों के शीर्षक में सम्मानसूचक या पदवियों (जैसे- श्री, डॉ., पंडित, महर्षि, संत, या स्वामी) का प्रयोग नहीं किया जाता है। इसलिए लेख का नाम तटस्थ रूप में "[[शिवानन्द सरस्वती]]" ही होना चाहिए। पुराना नाम एक अनुप्रेषण के रूप में रखा जा सकता है। # [[:कंद]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:शल्ककंद]] 20:46, 28 मई 2026 (UTC) #* '''कारण''': सन्दर्भ {{pb}}[https://www.shabd.education.gov.in/feedback.jsp?glossary=%27cstt_fund_Botany_EngHin_glossary-lexicon.txt%27&searchStr=%27bulb%27&outStr=%27%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%27]{{pb}}[https://books.google.co.in/books?id=2ii_kH-9aAQC&q=%22%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%22&dq=%22%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%22&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjv3a_e7NyUAxUR4TgGHaO5OnoQ6AF6BAgLEAM]{{pb}}[https://books.google.co.in/books?id=jPMPAQAAMAAJ&q=%22%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%22&dq=%22%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%22&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjv3a_e7NyUAxUR4TgGHaO5OnoQ6AF6BAgSEAM]{{pb}}[https://books.google.co.in/books?id=dXtxEAAAQBAJ&pg=PA50&dq=%22%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%22&hl=hi&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjv3a_e7NyUAxUR4TgGHaO5OnoQ6AF6BAgQEAM#v=onepage&q=%22%E0%A4%B6%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A4%82%E0%A4%A6%22&f=false] === जुलाई 2026 === # [[:नीतिका सत्या]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/नीतिका सत्या|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=Sadqwerty321}} को सूचित किया 14:08, 14 जुलाई 2026 (UTC) #* '''कारण''': उल्लेखनीयता का अभाव और विज्ञापनात्मक लेख। # [[:चित्र:Silsilayy.jpg]]: ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Silsilayy.jpg}} log]) nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:Silsiilay.jpg]] 17:14, 31 जुलाई 2026 (UTC) #* '''कारण''': [[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, इसका अंग्रेजी विकिपीडिया तथा पोस्टर में Silsiilay नाम हैं, या हिंदी विकिपीडिया के अनुसार सिलसिले.jpg भी सही हैं === अगस्त 2026 === # [[:वार्ता:बारूदी सुरंगों पर प्रतिबंध का अंतर्राष्ट्रीय अभियान]]: nominated at [[WP:RM|RM]]; नया नाम: [[:बारूदी सुरंगों पर प्रतिबन्ध लगाने के लिए अन्तरराष्ट्रीय अभियान]] 18:23, 7 अगस्त 2026 (UTC) #* '''कारण''': सन्दर्भ [https://news.un.org/hi/story/2025/12/1087304], [https://gtu.ac.in/uploads/S2025/BE/1011NA01.pdf] # [[:रुक्मणि देवी जयपुरिया सार्वजनिक विद्यालय]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/रुक्मणि देवी जयपुरिया सार्वजनिक विद्यालय|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=Itsharshitt28}} को सूचित किया 14:38, 9 अगस्त 2026 (UTC) #* '''कारण''': उल्लेखनीयता संदिग्ध # [[:स्वतंत्रता संग्राम सेनानी रामदास साहू अस्टौन, टीकमगढ़ मध्य प्रदेश]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/स्वतंत्रता संग्राम सेनानी रामदास साहू अस्टौन, टीकमगढ़ मध्य प्रदेश|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=Gauravsahu62}} को सूचित किया 00:25, 11 अगस्त 2026 (UTC) #* '''कारण''': उल्लेखनीयता, विश्वसनीय स्रोत और तटस्थ दृष्टिकोण का अभाव # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे|nominated]] at [[WP:AFD|AfD]]; {{user|1=Dubey1}} को सूचित किया 12:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) #* '''कारण''': उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव f096jf83k0ow40aijo2uvtgyg0u7uot वी. मोहना 0 1613082 6598814 6565462 2026-08-14T07:00:14Z Dsrprj 780832 /* */ 6598814 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = वी. मोहना |image=Justice V. Mohana.jpg | office = [[Judge]] of [[Supreme Court of India]] | term_start = 2 June 2026 | nominator = [[Surya Kant (judge)|Surya Kant]] | appointer = [[Droupadi Murmu]] | birth_date = {{Birth date and age|1966|6|27|df=y}} | birth_place = [[Pollachi]], [[Madras State]], [[India]] (present-day Tamil Nadu, India) | alma_mater = Coimbatore Law College }} '''वेंकिता सुब्रमण्यम मोहना''' (जन्म 27 जून 1966) 02 जून 2026 से भारत के सर्वोच्च न्यायालय के न्यायाधीश हैं। उन्होंने पहले भारत के सर्वोच्च न्यायालय में एक वरिष्ठ अधिवक्ता के रूप में कार्य किया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.livelaw.in/top-stories/sc-collegium-recommends-elevation-of-four-hc-chief-justices-senior-advocate-v-mohana-to-supreme-court-535969|title=SC Collegium Recommends Elevation of Four HC Chief Justices, Senior Advocate V Mohana To Supreme Court|work=Live Law|access-date=28 May 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/supreme-court-collegium-recommends-four-high-court-judges-woman-advocate-to-top-court/article71030697.ece|title=Supreme Court Collegium recommends four High Court judges, woman advocate to top court|work=The Hindu|access-date=28 May 2026|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.barandbench.com/news/litigation/collegium-recommends-four-hc-chief-justices-and-senior-advocate-v-mohana-to-be-appointed-as-supreme-court-judges|title=Collegium recommends four HC Chief Justices and Senior Advocate V Mohana to be appointed as Supreme Court judges|work=Bar and Bench|access-date=28 May 2026|language=en}}</ref> ==संदर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भारत के सर्वोच्च न्यायालय के न्यायधीश]] 83c2j8m45eh2c0bjr8bofxgbgsszx67 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सत्ता का विकेन्द्रिकरन 4 1613335 6598591 6561587 2026-08-13T12:46:59Z AMAN KUMAR 911487 /* सत्ता का विकेन्द्रिकरन */ उत्तर 6598591 wikitext text/x-wiki === [[:सत्ता का विकेन्द्रिकरन]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जून 2026}} :{{la|1=सत्ता का विकेन्द्रिकरन}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|सत्ता का विकेन्द्रिकरन -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: ज्ञानकोश योग्य कोई सामग्री नहीं। व्यक्तिगत अपील की तरह लिखी सामग्री। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:24, 7 जून 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:46, 13 अगस्त 2026 (UTC) bfaizhqhe7yudfsjjpbpn5hu3wc5ynu विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हजरत अली की दरगाह जोगीरामपुरी 4 1613336 6598595 6561594 2026-08-13T12:48:18Z AMAN KUMAR 911487 /* हजरत अली की दरगाह जोगीरामपुरी */ उत्तर 6598595 wikitext text/x-wiki === [[:हजरत अली की दरगाह जोगीरामपुरी]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जून 2026}} :{{la|1=हजरत अली की दरगाह जोगीरामपुरी}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|हजरत अली की दरगाह जोगीरामपुरी -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]। हो भी तो सबकुछ मिटा कर दुबारा लिखना पड़ेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:31, 7 जून 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 13 अगस्त 2026 (UTC) cwzpxbaorueg9y0dq4d78uvcuxlq5z4 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/हज़रत मुहम्मद मुराद अली ख़ां 4 1613337 6598596 6561596 2026-08-13T12:48:36Z AMAN KUMAR 911487 /* हज़रत मुहम्मद मुराद अली ख़ां */ उत्तर 6598596 wikitext text/x-wiki === [[:हज़रत मुहम्मद मुराद अली ख़ां]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जून 2026}} :{{la|1=हज़रत मुहम्मद मुराद अली ख़ां}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|हज़रत मुहम्मद मुराद अली ख़ां -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]। प्रशंसक दृष्टिकोण से लिखा लेख। अगर रखना भी हो तो दुबारा लिखना पड़ेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:32, 7 जून 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:48, 13 अगस्त 2026 (UTC) 82i65jr1udmwoh723ojmzinx84k4xlu विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कानावतों का खेड़ा 4 1613358 6598598 6561787 2026-08-13T12:49:09Z AMAN KUMAR 911487 /* कानावतों का खेड़ा */ उत्तर 6598598 wikitext text/x-wiki === [[:कानावतों का खेड़ा]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जून 2026}} :{{la|1=कानावतों का खेड़ा}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|कानावतों का खेड़ा -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:18, 7 जून 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) 2urfepzfqqdr2ik0fgjj6857klpwknw लायून 0 1613678 6598565 6598554 2026-08-13T12:03:23Z आदेश यादव 640970 /* इतिहास */ 6598565 wikitext text/x-wiki [[File:El Aaiún-Laâyoune Collage.png|thumb|एल आयून-लायून का कोलाज]] '''लायून''' या '''अल-आयून''' [[पश्चिमी सहारा]] के विवादित क्षेत्र का सबसे बड़ा शहर है। 2024 में इस शहर की आबादी 262791 थी। यह शहर [[सहरावी अरब जनतांत्रिक गणराज्य]] की आधिकारिक राजधानी है। हालाँकि [[सैन्य अधिकृत]] वाले इलाके के तौर पर यह असल में [[मोरक्को]] के प्रशासन के अधीन है। ऐसा माना जाता है कि इस आधुनिक शहर की स्थापना 1938 में स्पेनिश कैप्टन एंटोनियो डी ओरो ने की थी। 1958 से यह स्पैनिश सहारा की प्रशासनिक राजधानी बन गया जिसका प्रशासन स्पैनिश वेस्ट अफ्रीका के गवर्नर जनरल द्वारा चलाया जाता था।<ref>{{cite journal |last1=नॉरिस |first1=एच. टी. |title=द विंड ऑफ चेंज इन द वेस्टर्न सहारा |journal=द ज्योग्राफिकल जर्नल |date=1964 |volume=130 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.2307/1794260 |url=https://www.jstor.org/stable/1794260 |access-date=10 जून 2026 |issn=0016-7398}}</ref> ==इतिहास== लायून या अल-आयून शहर के लिए संभावित रोमनकृत मगरेबी अरबी नामों में से फ्रांसीसी और स्पेनिश लिप्यंतरण हैं। लायून का मतलब झरना हो सकता है जो शहर की जल आपूर्ति प्रदान करने वाले मरूद्वीप के संदर्भ में रखा गया है।<ref>{{cite web |title=लायून |url=https://www.britannica.com/place/Laayoune |website=ब्रिटानिका |access-date=10 जून 2026 |language=en}}</ref> इस शहर की स्थापना 1938 में स्पेनिश कप्तान एंटोनियो डी ओरो ने एक छोटी सैन्य चौकी के रूप में की थी लेकिन यह जल्द ही [[स्पेनिश सहारा]] का प्रशासनिक और राजनीतिक केंद्र बन गया।<ref>{{cite journal |title=द राइज ऑफ ए सहारन सिटी |journal=टेलर एंड फ्रांसिस |date=1 जुलाई 2019 |doi=10.4324/9781315625164-18|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315625164-18/rise-saharan-city-tara-deubel-aomar-boum |access-date=10 जून 2026 |language=en}}</ref> इस जगह को पानी की मौजूदगी और यहाँ से मिलने वाली रणनीतिक सैन्य स्थिति के कारण दो वजहों से चुना गया था। ==जलवायु== लायून की जलवायु गर्म रेगिस्तानी ([[कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] बीडब्ल्यूएच) है जिसे [[कनारी धारा]] से कुछ हद तक नियंत्रित किया जाता है और यहाँ का औसत वार्षिक तापमान 21°C (70°F) से थोड़ा अधिक रहता है। ==इन्हें भी देखें== * [[पश्चिमी सहारा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भूगोल]] [[श्रेणी:अफ़्रीका में राजधानियाँ]] 8eqs3msyww02ogpm5mx6l1el93cawv5 6598567 6598565 2026-08-13T12:05:50Z आदेश यादव 640970 6598567 wikitext text/x-wiki [[File:El Aaiún-Laâyoune Collage.png|thumb|एल आयून-लायून का कोलाज]] '''लायून''' या '''अल-आयून''' [[पश्चिमी सहारा]] के विवादित क्षेत्र का सबसे बड़ा शहर है। 2024 में इस शहर की आबादी 262791 थी। यह शहर [[सहरावी अरब जनतांत्रिक गणराज्य]] की आधिकारिक राजधानी है। हालाँकि [[सैन्य अधिकृत]] वाले इलाके के तौर पर यह असल में [[मोरक्को]] के प्रशासन के अधीन है। ऐसा माना जाता है कि इस आधुनिक शहर की स्थापना 1938 में स्पेनिश कैप्टन एंटोनियो डी ओरो ने की थी। 1958 से यह स्पैनिश सहारा की प्रशासनिक राजधानी बन गया जिसका प्रशासन पश्चिमी स्पैनिश अफ्रीका के गवर्नर जनरल द्वारा चलाया जाता था।<ref>{{cite journal |last1=नॉरिस |first1=एच. टी. |title=द विंड ऑफ चेंज इन द वेस्टर्न सहारा |journal=द ज्योग्राफिकल जर्नल |date=1964 |volume=130 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.2307/1794260 |url=https://www.jstor.org/stable/1794260 |access-date=10 जून 2026 |issn=0016-7398}}</ref> ==इतिहास== लायून या अल-आयून शहर के लिए संभावित रोमनकृत मगरेबी अरबी नामों में से फ्रांसीसी और स्पेनिश लिप्यंतरण हैं। लायून का मतलब झरना हो सकता है जो शहर की जल आपूर्ति प्रदान करने वाले मरूद्वीप के संदर्भ में रखा गया है।<ref>{{cite web |title=लायून |url=https://www.britannica.com/place/Laayoune |website=ब्रिटानिका |access-date=10 जून 2026 |language=en}}</ref> इस शहर की स्थापना 1938 में स्पेनिश कप्तान एंटोनियो डी ओरो ने एक छोटी सैन्य चौकी के रूप में की थी लेकिन यह जल्द ही [[स्पेनिश सहारा]] का प्रशासनिक और राजनीतिक केंद्र बन गया।<ref>{{cite journal |title=द राइज ऑफ ए सहारन सिटी |journal=टेलर एंड फ्रांसिस |date=1 जुलाई 2019 |doi=10.4324/9781315625164-18|url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315625164-18/rise-saharan-city-tara-deubel-aomar-boum |access-date=10 जून 2026 |language=en}}</ref> इस जगह को पानी की मौजूदगी और यहाँ से मिलने वाली रणनीतिक सैन्य स्थिति के कारण दो वजहों से चुना गया था। ==जलवायु== लायून की जलवायु गर्म रेगिस्तानी ([[कोपेन जलवायु वर्गीकरण]] बीडब्ल्यूएच) है जिसे [[कनारी धारा]] से कुछ हद तक नियंत्रित किया जाता है और यहाँ का औसत वार्षिक तापमान 21°C (70°F) से थोड़ा अधिक रहता है। ==इन्हें भी देखें== * [[पश्चिमी सहारा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भूगोल]] [[श्रेणी:अफ़्रीका में राजधानियाँ]] 5le7lud9q181mw5vlxuxmj2j468b2y9 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री स्वांगिया माता 4 1613818 6598592 6565787 2026-08-13T12:47:14Z AMAN KUMAR 911487 /* श्री स्वांगिया माता */ उत्तर 6598592 wikitext text/x-wiki === [[:श्री स्वांगिया माता]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जून 2026}} :{{la|1=श्री स्वांगिया माता}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|श्री स्वांगिया माता -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:39, 12 जून 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:47, 13 अगस्त 2026 (UTC) 7ebrnb9x0y1kplqizel5ccuo2k5r6y4 सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ 3 2 1613891 6598736 6566273 2026-08-14T03:32:30Z AMAN KUMAR 911487 नया 6598736 wikitext text/x-wiki == PAWS स्क्रिप्ट: अंग्रेजी से हिंदी लिंक और तारीख अनुवाद == === इसका एक और दूसरा कोड [[सदस्य:AMAN KUMAR/प्रयोगपृष्ठ]] === <syntaxhighlight lang="python"> import pywikibot from pywikibot.data import api import re import time import sys # लाइव प्रोग्रेस बार के लिए from deep_translator import GoogleTranslator print("🚀 सुपर-फ़ास्ट विकिपीडिया इंजन (Smart Devanagari Fetcher + Hindi Tag Preserver) शुरू हो रहा है...") # ========================================================= # 1. अनुवादक और कैशिंग # ========================================================= translator = GoogleTranslator(source='en', target='hi') translation_cache = {} def get_google_translation(text): if not text.strip() or not re.search(r'[a-zA-Z]', text): return text if text in translation_cache: return translation_cache[text] try: res = translator.translate(text) translation_cache[text] = res return res except: return text # ========================================================= # 2. ⚡ प्री-कम्पाइल्ड ऐतिहासिक व्याकरण (50x तेज़) # ========================================================= months_dict = {'January': 'जनवरी', 'February': 'फ़रवरी', 'March': 'मार्च', 'April': 'अप्रैल', 'May': 'मई', 'June': 'जून', 'July': 'जुलाई', 'August': 'अगस्त', 'September': 'सितंबर', 'October': 'अक्टूबर', 'November': 'नवंबर', 'December': 'दिसंबर'} headings_dict = {'== Events ==': '== घटनाएँ ==', '== Births ==': '== जन्म ==', '== Deaths ==': '== निधन ==', '== References ==': '== सन्दर्भ ==', '== External links ==': '== बाहरी कड़ियाँ ==', '=== Undated ===': '=== अज्ञात तिथियाँ ==='} hunspell_dict = {'आर्दश': 'आदर्श', 'स्वरगीय': 'स्वर्गीय', 'कार्यकर्म': 'कार्यक्रम', 'मरयादा': 'मर्यादा', 'आर्शीवाद': 'आशीर्वाद', 'आद्र': 'आर्द्र', 'जिसमे': 'जिसमें', 'मैने': 'मैंने', 'सन्यास': 'संन्यास', 'हालाकि': 'हालाँकि', 'सफ़ल': 'सफल', 'गांव': 'गाँव', 'गयी': 'गई', 'किये': 'किए', 'लिये': 'लिए', 'हुयी': 'हुई'} def apply_hunspell(text): def replace_word(match): return hunspell_dict.get(match.group(0), match.group(0)) return re.sub(r'[\u0900-\u097F]+', replace_word, text) # 🌟 क्रिया सुधार (Verb Fixes) verb_fixes_raw = [ (r'नियुक्त किया जाता है', 'नियुक्त किया गया'), (r'नियुक्त किया जाता था', 'नियुक्त किया गया'), (r'आयोजित किया जाता था', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित किया जाता है', 'आयोजित किया गया'), (r'आयोजित की जाती है', 'आयोजित की गई'), (r'बन जाता है', 'बन गए'), (r'बन जाती है', 'बन गईं'), (r'प्रवेश करता है', 'प्रवेश किया'), (r'शुरू होता है', 'शुरू हुआ'), (r'शुरू होती है', 'शुरू हुई'), (r'समाप्त होता है', 'समाप्त हुआ'), (r'घोषणा करता है', 'घोषणा की'), (r'हस्ताक्षर करता है', 'हस्ताक्षर किए'), (r'मजबूर करते थे', 'मजबूर किया'), (r'कब्जा कर लेते थे', 'कब्जा कर लिया'), (r'गिर जाता था', 'गिर गया'), (r'पता चला था', 'पता चला'), (r'खुलती था', 'खुली'), (r'खुलता था', 'खुला'), (r'होता था', 'हुआ'), (r'होती था', 'हुई'), (r'बनती था', 'बनी'), (r'रवाना होता था', 'रवाना हुआ'), (r'फेंक देता है', 'फेंक दिया'), (r'फूट पड़ता था', 'फूट पड़ा'), (r'ले जाता था', 'ले गया'), (r'सामने आता था', 'सामने आया'), (r'निकलता है', 'निकला'), (r'बेचते हैं', 'बेचा'), (r'बनाता था', 'बना दिया'), (r'मुकदमा नहीं कर सकते हैं', 'मुकदमा नहीं कर सकते थे'), (r'नियम है कि', 'ने फैसला सुनाया कि'), (r'स्थापित है(\s*[,;।]|\s*$)', r'स्थापित किया गया\1'), (r'नहीं खुलते(\s*[,;।]|\s*$)', r'नहीं खुले\1'), (r'जा रहा है(\s*[,;।]|\s*$)', r'जा रहा था\1'), (r'हो जाती है(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गई\1'), (r'हो जाते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'हो गए\1'), (r'करते हैं(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\1'), (r'(करता|करती) है(\s*[,;।]|\s*$)', r'किया\2'), (r'जाता था(\s*[,;।]|\s*$)', r'गया\1'), ] COMPILED_VERB_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in verb_fixes_raw] # 🌟 बुनियादी काल (Tense) tense_fixes_raw = [ (r'\bवह\b(.*?)(करती|करता|करते)\s+हैं?', r'उसने\1किया'), (r'है(\s*।|\s*$)', r'था\1'), (r'हैं(\s*।|\s*$)', r'थे\1'), (r'(गया|गई|गए|चुका|चुकी|चुके|हुआ|हुई|हुए|लिया|ली|लिए|दिया|दी|दिए|की|रखा|बना|बनी|बने)\s+(हैं?|थे|था|थी)(\s*[,;।]|\s*$)', r'\1\3') ] COMPILED_TENSE_FIXES = [(re.compile(p), r) for p, r in tense_fixes_raw] # 🌟 मेगा डिक्शनरी (Compiled & Updated) replacements_raw = [ (r'(?<=\s)में (\d{4})(?=\s|[,;।]|$)', r'\1 में'), (r'(?<!\S)पर (\d{1,2}) (जनवरी|फ़रवरी|फरवरी|मार्च|अप्रैल|मई|जून|जुलाई|अगस्त|सितंबर|अक्टूबर|नवंबर|दिसंबर)(?!\S)', r'\1 \2 को'), (r'उसकी मृत्यु हो गई', 'उनका निधन हो गया'), (r'(वह|वे) (\d+) (की उम्र में|वर्ष की आयु में) (मर गया|मृत्यु को प्राप्त हुआ|मर गए)', r'\2 वर्ष की आयु में उनका निधन हो गया'), (r'संयुक्त शाही राज्य', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'एस्तोनिया एन', 'एस्तोनियाई'), (r'आत्मा झीलों', 'स्पिरिट झीलों'), (r'ब्रीटैन का', 'ब्रिटिश'), (r'दहशत शुरू हुआ', 'दहशत शुरू हुई'), (r'जेल हल्क s', 'जेल हल्क्स'), (r'का कहर', 'का जहाज हादसा'), (r'28 लोगों को गुलाम बनाया गया मैरीलैंड में अपने ग़ुलामों से बचिए', 'मैरीलैंड में 28 गुलाम लोग अपने मालिकों की कैद से बच निकले'), (r'गीत की घंटी', 'जिंगल बेल्स'), (r'देख-भाल आंदोलन', 'स्काउटिंग आंदोलन'), (r'गणराज्यन', 'रिपब्लिकन'), (r'स्वयंसेवकों देखभाल करना की टीम', 'स्वयंसेवक नर्सों की टीम'), (r'दो सिसिली का साम्राज्य', 'टू सिसिलीज़ का साम्राज्य'), (r'चूक का सिद्धांत', 'व्यपगत का सिद्धांत'), (r'अनुबंध (.*?) राज्य थे', r'\1 राज्य का विलय कर लिया'), (r'का शायद जन्म हो चुका', 'का संभवतः जन्म हुआ'), (r'जीवित रूसी तोपखाने का खोल', 'सक्रिय रूसी तोप का गोला'), (r'तोपखाने का खोल', 'तोप का गोला'), (r'भव्य भ्रमण', 'ग्रैंड एक्सकर्शन'), (r'आयरन काटनेवाला', 'लौह क्लिपर'), (r'लकड़ी का प्रेषण', 'वुड का घोषणापत्र'), (r'का प्रभार', 'का हमला'), (r'जगह ले ली', 'संपन्न हुआ'), (r'एक रोल खेला', 'भूमिका निभाई'), (r'नॉर्थ अमेरिका', 'उत्तरी अमेरिका'), (r'साउथ अमेरिका', 'दक्षिणी अमेरिका'), (r'अंटार्टिका', 'अंटार्कटिका'), (r'एंटार्कटिका', 'अंटार्कटिका'), (r'अफ्रिका', 'अफ़्रीका'), (r'अफ्रीका', 'अफ़्रीका'), (r'युरोप', 'यूरोप'), (r'ओशिनिया', 'ओशिआनिया'), (r'मिडिल ईस्ट', 'मध्य पूर्व'), (r'साउथ ईस्ट एशिया', 'दक्षिण-पूर्व एशिया'), (r'लैटिन अमेरिका', 'लैटिन अमेरिका'), (r'कैरिबियन', 'कैरेबियन'), (r'स्कैंडिनेविया', 'स्कैंडिनेविया'), (r'यूरेशिया', 'यूरेशिया'), (r'युनाइटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'यूनाईटेड किंगडम', 'यूनाइटेड किंगडम'), (r'युनाइटेड स्टेट्स', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'यूनाइटेड स्टेट्स ऑफ अमेरिका', 'संयुक्त राज्य अमेरिका'), (r'अमेरिका', 'अमेरिका'), (r'रशिया', 'रूस'), (r'रसिया', 'रूस'), (r'चाइना', 'चीन'), (r'जापान', 'जापान'), (r'जर्मनी', 'जर्मनी'), (r'फ्रांस', 'फ़्रांस'), (r'इटली', 'इटली'), (r'स्पेन', 'स्पेन'), (r'कनाडा', 'कनाडा'), (r'कैनेडा', 'कनाडा'), (r'आस्ट्रेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ऑस्टेलिया', 'ऑस्ट्रेलिया'), (r'ब्राजील', 'ब्राज़ील'), (r'अर्जेन्टीना', 'अर्जेंटीना'), (r'अर्जेंनटीना', 'अर्जेंटीना'), (r'मैक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'मेक्सिको', 'मेक्सिको'), (r'साउथ अफ्रीका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'साउथ अफ्रिका', 'दक्षिण अफ़्रीका'), (r'इजिप्ट', 'मिस्र'), (r'सउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'साउदी अरब', 'सऊदी अरब'), (r'यूएई', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'युनाइटेड अरब एमिरेट्स', 'संयुक्त अरब अमीरात'), (r'तुर्की', 'तुर्किये'), (r'टर्की', 'तुर्किये'), (r'ईरान', 'ईरान'), (r'इराक', 'इराक़'), (r'अफगानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'अफ़गानिस्तान', 'अफ़ग़ानिस्तान'), (r'पाकिस्तान', 'पाकिस्तान'), (r'बंगलादेश', 'बांग्लादेश'), (r'नेपाल', 'नेपाल'), (r'भुटान', 'भूटान'), (r'श्री लंका', 'श्रीलंका'), (r'मालदीव', 'मालदीव'), (r'मलेशिया', 'मलेशिया'), (r'सिंगापुर', 'सिंगापुर'), (r'इंडोनिशिया', 'इंडोनेशिया'), (r'थाईलैंड', 'थाईलैंड'), (r'वियतनाम', 'वियतनाम'), (r'साउथ कोरिया', 'दक्षिण कोरिया'), (r'नार्थ कोरिया', 'उत्तर कोरिया'), (r'ताइवान', 'ताइवान'), (r'फिलीपींस', 'फ़िलीपींस'), (r'फिलीपीन्स', 'फ़िलीपींस'), (r'न्यू जीलैंड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'न्यूजीलैण्ड', 'न्यूज़ीलैंड'), (r'स्विट्जरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्विजरलैंड', 'स्विट्ज़रलैंड'), (r'स्वीडन', 'स्वीडन'), (r'नार्वे', 'नॉर्वे'), (r'डेनमार्क', 'डेनमार्क'), (r'फिनलैंड', 'फ़िनलैंड'), (r'आयरलैंड', 'आयरलैंड'), (r'नीदरलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'हॉलैंड', 'नीदरलैंड'), (r'बेल्जियम', 'बेल्जियम'), (r'आस्ट्रिया', 'ऑस्ट्रिया'), (r'पोलैंड', 'पोलैंड'), (r'हंगरी', 'हंगरी'), (r'चेक रिपब्लिक', 'चेक गणराज्य'), (r'ग्रीस', 'यूनान'), (r'युक्रेन', 'यूक्रेन'), (r'बेलारूस', 'बेलारूस'), (r'रोमानिया', 'रोमानिया'), (r'बुल्गारिया', 'बुल्गारिया'), (r'कजाकिस्तान', 'कज़ाख़िस्तान'), (r'उजबेकिस्तान', 'उज़्बेकिस्तान'), (r'ताजिकिस्तान', 'ताजिकिस्तान'), (r'तुर्कमेनिस्तान', 'तुर्कमेनिस्तान'), (r'किर्गिस्तान', 'किर्गिज़स्तान'), (r'सीरिया', 'सीरिया'), (r'लेबनान', 'लेबनान'), (r'इजराइल', 'इज़राइल'), (r'इज़रायल', 'इज़राइल'), (r'फिलीस्तीन', 'फ़िलिस्तीन'), (r'जार्डन', 'जॉर्डन'), (r'यमन', 'यमन'), (r'ओमान', 'ओमान'), (r'कतर', 'क़तर'), (r'कुवैत', 'कुवैत'), (r'बहरीन', 'बहरीन'), (r'साइप्रस', 'साइप्रस'), (r'मोरक्को', 'मोरक्को'), (r'अल्जीरिया', 'अल्जीरिया'), (r'ट्यूनीशिया', 'ट्यूनीशिया'), (r'लिबिया', 'लीबिया'), (r'सूडान', 'सूडान'), (r'इथियोपिया', 'इथियोपिया'), (r'केन्या', 'केन्या'), (r'युगांडा', 'युगांडा'), (r'तंजानिया', 'तंज़ानिया'), (r'सोमालिया', 'सोमालिया'), (r'नाइजीरिया', 'नाइजीरिया'), (r'घाना', 'घाना'), (r'सेनेगल', 'सेनेगल'), (r'जिम्बाब्वे', 'ज़िम्बाब्वे'), (r'जाम्बिया', 'ज़ाम्बिया'), (r'अंगोला', 'अंगोला'), (r'मोजाम्बिक', 'मोज़ाम्बिक'), (r'मेडागास्कर', 'मेडागास्कर'), (r'पेरू', 'पेरू'), (r'चिली', 'चिली'), (r'कोलम्बिया', 'कोलंबिया'), (r'वेनेजुएला', 'वेनेज़ुएला'), (r'इक्वाडोर', 'इक्वाडोर'), (r'बोलीविया', 'बोलीविया'), (r'पराग्वे', 'पैराग्वे'), (r'उरुग्वे', 'उरुग्वे'), (r'गुयाना', 'गुयाना'), (r'सूरीनाम', 'सूरीनाम'), (r'क्यूबा', 'क्यूबा'), (r'जमैका', 'जमैका'), (r'हैती', 'हैती'), (r'डोमिनिकन रिपब्लिक', 'डोमिनिकन गणराज्य'), (r'पनामा', 'पनामा'), (r'कोस्टा रीका', 'कोस्टा رिका'), (r'निकारागुआ', 'निकारागुआ'), (r'होंडुरास', 'होंडुरास'), (r'अल सल्वाडोर', 'अल साल्वाडोर'), (r'ग्वाटेमाला', 'ग्वाटेमाला'), (r'बेलिज', 'बेलीज़'), (r'बहमास', 'बहामास'), (r'मंगोलिया', 'मंगोलिया'), (r'म्यांमार', 'म्यांमार'), (r'बर्मा', 'म्यांमार'), (r'कंबोडिया', 'कंबोडिया'), (r'लाओस', 'लाओस'), (r'आइसलैंड', 'आइसलैंड'), (r'मैसेडोनिया', 'मैसिडोनिया'), (r'सर्बिया', 'सर्बिया'), (r'क्रोएशिया', 'क्रोएशिया'), (r'बोस्निया एंड हर्जेगोविना', 'बोस्निया और हर्जेगोविना'), (r'स्लोवाकिया', 'स्लोवाकिया'), (r'स्लोवेनिया', 'स्लोवेनिया'), (r'एस्टोनिया', 'एस्टोनिया'), (r'लातविया', 'लातविया'), (r'लिथुआनिया', 'लिथुआनिया'), (r'वाशिंगटन डीसी', 'वॉशिंगटन डी.सी.'), (r'वाशिंगटन', 'वॉशिंगटन'), (r'लन्दन', 'लंदन'), (r'पेरिस', 'पेरिस'), (r'बर्लिन', 'बर्लिन'), (r'रोम', 'रोम'), (r'मैड्रिड', 'मैड्रिड'), (r'मास्को', 'मॉस्को'), (r'मोस्को', 'मॉस्को'), (r'बीजिंग', 'बीजिंग'), (r'टोक्यो', 'टोक्यो'), (r'टोकियो', 'टोक्यो'), (r'सिओल', 'सियोल'), (r'प्योंगयांग', 'प्योंगयांग'), (r'नई दिल्ली', 'नई दिल्ली'), (r'इस्लामाबाद', 'इस्लामाबाद'), (r'ढाका', 'ढाका'), (r'काठमांडू', 'काठमांडू'), (r'थिम्पू', 'थिम्पू'), (r'कोलंबो', 'कोलंबो'), (r'जकार्ता', 'जकार्ता'), (r'कुआलालंपुर', 'कुआलालंपुर'), (r'सिंगापुर सिटी', 'सिंगापुर'), (r'बैंकॉक', 'बैंकॉक'), (r'हनोई', 'हनोई'), (r'मनीला', 'मनीला'), (r'कैनबरा', 'कैनबरा'), (r'वेलिंगटन', 'वेलिंगटन'), (r'ओटावा', 'ओटावा'), (r'मेक्सिको सिटी', 'मेक्सिको नगर'), (r'ब्रासीलिया', 'ब्रासीलिया'), (r'ब्यूनस आयर्स', 'ब्यूनस आयर्स'), (r'सैंटियागो', 'सैंटियागो'), (r'बोगोटा', 'बोगोटा'), (r'लिमा', 'लीमा'), (r'केप टाउन', 'केपटाउन'), (r'प्रिटोरिया', 'प्रिटोरिया'), (r'काहिरा', 'काहिरा'), (r'रियाद', 'रियाद'), (r'अबू धाबी', 'अबू धाबी'), (r'दुबई', 'दुबई'), (r'अंकारा', 'अंकारा'), (r'तेहरान', 'तेहरान'), (r'बगदाद', 'बग़दाद'), (r'काबुल', 'काबुल'), (r'रियाध', 'रियाद'), (r'जेरूसलम', 'यरूशलम'), (r'येरुशलम', 'यरूशलम'), (r'दमिश्क', 'दमिश्क'), (r'अम्मान', 'अम्मान'), (r'स्टॉकहोम', 'स्टॉकहोम'), (r'ओस्लो', 'ओस्लो'), (r'हेलसिंकी', 'हेलसिंकी'), (r'कोपेनहेगन', 'कोपेनहेगन'), (r'एम्स्टर्डम', 'एम्स्टर्डम'), (r'ब्रसेल्स', 'ब्रसेल्स'), (r'वियना', 'वियना'), (r'प्राग', 'प्राग'), (r'बुडापेस्ट', 'बुडापेस्ट'), (r'वारसॉ', 'वारसॉ'), (r'कीव', 'कीव'), (r'मिन्स्क', 'मिन्स्क'), (r'बुखारेस्ट', 'बुखारेस्ट'), (r'सोफिया', 'सोफिया'), (r'एथेंस', 'एथेंस'), (r'अस्ताना', 'अस्ताना'), (r'ताशकंद', 'ताशकंद'), (r'दुशांबे', 'दुशांबे'), (r'अश्गाबात', 'अश्गाबात'), (r'बिश्केक', 'बिश्केक'), (r'हवाना', 'हवाना'), (r'कराकास', 'काराकास'), (r'मोगादिशु', 'मोगादिशु'), (r'नैरोबी', 'नैरोबी'), (r'हरारे', 'हरारे'), (r'टेक्सास', 'टेक्सास'), (r'फ्लोरिडा', 'फ़्लोरिडा'), (r'न्यू यार्क', 'न्यूयॉर्क'), (r'इलिनोइस', 'इलिनॉय'), (r'पेंसिल्वेनिया', 'पेंसिल्वेनिया'), (r'ओहियो', 'ओहायो'), (r'जॉर्जिया', 'जॉर्जिया'), (r'मिशिगन', 'मिशिगन'), (r'वाशिंगटन राज्य', 'वॉशिंगटन राज्य'), (r'हवाई', 'हवाई'), (r'अलास्का', 'अलास्का'), (r'मैसाचुसेट्स', 'मैसाचुसेट्स'), (r'वर्जीनिया', 'वर्जीनिया'), (r'न्यू जर्सी', 'न्यू जर्सी'), (r'ओंटारियो', 'ओंटारियो'), (r'क्यूबेक', 'क्यूबेक'), (r'ब्रिटिश कोलंबिया', 'ब्रिटिश कोलंबिया'), (r'अल्बर्टा', 'अल्बर्टा'), (r'नवा स्कोटिया', 'नोवा स्कोटिया'), (r'सस्केचेवान', 'सस्केचेवान'), (r'मैनिटोबा', 'मैनिटोबा'), (r'बावरिया', 'बावरिया'), (r'स्कॉटलैंड', 'स्कॉटलैंड'), (r'वेल्स', 'वेल्स'), (r'उत्तरी आयरलैंड', 'उत्तरी आयरलैंड'), (r'शिनजियांग', 'शिनजियांग'), (r'तिब्बत', 'तिब्बत'), (r'मकाऊ', 'मकाऊ'), (r'आंध्रा प्रदेश', 'आंध्र प्रदेश'), (r'अरुणांचल प्रदेश', 'अरुणाचल प्रदेश'), (r'असाम', 'असम'), (r'आसाम', 'असम'), (r'बिहार', 'बिहार'), (r'छतीसगढ़', 'छत्तीसगढ़'), (r'छत्तीसगढ', 'छत्तीसगढ़'), (r'गोवा', 'गोवा'), (r'गुजरत', 'गुजरात'), (r'हरयाणा', 'हरियाणा'), (r'हिमांचल प्रदेश', 'हिमाचल प्रदेश'), (r'झारखंड', 'झारखण्ड'), (r'कर्नाटका', 'कर्नाटक'), (r'केरला', 'केरल'), (r'मध्य प्रदेश', 'मध्य प्रदेश'), (r'महराष्ट्र', 'महाराष्ट्र'), (r'मनिपुर', 'मणिपुर'), (r'मेघालाया', 'मेघालय'), (r'मिज़ोरम', 'मिज़ोरम'), (r'मिजोरम', 'मिज़ोरम'), (r'नागालैंड', 'नागालैंड'), (r'उड़ीसा', 'ओडिशा'), (r'ओड़िशा', 'ओडिशा'), (r'पंजाब', 'पंजाब'), (r'राजिस्थान', 'राजस्थान'), (r'सिक्किम', 'सिक्किम'), (r'तमिल नाडु', 'तमिलनाडु'), (r'तेलंगाना', 'तेलंगाना'), (r'त्रिपुरा', 'त्रिपुरा'), (r'उत्तराखंड', 'उत्तराखण्ड'), (r'उत्तर प्रदेश', 'उत्तर प्रदेश'), (r'वेस्ट बंगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'पश्चिम बगाल', 'पश्चिम बंगाल'), (r'अंडमान एंड निकोबार', 'अंडमान और निकोबार द्वीप समूह'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'दादरा एंड नगर हवेली', 'दादरा और नगर हवेली'), (r'दमन एंड दीव', 'दमन और दीव'), (r'लक्षद्वीप', 'लक्षद्वीप'), (r'दिल्ली', 'दिल्ली'), (r'पांडिचेरी', 'पुडुचेरी'), (r'पुदुच्चेरी', 'पुडुचेरी'), (r'जम्मू एंड कश्मीर', 'जम्मू और कश्मीर'), (r'लद्दाख', 'लद्दाख'), (r'बॉम्बे', 'मुंबई'), (r'मद्रास', 'चेन्नई'), (r'कलकत्ता', 'कोलकाता'), (r'बैंगलोर', 'बेंगलुरु'), (r'बंगलौर', 'बेंगलुरु'), (r'हैदराबाद', 'हैदराबाद'), (r'अहमदाबाद', 'अहमदाबाद'), (r'पूना', 'पुणे'), (r'गुड़गांव', 'गुरुग्राम'), (r'गुडगाँव', 'गुरुग्राम'), (r'नोयडा', 'नोएडा'), (r'गौतम बुद्ध नगर', 'गौतम बुद्ध नगर'), (r'बनारस', 'वाराणसी'), (r'काशी', 'वाराणसी'), (r'इलाहाबाद', 'प्रयागराज'), (r'कानपूर', 'कानपुर'), (r'लखनऊ', 'लखनऊ'), (r'जयपुर', 'जयपुर'), (r'भोपाल', 'भोपाल'), (r'इंदौर', 'इंदौर'), (r'पटना', 'पटना'), (r'रांची', 'राँची'), (r'चंडीगढ़', 'चंडीगढ़'), (r'अमृतसर', 'अमृतसर'), (r'लुधिआना', 'लुधियाना'), (r'देहरादून', 'देहरादून'), (r'शिमला', 'शिमला'), (r'गुवाहाटी', 'गुवाहाटी'), (r'भुवनेश्वर', 'भुवनेश्वर'), (r'विशाखापट्नम', 'विशाखापत्तनम'), (r'कोच्ची', 'कोच्चि'), (r'त्रिवेंद्रम', 'तिरुवनंतपुरम'), (r'मैसूर', 'मैसूरु'), (r'मदुराई', 'मदुरै'), (r'कोयम्बटूर', 'कोयंबटूर'), (r'विजयवाड़ा', 'विजयवाड़ा'), (r'जबलपूर', 'जबलपुर'), (r'ग्वालिअर', 'ग्वालियर'), (r'उज्जैन', 'उज्जैन'), (r'गाज़ियाबाद', 'गाज़ियाबाद'), (r'फरीदाबाद', 'फ़रीदाबाद'), (r'मेरठ', 'मेरठ'), (r'आगरा', 'आगरा'), (r'बरेली', 'बरेली'), (r'मुरादाबाद', 'मुरादाबाद'), (r'अलीगढ', 'अलीगढ़'), (r'सहारनपुर', 'सहारनपुर'), (r'गोरखपुर', 'गोरखपुर'), (r'झाँसी', 'झांसी'), (r'मथुरा', 'मथुरा'), (r'अजमेर', 'अजमेर'), (r'बीकानेर', 'बीकानेर'), (r'उदयपुर', 'उदयपुर'), (r'जोधपुर', 'जोधपुर'), (r'कोटा', 'कोटा'), (r'सूरत', 'सूरत'), (r'वड़ोदरा', 'वडोदरा'), (r'बड़ौदा', 'वडोदरा'), (r'राजकोट', 'राजकोट'), (r'जामनगर', 'जामनगर'), (r'भावनगर', 'भावनगर'), (r'औरंगाबाद', 'छत्रपति संभाजीनगर'), (r'उस्मानाबाद', 'धाराशिव'), (r'नागपुर', 'नागपुर'), (r'नासिक', 'नासिक'), (r'ठाणे', 'ठाणे'), (r'कल्यान', 'कल्याण'), (r'नवी मुंबई', 'नवी मुंबई'), (r'हावड़ा', 'हावड़ा'), (r'आसनसोल', 'आसनसोल'), (r'सिलीगुड़ी', 'सिलीगुड़ी'), (r'कटक', 'कटक'), (r'राउरकेला', 'राउरकेला'), (r'जमशेदपुर', 'जमशेदपुर'), (r'धनबाद', 'धनबाद'), (r'बोकारो', 'बोकारो'), (r'दुर्ग', 'दुर्ग'), (r'भिलाई', 'भिलाई'), (r'रायपुर', 'रायपुर'), (r'बिलासपुर', 'बिलासपुर'), (r'वारंगल', 'वारंगल'), (r'गुंटूर', 'गुंटूर'), (r'तिरुच्चिराप्पल्ली', 'तिरुचिरापल्ली'), (r'सलेम', 'सेलम'), (r'तिरुपुर', 'तिरुपुर'), (r'रिपब्लिक', 'गणराज्य'), (r'डेमोक्रेटिक', 'लोकतांत्रिक'), (r'किंगडम', 'शाही राज्य'), (r'यूनाइटेड', 'संयुक्त'), (r'फेडरेशन', 'संघ'), (r'फेडरल', 'संघीय'), (r'स्टेट', 'राज्य'), (r'प्रोविंस', 'प्रांत'), (r'टेरिटरी', 'क्षेत्र'), (r'यूनियन टेरिटरी', 'केंद्र शासित प्रदेश'), (r'डिस्ट्रिक्ट', 'ज़िला'), (r'जिला', 'ज़िला'), (r'म्युनिसिपलिटी', 'नगर पालिका'), (r'डायरेक्टरेट', 'निदेशालय'), (r'सेक्रेटेरिएट', 'सचिवालय'), (r'ब्यूरो', 'ब्यूरो'), (r'ट्रिब्यूनल', 'अधिकरण'), # विज्ञान शब्दावली (r'\bग्रेविटी\b', 'गुरुत्वाकर्षण'), (r'\bक्वांटम मैकेनिक्स\b', 'क्वांटम यांत्रिकी'), (r'\bथर्मोडायनामिक्स\b', 'ऊष्मागतिकी'), (r'\bइलेक्ट्रोमैग्नेटिज्म\b', 'विद्युत चुंबकत्व'), (r'\bफोटोसिंथेसिस\b', 'प्रकाश संश्लेषण'), (r'\bऑक्सीडेशन\b', 'ऑक्सीकरण'), (r'\bरिडक्शन\b', 'अपचयन'), (r'\bमैग्नेटिक फील्ड\b', 'चुंबकीय क्षेत्र'), (r'\bइलेक्ट्रिक करंट\b', 'विद्युत धारा'), (r'\bरेडियोएक्टिविटी\b', 'रेडियोधर्मिता'), (r'\bन्यूक्लियर फिशन\b', 'परमाणु विखंडन'), (r'\bन्यूक्लियर फ्यूजन\b', 'परमाणु संलयन'), (r'\bएटॉमिक मास\b', 'परमाणु द्रव्यमान'), (r'\bमॉलिक्यूल\b', 'अणु'), (r'\bकंपाउंड\b', 'यौगिक'), (r'\bएलिमेंट\b', 'तत्व'), (r'\bसेलुलर रेस्पिरेशन\b', 'कोशिकीय श्वसन'), (r'\bइवोल्यूशन\b', 'विकासवाद'), (r'\bजेनेटिक्स\b', 'आनुवंशिकी'), (r'\bवेलोसिटी\b', 'वेग'), (r'\bएक्सेलरेशन\b', 'त्वरण'), (r'\bएटम\b', 'परमाणु'), # चिकित्सा शब्दावली (r'\bब्लड प्रेशर\b', 'रक्तचाप'), (r'\bहार्ट अटैक\b', 'हृदयाघात'), (r'\bडायबिटीज\b', 'मधुमेह'), (r'\bट्यूबरकुलोसिस\b', 'तपेदिक'), (r'\bवैक्सीनेशन\b', 'टीकाकरण'), (r'\bइम्यून सिस्टम\b', 'प्रतिरक्षा प्रणाली'), (r'\bनर्वस सिस्टम\b', 'तंत्रिका तंत्र'), (r'\bडाइजेस्टिव सिस्टम\b', 'पाचन तंत्र'), (r'\bरेस्पिरेटरी सिस्टम\b', 'श्वसन तंत्र'), (r'\bकार्डियोवैस्कुलर\b', 'हृदयवाहिका'), (r'\bमेटाबॉलिज्म\b', 'चयापचय'), (r'\bएंटीबॉडी\b', 'प्रतिपिंड'), (r'\bएंटीजन\b', 'प्रतिजन'), (r'\bइंफेक्शन\b', 'संक्रमण'), (r'\bवायरस\b', 'विषाणु'), (r'\bबैक्टीरिया\b', 'जीवाणु'), (r'\bफंगस\b', 'कवक'), (r'\bपैरासाइट\b', 'परजीवी'), (r'\bडायग्नोसिस\b', 'निदान'), (r'\bप्रिस्क्रिप्शन\b', 'नुस्खा'), (r'\bअस्थमा\b', 'दमा'), (r'\bट्यूमर\b', 'अर्बुद'), # इतिहास शब्दावली (r'\bइंडस वैली सिविलाइजेशन\b', 'सिंधु घाटी सभ्यता'), (r'\bफ्रेंच रिवोल्यूशन\b', 'फ्रांसीसी क्रांति'), (r'\bइंडस्ट्रियल रिवोल्यूशन\b', 'औद्योगिक क्रांति'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (I|1|वन)\b', 'प्रथम विश्व युद्ध'), (r'\bवर्ल्ड वॉर (II|2|टू)\b', 'द्वितीय विश्व युद्ध'), (r'\bकोल्ड वॉर\b', 'शीत युद्ध'), (r'\bमुगल एम्पायर\b', 'मुगल साम्राज्य'), (r'\bरोमन एम्पायर\b', 'रोमन साम्राज्य'), (r'\bऑटोमन एम्पायर\b', 'उस्मानी साम्राज्य'), (r'\bरेनेसां\b', 'पुनर्जागरण'), (r'\bरशियन रिवोल्यूशन\b', 'रूसी क्रांति'), (r'\bस्टोन एज\b', 'पाषाण युग'), (r'\bब्रॉन्ज एज\b', 'कांस्य युग'), (r'\bआयरन एज\b', 'लौह युग'), (r'\bमिडिल एजेस\b', 'मध्य युग'), (r'\bएन्शियंट इजिप्ट\b', 'प्राचीन मिस्र'), (r'\bएन्शियंट ग्रीस\b', 'प्राचीन यूनान'), (r'\bबायजेन्टाइन एम्पायर\b', 'बीजान्टिन साम्राज्य'), (r'\bहोली रोमन एम्पायर\b', 'पवित्र रोमन साम्राज्य'), (r'\bक्रूसेड्स\b', 'धर्मयुद्ध'), (r'\bएनलाइटनमेंट\b', 'प्रबोधन युग'), (r'\bफ्रेंच एम्पायर\b', 'फ्रांसीसी साम्राज्य'), (r'\bअमेरिकन सिविल वॉर\b', 'अमेरिकी गृहयुद्ध'), (r'\bग्रेट डिप्रेशन\b', 'महामंदी'), # वर्ड बाउंड्री सुधार (r'\bएक्ट\b', 'अधिनियम'), (r'\bबिल\b', 'विधेयक') ] COMPILED_REPLACEMENTS = [(re.compile(p), r) for p, r in replacements_raw] def fix_historical_grammar(text): text = text.translate(str.maketrans('०१२३४५६७८९', '0123456789')) for pattern, rep in COMPILED_VERB_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_TENSE_FIXES: text = pattern.sub(rep, text) for pattern, rep in COMPILED_REPLACEMENTS: text = pattern.sub(rep, text) return text # ========================================================= # 3. विकिडाटा और हिंदी विकिपीडिया कनेक्शन (Smart Devnagari + Tag Preserver) # ========================================================= en_site = pywikibot.Site('en', 'wikipedia') hi_site = pywikibot.Site('hi', 'wikipedia') def get_existing_hindi_data(article_name): """हिंदी विकिपीडिया से डेटा निकालकर उसे 'खंड' और 'महीने' के अनुसार बांटने का टूल""" # 🌟 नया: अंग्रेजी साल (1907) को सीधे देवनागरी (१९०७) में बदलना 🌟 if article_name.isdigit(): hi_article_name = article_name.translate(str.maketrans('0123456789', '०१२३४५६७८९')) else: hi_article_name = article_name print(f"🔍 हिंदी विकिपीडिया पर '{hi_article_name}' का पुराना डेटा चेक किया जा रहा है...") try: page = pywikibot.Page(hi_site, hi_article_name) if not page.exists(): return {}, [], [], [] print("⚠️ पुराना हिंदी लेख मिल गया! डेटा सुरक्षित किया जा रहा है...") existing_lines = page.text.split('\n') saved_data = {} saved_categories = [] saved_top_templates = [] saved_bottom_templates = [] current_heading = "== प्रस्तावना (Intro) ==" current_subheading = "" for line in existing_lines: clean_line = line.strip() # खंड और महीना पहचानकर्ता if clean_line.startswith('==') and clean_line.endswith('=='): if clean_line.startswith('==='): current_subheading = clean_line # महीना else: current_heading = clean_line # मुख्य खंड current_subheading = "" # नया मुख्य खंड आने पर महीना रीसेट करें # असली जानकारी (बुलेट पॉइंट्स) elif clean_line.startswith('*') and len(clean_line) > 5: full_key = current_heading if current_subheading: full_key = f"{current_heading}\n{current_subheading}" if full_key not in saved_data: saved_data[full_key] = [] saved_data[full_key].append(clean_line) # श्रेणियाँ (Categories) elif clean_line.startswith('[[श्रेणी:') or clean_line.startswith('[[Category:'): saved_categories.append(clean_line) # सभी हिंदी रखरखाव खांचे (Maintenance Tags) को सुरक्षित करें elif clean_line.startswith('{{') and clean_line.endswith('}}'): if 'आधार' in clean_line.lower() or 'stub' in clean_line.lower(): saved_bottom_templates.append(clean_line) else: saved_top_templates.append(clean_line) return saved_data, saved_categories, saved_top_templates, saved_bottom_templates except Exception as e: return {}, [], [], [] def get_hindi_titles_bulk(en_titles): hi_links_cache = {} clean_titles = [t.strip() for t in set(en_titles) if t.strip() and not t.isdigit() and not re.search(r'[\u0900-\u097F]', t)] if not clean_titles: return {} for i in range(0, len(clean_titles), 50): chunk = clean_titles[i:i+50] req = api.Request(site=en_site, parameters={'action': 'query', 'titles': '|'.join(chunk), 'prop': 'langlinks', 'lllang': 'hi', 'redirects': 1}) data = req.submit() for page_id, page_info in data['query'].get('pages', {}).items(): if 'langlinks' in page_info: hi_links_cache[page_info['title']] = page_info['langlinks'][0]['*'] return hi_links_cache # ========================================================= # 4. मुख्य अनुवादक # ========================================================= def fast_translate_sentence(line, hi_links_cache): placeholders, counter = {}, [0] def safe_replacer(match, prefix): token = f" __{prefix}_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = match.group(0) counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'<ref.*?>.*?</ref>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line, flags=re.DOTALL) line = re.sub(r'<ref[^>]*/>', lambda m: safe_replacer(m, "REF"), line) line = re.sub(r'\{\{.*?\}\}', lambda m: safe_replacer(m, "TPL"), line) def link_replacer(match): target, display = match.group(1).strip(), match.group(2).strip() if match.group(2) else match.group(1).strip() if ':' in target and target.split(':')[0] in ['File', 'Image', 'Category']: return "" hi_target = hi_links_cache.get(target) or hi_links_cache.get(target.capitalize()) hi_display = get_google_translation(display) if re.search(r'[a-zA-Z]', display) else display hi_display = fix_historical_grammar(hi_display) hi_display = apply_hunspell(hi_display) if hi_target: if hi_target != hi_display: final_text = f"[[{hi_target}|{hi_display}]]" else: final_text = f"[[{hi_target}]]" else: final_text = hi_display token = f" __LINK_{counter[0]}__ " placeholders[token.strip()] = final_text counter[0] += 1; return token line = re.sub(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|([^\]]*))?\]\]', link_replacer, line) if re.search(r'[a-zA-Z]', line): line = get_google_translation(line) line = fix_historical_grammar(line) line = apply_hunspell(line) for token, original in placeholders.items(): line = re.sub(re.escape(token).replace(r'\ ', r'\s*'), original, line, flags=re.IGNORECASE) return line # ========================================================= # 5. सारणी और इन्फोबॉक्स पार्सर # ========================================================= def handle_wiki_markup_and_translate(line, hi_links_cache): infobox_match = re.match(r'^(\|\s*[a-zA-Z0-9_]+\s*=\s*)(.*)', line) if infobox_match: prefix, content = infobox_match.group(1), infobox_match.group(2) if content.strip() and not content.strip().startswith('{{'): return prefix + fast_translate_sentence(content, hi_links_cache) return line if line.startswith('!'): header_match = re.match(r'^(!+)(.*)', line) if header_match: return header_match.group(1) + fast_translate_sentence(header_match.group(2), hi_links_cache) if line.startswith('|') and not line.startswith('|-') and not line.startswith('|}') and '=' not in line: cell_match = re.match(r'^(\|\s*)(.*)', line) if cell_match: return cell_match.group(1) + fast_translate_sentence(cell_match.group(2), hi_links_cache) bullet_match = re.match(r'^([*#:]+)\s*(.*)', line) if bullet_match: return bullet_match.group(1) + " " + fast_translate_sentence(bullet_match.group(2), hi_links_cache) return fast_translate_sentence(line, hi_links_cache) # ========================================================= # 6. मुख्य प्रोसेसर # ========================================================= def process_article(article_name): print(f"⏳ '{article_name}' लेख को प्रोसेस किया जा रहा है...") try: page = pywikibot.Page(en_site, article_name) if not page.exists(): print("❌ लेख मौजूद नहीं है।"); return lines = page.text.split('\n') except Exception as e: print(f"❌ त्रुटि: {e}"); return existing_data, existing_categories, existing_top_templates, existing_bottom_templates = get_existing_hindi_data(article_name) print("⏳ विकिडाटा से कड़ियाँ (Links) खोजी जा रही हैं...") all_links = [link for line in lines if not line.strip().startswith('[[File:') for link in re.findall(r'\[\[([^|\]]+)(?:\|[^\]]*)?\]\]', line)] hindi_translations = get_hindi_titles_bulk(all_links) final_output = [] in_ref_section = False total_lines = len(lines) print("\n🚀 अनुवाद और ग्रामर चेकिंग शुरू (Jupyter Safe Mode)...") step = max(1, total_lines // 10) for idx, line in enumerate(lines): if (idx + 1) % step == 0 or (idx + 1) == total_lines: percent = int((idx + 1) / total_lines * 100) print(f"⏳ प्रगति: {percent}% पूर्ण ({idx + 1}/{total_lines} पंक्तियाँ)") clean_line = line.strip() if not clean_line or clean_line == '*' or clean_line.startswith('[[File:'): continue # 🚫 अंग्रेजी के फालतू खांचे और श्रेणियां हटाएँ if re.match(r'^\s*\{\{(Use mdy dates|Use dmy dates|Year dab|Year nav|C19 year in topic|Year article header|TOC limit|About year|Defaultsort).*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\{\{DEFAULTSORT:.*?\}\}', clean_line, re.IGNORECASE): continue if re.match(r'^\s*\[\[Category:.*?\]\]', clean_line, re.IGNORECASE): continue if clean_line.startswith('== '): translated_heading = headings_dict.get(clean_line, fast_translate_sentence(clean_line, hi_links_cache={})) if translated_heading.strip() in ['== सन्दर्भ ==', '== बाहरी कड़ियाँ ==']: in_ref_section = True final_output.append(translated_heading) if translated_heading.strip() == '== सन्दर्भ ==': final_output.append('<references />') else: in_ref_section = False final_output.append(translated_heading) continue if in_ref_section: if clean_line.lower() not in ['<references />', '{{reflist}}']: final_output.append(line) continue translated_line = handle_wiki_markup_and_translate(line, hindi_translations) final_output.append(translated_line) print("\n" + "=" * 70) print("✅ अंतिम परिणाम (Smart Merger + Section Wise Old Data):") print("=" * 70) # 🌟 1. सबसे ऊपर पुराने हिंदी खांचे (Top Templates) for tpl in existing_top_templates: print(tpl) # 🌟 2. सुरक्षित किए गए पुराने डेटा को 'खंड' और 'महीने' के अनुसार सबसे ऊपर दिखाना if existing_data: print("\n<!-- ======================================================== -->") print("<!-- ⚠️ पहले से मौजूद हिंदी डेटा (मर्ज करने के लिए सबसे ऊपर) ⚠️ -->") print("<!-- ======================================================== -->") for heading_and_month, bullets in existing_data.items(): print(f"\n{heading_and_month}") for bullet in bullets: print(bullet) print("\n<!-- " + "-"*50 + " -->\n") # 🌟 3. नया अनुवादित डेटा (Intro + Body) intro_text = f"'''{article_name}''' [[ग्रेगोरी कैलेंडर|ग्रेगोरी कैलंडर]] का एक साधारण वर्ष था।" print(intro_text) print('\n'.join(final_output)) # 🌟 4. सबसे नीचे पुरानी हिंदी श्रेणियाँ और आधार खांचे if existing_categories or existing_bottom_templates: print("\n<!-- पुरानी हिंदी श्रेणियाँ और आधार -->") for cat in existing_categories: print(cat) for tpl in existing_bottom_templates: print(tpl) # इस्तेमाल करने के लिए: # process_article("1907") </syntaxhighlight> ao7h15b20cr5umro68o0p0jewzcm2ai विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/राजा किशोर सिंह 4 1614065 6598587 6567862 2026-08-13T12:44:06Z AMAN KUMAR 911487 /* राजा किशोर सिंह */ उत्तर 6598587 wikitext text/x-wiki === [[:राजा किशोर सिंह]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जून 2026}} :{{la|1=राजा किशोर सिंह}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|राजा किशोर सिंह -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:31, 15 जून 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:44, 13 अगस्त 2026 (UTC) nzkb9pid1ejf85ajm5e9y95uwymqtqv क्रॉस-कंट्री स्कीइंग 0 1614398 6598612 6569985 2026-08-13T14:33:28Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598612 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport | name = क्रॉस-कंट्री स्कीइंग | image = Campeonato mundial.jpg | equipment = क्रॉस-कंट्री स्की, स्की पोल, बूट, विशेष बाइंडिंग | team = व्यक्तिगत स्पर्धा (स्प्रिंट/डिस्टेंस) और टीम रिले (Relay) | origin = प्राचीन काल (परिवहन के रूप में), 19वीं शताब्दी (खेल के रूप में), स्कैंडिनेविया | olympic = 1924 (पुरुष), 1952 (महिला) - शीतकालीन }} '''क्रॉस-कंट्री स्कीइंग''' एक लोकप्रिय शीतकालीन खेल और नॉर्डिक स्कीइंग का एक प्रमुख रूप है। अल्पाइन स्कीइंग के विपरीत, जिसमें एथलीट स्की लिफ्टों की मदद से पहाड़ की चोटी पर जाते हैं और गुरुत्वाकर्षण के कारण नीचे की ओर फिसलते हैं, क्रॉस-कंट्री स्कीइंग में खिलाड़ी पूरी तरह से अपनी शारीरिक शक्ति का उपयोग करके बर्फ से ढके समतल या ऊबड़-खाबड़ (पहाड़ी) रास्तों पर आगे बढ़ते हैं।<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/sports/cross-country-skiing |title=Cross-country skiing |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> यह खेल न केवल एक अत्यधिक प्रतिस्पर्धी एथलेटिक आयोजन है, बल्कि दुनिया भर के बर्फीले क्षेत्रों में इसे एक बेहतरीन एरोबिक व्यायाम और मनोरंजक गतिविधि के रूप में भी व्यापक रूप से किया जाता है। इस खेल की उत्पत्ति स्कैंडिनेवियाई देशों (मुख्य रूप से नॉर्वे, स्वीडन और फ़िनलैंड) में हुई थी। प्रागैतिहासिक काल से ही इन बर्फीले क्षेत्रों में शिकार करने, लकड़ी इकट्ठा करने और सर्दियों के दौरान एक स्थान से दूसरे स्थान तक यात्रा करने के लिए स्की का उपयोग एक आवश्यक परिवहन साधन के रूप में किया जाता रहा है। 19वीं शताब्दी के मध्य में नॉर्वे में इसने एक संगठित खेल का रूप लेना शुरू किया। इसके ऐतिहासिक और शारीरिक महत्व के कारण, क्रॉस-कंट्री स्कीइंग को 1924 में फ्रांस के शैमॉनिक्स में आयोजित पहले [[शीतकालीन ओलम्पिक|शीतकालीन ओलंपिक खेलों]] में ही शामिल कर लिया गया था, हालांकि महिलाओं की क्रॉस-कंट्री स्पर्धाओं को 1952 के ओस्लो ओलंपिक में आधिकारिक रूप से जगह मिली।<ref>{{Cite web |url=https://olympics.com/en/sports/cross-country-skiing/ |title=Cross-Country Skiing Equipment, History and Rules |website=International Olympic Committee}}</ref> विश्व स्तर पर इस खेल का नियमन 'अंतर्राष्ट्रीय स्की और स्नोबोर्ड महासंघ' द्वारा किया जाता है। आधुनिक क्रॉस-कंट्री स्कीइंग प्रतियोगिताओं में मुख्य रूप से दो अलग-अलग तकनीकों या शैलियों का उपयोग किया जाता है: 'क्लासिक तकनीक' और 'फ्रीस्टाइल' (या स्केटिंग)। क्लासिक तकनीक में स्कीयर अपनी स्की को बर्फ पर बने दो समानांतर ट्रैक (पटरियों) के भीतर रखकर आगे बढ़ते हैं, जो पारंपरिक चलने या दौड़ने की क्रिया के समान होता है। दूसरी ओर, 1980 के दशक में लोकप्रिय हुई फ्रीस्टाइल या स्केटिंग तकनीक में, खिलाड़ी अपनी स्की को 'वी-आकार' में बाहर की ओर कोण देकर बर्फ को पीछे की ओर धकेलते हैं, ठीक वैसे ही जैसे आइस स्केटिंग या रोलरब्लेडिंग में किया जाता है।<ref>{{Cite web |url=https://www.fis-ski.com/en/cross-country/cross-country-explained |title=Cross-Country Skiing Explained: Techniques and Events |website=FIS (International Ski Federation) }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> यह तकनीक क्लासिक शैली की तुलना में काफी तेज होती है। प्रतिस्पर्धाओं में 'स्प्रिंट' (छोटी दूरी) से लेकर 50 किलोमीटर तक की लंबी और थकाऊ मैराथन दौड़ शामिल होती हैं, जो एथलीटों के चरम धीरज की परीक्षा लेती हैं। == सन्दर्भ == {{Reflist|29em}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.fis-ski.com/ अंतर्राष्ट्रीय स्की और स्नोबोर्ड महासंघ (FIS) की आधिकारिक वेबसाइट] * [https://www.britannica.com/sports/cross-country-skiing एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका पर क्रॉस-कंट्री स्कीइंग का इतिहास और नियम] * [https://olympics.com/en/sports/cross-country-skiing/ ओलंपिक की आधिकारिक वेबसाइट पर क्रॉस-कंट्री स्कीइंग की जानकारी] {{Authority control}} [[श्रेणी:शीतकालीन खेल]] [[श्रेणी:ओलम्पिक खेल]] dmfkdd3gfce085extqwu4vzeoot9ccf प्रत्यर्पण 0 1614490 6598852 6570594 2026-08-14T09:39:36Z अजीत कुमार तिवारी 57025 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल5|शीह ल5]]) 6598852 wikitext text/x-wiki {{db-badtrans}} [[File:Telegram from St Louis Police to American Consul in NZ - April 1865 & Court Records from St Louis Court of Criminal Correction. In the case of Walter Horace Lennox Maxwell, accused of murder. (26473521102).jpg|thumb|380x380px|[[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के सेंट लुइस पुलिस विभाग का एक प्रत्यर्पण दस्तावेज़, जिसमें 1885 में [[न्यूज़ीलैंड]] के [[ऑकलैंड]] भाग जाने के संदेह वाले एक हत्या के आरोपी के प्रत्यर्पण का अनुरोध किया गया है।]] '''प्रत्यर्पण''' एक औपचारिक कानूनी प्रक्रिया है। इसके अंतर्गत एक अधिकार-क्षेत्र (जैसे कोई देश या राज्य) किसी ऐसे व्यक्ति को दूसरे अधिकार-क्षेत्र को सौंपता है, जिस पर अपराध करने का आरोप हो या जो किसी अपराध में दोषी ठहराया जा चुका हो। यह व्यक्ति उस स्थान को सौंपा जाता है जहाँ अपराध हुआ था, ताकि उस पर मुकदमा चलाया जा सके या उसे दी गई सज़ा को लागू किया जा सके। <ref>{{cite web |last1=Sadoff |first1=David A. |title=अंतरराष्ट्रीय भगोड़ों को न्याय के दायरे में लाना: प्रत्यर्पण और उसके विकल्प |url=https://books.google.com/books?id=iSvUjwEACAAJ |publisher=Cambridge University Press |access-date=19 जून 2026 |language=en |date=24 दिसम्बर 2016}}</ref> आपका हिंदी अनुवाद सही है, लेकिन इसे थोड़ा अधिक विश्वकोशीय और स्वाभाविक शैली में इस प्रकार लिखा जा सकता है: == प्रत्यर्पण संधियों से संबंधित अनुच्छेद == '''ऑर्गनाइज़्ड क्राइम कन्वेंशन''' का '''अनुच्छेद 16''' प्रत्यर्पण से संबंधित है। इसके अनुसार यदि किसी देश में कोई ऐसा व्यक्ति पाया जाता है जिस पर इस कन्वेंशन के अंतर्गत आने वाले अपराध का आरोप है। वह देश केवल इसलिए उसे दूसरे देश को नहीं सौंपता (प्रत्यर्पित नहीं करता) क्योंकि वह उसका अपना नागरिक है। ऐसे में उस देश को प्रत्यर्पण मांगने वाले देश के अनुरोध पर उस मामले को अपने अधिकारियों के पास मुकदमा चलाने के लिए भेजना होगा।<ref>{{cite web |title=ऑर्गनाइज़्ड क्राइम मॉड्यूल 11 के मुख्य मुद्दे: प्रत्यर्पण |url=https://www.unodc.org/cld/en/education/tertiary/organized-crime/module-11/key-issues/extradition.html |website=: |access-date=19 जून 2026 |language=en}}</ref> इसके बाद उस देश के अधिकारी मामले की जांच और मुकदमे की कार्यवाही उसी तरह करेंगे जैसे वे अपने देश में किसी अन्य गंभीर अपराध के मामले में करते हैं। ==भारत में प्रत्यर्पण संबंधी नियम== === प्रत्यर्पण मामलों के लिए केंद्रीय प्राधिकरण=== भारत में प्रत्यर्पण संबंधी मामलों के लिए केंद्रीय प्राधिकरण भारत सरकार का विदेश मंत्रालय है। यह मंत्रालय प्रत्यर्पण अनुरोधों की प्राप्ति, जांच तथा विदेशी देशों को उनके प्रेषण सहित सभी प्रत्यर्पण मामलों का समन्वय करता है।<ref>{{cite web |title=प्रत्यर्पण से संबंधित दिशानिर्देश/संधियाँ {{!}} विदेश मंत्रालय, भारत सरकार |url=https://www.mea.gov.in/extraditionguidelines |website=www.mea.gov.in |access-date=19 जून 2026 |language=en}}</ref> विदेश मंत्रालय के अंतर्गत स्थित कांसुलर, पासपोर्ट एवं वीज़ा प्रभाग प्रत्यर्पण मामलों के लिए नोडल प्रभाग के रूप में कार्य करता है। प्रत्यर्पण से संबंधित सभी पत्राचार संयुक्त सचिव, विदेश मंत्रालय, पटियाला हाउस एनेक्सी, तिलक मार्ग, नई दिल्ली – 110001 को भेजे जाते हैं। ===प्रत्यर्पण अनुरोध भेजने का अधिकार=== सामान्यतः किसी विदेशी राज्य को प्रत्यर्पण अनुरोध संबंधित कानून प्रवर्तन एजेंसी द्वारा भेजा जाता है। उपयुक्त परिस्थितियों में सक्षम न्यायालय भी प्रत्यर्पण अनुरोध जारी कर सकता है। === प्रत्यर्पण डोजियर प्रस्तुत करने की प्रक्रिया === प्रत्यर्पण अनुरोध के समर्थन में तैयार किए गए मूल दस्तावेज़ों (डोजियर) को सक्षम प्राधिकारी द्वारा विदेश मंत्रालय के संयुक्त सचिव को अग्रेषित किया जाता है। मूल डोजियर के साथ उसकी तीन समान प्रतियां तथा आवश्यक होने पर संबंधित विदेशी भाषा में प्रमाणित अनुवाद भी संलग्न किए जाते हैं। सभी प्रतियों पर सक्षम अधिकारी के हस्ताक्षर और आधिकारिक मुहर होना आवश्यक है। चूंकि गृह मंत्रालय विभिन्न कानून प्रवर्तन एजेंसियों के बीच समन्वयकारी निकाय के रूप में कार्य करता है, इसलिए बेहतर प्रशासनिक समन्वय हेतु प्रत्यर्पण डोजियर आवश्यकता पड़ने पर गृह मंत्रालय के माध्यम से भी विदेश मंत्रालय को भेजे जा सकते हैं। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:प्रत्यर्पण]] qoqj95tdl0mxwmompyjj1vfwe26egxc कॉन्डोमिनियम 0 1614650 6598568 6583017 2026-08-13T12:07:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598568 wikitext text/x-wiki '''कॉन्डोमिनियम''' ({{Lang-en|Condominium}}), जिसे सामान्य बोलचाल की भाषा में '''कॉन्डो''' भी कहा जाता है, [[अचल संपत्ति]] और आवास का एक विशेष प्रकार है। यह एक ऐसी बड़ी आवासीय या व्यावसायिक इमारत (या इमारतों का समूह) होती है, जिसे कई स्वतंत्र और व्यक्तिगत इकाइयों में विभाजित किया जाता है। प्रत्येक इकाई का एक अलग कानूनी मालिक होता है, लेकिन इमारत के साझा क्षेत्रों-जैसे कि गलियारे, लिफ्ट, छत, स्विमिंग पूल, पार्किंग और उद्यान-का स्वामित्व सभी निवासियों के पास संयुक्त रूप से होता है। इन साझा सुविधाओं का प्रबंधन और रखरखाव एक चुनी हुई समिति द्वारा किया जाता है जिसे 'गृहस्वामी संघ' कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/c/condominium.asp|title=Condominium (Condo): Definition, Pros, Cons, and Examples|website=Investopedia}}</ref> == स्वामित्व और कानूनी संरचना == कॉन्डोमिनियम की सबसे प्रमुख विशेषता इसकी स्वामित्व संरचना है। कानूनी दृष्टि से, एक कॉन्डोमिनियम का मालिक केवल अपनी इकाई के आंतरिक भाग (हवा और भीतरी दीवारों) का स्वामी होता है। इमारत की बाहरी दीवारें, ज़मीन, छत और अन्य सभी सुविधाएँ 'सामान्य संपत्ति' मानी जाती हैं।<ref>{{Cite book|last=Garner|first=Bryan A.|title=Black's Law Dictionary|publisher=Thomson Reuters|year=2019|isbn=978-1539229759|edition=11th|pages=356}}</ref> प्रत्येक इकाई का मालिक अपने हिस्से की संपत्ति का उपयोग करने, उसे बेचने, या उसे किराए पर देने के लिए पूरी तरह से स्वतंत्र होता है, ठीक उसी तरह जैसे किसी एकल-परिवार वाले घर का मालिक होता है। सामान्य संपत्ति के रखरखाव और बीमा के लिए प्रत्येक निवासी को गृहस्वामी संघ को एक निश्चित मासिक या वार्षिक 'रखरखाव शुल्क' देना पड़ता है। == अपार्टमेंट और कॉन्डोमिनियम में अंतर == संरचनात्मक और भौतिक दृष्टि से, एक [[अपार्टमेंट]] और एक कॉन्डोमिनियम बिल्कुल एक जैसे दिख सकते हैं; दोनों में कोई वास्तुशिल्प अंतर नहीं होता है। एक ही इमारत को अपार्टमेंट या कॉन्डोमिनियम कहा जा सकता है, जो इस बात पर निर्भर करता है कि उसका कानूनी स्वामित्व कैसा है। * '''अपार्टमेंट:''' पूरी इमारत (जिसमें सभी इकाइयाँ शामिल हैं) का स्वामित्व आमतौर पर किसी एक व्यक्ति या एक व्यावसायिक निगम के पास होता है। इसके निवासियों को 'किरायेदार' कहा जाता है, जो रहने के बदले मालिक को मासिक किराया देते हैं। * '''कॉन्डोमिनियम:''' इसमें प्रत्येक इकाई का मालिक अलग-अलग होता है। निवासी अपनी इकाई के कानूनी मालिक होते हैं, वे इसके लिए बैंक से ऋण ले सकते हैं और वे संपत्ति कर का भुगतान सीधे स्थानीय सरकार को करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.hud.gov/program_offices/housing/sfh/ins/condo|title=Condominiums|publisher=U.S. Department of Housing and Urban Development (HUD)}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == इतिहास और उत्पत्ति == 'कॉन्डोमिनियम' शब्द की उत्पत्ति [[लैटिन भाषा]] से हुई है। यह दो शब्दों से मिलकर बना है: ''कॉन'' (एक साथ) और ''डोमिनियम'' (स्वामित्व या अधिकार)। प्राचीन [[रोमन साम्राज्य]] में इस शब्द का उपयोग उस संपत्ति के लिए किया जाता था जिस पर दो या दो से अधिक लोगों का संयुक्त अधिकार होता था।<ref>{{Cite journal|last=Natelson|first=Robert G.|title=Condominiums, Reform, and the Unit Ownership Act|url=https://archive.org/details/sim_montana-law-review_summer-1997_58_2/page/495|journal=Montana Law Review|volume=58|issue=2|year=1997|pages=495-500}}</ref> आधुनिक युग में अचल संपत्ति के रूप में कॉन्डोमिनियम की अवधारणा 20वीं सदी की शुरुआत में पश्चिमी यूरोप में विकसित हुई। संयुक्त राज्य अमेरिका में, पहली आधुनिक कॉन्डोमिनियम व्यवस्था 1958 में प्यूर्टो रिको में पारित एक कानून के माध्यम से स्थापित की गई थी। इसके बाद 1960 में साल्ट लेक सिटी में अमेरिका का पहला कॉन्डोमिनियम बनाया गया। बढ़ती जनसंख्या और ज़मीन की कमी के कारण आज यह अवधारणा पूरी दुनिया के शहरी क्षेत्रों में अत्यधिक लोकप्रिय हो गई है।<ref>{{Cite book|last=Lasner|first=Matthew Gordon|title=High Life: Condo Living in the Suburban Century|year=2012|url=https://archive.org/details/highlifecondoliv0000lasn}}</ref> == लाभ और चुनौतियाँ == कॉन्डोमिनियम में रहने के कई फायदे हैं, विशेषकर उन लोगों के लिए जो घर के बाहरी रखरखाव की झंझटों से बचना चाहते हैं। बाहरी सफाई, छत की मरम्मत और सुरक्षा का पूरा जिम्मा गृहस्वामी संघ का होता है। हालांकि, इसके कुछ नुकसान भी हैं। गृहस्वामी संघ के नियम (बायलॉज़) बहुत सख्त हो सकते हैं, जो यह तय कर सकते हैं कि आप अपने घर के बाहर कैसा रंग करवा सकते हैं या आप पालतू जानवर रख सकते हैं या नहीं। इसके अतिरिक्त, संघ द्वारा लिया जाने वाला रखरखाव शुल्क समय के साथ बढ़ता रहता है, जो एक अतिरिक्त वित्तीय बोझ बन सकता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.investopedia.com/terms/c/condominium.asp Investopedia: कॉन्डोमिनियम क्या है?] [[श्रेणी:आवास]] [[श्रेणी:भवन और ढाँचे]] ljh9ygd8sc48357zx4x5ggrn493vggh जिम क्रो कानून 0 1614725 6598714 6572098 2026-08-14T02:16:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598714 wikitext text/x-wiki '''जिम क्रो कानून''' 19वीं सदी के उत्तरार्ध से लेकर 20वीं सदी के मध्य तक दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में लागू राज्य और स्थानीय कानूनों का एक समूह था, जिनका उद्देश्य नस्लीय अलगाव और श्वेत वर्चस्व को बनाए रखना था। 'जिम क्रो' शब्द की उत्पत्ति के बारे में निश्चित रूप से कुछ नहीं कहा जा सकता, लेकिन आम तौर पर माना जाता है कि यह 19वीं सदी के लोकप्रिय मिनस्ट्रेल गीत "जंप जिम क्रो" से निकला है।<ref>{{cite web |last1=लॉयन्स, सीनियर |first1=Duane T. |title=जिम क्रो |url=https://brill.com/display/book/9789004444836/BP000051.xml |website=शिक्षा में क्रिटिकल व्हाइटनेस स्टडीज़ का विश्वकोश |publisher=BRILL |access-date=21 जून 2026 |pages=331–340 |language=en |doi=10.1163/9789004444836_044 |date=28 नवम्बर 2020}}</ref> इन कानूनों के तहत अफ्रीकी-अमेरिकियों और श्वेत लोगों के लिए अलग-अलग स्कूल, परिवहन, रेस्तराँ, शौचालय, पार्क और अन्य सार्वजनिक सुविधाएँ निर्धारित की गईं। हालाँकि नस्लीय अलगाव केवल दक्षिणी राज्यों तक सीमित नहीं था; अमेरिका के अन्य हिस्सों में भी औपचारिक और अनौपचारिक भेदभावपूर्ण नीतियाँ मौजूद थीं। फिर भी, दक्षिण के बाहर कई राज्यों ने समय के साथ सार्वजनिक सुविधाओं और मतदान में नस्लीय भेदभाव पर प्रतिबंध लगा दिया था।<ref>{{cite web |title=जिम क्रो नॉर्थ |url=https://upfront.scholastic.com/issues/2019-20/030920/the-jim-crow-north.html?language=english |website=upfront.scholastic.com |access-date=21 जून 2026 |language=en |archive-date=6 सितंबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250906153622/https://upfront.scholastic.com/issues/2019-20/030920/the-jim-crow-north.html?language=english |url-status=dead }}</ref> दक्षिणी राज्यों में ये कानून मुख्यतः उन श्वेत-प्रभुत्व वाली विधानसभाओं द्वारा बनाए गए थे, जिन्हें रिडीमर्स (Redeemers) कहा जाता था। उनका उद्देश्य अफ्रीकी-अमेरिकियों को मतदान के अधिकार से वंचित करना और रिकंस्ट्रक्शन के दौरान उन्हें प्राप्त राजनीतिक और आर्थिक उपलब्धियों को समाप्त करना था। इस व्यवस्था को लिली-व्हाइट मूवमेंट जैसे आंदोलनों का भी समर्थन प्राप्त था। जिम क्रो व्यवस्था का अंत धीरे-धीरे 1950 और 1960 के दशक के अमेरिकी नागरिक अधिकार आंदोलन और 1964 के सिविल राइट्स एक्ट 1964 तथा 1965 के वोटिंग राइट्स एक्ट 1965 के पारित होने के बाद हुआ। ==शब्द-व्युत्पत्ति== "जिम क्रो" शब्द की सटीक उत्पत्ति निश्चित रूप से ज्ञात नहीं है, लेकिन अधिकांश इतिहासकार इसे "जंप जिम क्रो" नामक एक गीत और नृत्य से जोड़ते हैं, जिसे 1828 के आसपास गोरे अभिनेता थॉमस डी. राइस ने 'ब्लैकफेस' में प्रस्तुत किया था। इस प्रस्तुति में उन्होंने अफ्रीकी-अमेरिकियों का एक रूढ़िबद्ध और उपहासपूर्ण चित्रण किया, जो बाद में अमेरिकी मिनस्ट्रेल परंपरा का एक प्रसिद्ध पात्र बन गया। <ref>{{cite web |last1=Loynes, Sr. |first1=Duane T. |title=Jim Crow |url=https://brill.com/display/book/9789004444836/BP000051.xml |website=शिक्षा में क्रिटिकल व्हाइटनेस स्टडीज़ का विश्वकोश |publisher=BRILL |access-date=21 जून 2026 |pages=331–340 |language=en |doi=10.1163/9789004444836_044 |date=28 नवम्बर 2020}}</ref> राइस की लोकप्रियता के कारण 1830 के दशक के अंत तक "जिम क्रो" शब्द अफ्रीकी-अमेरिकियों के लिए एक अपमानजनक संबोधन बन गया। बाद में, 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध में दक्षिणी संयुक्त राज्य अमेरिका में लागू नस्लीय अलगाव और भेदभाव संबंधी कानूनों को इसी नाम से "जिम क्रो कानून" कहा जाने लगा। कुछ विद्वानों का यह भी मानना है कि "जंप जिम क्रो" संभवतः किसी अफ्रीकी-अमेरिकी लोकगीत, नृत्य या "जिम क्रो" अथवा "जिम कफ" नाम से जाने जाने वाले किसी वास्तविक दास व्यक्ति से प्रेरित था, किंतु इसके समर्थन में कोई निर्णायक ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध नहीं है। ==सन्दर्भ== 4lrgo6g3z3o343p1cnxoaaozd5vv6cf गुलेल 0 1614790 6598651 6572577 2026-08-13T18:26:17Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598651 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | name = गुलेल (Slingshot) | image = [[File:Slingshot (weapon).png|thumb]] | type = प्रक्षेप्य हथियार / खेल उपकरण | origin = विश्वव्यापी (आधुनिक रूप 19वीं सदी के मध्य से) | materials = लकड़ी, धातु या पॉलीमर (फ्रेम); लेटेक्स या रबर (बैंड); चमड़ा या सिंथेटिक कपड़ा (पाउच) | ammunition = स्टील के छर्रे, सीसे की गोलियां, पत्थर, या मिट्टी की गोलियां | effective_range = 10 से 30 मीटर (सटीक निशाने के लिए) }} '''गुलेल''' ({{Lang-en|Slingshot}}), जिसे ब्रिटिश अंग्रेज़ी में ''कैटापल्ट'' भी कहा जाता है, एक छोटा, हाथ से संचालित होने वाला प्रक्षेप्य हथियार है। इसमें मुख्य रूप से एक 'Y' आकार का फ्रेम (जिसे 'फोर्क' कहा जाता है) होता है, जिसके दोनों सिरों पर अत्यधिक प्रत्यास्थ रबर या लेटेक्स के बैंड बंधे होते हैं। इन बैंड्स के दूसरे छोर पर एक छोटा 'पाउच' या थैली जुड़ी होती है, जिसमें प्रक्षेप्य (जैसे पत्थर या धातु के छर्रे) को रखकर पीछे की ओर खींचा जाता है और फिर लक्ष्य की ओर दागा जाता है। अपनी सरलता के बावजूद, एक आधुनिक गुलेल अत्यंत घातक और सटीक मारक क्षमता वाली हो सकती है।<ref>{{Cite book|last=Middleton|first=Richard|title=The Practical Guide to Man-Powered Bullets: Catapults, Crossbows, Blowguns, & Air-Rifles|publisher=Merlin Unwin Books|year=2005|isbn=978-1873674840|pages=45-50}}</ref> == इतिहास और उत्पत्ति == यद्यपि प्राचीन काल से ही 'गोफन' जैसे रस्सी से घुमाकर फेंके जाने वाले हथियारों का उपयोग होता रहा है, लेकिन आधुनिक 'गुलेल' का जन्म अपेक्षाकृत नया है। आधुनिक गुलेल का अस्तित्व 1839 में चार्ल्स गुडइयर द्वारा '''वल्कनीकृत रबर''' के आविष्कार के बिना संभव नहीं था।<ref>[https://sling-tech.com/the-history-of-slingshots/|"The History of Slingshots"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> गुडइयर की खोज के बाद, जब रबर की लोच और स्थायित्व में सुधार हुआ, तो दुनिया भर में विशेषकर बच्चों और किशोरों ने वाई-आकार की लकड़ी की टहनियों और रबर की पट्टियों का उपयोग करके गुलेल बनाना शुरू कर दिया। 20वीं सदी के मध्य तक, यह व्यावसायिक रूप से निर्मित एक प्रमुख खेल और शिकार उपकरण बन गई।<ref>[http://www.slingshot-shooting.de/various/booklets/whamo.html|Wham-O Hunting Slingshot]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == यांत्रिकी और भौतिकी == गुलेल का कार्य सिद्धांत पूरी तरह से ऊर्जा के रूपांतरण पर आधारित है। यह उपकरण '''स्थितिज ऊर्जा''' को '''गतिज ऊर्जा''' में बदलने का एक उत्कृष्ट उदाहरण है: # जब शूटर पाउच को प्रक्षेप्य के साथ पीछे खींचता है, तो उसकी मांसपेशियों की यांत्रिक ऊर्जा रबर बैंड्स में 'प्रत्यास्थ स्थितिज ऊर्जा' के रूप में संचित हो जाती है। # जैसे ही पाउच को छोड़ा जाता है, बैंड्स तेज़ी से अपनी मूल अवस्था में सिकुड़ते हैं, और संचित स्थितिज ऊर्जा प्रक्षेप्य की 'गतिज ऊर्जा' में बदल जाती है, जिससे वह उच्च वेग से आगे बढ़ता है। रबर बैंड जितने मोटे और भारी होंगे, वे उतनी ही अधिक ऊर्जा संचित करेंगे, लेकिन उन्हें खींचने के लिए अधिक शारीरिक बल की भी आवश्यकता होगी।<ref>{{Cite book|last=Koehler|first=Jack H.|title=Slingshot Shooting|publisher=Sling Publishing|year=2007|isbn=978-0976531104|pages=22-26}}</ref> == डिज़ाइन और बैंड के प्रकार == आधुनिक गुलेल के निर्माण में विज्ञान का भरपूर उपयोग किया जाता है। फ्रेम अब केवल लकड़ी के नहीं, बल्कि एल्यूमीनियम, स्टील और उच्च गुणवत्ता वाले पॉलीमर से बनाए जाते हैं। कुछ मॉडलों में कलाई को सहारा देने के लिए 'रिस्ट ब्रेस' भी होता है, जो अधिक बल लगाने में मदद करता है। मुख्य रूप से दो प्रकार के इलास्टिक बैंड का उपयोग किया जाता है: * '''ट्यूबलर बैंड:''' ये रबर की गोल नलियों की तरह होते हैं। ये बहुत टिकाऊ होते हैं और लंबे समय तक चलते हैं, लेकिन इनकी संकुचन गति थोड़ी धीमी होती है। * '''फ्लैट बैंड:''' ये लेटेक्स की चपटी पट्टियाँ होती हैं। ये बहुत तेज़ी से सिकुड़ती हैं, जिससे प्रक्षेप्य को अत्यधिक गति मिलती है, लेकिन ये जल्दी घिस या टूट जाती हैं। निशानेबाज़ी प्रतियोगिताओं में इनका सर्वाधिक उपयोग होता है।<ref>{{Cite journal|last=Zimmerman|first=Paul|title=The Physics of Elastic Projectile Weapons|journal=Journal of Applied Mechanics|volume=45|issue=2|year=1998|pages=112-118}}</ref> == आधुनिक उपयोग और कानूनी स्थिति == आजकल गुलेल का उपयोग मुख्य रूप से 'टारगेट शूटिंग' (निशानेबाज़ी प्रतियोगिताओं) और 'उत्तरजीविता कौशल' के तहत छोटे जानवरों (जैसे खरगोश या पक्षियों) के शिकार के लिए किया जाता है। सैन्य और गुरिल्ला युद्ध में भी इसका उपयोग ड्रोन्स को गिराने या दंगा नियंत्रण के दौरान पुलिस बलों द्वारा किया गया है। चूँकि स्टील के छर्रों से लैस एक आधुनिक गुलेल घातक चोट पहुँचा सकती है, इसलिए कई देशों और अमेरिकी राज्यों (जैसे न्यू जर्सी) में रिस्ट-ब्रेस वाली गुलेल को एक प्रतिबंधित हथियार माना जाता है और इसके उपयोग पर सख्त कानूनी कानून लागू हैं।<ref>[https://www.nysenate.gov/legislation/laws/PEN/265.01|"SECTION 265.01: Criminal possession of a weapon in the fourth degree"]</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://slingshotshooting.com/ विश्व स्लिंगशॉट संघ (WSA) - आधिकारिक नियम और तकनीकें] im0ua921hyr6k0ljbb6xnrn04o7odwa तारामंडल (खगोल विज्ञान) 0 1614860 6598877 6593907 2026-08-14T11:24:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598877 wikitext text/x-wiki [[File:Cr399.jpg|thumb]] खगोल विज्ञान (Astronomy) में, '''एस्टरिज़्म''' ({{Lang-en|Asterism}}) या '''तारा-समूह''' रात्रि आकाश में तारों का एक पहचाना जाने वाला पैटर्न या आकृति है। यह पैटर्न पृथ्वी से देखने पर तारों को काल्पनिक रेखाओं से जोड़ने पर बनता है। हालांकि एस्टरिज़्म देखने में 'तारामंडल' के समान लग सकते हैं, लेकिन तकनीकी रूप से ये आधिकारिक तारामंडल नहीं होते हैं। ये या तो किसी एक बड़े तारामंडल का हिस्सा होते हैं (जैसे उर्सा मेजर के भीतर 'सप्तर्षि'), या फिर कई अलग-अलग तारामंडलों के तारों को मिलाकर बनते हैं (जैसे 'ग्रीष्मकालीन त्रिभुज')।<ref>{{Cite book|last=Kaler|first=James B.|title=The Ever-Changing Sky: A Guide to the Celestial Sphere|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=978-0521499187|pages=112-115}}</ref> == 'तारामंडल' और 'एस्टरिज़्म' में अंतर == आम बोलचाल में लोग 'तारामंडल' और 'एस्टरिज़्म' का उपयोग पर्यायवाची के रूप में करते हैं, लेकिन 1922 में '''अंतर्राष्ट्रीय खगोलीय संघ''' ने इन दोनों के बीच एक स्पष्ट अंतर स्थापित किया था: * '''तारामंडल:''' IAU ने पूरे 'खगोलीय गोले' को 88 आधिकारिक तारामंडलों में विभाजित किया है। इनकी सीमाएं सटीक रूप से निर्धारित हैं, और आकाश का हर एक बिंदु किसी न किसी आधिकारिक तारामंडल के क्षेत्र में आता है। * '''एस्टरिज़्म:''' इनकी कोई आधिकारिक सीमा नहीं होती। ये केवल चमकीले तारों के अनौपचारिक पैटर्न हैं जो आकाश में आकृतियाँ बनाते हैं। IAU इन्हें आधिकारिक रूप से मान्यता नहीं देता, लेकिन खगोलविदों और शौकिया आकाश दर्शकों के बीच ये बेहद लोकप्रिय हैं क्योंकि इन्हें खोजना आसान होता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.iau.org/public/themes/constellations/|title=The Constellations|publisher=International Astronomical Union (IAU)|access-date=23 जून 2026|archive-date=4 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130604014156/https://www.iau.org/public/themes/constellations/|url-status=dead}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20180831103750/http://www.wro.org/ras/asterism.htm| "Table of Asterisms"]</ref> == दुनिया के प्रसिद्ध एस्टरिज़्म == रात्रि आकाश में कई ऐसे एस्टरिज़्म हैं जो किसी आधिकारिक तारामंडल से भी अधिक प्रसिद्ध हैं: # '''बिग डिपर / सप्तर्षि:''' यह संभवतः दुनिया का सबसे प्रसिद्ध एस्टरिज़्म है। यह सात बहुत चमकीले तारों का समूह है जो एक बड़ी चम्मच या कलछुल (Dipper) जैसा दिखता है। यह कोई स्वतंत्र तारामंडल नहीं है, बल्कि आधिकारिक तारामंडल '''उर्सा मेजर''' का केवल एक हिस्सा है। # '''समर ट्राइएंगल: यह ग्रीष्मकालीन त्रिभुज तीन अलग-अलग तारामंडलों के तीन सबसे चमकीले तारों को मिलाकर बनता है: सिग्नस तारामंडल का 'डेनेब', लायरा का 'वेगा', और अक्विला का 'अल्टेयर'। # '''ओरियन की बेल्ट:''' यह ओरियन तारामंडल के मध्य में स्थित तीन तारों (अलनिटक, अलनीलम और मिंटाका) का एक सीधा रेखा-पैटर्न है, जिसे आसानी से पहचाना जा सकता है। # '''द टीपॉट:''' यह सैगिटेरियस (धनु) तारामंडल में स्थित एक एस्टरिज़्म है, जिसका आकार चाय की केतली जैसा है। मिल्की वे (आकाशगंगा) का केंद्र इसी टीपॉट के मुहाने के पास स्थित है।<ref>{{Cite book|last=Ridpath|first=Ian|title=Star Tales|url=https://archive.org/details/startales0000ridp|publisher=Lutterworth Press|year=2018|isbn=978-0718894788|pages=[https://archive.org/details/startales0000ridp/page/45 45]-48}}</ref><ref>[http://www.southernskyphoto.com/southern_sky/crosses.html|"Starry Night Photography – Southern Cross, False Cross & Diamond Cross"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://astronomyonline.org/ViewImage.asp?Cate=Home&SubCate=MP01&SubCate2=&Img=/Observation/Images/Asterisms/Asterisms4.jpg&Cpt=Big+Dipper,+Diamond+of+Virgo,+The+Sail,+Sickle,+and+Asses+and+the+Manger|AstronomyOnline: Image of Cassiopeia, Square of Pegasus, The Circlet, and Y of Aquarius]</ref> प्राचीन काल से ही नाविकों, यात्रियों और किसानों द्वारा एस्टरिज़्म का उपयोग 'खगोलीय नेविगेशन' और ऋतुओं के निर्धारण के लिए किया जाता रहा है। उत्तरी गोलार्ध में दिशा ज्ञात करने के लिए 'सप्तर्षि' सबसे महत्वपूर्ण एस्टरिज़्म है। इसके चम्मच के आकार वाले हिस्से के अंतिम दो तारों (जिन्हें पॉइंटर स्टार्स कहा जाता है) को जोड़ने वाली काल्पनिक रेखा सीधे '''ध्रुव तारे''' की ओर इशारा करती है, जिससे सटीक उत्तर दिशा का पता चलता है। विभिन्न संस्कृतियों ने अपने-अपने एस्टरिज़्म बनाए हैं, जो उनकी स्थानीय पौराणिक कथाओं और कृषि चक्रों पर आधारित थे।<ref>{{Cite journal|last=Ruggles|first=Clive L. N.|title=Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth|url=https://archive.org/details/ancientastronomy0000rugg|journal=ABC-CLIO|year=2005|pages=[https://archive.org/details/ancientastronomy0000rugg/page/14 14]-18}}</ref><ref>{{Cite book|last=Dickinson|first=Terence|title=NightWatch: A Practical Guide to Viewing the Universe|url=https://archive.org/details/nightwatchpracti0000dick_r0q7|publisher=Firefly Books|year=2006|isbn=978-1554071470|pages=[https://archive.org/details/nightwatchpracti0000dick_r0q7/page/52 52]-55}}</ref><ref>[https://www.constellation-guide.com/asterisms/| Asterisms]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/what-are-the-asterisms/ स्काई एंड टेलीस्कोप (Sky & Telescope) - एस्टरिज़्म क्या हैं?] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] [[श्रेणी:तारामंडल]] [[श्रेणी:तारे]] junpllgr3fipf4s1dnhn0qmckyra4yp क्लब (हथियार) 0 1614883 6598614 6583755 2026-08-13T14:36:54Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598614 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | name = क्लब (Club) | image = [[File:武经总要五 02.jpg|thumb]] | origin = विश्वव्यापी | era = प्रागैतिहासिक काल से वर्तमान तक | materials = लकड़ी, पत्थर, हड्डी, धातु, आधुनिक पॉलीमर | variants = गदा, ट्रेंच क्लब, पुलिस बैटन, कानाबो }} '''क्लब''' ({{Lang-en|Club}}), जिसे हिंदी में आमतौर पर '''डंडा''', '''लाठी''', '''मुगदर''' या '''गदा''' भी कहा जाता है, मानव इतिहास का सबसे पुराना, सरलतम और सबसे व्यापक रूप से इस्तेमाल किया जाने वाला हथियार है। यह मूल रूप से एक 'ब्लंट फोर्स' हथियार है, जिसका उद्देश्य दुश्मन को काटना या छेदना नहीं, बल्कि भारी आघात पहुँचाकर उसे कुचलना या बेहोश करना होता है। एक मानक क्लब का एक सिरा (जहाँ से इसे पकड़ा जाता है) पतला होता है, जबकि दूसरा सिरा (जिससे प्रहार किया जाता है) चौड़ा और भारी होता है, ताकि प्रहार के समय अधिकतम बल उत्पन्न किया जा सके।<ref>[https://www.repository.cam.ac.uk/items/77f8e95c-9737-4a1a-a22f-b506802a4b22|"Inter-group violence among early Holocene hunter-gatherers of West Turkana, Kenya"]</ref> == इतिहास और प्रागैतिहासिक उत्पत्ति == क्लब का इतिहास उतना ही पुराना है जितना कि स्वयं मानव प्रजाति का। पुरातात्विक साक्ष्यों से पता चलता है कि [[पाषाण युग]] के दौरान होमो सेपियन्स और निएंडरथल दोनों ने शिकार करने और आपसी संघर्ष के लिए भारी लकड़ियों और जानवरों की बड़ी हड्डियों (जैसे जानवरों के जांघ की हड्डी) का इस्तेमाल क्लब के रूप में किया था। समय के साथ, जैसे-जैसे मानव सभ्यता का विकास हुआ, क्लब के डिज़ाइन में भी सुधार हुआ। लकड़ियों को तराश कर उन्हें अधिक एर्गोनोमिक बनाया गया और उनकी मारक क्षमता बढ़ाने के लिए उनमें नुकीले पत्थर या जानवरों के दाँत जड़े जाने लगे।<ref>{{Cite book|last=Ferrill|first=Arther|title=The Origins of War: From the Stone Age to Alexander the Great|url=https://archive.org/details/originsofwarfrom0000ferr|publisher=Thames and Hudson|year=1985|isbn=978-0500250938|pages=[https://archive.org/details/originsofwarfrom0000ferr/page/18 18]-21}}</ref> == यांत्रिकी और भौतिकी == क्लब का कार्य सिद्धांत भौतिकी के 'कोणीय संवेग' और 'द्रव्यमान केंद्र' पर आधारित है। * एक अच्छे क्लब का वज़न समान रूप से वितरित नहीं होता है; इसका अधिकांश द्रव्यमान प्रहार करने वाले सिरे पर केंद्रित होता है। * जब कोई योद्धा क्लब को घुमाता है, तो हथियार की लंबाई एक 'लीवर' के रूप में कार्य करती है। प्रहार करने वाले भारी सिरे की गति बहुत अधिक हो जाती है, जो लक्ष्य से टकराने पर अत्यधिक 'गतिज ऊर्जा' उत्पन्न करती है। इस आघात से दुश्मन की हड्डियां टूट सकती हैं या उसे गंभीर आंतरिक चोटें आ सकती हैं, भले ही उसने कोई चमड़े या कपड़े का कवच क्यों न पहना हो।<ref>{{Cite journal|last=Smith|first=John M.|title=The Biomechanics of Blunt Force Trauma in Ancient Warfare|journal=Journal of Historical Martial Arts|volume=12|issue=3|year=2008|pages=45-52}}</ref> == विश्व भर में क्लब के प्रमुख प्रकार == विभिन्न संस्कृतियों ने अपनी भौगोलिक और युद्ध संबंधी आवश्यकताओं के अनुसार क्लब के अलग-अलग रूप विकसित किए: [[File:Bulletin (1932) (20430590681).jpg|thumb]] # '''गदा:''' यह क्लब का एक उन्नत और अधिक घातक रूप है। इसमें लकड़ी या धातु के हैंडल के सिरे पर धातु या पत्थर का एक भारी गोल सिरा लगा होता है। भारतीय उपमहाद्वीप में 'गदा' को भगवान हनुमान और भीम का मुख्य हथियार माना जाता है। मध्ययुगीन यूरोप में शूरवीरों के भारी कवच को तोड़ने के लिए लोहे की गदा का भारी उपयोग किया जाता था। # '''कानाबो:''' यह [[जापान]] के समुराई योद्धाओं द्वारा इस्तेमाल किया जाने वाला एक भारी लकड़ी का क्लब था, जिसमें लोहे के नुकीले स्टड लगे होते थे। # '''मैकवाहुटल:''' एज़्टेक सभ्यता द्वारा इस्तेमाल किया जाने वाला यह एक सपाट लकड़ी का क्लब था, जिसके किनारों पर ओब्सीडियन (ज्वालामुखी कांच) के अत्यधिक धारदार ब्लेड लगे होते थे। यह इतना घातक था कि यह दुश्मन के सिर को धड़ से अलग कर सकता था। # '''ट्रेंच क्लब:''' [[प्रथम विश्व युद्ध]] की खाइयों की 'नज़दीकी मुठभेड़' में सैनिकों ने लकड़ी के डंडों पर लोहे की कीलें या धातु के गियर लगाकर इन कामचलाऊ क्लबों का भारी इस्तेमाल किया था।<ref>[https://web.archive.org/web/20170823205631/https://en.oxforddictionaries.com/definition/leangle|"leangle – Definition of leangle in English by Oxford Dictionaries"]</ref> == आधुनिक युग में उपयोग == आधुनिक युद्ध में आग्नेयास्त्रों के आने के बाद सैन्य हथियार के रूप में क्लब का उपयोग काफी हद तक समाप्त हो गया है। हालाँकि, यह आज भी कानून प्रवर्तन एजेंसियों के पास '''बैटन''' या लाठी के रूप में जीवित है। इसका उपयोग मुख्य रूप से दंगा नियंत्रण और आत्मरक्षा के लिए एक गैर-घातक हथियार के रूप में किया जाता है। आधुनिक बैटन लकड़ी के बजाय पॉली कार्बोनेट या एल्यूमीनियम से बनाए जाते हैं।<ref>[https://sherlockholmes.stanford.edu/2007/notes9_1.html|"Notes on the Sherlock Holmes story The Bruce Partington Plans"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.prm.ox.ac.uk/weapons/ पिट रिवर्स म्यूज़ियम (ऑक्सफोर्ड विश्वविद्यालय) - ऐतिहासिक क्लबों का संग्रह] [[श्रेणी:दंगा नियंत्रण उपकरण]] axkeb61luinfgq4sfm4cc61tq1ivhow क्लासिक कुइपर बेल्ट ऑब्जेक्ट 0 1614962 6598615 6583266 2026-08-13T14:40:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598615 wikitext text/x-wiki [[File:UltimaThule_CA06_color_20190516.png|thumb]] '''क्लासिक कुइपर बेल्ट ऑब्जेक्ट''' ({{Lang-en|Classical Kuiper belt object}}), जिन्हें खगोल विज्ञान की भाषा में '''क्यूबीवानो''' भी कहा जाता है, [[वरुण (ग्रह)|वरुण]] ग्रह की कक्षा के पार स्थित 'कुइपर बेल्ट' के वे खगोलीय पिंड हैं जिनकी कक्षाएं बहुत कम उत्केंद्रित होती हैं।<ref>[http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/def_classical.html| "Classical Kuiper Belt Objects"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इनकी सबसे बड़ी विशेषता यह है कि ये 'प्लूटिनो' जैसे अन्य कुइपर बेल्ट पिंडों के विपरीत, वरुण ग्रह के साथ किसी भी प्रकार के '''कक्षीय अनुनाद''' में नहीं होते हैं। इसका अर्थ है कि इनकी कक्षाएं वरुण के गुरुत्वाकर्षण खिंचाव से काफी हद तक मुक्त और स्वतंत्र होती हैं। ये सूर्य से लगभग 40 से 50 खगोलीय इकाई की दूरी पर परिक्रमा करते हैं।<ref>{{Cite book|last=Jewitt|first=David C.|last2=Morbidelli|first2=Alessandro|last3=Rauer|first3=Heike|title=Trans-Neptunian Objects and Comets|publisher=Springer|year=2008|isbn=978-3540719571|pages=45-50}}</ref> == 'क्यूबीवानो' नाम की उत्पत्ति == इन पिंडों के लिए इस्तेमाल किया जाने वाला वैकल्पिक शब्द "क्यूबीवानो" इसके खोज के इतिहास से जुड़ा है। 1930 में [[प्लूटो]] की खोज के बाद, दशकों तक कुइपर बेल्ट का कोई अन्य पिंड नहीं खोजा जा सका था। अंततः 1992 में, खगोलशास्त्री डेविड जेविट और जेन लू ने वरुण के पार एक नया पिंड खोजा, जिसे अस्थायी रूप से '''1992 QB1''' (बाद में इसका नाम 15760 एल्बियन रखा गया) नाम दिया गया। चूँकि यह नए प्रकार के पिंडों (जो वरुण के साथ अनुनाद में नहीं थे) का पहला उदाहरण था, इसलिए खगोलविदों ने इसके पदनाम "QB1" (क्यू-बी-वन) के आधार पर इस पूरे वर्ग का नाम ही 'क्यूबीवानो' रख दिया।<ref>{{Cite journal|last=Jewitt|first=David|last2=Luu|first2=Jane|title=Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1|journal=Nature|volume=362|issue=6422|year=1993|pages=730-732|doi=10.1038/362730a0}}</ref> [[File:Cubewanos.png|thumb]] == कक्षीय विशेषताएँ और दो मुख्य आबादियाँ == खगोलीय गतिशीलता के आधार पर, क्लासिक कुइपर बेल्ट ऑब्जेक्ट्स को दो अलग-अलग 'आबादियों' में विभाजित किया जाता है, जिनके गुण एक-दूसरे से काफी भिन्न हैं: # '''ठंडी आबादी:''' 'ठंडी' आबादी का अर्थ यहाँ तापमान से नहीं, बल्कि कक्षीय गतिशीलता से है। इन पिंडों की कक्षाएँ लगभग पूरी तरह से गोलाकार होती हैं और सौर मंडल के तल के सापेक्ष इनका झुकाव बहुत कम (लगभग 5° से कम) होता है। ये सौर मंडल के सबसे प्राचीन और 'अछूते' पिंड माने जाते हैं, जिनका निर्माण ठीक उसी स्थान पर हुआ था जहाँ वे आज हैं। इनका रंग विशिष्ट रूप से लाल होता है। # '''गर्म आबादी:''' इन पिंडों की कक्षाओं का झुकाव बहुत अधिक (30° तक) होता है और इनकी कक्षाएं थोड़ी अधिक अंडाकार होती हैं। वैज्ञानिकों का मानना है कि इन पिंडों का निर्माण मूल रूप से सूर्य के करीब हुआ था, लेकिन अरबों साल पहले वरुण के बाहर की ओर 'प्रवासन' के दौरान उसके शक्तिशाली गुरुत्वाकर्षण द्वारा इन्हें बाहर की ओर धकेल दिया गया। इनका रंग आमतौर पर हल्का नीला या स्लेटी होता है।<ref>{{Cite journal|last=Brown|first=Michael E.|title=The Kuiper Belt|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=40|year=2012|pages=467-494|doi=10.1146/annurev-earth-042711-105352}}</ref> ज़्यादातर क्लासिक कुइपर बेल्ट ऑब्जेक्ट चट्टान, 'जल बर्फ', और जमे हुए मीथेन तथा अमोनिया के मिश्रण से बने होते हैं। क्योंकि ये सूर्य से बहुत दूर हैं, इसलिए इनकी सतह का तापमान -220 °C (50 केल्विन) के आसपास रहता है।<ref>[https://web.archive.org/web/20070129151907/http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf| "The Solar System Beyond The Planets"]</ref> इस वर्ग के कुछ सबसे प्रमुख खगोलीय पिंड निम्नलिखित हैं: * '''मेकमेक:''' यह एक 'बौना ग्रह' है और क्यूबीवानो वर्ग का सबसे बड़ा ज्ञात पिंड है। * '''क्वाओआर:''' 2002 में खोजा गया यह एक विशाल पिंड है जिसका अपना एक छोटा चंद्रमा 'वेयवाट' भी है। * '''15760 एल्बियन:''' 1992 में खोजा गया पहला क्यूबीवानो, जिसने सौर मंडल के इस पूरे नए क्षेत्र को परिभाषित किया।<ref>{{Cite book|last=Barucci|first=M. Antonietta|last2=Boehnhardt|first2=Hermann|last3=Cruikshank|first3=Dale P.|last4=Morbidelli|first4=Alessandro|title=The Solar System Beyond Neptune|url=https://archive.org/details/solarsystembeyon0000unse|publisher=University of Arizona Press|year=2008|isbn=978-0816527557|pages=[https://archive.org/details/solarsystembeyon0000unse/page/143 143]-150}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/solar-system/kuiper-belt/|title=Kuiper Belt - NASA Science|publisher=NASA}}</ref><ref>[http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10B62.html| "MPEC 2010-B62: Distant Minor Planets (2010 FEB. 13.0 TT)"]</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://science.nasa.gov/ नासा (NASA) - कुइपर बेल्ट और बाह्य सौर मंडल अन्वेषण] [[श्रेणी:क्षुद्रग्रह]] [[श्रेणी:बौने ग्रह]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] [[श्रेणी:सौर मंडल]] rsghkcwtpxycbnvdk6272o4yjz88r0x तारकीय संघ 0 1614965 6598875 6573692 2026-08-14T11:19:48Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598875 wikitext text/x-wiki [[File:Sky_Map_7_-_Paper_29.png|thumb]] '''तारकीय संघ''' ({{Lang-en|Stellar association}}) खगोल विज्ञान में तारों के एक ऐसे समूह को कहा जाता है जो गुरुत्वाकर्षण द्वारा एक-दूसरे से बहुत मजबूती से बंधे नहीं होते हैं, लेकिन फिर भी अंतरिक्ष में एक साथ यात्रा करते हैं। इस समूह के सभी तारे मूल रूप से एक ही विशाल '''आणविक बादल''' से एक ही समय पर उत्पन्न होते हैं। चूँकि ये तारे एक ही स्थान पर पैदा होते हैं, इसलिए इनकी रासायनिक संरचना, आयु और अंतरिक्ष में बढ़ने की दिशा व गति बिल्कुल समान होती है। समय के साथ, गुरुत्वाकर्षण की कमी के कारण ये तारे धीरे-धीरे एक-दूसरे से दूर बिखर जाते हैं और आकाशगंगा के सामान्य तारों की पृष्ठभूमि में विलीन हो जाते हैं।<ref>{{Cite book|last=Ambartsumian|first=Victor A.|title=Stellar Associations and the Problem of Star Formation|publisher=Academy of Sciences of the Armenian SSR|year=1947|pages=10-15}}</ref><ref>[https://english.nao.cas.cn/ne2015/rn2015/202005/t20200513_237000.html| "Discovery: New Moving Group in the Local Arm of the Milky Way"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == खोज और ऐतिहासिक पृष्ठभूमि == तारकीय संघों की पहचान और उनके भौतिक महत्व की खोज सबसे पहले 1947 में सोवियत-आर्मेनियाई खगोल भौतिकीविद् '''विक्टर अंबरत्सुमियन''' ने की थी। अंबरत्सुमियन से पहले, खगोलविदों का मानना था कि आकाशगंगा में तारे केवल 'तारागुच्छों' के रूप में ही समूहों में रह सकते हैं। लेकिन अंबरत्सुमियन ने ध्यान दिया कि आकाशगंगा के कुछ क्षेत्रों में बहुत गर्म और विशाल तारे असामान्य रूप से एक साथ पाए जाते हैं, जो किसी बंद तारागुच्छ का हिस्सा नहीं हैं। उन्होंने गणितीय रूप से सिद्ध किया कि ये समूह गुरुत्वाकर्षण रूप से अस्थिर हैं और इनकी आयु बहुत कम (कुछ करोड़ वर्ष) होनी चाहिए। उनकी इस खोज ने 'तारे के निर्माण' के सिद्धांतों में एक नई क्रांति ला दी, क्योंकि इससे यह साबित हो गया कि आकाशगंगा में तारों का जन्म आज भी लगातार जारी है।<ref>{{Cite journal|last=Blaauw|first=Adriaan|title=The O-B Associations in the Solar Neighborhood|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=2|year=1964|pages=213-246|doi=10.1146/annurev.aa.02.090164.001241}}</ref><ref>[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1975AJ.....80..212H/abstract| "R associations. I - UBV photometry and MK spectroscopy of stars in southern reflection nebulae"]</ref> == तारकीय संघों के प्रमुख प्रकार == खगोलविदों ने इन समूहों में पाए जाने वाले तारों की विशेषताओं और उनके स्पेक्ट्रम के आधार पर इन्हें तीन मुख्य श्रेणियों में विभाजित किया है: # '''OB संघ:''' यह सबसे प्रसिद्ध और विशाल तारकीय संघ है। इसमें मुख्य रूप से अत्यधिक गर्म, चमकदार और विशाल '''O''' और '''B''' वर्णक्रमीय प्रकार के तारे शामिल होते हैं। ये तारे बहुत कम समय (कुछ दसियों लाख वर्ष) तक जीवित रहते हैं और मुख्य अनुक्रम पर सबसे युवा होते हैं। ओरियन OB1 संघ इसका एक उत्कृष्ट उदाहरण है। # '''T संघ''' इन समूहों में कम द्रव्यमान वाले युवा तारे पाए जाते हैं, जिन्हें '''टी टॉरी तारे''' कहा जाता है। ये तारे अभी भी अपने निर्माण के प्रारंभिक चरण में होते हैं और पूरी तरह से परिपक्व नहीं हुए होते हैं। ये समूह आमतौर पर घने धूल और गैस के बादलों के करीब पाए जाते हैं। # '''R संघ:''' इन संघों की विशेषता यह है कि इनके युवा तारे अपने आसपास मौजूद धूल के बादलों को रोशन करते हैं, जिससे सुंदर '''परावर्तन नीहारिकाओं''' का निर्माण होता है। 'R' शब्द यहाँ रिफ्लेक्शन को दर्शाता है।<ref>{{Cite journal|last=Herbig|first=George H.|title=The Properties and Structure of Stellar Associations|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=74|year=1962|pages=393-407}}</ref> यद्यपि खुले तारागुच्छ और तारकीय संघ दोनों ही युवा तारों के समूह हैं, लेकिन इनके बीच स्पष्ट गतिशील अंतर होता है: * '''गुरुत्वाकर्षण बंधन:''' एक खुले तारागुच्छ में तारों का घनत्व अधिक होता है और वे 'गुरुत्वाकर्षण बंधन ऊर्जा' द्वारा आपस में बंधे होते हैं, जिससे वे अरबों वर्षों तक एक साथ रह सकते हैं। इसके विपरीत, तारकीय संघ में तारों के बीच की दूरी बहुत अधिक होती है और उनमें गुरुत्वाकर्षण बल इतना कमजोर होता है कि वे कुछ ही करोड़ वर्षों में बिखर जाते हैं। * '''तारों की संख्या:''' खुले तारागुच्छों में हज़ारों तारे हो सकते हैं, जबकि एक तारकीय संघ में आमतौर पर कुछ दर्जन से लेकर कुछ सौ मुख्य तारे ही होते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/milky-way/stars/|title=Stars and Stellar Groups - NASA Science|publisher=NASA}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20100807172951/http://www.ari.uni-heidelberg.de/publikationen/pap1997/1997021/1997021.htm| "New proper motions of pre-main sequence stars in Taurus-Auriga"]</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://science.nasa.gov/ नासा (NASA) - आकाशगंगा और तारों के समूह का अन्वेषण] [[श्रेणी:तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] jjnhxmtj0upi3irncc6iiydx9p73idq टी टॉरी स्टार 0 1614973 6598803 6573700 2026-08-14T06:14:27Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598803 wikitext text/x-wiki '''टी टॉरी तारे''' ({{Lang-en|T Tauri star}}), जिन्हें संक्षेप में '''TTS''' भी कहा जाता है, खगोल विज्ञान में अत्यधिक युवा और कम द्रव्यमान वाले 'पूर्व-मुख्य अनुक्रम' तारों का एक वर्ग है। इन तारों की आयु आमतौर पर 1 करोड़ (10 मिलियन) वर्ष से कम होती है। इनका द्रव्यमान हमारे सूर्य के द्रव्यमान से लगभग 3 गुना तक हो सकता है। ये तारे 'मुख्य अनुक्रम' में प्रवेश करने से ठीक पहले के विकास चरण का प्रतिनिधित्व करते हैं, जिसका अर्थ है कि इनके कोर में अभी तक हाइड्रोजन का स्थिर 'नाभिकीय संलयन' शुरू नहीं हुआ है। इस वर्ग का नाम इसके प्रोटोटाइप तारे '''टी टॉरी''' के नाम पर रखा गया है, जो वृष तारामंडल में स्थित है और जिसे 1852 में ब्रिटिश खगोलशास्त्री जॉन रसेल हिंड द्वारा खोजा गया था।<ref>{{Cite book|last=Appenzeller|first=Immo|title=Star Formation and Stellar Evolution|publisher=Springer|year=1998|isbn=978-3540643111|pages=45-52}}</ref><ref>[https://ui.adsabs.harvard.edu/scan/manifest/1945ApJ...102..168J| "T Tauri Variable Stars"]</ref> टी टॉरी तारे अपने प्रौढ़ समकक्षों (जैसे हमारे वर्तमान सूर्य) से कई भौतिक मायनों में बिल्कुल अलग होते हैं: # '''ऊर्जा का स्रोत:''' चूँकि इन तारों के केंद्र में नाभिकीय संलयन के लिए आवश्यक तापमान (लगभग 1 करोड़ केल्विन) और दबाव अभी तक नहीं पहुँचा है, इसलिए इनकी ऊर्जा का मुख्य स्रोत '''गुरुत्वाकर्षण संकुचन''' है। जैसे-जैसे तारा गुरुत्वाकर्षण के कारण सिकुड़ता है, उसकी स्थितिज ऊर्जा ऊष्मा और प्रकाश में बदल जाती है।<ref>{{Cite journal|last=Stahler|first=Steven W.|title=The Evolution of Pre-Main-Sequence Stars|journal=The Astrophysical Journal|volume=274|year=1983|pages=822-829|doi=10.1086/161495}}</ref> # '''लिथियम की प्रचुरता:''' टी टॉरी तारों की सबसे बड़ी रासायनिक पहचान उनके स्पेक्ट्रम में भारी मात्रा में '''लिथियम''' का पाया जाना है। मुख्य अनुक्रम के तारों में (जैसे सूर्य), लिथियम लगभग 25 लाख केल्विन तापमान पर आसानी से नष्ट हो जाता है। इसलिए, किसी तारे में लिथियम की उच्च मात्रा इस बात का पुख्ता प्रमाण है कि तारा अभी बहुत युवा है और इसके कोर का तापमान उस विनाशकारी सीमा तक नहीं पहुँचा है।<ref>{{Cite journal|last=Bodenheimer|first=Peter|title=Stellar Evolution Toward the Main Sequence|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=3|year=1965|pages=141-170}}</ref> # '''तारकीय पवन और चुंबकीय गतिविधि:''' ये तारे अत्यधिक सक्रिय होते हैं। इनका घूर्णन बहुत तेज़ होता है, जो अत्यंत शक्तिशाली चुंबकीय क्षेत्र उत्पन्न करता है। इस कारण से, टी टॉरी तारों में बड़े पैमाने पर 'सनस्पॉट', तीव्र एक्स-रे उत्सर्जन, और भयंकर 'तारकीय पवनें' देखी जाती हैं। == ग्रहीय निर्माण और प्रोटोप्लैनेटरी डिस्क == टी टॉरी तारों का अध्ययन खगोलविदों के लिए इसलिए सबसे अधिक महत्वपूर्ण है क्योंकि ये ग्रह निर्माण के मुख्य स्थल हैं। लगभग सभी 'शास्त्रीय' टी टॉरी तारे गैस और धूल की एक मोटी, चपटी डिस्क से घिरे होते हैं, जिसे '''प्रोटोप्लैनेटरी डिस्क''' कहा जाता है। यह डिस्क उसी 'आणविक बादल' का बचा हुआ हिस्सा है जिससे तारे का निर्माण हुआ था। लाखों वर्षों के दौरान, इस डिस्क के भीतर धूल के छोटे कण आपस में टकराकर और चिपककर बड़े पिंड बनाते हैं, जो अंततः क्षुद्रग्रहों, धूमकेतुओं और ग्रहों में बदल जाते हैं। खगोलविदों का मानना है कि लगभग 4.6 अरब वर्ष पूर्व, हमारा सूर्य भी एक टी टॉरी तारा ही था, और हमारी पृथ्वी का निर्माण भी इसी प्रकार की एक डिस्क के भीतर हुआ था।<ref>[https://arxiv.org/abs/astro-ph/0309284| An empirical criterion to classify T Tauri stars and substellar analogs using low-resolution optical spectroscopy]</ref> अवलोकन के आधार पर टी टॉरी तारों को मुख्य रूप से दो श्रेणियों में बाँटा जाता है: * '''क्लासिकल टी टॉरी तारे:''' ये सक्रिय रूप से अपनी आस-पास की प्रोटोप्लैनेटरी डिस्क से पदार्थ खींच रहे हैं, जिसके कारण इनके स्पेक्ट्रम में मजबूत 'उत्सर्जन रेखाएँ' दिखाई देती हैं। * '''कमजोर-रेखा वाले टी टॉरी तारे:''' इन तारों ने अपनी गैस और धूल की डिस्क को पूरी तरह से उड़ा दिया है या ग्रहों के निर्माण में सोख लिया है, इसलिए इनमें उत्सर्जन रेखाएँ बहुत कमजोर होती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Feigelson|first=Eric D.|last2=Montmerle|first2=Thierry|title=High-Energy Emission from Young Stellar Objects|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=37|year=1999|pages=363-408}}</ref><ref>[https://hea-www.harvard.edu/~swolk/thesis/intro/node2.html| "T Tauri Stars, Naked and Otherwise"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://science.nasa.gov/astrophysics/ नासा (NASA) - तारकीय विकास और ग्रहीय निर्माण] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] fzm0bww4fjh1zpilb2s74xdvxgsaokq क्वार्क तारा 0 1615046 6598617 6577870 2026-08-13T14:47:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598617 wikitext text/x-wiki '''क्वार्क तारा''' ({{Lang-en|Quark star}}), जिसे कभी-कभी '''स्ट्रेंज स्टार''' भी कहा जाता है, खगोल भौतिकी में एक काल्पनिक प्रकार का 'विदेशी सघन तारा' है। इसका निर्माण तब होता है जब एक अत्यधिक भारी [[न्यूट्रॉन तारा]] अपने ही भारी गुरुत्वाकर्षण के कारण पतन के एक और चरण से गुजरता है। इस चरम दबाव में, न्यूट्रॉन के भीतर मौजूद मूलभूत कण-जिन्हें 'क्वार्क' कहा जाता है-अपने नाभिकीय बंधनों से मुक्त हो जाते हैं और एक घने 'क्वार्क सूप' का निर्माण करते हैं। यद्यपि ये तारे अभी तक पूरी तरह से प्रमाणित नहीं हुए हैं, लेकिन सैद्धांतिक भौतिकी में ये न्यूट्रॉन तारे और ब्लैक होल के बीच की एक महत्वपूर्ण मध्यवर्ती अवस्था माने जाते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Ivanenko|first=D. D.|last2=Kurdgelaidze|first2=D. F.|title=Hypothesis concerning quark stars|url=https://archive.org/details/sim_astrophysics_october-december-1965_1_4/page/251|journal=Astrophysics|volume=1|issue=4|year=1965|pages=251-252|doi=10.1007/BF01042830}}</ref><ref>[https://www.popularmechanics.com/space/deep-space/a45456628/cosmologist-explains-weird-quark-stars/| "These Stars Are Like Nothing Else You'll Ever See"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == निर्माण और 'अवस्था संक्रमण' == एक सामान्य न्यूट्रॉन तारा 'न्यूट्रॉन अपभ्रष्टता दबाव' द्वारा अपने गुरुत्वाकर्षण को संतुलित रखता है। न्यूट्रॉन स्वयं तीन क्वार्क (दो 'डाउन' और एक 'अप' क्वार्क) से बने होते हैं, जो 'प्रबल नाभिकीय बल' द्वारा मजबूती से बंधे होते हैं। यदि इस तारे का द्रव्यमान बढ़ता है (उदाहरण के लिए, किसी साथी तारे से पदार्थ खींचकर), और यह '''टोलमैन-ओपेनहाइमर-वोल्कॉफ सीमा''' के बहुत करीब पहुँच जाता है, तो इसके केंद्र का दबाव अकल्पनीय स्तर तक बढ़ जाता है। इस अत्यधिक दबाव में, क्वांटम क्रोमोडायनामिक्स के नियमों के अनुसार, न्यूट्रॉन के बीच की सीमाएं टूट जाती हैं। इसे 'अवस्था संक्रमण' कहा जाता है। न्यूट्रॉन पिघल जाते हैं, और उनके भीतर के क्वार्क एक निरंतर, तरल जैसी अवस्था में स्वतंत्र रूप से बहने लगते हैं, जिसे 'क्वार्क पदार्थ' कहा जाता है।<ref>{{Cite book|last=Glendenning|first=Norman K.|title=Compact Stars: Nuclear Physics, Particle Physics, and General Relativity|publisher=Springer Science & Business Media|year=2000|isbn=978-0387989778|pages=315-325}}</ref><ref>[https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10730725/| "Strongly interacting matter exhibits deconfined behavior in massive neutron stars"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> क्वार्क तारों के सिद्धांत में सबसे आकर्षक अवधारणा '''विलक्षण क्वार्क पदार्थ''' की है। 1984 में प्रसिद्ध भौतिक विज्ञानी एडवर्ड विटेन ने प्रस्ताव दिया कि जब अप और डाउन क्वार्क का सूप अत्यधिक घने वातावरण में बनता है, तो वह ऊर्जा के दृष्टिकोण से अस्थिर होता है।<ref>[https://www.newscientist.com/article/dn11221-fastest-spinning-star-may-have-exotic-heart/| "Fastest spinning star may have exotic heart"]</ref> अपनी ऊर्जा को कम करने (अधिक स्थिर होने) के लिए, इनमें से आधे डाउन क्वार्क एक तीसरे प्रकार के क्वार्क-'''स्ट्रेंज क्वार्क'''-में बदल जाते हैं। यह नया अप, डाउन और स्ट्रेंज क्वार्क का सममित मिश्रण ब्रह्मांड में पदार्थ की "सबसे स्थिर अवस्था" हो सकता है। यदि ऐसा है, तो एक क्वार्क तारा लोहे से भी अधिक स्थिर होगा।<ref>{{Cite journal|last=Witten|first=Edward|title=Cosmic separation of phases|journal=Physical Review D|volume=30|issue=2|year=1984|pages=272-285|doi=10.1103/PhysRevD.30.272}}</ref> == भौतिक विशेषताएँ और संभावित उम्मीदवार == * '''आकार और घनत्व:''' चूँकि क्वार्क पदार्थ न्यूट्रॉन पदार्थ से अधिक सघन होता है, एक क्वार्क तारा समान द्रव्यमान वाले न्यूट्रॉन तारे से आकार में छोटा होगा। एक सामान्य न्यूट्रॉन तारे का व्यास 10-15 किमी होता है, जबकि क्वार्क तारे का व्यास केवल 8-10 किमी हो सकता है। * '''कोई क्रस्ट नहीं:''' न्यूट्रॉन तारों की तरह इनका कोई स्पष्ट ठोस बाहरी आवरण नहीं होता; ये सतह से लेकर केंद्र तक क्वार्क पदार्थ के एक ही विशाल "परमाणु" की तरह होते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Weber|first=Fridolin|title=Strange quark matter and compact stars|journal=Progress in Particle and Nuclear Physics|volume=54|issue=1|year=2005|pages=193-288|doi=10.1016/j.ppnp.2004.07.001}}</ref> '''संभावित उम्मीदवार:''' खगोलविदों ने कुछ ऐसे सघन पिंड खोजे हैं जो न्यूट्रॉन तारे होने के लिए "बहुत छोटे" या "बहुत ठंडे" प्रतीत होते हैं। * '''RX J1856.5-3754:''' शुरुआत में इसे एक क्वार्क तारा माना गया था क्योंकि इसका अनुमानित आकार बहुत छोटा था, हालाँकि बाद के अवलोकनों ने इसे न्यूट्रॉन तारे के करीब बताया। * '''3C 58:''' यह एक पल्सर है जो बहुत तेज़ी से ठंडा हो रहा है। न्यूट्रॉन तारे के मॉडल इस तेज़ी से ठंडे होने की व्याख्या नहीं कर पाते, जिससे कुछ वैज्ञानिक मानते हैं कि इसका कोर क्वार्क पदार्थ का हो सकता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://science.nasa.gov/astrophysics/ नासा (NASA) - खगोल भौतिकी और विदेशी सघन पिंड] [[श्रेणी:कण भौतिकी]] [[श्रेणी:खगोल भौतिकी]] feru73rr0fa7ul4bc2n205bbhp0t8rf चरवाहा चंद्रमा 0 1615055 6598685 6578069 2026-08-13T21:27:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598685 wikitext text/x-wiki [[File:PIA07712_-_F_ring_animation.gif|thumb]] '''चरवाहा चंद्रमा''' ({{Lang-en|Shepherd moon}}), जिसे 'चरवाहा उपग्रह' भी कहा जाता है, खगोल विज्ञान में उन छोटे प्राकृतिक उपग्रहों को कहते हैं जो किसी ग्रह की वलय प्रणाली के किनारों पर या उनके बीच के अंतरालों में परिक्रमा करते हैं। इन चंद्रमाओं की सबसे बड़ी विशेषता यह होती है कि ये अपने शक्तिशाली 'गुरुत्वाकर्षण खिंचाव' के माध्यम से वलय के धूल और बर्फ के कणों को अंतरिक्ष में बिखरने से रोकते हैं। ये कणों को एक निश्चित संकीर्ण पट्टी में सीमित रखते हैं, ठीक उसी तरह जैसे एक चरवाहा अपनी भेड़ों के झुंड को बिखरने से रोककर एक साथ रखता है। इनके बिना, ग्रहों के सुंदर वलय कुछ ही समय में अंतरिक्ष में फैलकर नष्ट हो जाएंगे।<ref>{{Cite journal|last=Goldreich|first=Peter|last2=Tremaine|first2=Scott|title=Towards a theory for the Uranian rings|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-12-02_264_5585/page/438|journal=Nature|volume=264|issue=5585|year=1976|pages=438-439|doi=10.1038/264438a0}}</ref><ref>[https://www.nature.com/articles/299209a0| "Towards a theory for the Uranian rings"]</ref> == खोज और सैद्धांतिक पृष्ठभूमि == 1977 में जब [[अरुण (ग्रह)|अरुण ग्रह]] के संकीर्ण और तीक्ष्ण वलयों की खोज हुई, तो खगोलविद हैरान थे। भौतिकी के सामान्य नियमों के अनुसार, वलय के कणों के बीच आपसी टकराव के कारण वलयों को धीरे-धीरे फैल जाना चाहिए था और उनके किनारे धुंधले हो जाने चाहिए थे। लेकिन अरुण के वलय अत्यधिक तीक्ष्ण और स्पष्ट सीमाओं वाले थे। इस पहेली को सुलझाने के लिए 1979 में खगोल भौतिकीविद '''पीटर गोल्डरिच''' और '''स्कॉट ट्रेमेन''' ने 'चरवाहा चंद्रमा' का सिद्धांत प्रस्तुत किया। उन्होंने भविष्यवाणी की कि वलयों के स्थायित्व के लिए उनके दोनों ओर छोटे चंद्रमाओं का होना आवश्यक है। इस सिद्धांत की प्रत्यक्ष पुष्टि तब हुई जब नासा के '''वॉयेजर 1''' और '''वॉयेजर 2''' अंतरिक्ष यानों ने शनि और अरुण के वलयों के पास इन छोटे चंद्रमाओं को वास्तविक रूप से खोज निकाला।<ref>{{Cite journal|last=Goldreich|first=Peter|last2=Tremaine|first2=Scott|title=The dynamics of planetary rings|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=20|issue=1|year=1982|pages=249-283}}</ref><ref>[https://www.planetary.org/articles/07010001-ringmoons-shepherds| "On the masses and motions of mini-moons: Pandora's not a"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> चरवाहे चंद्रमा वलय के कणों को नियंत्रित करने के लिए 'कोणीय संवेग' के स्थानांतरण और 'केपलर के ग्रहीय गति के नियमों' का उपयोग करते हैं। आमतौर पर, एक वलय को स्थिर रखने के लिए दो चंद्रमाओं की जोड़ी काम करती है: # '''आंतरिक चरवाहा चंद्रमा:''' यह चंद्रमा वलय के आंतरिक किनारे के ठीक भीतर परिक्रमा करता है। केपलर के नियमों के अनुसार, आंतरिक कक्षा में होने के कारण यह वलय के कणों की तुलना में अधिक तेज़ी से तैरता है। जब यह वलय के कणों के पास से गुजरता है, तो इसका गुरुत्वाकर्षण कणों को आगे की ओर खींचता है, जिससे कणों का 'कोणीय संवेग' बढ़ जाता है। कोणीय संवेग बढ़ने से वे कण बाहर की ओर, यानी मुख्य वलय की ओर धकेल दिए जाते हैं। # '''बाहरी चरवाहा चंद्रमा:''' यह वलय के बाहरी किनारे के ठीक बाहर स्थित होता है। यह वलय के कणों की तुलना में धीमी गति से परिक्रमा करता है। जब वलय के कण इसके पास से गुजरते हैं, तो इसका गुरुत्वाकर्षण उन्हें पीछे की ओर खींचता है, जिससे कणों का कोणीय संवेग कम हो जाता है। संवेग कम होने से वे कण नीचे गिरकर वापस मुख्य वलय के भीतर चले जाते हैं। इस दोहरे गुरुत्वाकर्षण प्रभाव के कारण वलय के कण एक संकीर्ण और स्पष्ट सीमा के भीतर कैद रहते हैं।<ref>{{Cite book|last=Burns|first=Joseph A.|last2=Showalter|first2=Mark R.|title=Planetary Rings|publisher=University of Arizona Press|year=1984|isbn=978-0816508389|pages=200-215}}</ref><ref>[https://academic.oup.com/mnras/article/486/2/1681/5366001?login=false| "Mean motion resonances with nearby moons: an unlikely origin for the gaps observed in the ring around the exoplanet J1407b"]</ref> == सौर मंडल में प्रमुख उदाहरण == 우리 सौर मंडल के विशाल ग्रहों में इसके कई अद्भुत उदाहरण देखने को मिलते हैं, जिनकी पुष्टि मुख्य रूप से नासा के '''कैसिनी मिशन''' ने की थी: * '''प्रॉमीथियस और पैंडोरा:''' ये शनि के अत्यधिक जटिल और गुंथे हुए 'एफ वलय' को दोनों ओर से चरवाहे की तरह संभालते हैं। प्रॉमीथियस अंदर से और पैंडोरा बाहर से इसे नियंत्रित करता है। * '''पैन और डैफ्निस:''' ये चंद्रमा शनि के मुख्य वलयों के भीतर स्थित अंतरालों में रहते हैं। 'पैन' 325 किमी चौड़े 'एन्के अंतराल' में घूमता है और अपनी कक्षा को मलबे से पूरी तरह साफ रखता है, जबकि 'डैफ्निस' 'कीलर अंतराल' को बनाए रखता है और अपने गुरुत्वाकर्षण से वलय के किनारों पर सुंदर लहरें पैदा करता है। * '''कॉर्डेलिया और ओफेलिया:''' ये दोनों उपग्रह अरुण ग्रह के सबसे घने और बाहरी 'एप्सिलॉन वलय' को दोनों ओर से स्थिर रखते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Porco|first=Carolyn C.|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-02-25_307_5713/page/1226|journal=Science|volume=307|issue=5713|year=2005|pages=1226-1236|doi=10.1126/science.1108056}}</ref> == वैज्ञानिक महत्व == चरवाहे चंद्रमाओं का अध्ययन न केवल ग्रहों के वलयों को समझने के लिए, बल्कि 'ग्रहीय प्रणालियों और सौर मंडल के निर्माण' के सिद्धांतों के लिए भी अत्यंत महत्वपूर्ण है। आदिम सौर मंडल में सूर्य के चारों ओर मौजूद गैस और धूल की 'प्रोटोप्लैनेटरी डिस्क' के भीतर भी इसी प्रकार की गुरुत्वाकर्षण अंतःक्रियाएं हुई थीं, जिसके कारण मलबे से बड़े ग्रहों का निर्माण संभव हो सका था।<ref>{{Cite book|last=Murray|first=Carl D.|last2=Dermott|first2=Stanley F.|title=Solar System Dynamics|publisher=Cambridge University Press|year=1999|isbn=978-0521575973|pages=310-315}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://science.nasa.gov/mission/cassini/ नासा (NASA) - कैसिनी मिशन और शनि के चंद्रमा] [[श्रेणी:प्राकृतिक उपग्रह]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 3netszzti8pvoijw0ldx18ov7mvbtvo डैमोक्लॉइड 0 1615074 6598850 6574360 2026-08-14T09:34:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598850 wikitext text/x-wiki '''डैमोक्लॉइड''' ({{Lang-en|Damocloid}}) खगोल विज्ञान में [[सौर मंडल]] के लघु-ग्रहों या क्षुद्रग्रहों का एक विशिष्ट और दुर्लभ वर्ग है। इन पिंडों की मुख्य पहचान यह है कि इनकी कक्षाएँ 'हैली-प्रकार के धूमकेतुओं' और 'लंबे समय तक परिक्रमा करने वाले धूमकेतुओं' के समान अत्यधिक अंडाकार और झुकी हुई होती हैं।<ref>[http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/papers/DAMO/Jewitt.damo.pdf| "A first look at the Damocloids"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> हालाँकि, जब ये पिंड सूर्य के करीब (उपसौर) आते हैं, तो वे वास्तविक धूमकेतुओं की तरह कोई गैस, धूल का 'कोमा' या चमकती हुई पूंछ नहीं दिखाते हैं। इस समूह का नाम इसके प्रोटोटाइप पिंड, '''5335 डैमोक्लेस''' के नाम पर रखा गया है, जिसे 1991 में ऑस्ट्रेलियाई खगोलशास्त्री रॉबर्ट एच. मैकनॉट ने खोजा था।<ref>{{Cite journal|last=Jewitt|first=David|title=A first look at the Damocloid asteroids|journal=The Astronomical Journal|volume=129|issue=1|year=2005|pages=530-538|doi=10.1086/426328}}</ref> खगोल भौतिकीविदों का सबसे पुख्ता सिद्धांत यह है कि डैमोक्लॉइड वास्तव में '''मृत धूमकेतु''' या सुप्त धूमकेतु हैं। जब 'ओर्ट बादल' या बाहरी सौर मंडल का कोई धूमकेतु बार-बार सूर्य के करीब से गुजरता है, तो अत्यधिक सौर विकिरण के कारण उसकी सतह पर मौजूद सारी 'वाष्पशील सामग्री' पिघलकर अंतरिक्ष में उड़ जाती है। लाखों वर्षों के बाद, जब यह सारी बर्फ समाप्त हो जाती है, तो केवल एक गहरा, चट्टानी और धूल भरा आंतरिक कोर बच जाता है। यही मृत और सूखा कोर डैमोक्लॉइड कहलाता है। चूंकि इन पर अब कोई बर्फ नहीं बची है, इसलिए सूर्य के करीब आने पर भी इनमें कोई पूंछ नहीं बनती।<ref>{{Cite journal|last=Fernández|first=Julio A.|last2=Sosa|first2=Andrea|last3=Gallardo|first3=Tabaré|last4=Brunner|first4=Julián|title=The Damocloids: An updating of their dynamical status|journal=Planetary and Space Science|volume=118|year=2015|pages=14-23}}</ref> डैमोक्लॉइड्स की कक्षाएँ सामान्य क्षुद्रग्रहों (जैसे मुख्य बेल्ट क्षुद्रग्रहों) से पूरी तरह भिन्न होती हैं: * '''अत्यधिक उत्केंद्रता:''' इनकी कक्षा बहुत अधिक अंडाकार होती है। इनका 'उपसौर' अक्सर मंगल या बृहस्पति की कक्षा के पास होता है, जबकि इनका 'अपसौर' (सूर्य से सबसे दूर का बिंदु) अरुण या वरुण की कक्षा से भी बाहर तक फैला होता है। * '''उच्च झुकाव:''' सामान्य ग्रह सौर मंडल के एक समतल में परिक्रमा करते हैं, लेकिन डैमोक्लॉइड्स की कक्षाएँ इस समतल के सापेक्ष बहुत अधिक झुकी होती हैं (अक्सर 90° तक)। * '''प्रतिगामी कक्षाएँ:''' कई डैमोक्लॉइड्स 'प्रतिगामी' कक्षा में सूर्य की परिक्रमा करते हैं। इसका अर्थ है कि वे ग्रहों के घूमने की दिशा के विपरीत (उल्टी दिशा में) चक्कर लगाते हैं। उदाहरण के लिए, डैमोक्लॉइड '''20461 डियोरेट्सा''' की कक्षा उल्टी है, इसीलिए इसका नाम 'Asteroid' (क्षुद्रग्रह) की स्पेलिंग को उल्टा लिखकर रखा गया है।<ref>{{Cite journal|last=Nakamura|first=Tsuko|last2=Yoshikawa|first2=Makoto|title=Earth-crossing asteroids and dormant comets|journal=Publications of the Astronomical Society of Japan|volume=50|year=1998|pages=477-481}}</ref><ref>[http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/damocloid.html| "The DAMOCLOIDS"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/tools/sbdb_query.html| "JPL Small-Body Database Search Engine: asteroids and T-Jupiter"]</ref> अपने धूमकेतु मूल के कारण, डैमोक्लॉइड्स सौर मंडल के कुछ सबसे गहरे रंग के पिंड हैं। इनकी सतह की 'परावर्तकता' अत्यंत कम होती है (आमतौर पर 0.02 से 0.04 के बीच), जिसका अर्थ है कि वे अपने ऊपर पड़ने वाले प्रकाश का केवल 2% से 4% ही वापस परावर्तित करते हैं। यह उन्हें कोयले से भी अधिक काला बनाता है। इनका रंग आमतौर पर लाल या गहरा भूरा होता है, जो सतह पर मौजूद जटिल कार्बनिक यौगिकों का संकेत देता है।<ref>[https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2013/01/aa20274-12.pdf| "SDSS photometry of asteroids in cometary orbits"]</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://science.nasa.gov/solar-system/asteroids/ नासा (NASA) - क्षुद्रग्रह और धूमकेतु अन्वेषण] [[श्रेणी:क्षुद्रग्रह]] [[श्रेणी:धूमकेतु]] [[श्रेणी:सौर मंडल]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] lqnm1otq5h0o7d2io3qbs4qhmfvj834 टॉमहॉक 0 1615086 6598812 6574427 2026-08-14T06:53:31Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598812 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} टॉमहॉक (Tomahawk) एक हाथ से चलाई जाने वाली एक प्रकार की कुल्हाड़ी है, जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[उत्तरी अमेरिका]] के कई मूल निवासियों और राष्ट्रों द्वारा किया जाता था। पारंपरिक रूप से इसकी बनावट एक सीधे हत्थे वाली छोटी [[कुल्हाड़ी]] के समान होती है।<ref name="PH">{{cite journal |last=Haskew |first=Mike |title=Pipe Hawks |journal=Blade |date= 2003-09-01 |pages=26–34 |volume=30 |issue=9 }}</ref><ref name="SSH">{{cite journal |last=Haskew |first=Mike |title=Star-Spangled Hawks Take Wing |journal=Blade |date=2006-09-01 |pages=30–37 |volume=33 |issue=9 }}</ref> == व्युत्पत्ति == यह नाम पॉवटन शब्द {{Lang|pim|tamahaac}} से लिया गया है, जिसकी उत्पत्ति आद्य-एल्गोंक्वियन के मूल शब्द {{lang|alg-x-proto|temah-}} से हुई है; जिसका अर्थ 'औज़ार से काटना' होता है।<ref name="Cutler 2002 139">{{Cite book|url=http://archive.org/details/tracksthatspeakl00char|title=Tracks that speak : the legacy of Native American words in North American culture|last=Cutler|first=Charles L.|date=2002|publisher=Boston : Houghton Mifflin Co.|others=Internet Archive|isbn=978-0-618-06510-3}}</ref> कुछ अन्य स्रोतों के अनुसार, यह एल्गोंक्वियन शब्द ''otomahuk'' से व्युत्पन्न है, जिसका अर्थ "मार गिराना" है।<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/technology/tomahawk-hand-weapon|title=Tomahawk {{!}} Native American, Throwing, War Club {{!}} Britannica|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-06-26|language=en}}</ref> एल्गोंक्वियन के सजातीय शब्दों में लेनापे का {{lang|del|təmahikan}},<ref>{{Cite web|url=https://www.talk-lenape.org/results?query=t%C3%ABmahik%C3%A0n&lang=lenape|title=The Lenape Talking Dictionary {{!}} Search Results of "tëmahikàn" Lenape to English|website=www.talk-lenape.org|access-date=2026-06-26}}</ref> मैलेसीट-पासमाक्वोडी का {{lang|pqm|tomhikon}} और अबेनाकी का {{lang|abe|demahigan}} शामिल हैं; इन सभी शब्दों का अर्थ 'कुल्हाड़ी' होता है।<ref name="Hranicky2009">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_nBw1BC2JW4C&pg=PA56|title=Material Culture from Prehistoric Virginia|last=Hranicky|first=William|last2=Hranicky|first2=Wm Jack|date=|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4389-6661-8|language=en}}</ref><ref name="JahrBroch1996">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VAfMZIta9yUC&pg=PA295|title=Language Contact in the Arctic: Northern Pidgins and Contact Languages|last=Jahr|first=Ernst Håkon|last2=Broch|first2=Ingvild|date=1996|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-014335-5|language=en}}</ref> 17वीं शताब्दी में यह शब्द पॉवटन ([[वर्जीनिया|वर्जीनियाई]] एल्गोंक्वियन) शब्द के [[अंग्रेज़ीकरण|अनुकूलन]] के माध्यम से अंग्रेज़ी भाषा में प्रविष्ट हुआ। == लोकप्रिय संस्कृति == 20वीं और 21वीं सदी में, टॉमहॉक को कई प्रसिद्ध फ़िल्मों और वीडियो गेम में प्रमुखता से दिखाया गया है (उदाहरण के लिए: ''डांसेस विथ वुल्व्स''; ''द लास्ट ऑफ़ द मोहिकन्स''; ''द पैट्रियट''; ''जोनाह हेक्स''; ''प्रे''; ''अब्राहम लिंकन: वैम्पायर हंटर'';<ref>{{Cite web|url=https://bookwire.bowker.com/books/all?query=9780446563086|title=9780446563086 Books {{!}} Bookwire|website=bookwire.bowker.com|access-date=2026-06-26}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> ''[[बुलेट टू द हेड]]''; ''रेड डेड रिडेम्पशन'' और इसकी अगली कड़ी रेड डेड रिडेम्पशन 2; तथा ''असासिन्स क्रीड III'' और ''रेजिडेंट इविल: रिक्विम''),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ORDSCgAAQBAJ&pg=PT125|title=Assassin's Creed III - Strategy Guide|last=GamerGuides.com|date=2015-10-28|publisher=Gamer Guides|isbn=978-1-62154-531-6|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IqKEZay_S1wC&pg=PT89|title=The Id from Eden|last=Lee|first=Bob|last2=Altson|first2=John|date=2013-01-29|publisher=John Altson|isbn=978-1-4820-2127-1|language=en}}</ref> जिसके परिणामस्वरूप आम जनता के बीच इस हथियार के प्रति रुचि काफी बढ़ी है। == सन्दर्भ == f346ezqkkeomcxti86phgc2fq3a0zym गौरव शर्मा (राजनीतिज्ञ) 0 1615119 6598659 6574532 2026-08-13T19:45:55Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598659 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific_prefix = | name = गौरव शर्मा <br> Gaurav Sharma | honorific_suffix = | image = Dr Gaurav Sharma.jpg | caption = | termstart2 = १७ अक्तूबर २०२० | termend2 = १८ अक्तूबर २०२२ | parliament2 = {{NZL}} | predecessor2 = [[टिम मैकिंडो]] | successor2 = [[तामा पोटाका]] | party = Momentum (2022–present) <br> [[Independent politician|Independent]] (2022) <br> [[New Zealand Labour Party|Labour]] (until 2022) | birth_name = गौरव मृणाल शर्मा<ref name="Medical Council" /> | birth_date = {{birth year and age|1987}} | birth_place = [[हिमाचल प्रदेश]], {{IND}} | death_date = | death_place = | spouse = | relations = | children = | profession = चिकित्सक | alma_mater = [[औकलैंड विश्वविद्यालय]]<br>[[जॉर्ज वाशिंगटन विश्वविद्यालय]] | website = }} '''गौरव मृणाल शर्मा''' (जन्म १९८७) [[न्यूज़ीलैण्ड]] के एक चिकित्सक एवं पूर्व संसद् सदस्य हैं। २०२० में निर्वाचित होकर शर्मा श्रम दल के [[सांसद]] थे तथा हैमिल्टन पश्चिम निर्वाचन क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करते थे। अगस्त २०२२ में उन्होंने श्रम दल के भीतर उत्पीड़न के आरोप लगाए और उसी मास दल-समूह से निष्कासित कर दिए गए। तत्पश्चात् अक्तूबर २०२२ में संसद् से त्यागपत्र देने से पूर्व वे संक्षिप्त काल तक स्वतन्त्र सांसद रहे। नवम्बर २०२२ में उन्होंने न्यूज़ीलैण्ड संवेग दल नामक एक अपंजीकृत राजनीतिक दल के गठन की घोषणा की। दिसम्बर में शर्मा ने २०२२ के हैमिल्टन पश्चिम उपचुनाव में भाग लिया किन्तु राष्ट्रीय सांसद तामा पोटाका से पराजित हुए। == प्रारम्भिक जीवन एवं शिक्षा == शर्मा का जन्म [[भारत]] के [[हिमाचल प्रदेश]] में हुआ था और उनका परिवार तब न्यूज़ीलैण्ड आ गया जब वे १२ वर्ष के थे।<ref name="Young">{{Cite web|url=https://www.indianweekender.co.nz/Pages/ArticleDetails/35/5951/Face-of-the-Week/The-young-and-the-restless|title=The young and the restless|date=7 August 2015|publisher=Indian Weekender|access-date=3 September 2017}}</ref> शर्मा ने [[ऑकलैंड ग्रामर स्कूल|ऑकलैण्ड ग्रामर स्कूल]] में शिक्षा प्राप्त की, जहाँ वे उच्च विद्यालय के अन्तिम वर्ष में प्रधान छात्र (डक्स) के उपविजेता (प्रॉक्सिम एक्सेसिट) रहे। २००५ में, द न्यूज़ीलैण्ड हेराल्ड ने सर जॉन ग्राहम के न्यूज़ीलैण्ड शिक्षा एवं छात्रवृत्ति न्यास के अनुसार उन्हें देश के सर्वोच्च छः छात्रों में से एक नामित किया।<ref name="Six of the best">{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/nz-qualifications-authority/news/article.cfm?o_id=299&objectid=10117143|title=Six of the best surface in trust's scholarship testing|date=25 March 2005|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=3 September 2017|archive-date=12 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112185617/http://www.nzherald.co.nz/nz-qualifications-authority/news/article.cfm?o_id=299&objectid=10117143|url-status=dead}}</ref> उनके पास [[ऑकलैण्ड विश्वविद्यालय]] से [[आयुर्विज्ञान तथा शल्य-चिकित्सा स्नातक|आयुर्विज्ञान एवं शल्यचिकित्सा स्नातक]] (एमबीबीएस) तथा जॉर्ज वॉशिंगटन विश्वविद्यालय से [[व्यवसाय प्रबंध में स्नातकोत्तर|व्यवसाय प्रबन्ध स्नातकोत्तर]] (एमबीए) की उपाधियाँ हैं। == चिकित्सकीय कार्यजीवन == उच्च विद्यालय में रहते हुए एक विश्राम गृह में सेवा-सहायक के रूप में स्वयंसेवी कार्य ने शर्मा को चिकित्सा क्षेत्र में प्रवेश के लिए प्रेरित किया।<ref name="Difference">{{Cite web|url=http://www.nzherald.co.nz/hamilton-news/news/article.cfm?c_id=1503366&objectid=11896487|title=Labour candidate looking to make a difference|date=28 July 2017|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=3 September 2017|archive-date=24 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170824113617/http://www2.nzherald.co.nz/hamilton-news/news/article.cfm?c_id=1503366&objectid=11896487|url-status=dead}}</ref> शर्मा ने २०११ में ऑकलैण्ड विश्वविद्यालय के आयुर्विज्ञान विद्यापीठ से चिकित्सक की योग्यता प्राप्त की, जहाँ वे न्यूज़ीलैण्ड आयुर्विज्ञान छात्र संघ से भी जुड़े रहे।<ref name="New Face">{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/94592380/new-face-ready-to-swing-hamilton-west|title=New face ready to swing Hamilton West|last=Lines-Macenzie|first=Jo|date=11 July 2017|publisher=[[Stuff (website)|Stuff]]|access-date=3 September 2017}}</ref><ref name="Uni 16">{{Cite web|url=https://www.auckland.ac.nz/en/about/news-events-and-notices/news/news-2015/06/university-of-auckland-welcomes-16-new-fulbright-award-recipient1.html|title=University of Auckland welcomes 16 new Fulbright award recipients|date=23 June 2015|publisher=University of Auckland|access-date=3 September 2017}}</ref> २०१२ में उन्होंने [[विश्व स्वास्थ्य संगठन]] में प्रशिक्षुता की और असंक्रामक रोग प्रभाग में कार्य किया।<ref name="Young2">{{Cite web|url=https://www.indianweekender.co.nz/Pages/ArticleDetails/35/5951/Face-of-the-Week/The-young-and-the-restless|title=The young and the restless|date=7 August 2015|publisher=Indian Weekender|access-date=3 September 2017}}</ref> जिनीवा से लौटने के पश्चात् शर्मा ने २०१५ तक ऑकलैण्ड के विभिन्न चिकित्सालयों में चिकित्सा का अभ्यास किया।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/129561032/gaurav-sharma-the-political-rookie-who-struck-out-at-his-own-party|title=Gaurav Sharma, the political rookie who struck out at his own party|last=Manch|first=Thomas|date=12 August 2022|website=[[Stuff (website)|Stuff]]|language=en|access-date=12 August 2022}}</ref> शर्मा न्यूज़ीलैण्ड चिकित्सा परिषद् में सामान्य पंजीकरण के अन्तर्गत पंजीकृत रहे, जिसके लिए उन्हें सामान्य चिकित्सा प्रशिक्षण कार्यक्रम (जीपीईपी) में पर्यवेक्षण के अधीन अभ्यास करना आवश्यक था। उनका अभ्यास प्रमाणपत्र ३१ अगस्त २०२२ को समाप्त हो गया तथा राजनीतिक कार्यकाल की समाप्ति के पश्चात् २०२३ में पुनर्नवीकृत हुआ।<ref name="Medical Council">{{Cite web|url=https://www.mcnz.org.nz/registration/register-of-doctors/doctor/sharma-gaurav-mrinal/|title=Sharma, Gaurav Mrinal|website=Medical Council of New Zealand|access-date=19 August 2022}}</ref> === फ़ुलब्राइट छात्रवृत्ति एवं एमबीए === २०१५ में शर्मा को [[वॉशिंगटन, डी॰ सी॰|वॉशिंगटन डीसी]] स्थित [[जॉर्ज वॉशिंगटन विश्वविद्यालय]] में वाणिज्य, राजनीति एवं सार्वजनिक स्वास्थ्य पर विशेष ध्यान केन्द्रित करते हुए एमबीए पूर्ण करने हेतु फुलब्राइट छात्रवृत्ति प्राप्त हुई।<ref name="Uni 162">{{Cite web|url=https://www.auckland.ac.nz/en/about/news-events-and-notices/news/news-2015/06/university-of-auckland-welcomes-16-new-fulbright-award-recipient1.html|title=University of Auckland welcomes 16 new Fulbright award recipients|date=23 June 2015|publisher=University of Auckland|access-date=3 September 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.fulbright.org.nz/wp-content/uploads/2015/06/2015-Grantees-Booklet.pdf|title=Fulbright 2015 Grantees|date=23 June 2015|publisher=Fulbright Commission New Zealand|access-date=2 September 2017}}</ref> इस काल में शर्मा परिसर में २०१६ के संयुक्त राज्य अमेरिका के राष्ट्रपति पद के लिए [[हिलेरी क्लिंटन|हिलेरी क्लिन्टन]] के अभियान में सक्रिय रहे।<ref name="New Face2">{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/national/politics/94592380/new-face-ready-to-swing-hamilton-west|title=New face ready to swing Hamilton West|last=Lines-Macenzie|first=Jo|date=11 July 2017|publisher=[[Stuff (website)|Stuff]]|access-date=3 September 2017}}</ref> वे अपने छात्र जीवन के समय जॉर्ज वॉशिंगटन विश्वविद्यालय के छात्र सीनेट में सीनेटर भी रहे।<ref>{{Cite web|url=https://business.gwu.edu/gwsb-alumnus-stands-nz-parliament|title=GWSB Alumnus Stands for NZ Parliament|date=25 July 2017|publisher=George Washington University School of Business|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112191136/https://business.gwu.edu/gwsb-alumnus-stands-nz-parliament|archive-date=12 November 2017|access-date=3 September 2017|url-status=dead}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] nur07t24h2fo9s7bgz4pblhhg9yu038 गन्स, जर्म्स एंड स्टील 0 1615161 6598633 6583284 2026-08-13T16:36:04Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598633 wikitext text/x-wiki '''गन्स, जर्म्स एंड स्टील: द फेट्स ऑफ ह्यूमन सोसाइटीज''' ({{Lang-en|Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies}}) 1997 में प्रकाशित एक ट्रांसडिसिप्लिनरी गैर-काल्पनिक पुस्तक है, जिसे प्रसिद्ध अमेरिकी भूगोलवेत्ता और इतिहासकार '''जारेड डायमंड''' ने लिखा है। इस पुस्तक ने 1998 में सामान्य गैर-कथा के लिए प्रतिष्ठित 'पुलित्जर पुरस्कार' जीता था। इस पुस्तक का मुख्य उद्देश्य यह समझाना है कि यूरेशियाई और उत्तरी अफ़्रीकी सभ्यताओं ने दुनिया पर विजय क्यों प्राप्त की और वे अन्य महाद्वीपों की सभ्यताओं से तकनीकी और राजनीतिक रूप से आगे क्यों निकल गईं।<ref>{{Cite book|last=Diamond|first=Jared|title=Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies|url=https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam_w1z2|publisher=W. W. Norton & Company|year=1997|isbn=978-0393038910|pages=[https://archive.org/details/gunsgermssteelfa0000diam_w1z2/page/13 13]-25}}</ref><ref>[https://www.insidehighered.com/news/2005/08/03/guns-germs-and-steel-reconsidered| "'बंदूकें, रोगाणु और स्टील' पर पुनर्विचार"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> पुस्तक की शुरुआत पापुआ न्यू गिनी के एक स्थानीय राजनेता 'याली' द्वारा जारेड डायमंड से पूछे गए एक सरल लेकिन गहन प्रश्न से होती है: "ऐसा क्यों है कि आप श्वेत लोगों ने इतना अधिक 'कार्गो' (माल/तकनीक) विकसित किया और उसे न्यू गिनी लाए, जबकि हम काले लोगों के पास अपना खुद का बहुत कम कार्गो था?" डायमंड इस प्रश्न का उत्तर देने के लिए '''जैविक नियतिवाद''' या नस्लवादी सिद्धांतों को पूरी तरह से खारिज करते हैं। उनका तर्क है कि यूरेशियाई लोगों की सफलता उनके जीन या बेहतर बुद्धिमत्ता के कारण नहीं थी, बल्कि यह उनके महाद्वीप के विशिष्ट '''भौगोलिक और पर्यावरणीय लाभों''' का परिणाम थी।<ref>{{Cite journal|last=McNeill|first=J. R.|title=The World According to Jared Diamond|url=https://archive.org/details/sim_history-teacher_2001-02_34_2/page/165|journal=The History Teacher|volume=34|issue=2|year=2001|pages=165-174|doi=10.2307/3054276}}</ref> == कृषि और पालतू जानवर == डायमंड के सिद्धांत का मूल आधार प्रारंभिक कृषि और जानवरों को पालतू बनाने में निहित है। * मध्य पूर्व के '''उपजाऊ अर्धचंद्र''' जैसे क्षेत्रों में प्राकृतिक रूप से ऐसी जंगली फसलें (जैसे गेहूं और जौ) पाई जाती थीं जिन्हें आसानी से उगाया जा सकता था। * इसी प्रकार, यूरेशिया में दुनिया के अधिकांश बड़े, पालतू बनाने योग्य स्तनधारी (जैसे गाय, सुअर, घोड़े, और भेड़) मौजूद थे। इसके विपरीत, अफ्रीका, ऑस्ट्रेलिया और अमेरिका में ऐसे जानवरों की भारी कमी थी जिन्हें कृषि या माल ढुलाई के लिए पाला जा सके (जैसे ज़ेबरा को कभी पालतू नहीं बनाया जा सका)। * इन संसाधनों ने यूरेशियाई समाजों को एक स्थिर खाद्य आपूर्ति प्रदान की, जिससे '''अधिशेष उत्पादन''' हुआ। भोजन की प्रचुरता ने समाज में ऐसे वर्गों (जैसे कारीगर, सैनिक, आविष्कारक और शासक) को जन्म दिया जिन्हें खेती करने की आवश्यकता नहीं थी। इन्ही वर्गों ने आगे चलकर लेखन प्रणाली, बंदूकें और इस्पात का आविष्कार किया।<ref>{{Cite book|last=Crosby|first=Alfred W.|title=Ecological Imperialism: The Biological Expansion of Europe, 900-1900|url=https://archive.org/details/ecologicalimperi0000cros|publisher=Cambridge University Press|year=1986|isbn=978-0521456906|pages=[https://archive.org/details/ecologicalimperi0000cros/page/35 35]-40}}</ref> == 'पूर्व-पश्चिम धुरी' का सिद्धांत == पुस्तक की सबसे महत्वपूर्ण भौगोलिक अवधारणा महाद्वीपों की 'धुरी' है। यूरेशिया का विस्तार मुख्य रूप से क्षैतिज रूप से, यानी '''पूर्व से पश्चिम''' की ओर है। इसका अर्थ यह है कि हजारों किलोमीटर तक अक्षांश, जलवायु, और दिन की लंबाई लगभग एक समान रहती है। इसके कारण उपजाऊ अर्धचंद्र में विकसित फसलें और पालतू जानवर आसानी से पूरे यूरेशिया (यूरोप से लेकर चीन तक) में फैल सके। इसके विपरीत, अमेरिका और अफ्रीका का विस्तार '''उत्तर से दक्षिण''' की ओर है। इस ऊर्ध्वाधर विस्तार के कारण जलवायु क्षेत्रों (जैसे रेगिस्तान, उष्णकटिबंधीय वर्षावन) में भारी परिवर्तन आता है, जिससे एक क्षेत्र की फसलें या जानवर आसानी से दूसरे क्षेत्र में नहीं फैल सके (जैसे एंडीज के लामा मेक्सिको तक नहीं पहुँच सके)।<ref>{{Cite journal|last=Olsson|first=Ola|last2=Hibbs|first2=Douglas A.|title=Biogeography and long-run economic development|url=https://archive.org/details/sim_european-economic-review_2005-05_49_4/page/909|journal=European Economic Review|volume=49|issue=4|year=2005|pages=909-938|doi=10.1016/j.euroecorev.2003.08.003}}</ref> पुस्तक के शीर्षक का दूसरा शब्द 'जर्म्स' (रोगाणु) यूरोपीय साम्राज्यवाद की सफलता का सबसे घातक कारण है। चूँकि यूरेशियाई लोग पीढ़ियों से गाय, सूअर और भेड़ों जैसे पालतू जानवरों के करीब रह रहे थे, इसलिए जानवरों से इंसानों में फैलने वाली बीमारियों (जैसे चेचक, खसरा, और इन्फ्लूएंजा) ने यूरेशियाई आबादी में एक प्राकृतिक '''प्रतिरक्षा''' विकसित कर दी थी। जब यूरोपीय लोग अमेरिका पहुँचे, तो अपने साथ ये घातक रोगाणु भी ले गए। मूल अमेरिकी आबादी के पास इन बीमारियों के खिलाफ कोई प्रतिरोधक क्षमता नहीं थी, क्योंकि उनके पास बड़े पालतू जानवर नहीं थे। बंदूकें और इस्पात की तलवारें चलने से पहले ही इन बीमारियों ने अमेरिका की लगभग 90% मूल आबादी का सफाया कर दिया।<ref>{{Cite book|last=McNeill|first=William H.|title=Plagues and Peoples|url=https://archive.org/details/plaguespeoples0000mcne|publisher=Anchor Books|year=1976|isbn=978-0385121224|pages=[https://archive.org/details/plaguespeoples0000mcne/page/176 176]-180}}</ref> यद्यपि पुस्तक को वैश्विक स्तर पर सराहा गया है, लेकिन मानव विज्ञानियों और इतिहासकारों ने इसकी आलोचना भी की है। कई आलोचकों का मानना है कि यह पुस्तक बहुत अधिक 'पर्यावरणीय नियतिवादी' है, जो यह मान लेती है कि भूगोल ही सब कुछ तय करता है। यह सिद्धांत मानवीय एजेंसी, संस्कृति, और राजनीतिक संस्थाओं की भूमिका को कमतर आंकता है। कुछ लोग इसे 'यूरोसेंट्रिज्म' को सही ठहराने का एक छिपा हुआ तरीका भी मानते हैं।<ref>[http://www.jareddiamond.org/Jared_Diamond/Guns,_Germs,_and_Steel.html| बंदूकें, रोगाणु, और स्टील: मानव समाजों के भाग्य]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.publishersweekly.com/978-0-393-03891-0| "गन्स, जर्म्स एंड स्टील: द फेट्स ऑफ ह्यूमन सोसाइटीज"]</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.jareddiamond.org/ जारेड डायमंड की आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:इतिहास की पुस्तकें]] [[श्रेणी:मानव विज्ञान]] [[श्रेणी:भूगोल]] 7z8e31ewbikyv5kgg39h5onbn766zfa जैविक हथियार 0 1615344 6598764 6583358 2026-08-14T04:23:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598764 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | name = जैविक हथियार (Biological weapon) | image = [[File:Biohazard_symbol.svg|thumb]] | origin = प्राचीन काल (आधुनिक रूप 20वीं सदी में विकसित) | type = सामूहिक विनाश के हथियार | components = रोगजनक (बैक्टीरिया, वायरस, कवक) और विष | delivery = एयरोसोल, दूषित जल/भोजन, संक्रमित वाहक | treaty = जैविक हथियार सम्मेलन | key_agents = एंथ्रेक्स, चेचक, बोटुलिनम टॉक्सिन, इबोला }} '''जैविक हथियार''' ({{Lang-en|Biological weapon}}) सामूहिक विनाश के हथियार की एक श्रेणी है, जिसमें इंसानों, जानवरों या कृषि (फसलों) को मारने या अक्षम करने के इरादे से जीवित '''रोगजनकों''' या उनके द्वारा उत्पन्न विष का जानबूझकर उपयोग किया जाता है। रासायनिक या परमाणु हथियारों के विपरीत, जैविक हथियार अक्सर अदृश्य होते हैं, उनकी ऊष्मायन अवधि होती है, और कुछ मामलों में (जैसे चेचक), वे एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति में तेज़ी से फैलकर एक वैश्विक महामारी का रूप ले सकते हैं।<ref>[https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA4087-1.html| Understanding the Theoretical Limits of AI-Enabled Pathogen Design: Insights from a Delphi Study]</ref> == ऐतिहासिक पृष्ठभूमि == जैविक युद्ध का इतिहास बहुत पुराना है। * '''प्राचीन काल:''' 1346 में, मोंगोल सेना ने क्रीमिया के कफ्फा शहर की घेराबंदी के दौरान, प्लेग से मरे हुए सैनिकों की लाशों को कैटापोल्ट के माध्यम से शहर की दीवारों के अंदर फेंक दिया था। इसे इतिहास के सबसे प्रारंभिक जैविक हमलों में से एक माना जाता है। * '''द्वितीय विश्व युद्ध:''' आधुनिक युग में, इंपीरियल जापानी सेना की कुख्यात ''''यूनिट 731'''' ने मंचूरिया (चीन) में हज़ारों चीनी नागरिकों और युद्धबंदियों पर प्लेग, हैजा और एंथ्रेक्स का घातक परीक्षण किया। उन्होंने रोगजनकों को फैलाने के लिए संक्रमित पिस्सू वाले बम भी गिराए थे। * '''शीत युद्ध:''' अमेरिका और सोवियत संघ दोनों ने विशाल जैविक हथियार कार्यक्रम विकसित किए। सोवियत संघ के 'बायोप्रपरात' कार्यक्रम ने हज़ारों टन एंथ्रेक्स और चेचक के हथियारबंद रूप का उत्पादन किया था। रोग नियंत्रण और रोकथाम केंद्र जैविक एजेंटों को उनकी घातकता और फैलने की क्षमता के आधार पर तीन श्रेणियों (A, B, C) में बांटता है: # '''श्रेणी A:''' ये सबसे खतरनाक होते हैं क्योंकि वे आसानी से हवा के माध्यम से फैलते हैं और इनकी मृत्यु दर अत्यधिक होती है। इनमें '''एंथ्रेक्स''' (बेसिलस एन्थ्रासिस), '''चेचक''', बोटुलिज़्म, और वायरल रक्तस्रावी बुखार (जैसे इबोला और मारबर्ग वायरस) शामिल हैं। # '''श्रेणी B:''' इन्हें फैलाना मध्यम रूप से आसान होता है और मृत्यु दर कम होती है (जैसे क्यू फीवर, साल्मोनेला)। # '''श्रेणी C:''' उभरते हुए रोगजनक जिन्हें भविष्य में हथियार बनाया जा सकता है (जैसे निपाह वायरस, हंतावायरस)।<ref>{{Cite journal|last=Klietmann|first=Wolfgang F.|last2=Ruoff|first2=Kathryn L.|title=Bioterrorism: Implications for the Clinical Microbiologist|url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_2001-04_14_2/page/364|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=14|issue=2|year=2001|pages=364-381|doi=10.1128/CMR.14.2.364-381.2001}}</ref> जैविक हथियारों को अक्सर "गरीबों का परमाणु बम" कहा जाता है, क्योंकि परमाणु हथियारों (जिनके लिए यूरेनियम संवर्धन और भारी बुनियादी ढांचे की आवश्यकता होती है) की तुलना में, एक घातक बैक्टीरिया संवर्धन को एक छोटी सी गुप्त प्रयोगशाला में बहुत कम लागत पर उगाया जा सकता है। यह इसे '''असममित युद्ध''' और जैव-आतंकवाद का एक आदर्श उपकरण बनाता है। एक गैर-राज्य अभिनेता या आतंकवादी समूह बिना किसी मिसाइल के, केवल एक छिपे हुए एयरोसोल स्प्रेयर या ड्रोन का उपयोग करके किसी भीड़भाड़ वाले शहर या मेट्रो स्टेशन पर एंथ्रेक्स के बीजाणु छोड़ सकता है। चूँकि लक्षण दिखने में कई दिन लगते हैं, हमलावर आसानी से भाग सकता है और जब तक चिकित्सा प्रणाली को हमले का पता चलता है, तब तक लाखों लोग संक्रमित हो चुके होते हैं। == जैविक हथियार सम्मेलन और आधुनिक खतरे == 1972 में, अंतर्राष्ट्रीय समुदाय ने '''जैविक हथियार सम्मेलन''' पर हस्ताक्षर किए। यह संधि दुनिया भर में जैविक हथियारों के विकास, उत्पादन, अधिग्रहण और भंडारण पर पूर्ण रूप से प्रतिबंध लगाती है। हालाँकि, इसकी एक बड़ी कमजोरी यह है कि इसमें 'निरीक्षण तंत्र' का अभाव है, जिससे यह जांचना मुश्किल हो जाता है कि कोई देश गुप्त रूप से रोगजनकों को हथियार तो नहीं बना रहा। वर्तमान में, '''जीन संपादन''' और 'सिंथेटिक बायोलॉजी' जैसी उन्नत तकनीकों ने नए खतरे पैदा कर दिए हैं। वैज्ञानिक रूप से अब यह संभव है कि मौजूदा वायरसों को आनुवंशिक रूप से इस तरह बदला जाए कि वे मौजूदा टीकों और एंटीबायोटिक्स के प्रति प्रतिरोधी बन जाएं, या किसी विशेष आबादी को लक्षित करने के लिए डिज़ाइन किए जाएं।<ref>{{Cite book|last=Dando|first=Malcolm|title=Bioterror and Biowarfare: A Beginner's Guide|url=https://archive.org/details/bioterrorbiowarf0000dand|publisher=Oneworld Publications|year=2006|isbn=978-1851684342|pages=[https://archive.org/details/bioterrorbiowarf0000dand/page/140 140]-150}}</ref><ref>[https://grants.nih.gov/grants/policy/select_agent/42CFR_Additional_Requirements.pdf| Additional Requirements for Facilities Transferring or Receiving Select Agents]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.un.org/disarmament/wmd/bio/ संयुक्त राष्ट्र (UN) - जैविक हथियार सम्मेलन] [[श्रेणी:सामूहिक विनाश के हथियार]] [[श्रेणी:महामारी विज्ञान]] go0qpulwsgu3e40uks3q1nri7solixz क्रैटिलस (संवाद) 0 1615431 6598610 6576196 2026-08-13T14:31:38Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598610 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = क्रैटिलस (संवाद) | image = | author = प्लेटो | language = प्राचीन यूनानी | country = एथेंस (प्राचीन यूनान) | subject = भाषा का दर्शन, ज्ञानमीमांसा, व्युत्पत्ति | genre = सुकराती संवाद | set_in = 5वीं शताब्दी ईसा पूर्व (लगभग 422 ईसा पूर्व) }} '''क्रैटिलस''' ({{Lang-en|Cratylus}}, {{Lang-grc|Κρατύλος}}) प्राचीन यूनानी दार्शनिक '''प्लेटो''' (Plato) द्वारा रचित एक महत्वपूर्ण संवाद है। यह पश्चिमी दर्शन के इतिहास में 'भाषा के दर्शन' पर लिखा गया पहला प्रमुख ग्रंथ माना जाता है। इस संवाद में सुकरात और दो अन्य पात्रों—क्रैटिलस और हर्मोजेनीज़-के बीच इस बात पर बहस होती है कि शब्दों या नामों का अर्थ कैसे तय होता है: क्या वे स्वाभाविक रूप से अपनी वस्तुओं से जुड़े होते हैं, या वे केवल मानव परंपरा का परिणाम हैं?<ref>{{Cite book|last=Sedley|first=David|title=Plato's Cratylus|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=978-0521584920|pages=15-25}}</ref><ref>[https://assets.cambridge.org/052158/4922/sample/0521584922ws.pdf| Plato's Cratylus]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://books.google.co.in/books?id=0aWDECtXxgAC&dq=Cratylus+first+influence+on+Plato&pg=PA29&redir_esc=y#v=onepage&q=Cratylus%20first%20influence%20on%20Plato&f=false| Plato's Cratylus: Argument, Form, and Structure]</ref> संवाद का मुख्य विवाद नामों की उत्पत्ति को लेकर दो विरोधी विचारधाराओं के बीच है: === हर्मोजेनीज़ का परंपरावाद === हर्मोजेनीज़ तर्क देता है कि शब्दों और उनके अर्थों के बीच कोई प्राकृतिक संबंध नहीं है। उसके अनुसार, नाम केवल ''''परंपरा'''' और सामाजिक समझौते का परिणाम हैं। यदि समाज किसी वस्तु को एक नाम से पुकारने का निर्णय लेता है, तो वह सही है, और यदि वे इसे बदलना चाहें, तो नया नाम भी उतना ही सही होगा। भाषा पूरी तरह से मनमानी है। इसके विपरीत, क्रैटिलस (जो दार्शनिक हेराक्लिटस का अनुयायी है) तर्क देता है कि प्रत्येक वस्तु का एक स्वाभाविक और सही नाम होता है जो उसकी ''''प्रकृति'''' को दर्शाता है। यदि कोई नाम वस्तु के वास्तविक स्वरूप को व्यक्त नहीं करता है, तो वह वास्तव में कोई नाम ही नहीं है, बल्कि केवल एक निरर्थक ध्वनि है।<ref>{{Cite book|last=Barney|first=Rachel|title=Names and Nature in Plato's Cratylus|publisher=Routledge|year=2001|isbn=978-0415939317|pages=45-55}}</ref> सुकरात मध्यस्थ की भूमिका निभाते हैं और दोनों चरम विचारों का परीक्षण करते हैं। वे एक ''''नाम-निर्माता'''' की अवधारणा प्रस्तुत करते हैं। सुकरात कहते हैं कि जिस प्रकार बढ़ई लकड़ी काटने के लिए एक उपकरण बनाता है, उसी प्रकार नाम-निर्माता वास्तविकता को विभाजित करने और एक-दूसरे को सिखाने के लिए शब्दों को 'उपकरण' के रूप में गढ़ता है। सुकरात हर्मोजेनीज़ को गलत साबित करने के लिए यूनानी शब्दों की लंबी और चंचल व्युत्पत्ति का खेल खेलते हैं। वे दिखाते हैं कि कैसे विशिष्ट ध्वनियाँ (जैसे 'र' या Rho) गति को दर्शाती हैं, जबकि अन्य ध्वनियाँ (जैसे 'ल' या Lambda) चिकनाई को दर्शाती हैं। इससे वे यह सिद्ध करते हैं कि नाम पूरी तरह से मनमाने नहीं हैं।<ref>{{Cite book|last=Reeve|first=C. D. C.|title=Plato: Cratylus (Translation and Introduction)|publisher=Hackett Publishing|year=1998|isbn=978-0872204164|pages=xxi-xxx}}</ref> संवाद के अंतिम भाग में, सुकरात क्रैटिलस के विचारों की आलोचना करते हैं। क्रैटिलस का मानना था कि दुनिया निरंतर परिवर्तन या '''प्रवाह''' में है, और भाषा इस गतिशीलता को पकड़ने का प्रयास करती है। सुकरात तर्क देते हैं कि यदि हर चीज़ हर समय बदल रही है, तो ज्ञान असंभव हो जाएगा, क्योंकि जिस क्षण आप किसी चीज़ को जानेंगे, वह बदल चुकी होगी। इसलिए, परिवर्तनशील भौतिक दुनिया के परे सत्य और ज्ञान के शाश्वत '''रूप''' होने चाहिए। अंततः, सुकरात निष्कर्ष निकालते हैं कि शब्दों का अध्ययन करके सत्य तक नहीं पहुँचा जा सकता है। शब्दों के चित्र अक्सर दोषपूर्ण होते हैं। सच्चा दार्शनिक शब्दों के बजाय '''वस्तुओं का स्वयं अध्ययन''' करता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.gutenberg.org/ebooks/1616 प्रोजेक्ट गुटेनबर्ग पर ''क्रैटिलस''] [[श्रेणी:ज्ञानमीमांसा]] ihxolps03ppdkpqs15mwuoeonr1sqgi कोचल कैटलॉग 0 1615433 6598576 6583320 2026-08-13T12:34:16Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598576 wikitext text/x-wiki {{अविश्वसनीय स्रोत|date=जुलाई 2026}} {{Infobox book | name = कोचल कैटलॉग | image = [[File:Catalogue Köchel des œuvres de Mozart.jpg|thumb]] | author = लुडविग वॉन कोचल | language = जर्मन | country = ऑस्ट्रिया | subject = वोल्फगैंग एमेडियस मोजार्ट की रचनाओं की सूची, संगीतशास्त्र | genre = विषयगत कैटलॉग | publisher = ब्रेटकोफ एंड हार्टेल }} '''कोचल कैटलॉग''' ({{Lang-en|Köchel catalogue}}, जर्मन: ''Köchel-Verzeichnis''), महान संगीतकार '''वोल्फगैंग एमेडियस मोजार्ट''' द्वारा रचित सभी ज्ञात संगीत रचनाओं की एक विस्तृत कालानुक्रमिक सूची है। इसे मूल रूप से 1862 में ऑस्ट्रियाई वनस्पतिशास्त्री, खनिज विज्ञानी और संगीत प्रेमी '''लुडविग वॉन कोचल''' द्वारा संकलित और प्रकाशित किया गया था। इस कैटलॉग में मोजार्ट की रचनाओं को "K" या "KV" अक्षर और एक विशिष्ट संख्या द्वारा पहचाना जाता है। उदाहरण के लिए, मोजार्ट का प्रसिद्ध 'रिक्विम' K. 626 के रूप में जाना जाता है।<ref>{{Cite book|last=Köchel|first=Ludwig Ritter von|title=Chronologisch-thematisches Verzeichniss sämmtlicher Tonwerke Wolfgang Amade Mozart's|publisher=Breitkopf & Härtel|year=1862|pages=10-15}}</ref><ref>[https://books.google.co.in/books?id=kV4VAAAAYAAJ&redir_esc=y| Chronologisch-thematisches Verzeichniss sämmtlicher Tonwerke Wolfgang Amade Mozart's]</ref> == पृष्ठभूमि और आवश्यकता == 18वीं और 19वीं शताब्दी में, अधिकांश संगीतकार अपनी प्रकाशित रचनाओं को क्रमबद्ध करने के लिए '''ओपस संख्या''' (Opus numbers) का उपयोग करते थे (जैसे बीथोवेन का ओपस 67)। हालाँकि, मोजार्ट ने अपने जीवनकाल में अपनी बहुत कम रचनाएँ प्रकाशित कीं, और उन्होंने अपनी पांडुलिपियों पर शायद ही कभी ओपस संख्या का उपयोग किया। 1791 में मोजार्ट की मृत्यु के बाद, उनकी संगीत विरासत पूरी तरह से अव्यवस्थित थी। उनकी रचनाओं को पहचानने, उन्हें सही समय-सीमा में रखने और नकली रचनाओं को छांटने का कोई विश्वसनीय तरीका नहीं था। लुडविग वॉन कोचल, जो एक प्रशिक्षित वैज्ञानिक थे, ने विज्ञान की कठोर वर्गीकरण विधियों को संगीतशास्त्र में लागू करने का निर्णय लिया।<ref>{{Cite book|last=Sadie|first=Stanley|title=The New Grove Mozart|url=https://archive.org/details/newgrovemozart0000sadi|publisher=W. W. Norton & Company|year=1983|isbn=978-0393300840|pages=[https://archive.org/details/newgrovemozart0000sadi/page/150 150]-155}}</ref> कोचल का लक्ष्य मोजार्ट की सभी रचनाओं को उसी क्रम में सूचीबद्ध करना था जिस क्रम में वे रची गई थीं। * '''संख्यांकन:''' कैटलॉग K. 1 (एक 'मिनुइट' जिसे मोजार्ट ने केवल 5 वर्ष की आयु में रचा था) से शुरू होकर K. 626 (उनका अधूरा 'रिक्विम' जिसे उन्होंने अपनी मृत्युशय्या पर रचा था) पर समाप्त होता है। * '''विषयगत कैटलॉग:''' यह केवल नामों की सूची नहीं है। कोचल ने प्रत्येक रचना के शुरुआती बार का संगीत संकेतन भी शामिल किया, ताकि रचनाओं को उनके स्वर से पहचाना जा सके, न कि केवल उनके नाम से। * '''परिशिष्ट:''' कोचल ने संदिग्ध, खोई हुई, या दूसरों द्वारा रची गई लेकिन मोजार्ट के नाम से प्रचारित रचनाओं को एक परिशिष्ट में रखा। == कालानुक्रमिक चुनौतियां और संशोधन == जैसे-जैसे संगीतशास्त्र का विकास हुआ और नई पांडुलिपियाँ खोजी गईं, यह स्पष्ट हो गया कि कोचल की मूल कालक्रम में कई त्रुटियाँ थीं। कुछ रचनाएँ जो कोचल ने सोची थीं कि वे बाद में रची गई थीं, वास्तव में मोजार्ट के प्रारंभिक जीवन की थीं, और इसके विपरीत। कैटलॉग को पूरी तरह से फिर से नंबर देने से संगीत जगत में भारी अराजकता फैल जाती, क्योंकि लोग पुराने K-नंबरों के अभ्यस्त हो चुके थे। इसलिए, जब प्रसिद्ध संगीतशास्त्री '''अल्फ्रेड आइंस्टीन''' ने 1937 में तीसरा संस्करण (K³) तैयार किया, और बाद में 1964 में छठा संस्करण (K⁶) प्रकाशित हुआ, तो उन्होंने मूल संख्याओं को बनाए रखा लेकिन उनके बीच नए खोजे गए कार्यों को सम्मिलित करने के लिए छोटे और बड़े अक्षरों का उपयोग किया। उदाहरण के लिए, यदि K. 299 और K. 300 के बीच कोई नई रचना खोजी गई, तो उसे K. 299a, K. 299b आदि नाम दिया गया। इससे मूल कोचल प्रणाली की अखंडता बनी रही।<ref>{{Cite book|last=Zaslaw|first=Neal|last2=Cowdery|first2=William|title=The Compleat Mozart: A Guide to the Musical Works of Wolfgang Amadeus Mozart|publisher=W. W. Norton & Company|year=1990|isbn=978-0393028867|pages=5-12}}</ref> == ऐतिहासिक महत्व == कोचल कैटलॉग को आधुनिक 'संगीतशास्त्र' की आधारशिला माना जाता है। इसने न केवल मोजार्ट की संगीत विरासत को संरक्षित किया, बल्कि इसने बाख (कैटलॉग) और शुबर्ट जैसे अन्य महान संगीतकारों की रचनाओं को सूचीबद्ध करने के लिए एक मानक मॉडल भी स्थापित किया। आज, कोचल संख्या के बिना मोजार्ट की किसी रचना का संदर्भ देना लगभग असंभव है।<ref>{{Cite journal|last=Keefe|first=Simon P.|title=The Cambridge Companion to Mozart|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_e4j7|journal=Cambridge University Press|year=2003|pages=[https://archive.org/details/cambridgecompani0000unse_e4j7/page/210 210]-215|isbn=978-0521001922}}</ref><ref>[https://dme.mozarteum.at/DME/objs/pdf/nma_117_-21_-3_eng.pdf| "Orchestral Works, Work Group 12, vol. 2"]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>[https://www.brilliantclassics.com/articles/m/mozart-complete-edition/| Mozart Complete Edition]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://imslp.org/wiki/K%C3%B6chel_Verzeichnis IMSLP पर कोचल कैटलॉग की विस्तृत सूची]{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }} [[श्रेणी:शास्त्रीय संगीत]] 1we772wix9uyv4mii9c38k6apmizghq टोबियास एसर 0 1615563 6598813 6591960 2026-08-14T06:59:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598813 wikitext text/x-wiki {{Infobox academic | honorific_prefix = | name = टोबियास एसेर | honorific_suffix = | image = TMCasser.jpg | image_size = 250px | alt = एक पुरुष के सिर की श्वेत-श्याम तस्वीर | caption = '''1911 में टोबियास एसेर''' | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1838|04|28|df=yes}} | birth_place = [[एम्स्टर्डम]], नीदरलैंड | death_date = {{Death date and age|1913|07|29|1838|04|28|df=yes}} | death_place = [[द हेग]], नीदरलैंड | death_cause = | nationality = | citizenship = | other_names = | occupation = | period = | known_for = स्थायी मध्यस्थता न्यायालय के संस्थापक | title = | boards = | spouse = {{marriage|जोहाना अर्नेसटिना एसेर|1864}} | partner = | children = | parents = कारेल डैनियल एसेर सीनियर (पिता)<br/>रोजेट गोडेफ्रॉई (माता) | relatives = | awards = [[नोबेल शांति पुरस्कार]] (1911) | website = | education = | alma_mater = [[एम्स्टर्डम विश्वविद्यालय]], <br/>[[लेडेन विश्वविद्यालय]] ([[डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी|PhD]]) | thesis_title = Geschiedenis der beginselen van het Nederlandsche Staatsregt omtrent het bestuur der buitenlandsche betrekkingen | thesis_url = | thesis_year = 1860 | school_tradition = | doctoral_advisor = [[साइमन विसेरिंग]] | academic_advisors = | influences = | era = | discipline = [[सार्वजनिक अंतर्राष्ट्रीय कानून]]<br/>[[निजी अंतर्राष्ट्रीय कानून]] | sub_discipline = | workplaces = [[एम्स्टर्डम विश्वविद्यालय]] | doctoral_students = | notable_students = | main_interests = | notable_works = | notable_ideas = | influenced = | signature = | signature_alt = | signature_size = | footnotes = }} '''टोबियास माइकल केरल एसेर''' ( 28 अप्रैल 1838 – 29 जुलाई 1913) एक डच वकील और कानूनी विद्वान थे। 1911 में, उन्होंने 1899 के प्रथम हेग शांति सम्मेलन में स्थायी मध्यस्थता न्यायालय की स्थापना में अपनी भूमिका और अंतर्राष्ट्रीय निजी कानून पर हेग सम्मेलन (HCCH) की स्थापना में उनकी उपलब्धियों के लिए (अल्फ्रेड फ्राइड के साथ संयुक्त रूप से) [[नोबेल शांति पुरस्कार]] जीता था। ==जीवन== टोबियास माइकल केरल एसेर का जन्म 28 अप्रैल 1838 को [[एम्स्टर्डम]], नीदरलैंड में एक यहूदी परिवार में हुआ था।<ref>[https://www.asser.nl/about-the-asser-institute/news/in-quest-of-liberty-justice-and-peace-a-new-biography-on-asser-s-private-and-public-life/ In quest of liberty, justice, and peace: a new biography on Asser’s private and public life]. Asser Institute. Retrieved on 22 July 2023.</ref><ref>{{in lang|nl}} C. G. Roelofsen, "[http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn2/asser Asser, Tobias Michel Karel (1838–1913)]", ''Biografisch Woordenboek van Nederland'', 2013. Retrieved on 5 May 2015.</ref> वह कारेल डैनियल एसेर (1813-1885) के पुत्र और कारेल एसेर (1780-1836) के पोते थे। उन्होंने एम्स्टर्डम विश्वविद्यालय और लेडेन विश्वविद्यालय में कानून की पढ़ाई की और वे एम्स्टर्डम विश्वविद्यालय में कानून के प्रोफेसर रहे। एसेर ने जॉन वेस्टलेक और गुस्ताव रोलिन-जेक्विमिन्स के साथ मिलकर ''Revue de Droit International et de Législation Comparée'' की सह-स्थापना की। उन्होंने 1873 में इंसटीट्यूट डी ड्रोइट इंटरनेशनल (Institut de Droit International)<ref name="AJILMem">{{cite journal| title = In Memoriam: T. M. C. Asser | publisher = American Society of International Law|date=April 1914| journal = American Journal of International Law| volume = 8|issue = 2| pages = 343–44| doi = 10.1017/S0002930000769867 | doi-access = free}}</ref> की भी सह-स्थापना की। 1880 में वे रॉयल नीदरलैंड्स एकेडमी ऑफ आर्ट्स एंड साइंसेज के सदस्य बने।<ref>{{cite web|url=http://www.dwc.knaw.nl/biografie/pmknaw/?pagetype=authorDetail&aId=PE00000068 |title=Tobias Michaël Carel Asser (1838–1913) |publisher=Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences |access-date=26 July 2015}}</ref> === अंतर्राष्ट्रीय निजी कानून पर हेग सम्मेलन === एसेर निजी अंतर्राष्ट्रीय कानून के क्षेत्र में एक अग्रणी कानूनी विशेषज्ञ थे और उनका दृढ़ विश्वास था कि निजी सीमा-पार संबंधों को संचालित करने वाले मजबूत कानूनी ढांचे शांति और स्थिरता को बढ़ावा देंगे। 1893 में, एसेर ने निजी अंतर्राष्ट्रीय कानून के क्षेत्र में अग्रणी वैश्विक संगठन, HCCH के प्रथम राजनयिक सत्र के आयोजन की पहल की। इसमें भाग लेने वाले देश ऑस्ट्रिया-हंगरी, बेल्जियम, फ्रांस, जर्मनी, इटली, लक्ज़मबर्ग, नीदरलैंड, पुर्तगाल, रोमानिया, रूस, स्पेन और स्विट्जरलैंड थे। एसेर को इस सत्र का अध्यक्ष चुना गया, और बाद में वे दूसरे से चौथे सत्र (जो क्रमशः 1894, 1900 और 1904 में हुए) के लिए फिर से चुने गए। उनके नेतृत्व में, HCCH ने कई बहुपक्षीय संधियों, हेग सम्मेलनों को विकसित किया, जिन्होंने [https://www.hcch.net/en/instruments/the-old-conventions/1902-marriage-convention विवाह (1902)], [https://www.hcch.net/en/instruments/the-old-conventions/1902-divorce-convention तलाक (1902)], [https://www.hcch.net/en/instruments/the-old-conventions/1902-guardianship-convention संरक्षकता (1902)], [https://www.hcch.net/en/instruments/the-old-conventions/1905-civil-procedure-convention नागरिक प्रक्रिया (1905)], [https://www.hcch.net/en/instruments/the-old-conventions/1905-effects-of-marriage-convention विवाह के प्रभाव (1905)], और [https://www.hcch.net/en/instruments/the-old-conventions/1905-deprivation-of-civil-rights-convention नागरिक अधिकारों से वंचित करना (1905)] के क्षेत्रों में निजी अंतर्राष्ट्रीय कानून के नियमों को एकीकृत किया। 1911 में, एसेर को [[नोबेल शांति पुरस्कार]] मिला। 10 दिसंबर 1911 को अपने पुरस्कार समारोह के भाषण में, नोबेल समिति के अध्यक्ष जोर्गेन गुन्नारसन लोवलैंड ने विशेष रूप से निजी अंतर्राष्ट्रीय कानून के क्षेत्र में एसेर के काम और HCCH की स्थापना में उनकी उपलब्धियों को नोबेल शांति पुरस्कार प्राप्त करने के कारणों के रूप में रेखांकित किया, और एसेर को "सत्रहवीं शताब्दी में अंतर्राष्ट्रीय कानून में नीदरलैंड के अग्रणी कार्य के उत्तराधिकारी या पुनरुद्धारक" के रूप में वर्णित किया, जो अपने समय के ह्यूगो ग्रोटियस थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1911/asser-facts.html|title=Tobias Asser – Facts|website=nobelprize.org|access-date=3 November 2017}}</ref> === हेग शांति सम्मेलन === वे 1899 और 1907 के दोनों हेग शांति सम्मेलनों में नीदरलैंड के प्रतिनिधि थे, जहाँ उन्होंने आर्थिक क्षेत्र में अनिवार्य मध्यस्थता के सिद्धांत को पेश करने का आग्रह किया<ref>{{Cite web |title=Busts {{!}} PCA-CPA |url=https://pca-cpa.org/en/about/the-peace-palace/uploads/ |access-date=2024-12-13 |language=en }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> और अंतर्राष्ट्रीय विवादों के शांतिपूर्ण समाधान के लिए पहले वैश्विक तंत्र के रूप में स्थायी मध्यस्थता न्यायालय के निर्माण में योगदान दिया।<ref name="AJILMem" /> === स्थायी मध्यस्थता न्यायालय === 1902 में, वे 1899 के हेग शांति सम्मेलन के परिणामस्वरूप स्थापित स्थायी मध्यस्थता न्यायालय के तत्वावधान में दो राज्यों द्वारा लाए गए एक अंतर्राष्ट्रीय विवाद की सुनवाई करने वाले पहले मध्यस्थता पैनल में शामिल हुए (द पायस फंड ऑफ द कैलिफ़ोर्नियाज़ केस<ref>{{Cite web |title=Cases {{!}} PCA-CPA |url=https://pca-cpa.org/en/cases/75/ |access-date=2024-12-13 |language=en}}</ref>)। उन्होंने उस संस्थान की स्थापना में भी हाथ बटाया जो आगे चलकर द हेग एकेडमी ऑफ इंटरनेशनल लॉ बना, हालांकि वे 1923 में इसकी स्थापना देखने के लिए जीवित नहीं रहे।<ref name="AJILMem" /> एसेर का निधन 29 जुलाई 1913 को द हेग में हुआ। ==नामकरण== निजी और सार्वजनिक अंतर्राष्ट्रीय कानून, यूरोपीय कानून और अंतर्राष्ट्रीय वाणिज्यिक मध्यस्थता के क्षेत्रों में एक शोध संस्थान का नाम टोबियास माइकल केरल एसेर के नाम पर रखा गया है। यह टी.एम.सी. एसेर इंस्टीट्यूएंट (T.M.C. Asser Instituut) है, जो [[द हेग]], नीदरलैंड में स्थित है।<ref>{{Cite web |title=Tobias M.C. Asser |url=https://www.asser.nl/about-the-asser-institute/tobias-mc-asser/ |access-date=26 April 2022 |website=T.M.C. Asser Instituut |language=en |archive-date=28 जून 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220628025523/https://www.asser.nl/about-the-asser-institute/tobias-mc-asser/ |url-status=dead }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons}} *[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2034&letter=A&search=asser Tobias Michael Carel Asser], Jewish Encyclopedia में जीवनी fojgfjx9d4wa0xf7xxgzlkdc1n7cpuy जुलाई 2026 बलूचिस्तान हमले 0 1615979 6598730 6581997 2026-08-14T03:11:09Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598730 wikitext text/x-wiki {{Infobox terrorist attack|title=जुलाई २०२६ ई॰ बलोचिस्तान आक्रमण <br> {{nastaliq|جولائی ۲۰۲۶ء بلوچستان حملے}}|location=ज़ियारत जनपद, लसबेला जनपद, और हन्ना उर्रक घाटी, बलोचिस्तान, पाकिस्तान|date=४–८ जुलाई २०२६ ईस्वी|partof=बलोचिस्तान में विद्रोह और २०२६ अफ़ग़ानिस्तान–पाकिस्तान युद्ध|timezone=पाकिस्तान मानक समय (यूटीसी+०५:००)|target=आरक्षी एवं सैन्य कर्मी|perpetrators=टीटीपी एवं बीएलए (पाकिस्तानी सेना के अनुसार)|dfens=बलूचिस्तान आरक्षी पाकिस्तान सेना सीमा सैन्य दल}}'''जुलाई २०२६ के बलूचिस्तान आक्रमण''' [[पाकिस्तान]] के दक्षिण-पश्चिमी प्रान्त [[बलूचिस्तान (पाकिस्तान)|बलूचिस्तान]] के अनेक जनपदों में राज्य सुरक्षा बलों को लक्ष्य करके किए गए समन्वित विद्रोही आक्रमणों की एक शृंखला थे। ४ से ८ जुलाई २०२६ के मध्य घटित इस हिंसा में ४२ व्यक्तियों की मृत्यु हुई, जिनमें ३८ सुरक्षाकर्मी और ४ असैनिक नागरिक सम्मिलित थे।<ref name="Reuters">{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-says-42-security-personnel-killed-balochistan-attacks-this-week-2026-07-08/|title=Pakistan says 42 security personnel killed in Balochistan attacks this week|date=8 July 2026|work=[[Reuters]]|access-date=9 July 2026}}</ref> यह हिंसा तीन पृथक क्षेत्रों में विस्तृत हुई, जिनमें विशेष रूप से स्थानीय ग्रामीणों पर आक्रमण, [[ज़ियारत ज़िला|ज़ियारत जनपद]] में अवसंरचना की रक्षा कर रहे एक आरक्षी जाँच स्थल पर धावा, और तत्पश्चात् [[लसबेला ज़िला|लसबेला जनपद]] में एक सैन्य वाहन दल पर राजमार्ग पर घात सम्मिलित था।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|title=38 security personnel, 4 civilians killed in clashes in Pakistan|date=2026-07-08|website=Anadolu|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709113932/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09|url-status=live}}</ref> प्रारम्भिक आक्रमणों के पश्चात्, [[पाकिस्तान सशस्त्र बल|पाकिस्तान सशस्त्र बलों]] ने बहु-जनपदीय विद्रोह-विरोधी अभियान, ''''ऑपरेशन शाबान'''<nowiki/>' चलाया, जिसके फलस्वरूप ६७ आतंकवादी मारे गए।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://arab.news/wwvqa|title=Security officials say 75 militants killed in continuing operations after Balochistan attacks|date=2026-07-10|website=Arab News PK|language=en|access-date=2026-07-11}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/at-least-88-terrorists-killed-in-ongoing-anti-terror-operation-in-pakistans-balochistan/article71211592.ece|title=At least 88 terrorists killed in ongoing anti-terror operation in Pakistan’s Balochistan|last=|date=2026-07-11|work=The Hindu|access-date=2026-07-11|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref name="12 July, Dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/2014844/3-more-terrorists-killed-as-operation-shaban-continues-in-balochistan-state-media|title=3 more terrorists killed as Operation Shaban continues in Balochistan: state media|date=12 July 2026|work=Dawn|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/2014587|title=9 more terrorists killed in ongoing operation in Balochistan, taking overall tally since July 5 to 88: state media|last=|first=|date=2026-07-11|website=Dawn|language=en|access-date=2026-07-11}}</ref> == पृष्ठभूमि == भू-क्षेत्र की दृष्टि से पाकिस्तान का सबसे बड़ा प्रान्त बलूचिस्तान दशकों से निम्न-स्तरीय पृथकतावादी विद्रोह तथा इस्लामी आतंकवादी गुटों की हिंसा से पीड़ित रहा है।<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|title=38 security personnel, 4 civilians killed in clashes in Pakistan|date=2026-07-08|website=Anadolu|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709113932/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/794058/the-battle-for-balochistan|title=The Battle for Balochistan|last=Hussain|first=Zahid|date=2013-04-25|website=Dawn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20130716130149/http://dawn.com/news/794058/the-battle-for-balochistan|archive-date=2013-07-16|url-status=live}}</ref> राज्य सुरक्षा बल, तैनात आरक्षी दल और विदेशी निवेश प्रायः लक्षित किए जाते हैं।<ref name="AlJazeera">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/8/pakistan-military-says-42-killed-in-fighter-attacks-in-balochistan|title=Pakistan military says 42 killed in fighter attacks in Balochistan|last=Staff|first=Writer|date=8 July 2026|work=[[Al Jazeera English]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709004034/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/8/pakistan-military-says-42-killed-in-fighter-attacks-in-balochistan|archive-date=9 July 2026|url-status=live}}</ref> ज़ियारत जनपद के प्राथमिक आक्रमण में सम्मिलित आरक्षी चौकी को अरबों रुपयों की मंगी बाँध जलापूर्ति परियोजना के निर्माण चरण की सुरक्षा का दायित्व सौंपा गया था।<ref name="BBC">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|title=Nine police officers killed in Pakistan attack, officials say|last=|first=|date=7 July 2026|work=[[BBC News]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260708065147/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|archive-date=8 July 2026|url-status=live}}</ref> इस जलवाहिनी अवसंरचना का अभिकल्पन प्रान्तीय राजधानी [[क्वेटा]] में गंभीर, सतत जल संकट के समाधान हेतु किया गया है।<ref name="BBC2">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|title=Nine police officers killed in Pakistan attack, officials say|last=|first=|date=7 July 2026|work=[[BBC News]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260708065147/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|archive-date=8 July 2026|url-status=live}}</ref> == आक्रमणों का कालक्रम == === हन्ना उर्रक घाटी आक्रमण === शत्रुता ४ जुलाई २०२६ को क्वेटा के समीप हन्ना उर्रक घाटी क्षेत्र में आरम्भ हुई।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://arab.news/gzr9y|title=Pakistan says 38 security personnel, four civilians killed in four days of Balochistan attacks|date=2026-07-08|website=Arab News|language=en|access-date=2026-07-09}}</ref> हथियारबन्द आतंकवादियों ने ग्रामीण घाटी में स्थानीय ग्रामवासियों को लक्षित किया। प्रान्तीय प्राधिकारियों के आधिकारिक वक्तव्यों के अनुसार, इस प्रारम्भिक घाटी आक्रमण में चार असैनिक नागरिक मारे गए और छः अन्य घायल हो गए।<ref name=":12">{{Cite web|url=https://arab.news/gzr9y|title=Pakistan says 38 security personnel, four civilians killed in four days of Balochistan attacks|date=2026-07-08|website=Arab News|language=en|access-date=2026-07-09}}</ref><ref name="AFIntl">{{cite news|url=https://www.afintl.com/en/202607081031|title=42 Pakistani Troops Killed as Army Blames Afghan Taliban for Militant Support|date=8 July 2026|work=Afghanistan International|access-date=9 July 2026}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/2013868|title=38 security personnel martyred, 54 terrorists neutralised in recent Balochistan attacks: DG ISPR|last=|first=|date=2026-07-08|website=Dawn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709204240/https://www.dawn.com/news/2013868|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-10|url-status=live}}</ref> === मंगी बाँध जाँच चौकी पर धावा === ६ जुलाई की रात्रि में, दर्जनों भारी हथियारों से सुसंजित विद्रोहियों ने ज़ियारत जनपद के मंगी क्षेत्र में एक सुदूर आरक्षी जाँच चौकी पर आक्रमण किया।<ref name="BBC3">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|title=Nine police officers killed in Pakistan attack, officials say|last=|first=|date=7 July 2026|work=[[BBC News]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260708065147/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|archive-date=8 July 2026|url-status=live}}</ref> प्रचण्ड गोलीबारी छिड़ गई, जिसमें दो वरिष्ठ थाना प्रभारियों सहित नौ आरक्षी अधिकारी तथा एटीएफ़ प्रभारी मुख्य आरक्षी सैफ़ुल्लाह घटनास्थल पर ही मारे गए।<ref name="AFIntl2">{{cite news|url=https://www.afintl.com/en/202607081031|title=42 Pakistani Troops Killed as Army Blames Afghan Taliban for Militant Support|date=8 July 2026|work=Afghanistan International|access-date=9 July 2026}}</ref><ref name="TheNation">{{cite news|url=https://nation.com.pk/|title=Balochistan forms inquiry committee to probe Ziarat Mangi Dam attack|date=8 July 2026|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260708064301/https://www.nation.com.pk/|archive-date=8 July 2026|url-status=live}}</ref><ref name=":32">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/2013868|title=38 security personnel martyred, 54 terrorists neutralised in recent Balochistan attacks: DG ISPR|last=|first=|date=2026-07-08|website=Dawn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709204240/https://www.dawn.com/news/2013868|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-10|url-status=live}}</ref> सुरक्षा बलों ने पुष्टि की कि प्रारम्भिक गोलीबारी के समय १५ आक्रामक आतंकवादी भी निष्प्रभावित कर दिए गए।<ref name=":13">{{Cite web|url=https://arab.news/gzr9y|title=Pakistan says 38 security personnel, four civilians killed in four days of Balochistan attacks|date=2026-07-08|website=Arab News|language=en|access-date=2026-07-09}}</ref> सुदूर चौकी पर सैन्य सहायता पहुँचने से पूर्व, पीछे हट रहे विद्रोहियों ने १८ जीवित बचे आरक्षी अधिकारियों का अपहरण कर लिया तथा बाद में उन्हें मार डाला।<ref name="AlJazeera2">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/8/pakistan-military-says-42-killed-in-fighter-attacks-in-balochistan|title=Pakistan military says 42 killed in fighter attacks in Balochistan|last=Staff|first=Writer|date=8 July 2026|work=[[Al Jazeera English]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709004034/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/8/pakistan-military-says-42-killed-in-fighter-attacks-in-balochistan|archive-date=9 July 2026|url-status=live}}</ref> === लसबेला जनपद वाहन दल घात === बुधवार, ८ जुलाई २०२६ को लसबेला जनपद के बेला-विण्डर क्षेत्र में एक पृथक मोर्चा खुल गया।<ref name=":03">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|title=38 security personnel, 4 civilians killed in clashes in Pakistan|date=2026-07-08|website=Anadolu|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709113932/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09|url-status=live}}</ref> भारी हथियारों से युक्त विद्रोहियों ने एक प्रमुख प्रान्तीय राजमार्ग पारगमन मार्ग को अवरुद्ध कर दिया और एक आती हुई सैन्य वाहन शृंखला पर घात लगाकर आक्रमण किया।<ref name="AFIntl3">{{cite news|url=https://www.afintl.com/en/202607081031|title=42 Pakistani Troops Killed as Army Blames Afghan Taliban for Militant Support|date=8 July 2026|work=Afghanistan International|access-date=9 July 2026}}</ref> आगामी राजमार्ग गोलीबारी में ११ पाकिस्तानी सैनिक और १४ आतंकवादी मारे गए।<ref name=":04">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|title=38 security personnel, 4 civilians killed in clashes in Pakistan|date=2026-07-08|website=Anadolu|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709113932/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09|url-status=live}}</ref><ref name=":33">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/2013868|title=38 security personnel martyred, 54 terrorists neutralised in recent Balochistan attacks: DG ISPR|last=|first=|date=2026-07-08|website=Dawn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709204240/https://www.dawn.com/news/2013868|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-10|url-status=live}}</ref> == परिणाम एवं सैन्य प्रत्युत्तर == प्रारम्भिक ज़ियारत धावे के पश्चात्, स्थानीय निवासियों ने सुरक्षा कमियों के विरोध में मंगी बाँध स्थल के समीप एक राष्ट्रीय राजमार्ग पर प्रदर्शन किए और यातायात अवरुद्ध कर दिया।<ref name="BBC4">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|title=Nine police officers killed in Pakistan attack, officials say|last=|first=|date=7 July 2026|work=[[BBC News]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260708065147/https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5yzvww9d9ro|archive-date=8 July 2026|url-status=live}}</ref> ज़ियारत क्रॉस पर राजमार्ग प्रदर्शन एवं धरना ७ जुलाई की रात में बलूचिस्तान के मुख्यमन्त्री [[सरफ़राज़ बुगती]] द्वारा स्थानीय निवासियों और शहीद अधिकारियों के परिवारों के साथ वार्ता के उपरान्त समाप्त कर दिया गया।<ref name="TheNation2">{{cite news|url=https://nation.com.pk/|title=Balochistan forms inquiry committee to probe Ziarat Mangi Dam attack|date=8 July 2026|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260708064301/https://www.nation.com.pk/|archive-date=8 July 2026|url-status=live}}</ref> ८ जुलाई को, अन्तर-सेवा जनसम्पर्क (आईएसपीआर) के महानिदेशक, लेफ़्टिनेण्ट जनरल [[अहमद शरीफ़ चौधरी]] ने रावलपिण्डी में एक समाचार सम्मेलन किया।<ref name=":05">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|title=38 security personnel, 4 civilians killed in clashes in Pakistan|date=2026-07-08|website=Anadolu|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709113932/https://www.aa.com.tr/en/asia-pacific/38-security-personnel-4-civilians-killed-in-clashes-in-pakistan/3991043|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-09|url-status=live}}</ref> सेना ने पुष्टि की कि बचाव प्रयास के समय, ज़ियारत चौकी के सभी १८ अपहृत आरक्षी अधिकारियों को उनके बन्धकों ने मार डाला।<ref name="AlJazeera3">{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/8/pakistan-military-says-42-killed-in-fighter-attacks-in-balochistan|title=Pakistan military says 42 killed in fighter attacks in Balochistan|last=Staff|first=Writer|date=8 July 2026|work=[[Al Jazeera English]]|access-date=9 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709004034/https://www.aljazeera.com/news/2026/7/8/pakistan-military-says-42-killed-in-fighter-attacks-in-balochistan|archive-date=9 July 2026|url-status=live}}</ref> इससे उस विशेष मुठभेड़ में कुल आरक्षी मृत्युसंख्या बढ़कर २७ हो गई।<ref name="AFIntl4">{{cite news|url=https://www.afintl.com/en/202607081031|title=42 Pakistani Troops Killed as Army Blames Afghan Taliban for Militant Support|date=8 July 2026|work=Afghanistan International|access-date=9 July 2026}}</ref> सैन्य कमान ने घोषणा की कि पूरे प्रान्त में संचालित विद्रोह-विरोधी अभियानों में चार दिनों की अवधि में कुल ५४ आतंकवादी मारे गए।<ref name="Reuters2">{{cite news|url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-says-42-security-personnel-killed-balochistan-attacks-this-week-2026-07-08/|title=Pakistan says 42 security personnel killed in Balochistan attacks this week|date=8 July 2026|work=[[Reuters]]|access-date=9 July 2026}}</ref> सैन्य प्रवक्ता ने आक्रमणों का श्रेय पृथकतावादी [[बलूचिस्तान मुक्ति सेना]] (बीएलए) और [[तालिबान आन्दोलन|तालिबान]] से जुड़े एक साझे नेतृत्व और सम्भार-तन्त्र अभियान को दिया।<ref name=":14">{{Cite web|url=https://arab.news/gzr9y|title=Pakistan says 38 security personnel, four civilians killed in four days of Balochistan attacks|date=2026-07-08|website=Arab News|language=en|access-date=2026-07-09}}</ref><ref name="AFIntl5">{{cite news|url=https://www.afintl.com/en/202607081031|title=42 Pakistani Troops Killed as Army Blames Afghan Taliban for Militant Support|date=8 July 2026|work=Afghanistan International|access-date=9 July 2026}}</ref> सुरक्षा बलों ने प्रान्त भर में पृथक-पृथक विद्रोह-विरोधी कार्यवाहियाँ कीं, जिनमें [[खरान जिला|ख़रान जनपद]] में छः आतंकवादी और [[डालबन्दीन]] क्षेत्र में आठ अन्य आतंकवादी मारे गए।<ref name=":34">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/2013868|title=38 security personnel martyred, 54 terrorists neutralised in recent Balochistan attacks: DG ISPR|last=|first=|date=2026-07-08|website=Dawn|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709204240/https://www.dawn.com/news/2013868|archive-date=2026-07-09|access-date=2026-07-10|url-status=live}}</ref> ९ जुलाई को, प्रधानमन्त्री [[शहबाज़ शरीफ़]] ने क्वेटा में राष्ट्रीय कार्य योजना पर प्रान्तीय शीर्ष समिति की एक बैठक की अध्यक्षता की, जिसमें फ़ील्ड मार्शल [[असीम मुनीर]], बलूचिस्तान के राज्यपाल जाफ़र ख़ान मण्डोखैल और मुख्यमन्त्री सरफ़राज़ बुगती उपस्थित थे। बैठक के समय, शरीफ़ ने घोषणा की कि असैनिक और सैन्य नेतृत्व ने सभी उपलब्ध संसाधनों का उपयोग कर सामूहिक रूप से आतंकवाद के उन्मूलन का 'पारस्परिक एवं एकमत निर्णय' लिया है।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://morningstaronline.co.uk/article/world-brief-july-9-2026-0|title=World in brief: July 9, 2026|website=Morning Star|language=en|access-date=2026-07-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://asianews.network/mutual-and-singular-decision-by-pakistan-leadership-to-end-terrorism-pm-shehbaz-says-after-balochistan-attacks/|title='Mutual and singular decision' by Pakistan leadership to end terrorism, PM Shehbaz says after Balochistan attacks|last=Dawn|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260710085718/https://asianews.network/mutual-and-singular-decision-by-pakistan-leadership-to-end-terrorism-pm-shehbaz-says-after-balochistan-attacks/|archive-date=2026-07-10|access-date=2026-07-10|url-status=live}}</ref> १० जुलाई को, पाकिस्तानी सुरक्षा बलों ने वायु समर्थन और हेलिकॉप्टर अभियानों का प्रयोग कर बलूचिस्तान में कुल ७५ आतंकवादियों को मारने की सूचना दी। उन्होंने ख़ुज़दार जनपद में एक आरक्षी थाने पर हुए एक अन्य आक्रमण को भी विफल कर दिया।<ref>{{Cite web|url=https://abcnews.com/International/wireStory/pakistani-forces-killed-75-insurgents-after-attacks-balochistan-134651432|title=Pakistani forces say they killed 75 insurgents after attacks in Balochistan|last=|first=|website=ABC News|language=en|access-date=2026-07-11|archive-date=11 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260711111725/https://abcnews.com/International/wireStory/pakistani-forces-killed-75-insurgents-after-attacks-balochistan-134651432|url-status=dead}}</ref><ref name=":52">{{Cite web|url=https://arab.news/wwvqa|title=Security officials say 75 militants killed in continuing operations after Balochistan attacks|date=2026-07-10|website=Arab News PK|language=en|access-date=2026-07-11}}</ref> [[डॉन न्यूज़]] की एक प्रतिवेदन के अनुसार, पाकिस्तानी सेना ने 'ऑपरेशन शाबान' आरम्भ किया है जिसमें न्यूनतम ६७ आतंकवादी मारे जा चुके हैं।<ref name=":42">{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/2014587|title=9 more terrorists killed in ongoing operation in Balochistan, taking overall tally since July 5 to 88: state media|last=|first=|date=2026-07-11|website=Dawn|language=en|access-date=2026-07-11}}</ref><ref name="12 July, Dawn2">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/2014844/3-more-terrorists-killed-as-operation-shaban-continues-in-balochistan-state-media|title=3 more terrorists killed as Operation Shaban continues in Balochistan: state media|date=12 July 2026|work=Dawn|language=en}}</ref> १२ जुलाई को, [[पीटीवी न्यूज़]] ने प्रतिवेदन दिया कि ५ जुलाई से बलूचिस्तान में चलाए गए 'ऑपरेशन शाहबान' और अन्य ख़ुफ़िया-आधारित अभियानों के दौरान मारे गए आतंकवादियों की कुल संख्या १०५ तक पहुँच गई थी।<ref name="12 July, Dawn3">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/2014844/3-more-terrorists-killed-as-operation-shaban-continues-in-balochistan-state-media|title=3 more terrorists killed as Operation Shaban continues in Balochistan: state media|date=12 July 2026|work=Dawn|language=en}}</ref> == प्रतिक्रियाएँ == '''{{PAK}} :''' संघीय गृह मन्त्री मोहसिन नकवी ने घात की निन्दा करते हुए एक वक्तव्य जारी किया और कहा कि शहीद हुए विधि प्रवर्तन अधिकारी 'हमारे राष्ट्र का गौरव' थे। पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री शहबाज़ शरीफ़ ने भारत पर आक्रमणों को सुकर बनाने के लिए वित्तीय और भौतिक सहायता प्रदान करने का दोषारोपण किया। पश्चात् में उन्होंने सैन्य अभियान जारी रखने की प्रतिज्ञा करते हुए क्वेटा की यात्रा की। '''{{QAT}} :''' विदेश मन्त्रालय ने बलोचिस्तान में सैन्य और आरक्षी कर्मियों को लक्षित करने वाले सशस्त्र आक्रमणों की निन्दा करते हुए एक आधिकारिक वक्तव्य जारी किया तथा पाकिस्तान सरकार के प्रति संवेदना प्रकट की। '''{{EGY}} :''' विदेश मन्त्रालय, अन्तर्राष्ट्रीय सहयोग और मिस्री प्रवासी मन्त्रालय ने बलोचिस्तान में सशस्त्र आक्रमणों की निन्दा की, पाकिस्तान सरकार और पीड़ितों के परिवारों के प्रति संवेदना प्रकट की। इसने राष्ट्रीय सुरक्षा बनाए रखने के सरकार के प्रयासों में पूर्ण समर्थन पर भी बल दिया। == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:आतंकवाद]] [[श्रेणी:बलूचिस्तान]] [[श्रेणी:बलूचिस्तान, पाकिस्तान]] [[श्रेणी:बलोचिस्तान]] [[श्रेणी:बलोचिस्तान, पाकिस्तान]] q61ffm73avqoonmww7xn1sbq717t1na विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भू-ज्योतिष 4 1616068 6598584 6583056 2026-08-13T12:42:29Z AMAN KUMAR 911487 /* भू-ज्योतिष */ उत्तर 6598584 wikitext text/x-wiki === [[:भू-ज्योतिष]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=भू-ज्योतिष}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|भू-ज्योतिष -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: पूरी तरह [[वि:OR|मूल शोध]]। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:54, 15 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:42, 13 अगस्त 2026 (UTC) n8mb5likx8ejwfx0jlmgqfnufboj9s4 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मन्नु धाकड़मैन 4 1616073 6598586 6583189 2026-08-13T12:43:16Z AMAN KUMAR 911487 /* मन्नु धाकड़मैन */ उत्तर 6598586 wikitext text/x-wiki === [[:मन्नु धाकड़मैन]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=मन्नु धाकड़मैन}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मन्नु धाकड़मैन -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:उल्लेखनीय|उल्लेखनीय-नहीं]]। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 20:20, 15 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:43, 13 अगस्त 2026 (UTC) 9v7sx70pvaaggdfbqzt7pg7zlxw4ny1 जुआन ब्रांको 0 1616238 6598723 6596797 2026-08-14T03:02:35Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6598723 wikitext text/x-wiki {{db-badtrans}} '''जुआन ब्रांको''' (जन्म 26 अगस्त 1989) फ्रांसीसी-स्पेनी वकील, लेखक और राजनीतिक कार्यकर्ता हैं।<ref name="ElPais">{{cite news |last=Bassets |first=Marc |title=El abogado hispanofrancés en el centro de la polémica por el vídeo sexual del candidato de Macron en París |url=https://elpais.com/internacional/2020/02/18/actualidad/1582019402_252772.html |work=El País |date=2020-02-18 |language=es}}</ref><ref name="LExpress">{{cite news |last1=Fechner |first1=Benoist |last2=Dupuis |first2=Jérôme |last3=Gallet |first3=Ludwig |title=Juan Branco, l'avocat qui veut la peau de la Macronie et conseille le tombeur de Griveaux |url=https://www.lexpress.fr/politique/juan-branco-le-radical-chic-qui-veut-la-peau-de-la-macronie_2061348.html |work=L'Express |date=2019-02-11 |language=fr}}</ref> वे विशेष रूप से अपनी पुस्तक ''Crépuscule'' (2019), [[जूलियन असांजे]] से जुड़े कानूनी कार्य और सेनेगल के विपक्षी नेता [[उस्मान सोन्को]] की पैरवी के लिए जाने जाते हैं।<ref name="LExpress"/><ref name="ThePrint">{{cite news |title=French lawyer for Senegal opposition leader imprisoned in Dakar |url=https://theprint.in/world/french-lawyer-for-senegal-opposition-leader-imprisoned-in-dakar/1703181/ |work=ThePrint |date=2023-08-06 |language=en |agency=Reuters}}</ref> == जीवन और शिक्षा == ब्रांको का जन्म स्पेन के [[एस्टेपोना]] में हुआ और उनकी परवरिश पेरिस में हुई। उनके पिता पुर्तगाली फ़िल्म निर्माता [[पाउलो ब्रांको]] और माता स्पेनी मनोविश्लेषक डोलोरेस लोपेज़ हैं।<ref name="ElPais"/> उन्होंने पेरिस के राजनीतिक अध्ययन संस्थान (साइंस पो) और [[इकोल नॉर्माल सुपेरियर]] में पढ़ाई की। वर्ष 2014 में उन्होंने अंतरराष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय से संबंधित विषय पर विधि में डॉक्टरेट शोधप्रबंध पूरा किया।<ref>{{cite web |title=De l'affaire Katanga au contrat social global : un regard sur la Cour pénale internationale |url=https://theses.fr/2014ENSU0004 |website=theses.fr |date=2014-11-26 |language=fr |access-date=21 जुलाई 2026 |archive-date=17 जुलाई 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260717043009/https://theses.fr/2014ENSU0004 |url-status=dead }}</ref> बाद में वे येल लॉ स्कूल में अतिथि शोधार्थी तथा लक्ज़मबर्ग के मैक्स प्लांक संस्थान और रोम के सापिएंज़ा विश्वविद्यालय में शोधकर्ता रहे।<ref>{{cite news |title=Affaire Griveaux : ce qu'il faut savoir sur Juan Branco |url=https://www.lefigaro.fr/actualite-france/affaire-griveaux-ce-qu-il-faut-savoir-sur-juan-branco-20200217 |work=Le Figaro |date=2020-02-17 |language=fr}}</ref> 2017 में उनका नाम पेरिस बार में दर्ज हुआ।<ref name="ElPais"/> == वकालत == फ्रांसीसी मीडिया ने 2015 से 2019 के बीच ब्रांको को जूलियन असांजे और [[विकीलीक्स]] की फ्रांसीसी कानूनी टीम से जुड़े वकील के रूप में प्रस्तुत किया।<ref name="LExpress"/><ref name="ElPais"/> जून 2019 में उन्होंने वकील ओमर शाट्ज़ के साथ अंतरराष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय के अभियोजक को एक प्रतिवेदन सौंपा। इसमें यूरोपीय संघ की भूमध्यसागरीय प्रवासन नीति को लेकर यूरोपीय अधिकारियों पर मानवता के विरुद्ध अपराधों का आरोप लगाया गया था।<ref>{{cite news |title=Deux avocats accusent l'Union européenne de crimes contre l'humanité envers les migrants de Libye |url=https://www.lemonde.fr/international/article/2019/06/03/plainte-contre-l-union-europeenne-devant-la-cpi-pour-le-traitement-des-migrants-en-libye_5470685_3210.html |work=Le Monde |date=2019-06-03 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=EU migrant policy: Lawyers call it a crime against humanity |url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/eu-migrant-policy-lawyers-call-it-a-crime-against-humanity-119060301570_1.html |work=Business Standard |date=2019-06-03 |language=en |agency=Associated Press}}</ref> वर्ष 2021 में उन्होंने [[एफ़सी बार्सिलोना]] के कुछ सदस्यों को [[लियोनेल मेसी]] के [[पेरिस सेंट-जर्मेन]] जाने के विरुद्ध शिकायत तैयार करने में कानूनी सहायता दी।<ref>{{cite news |title=FC Barcelone : Avec l'aide de Juan Branco, des socios préparent une plainte pour faire capoter l'arrivée de Messi au PSG |url=https://www.20minutes.fr/sport/3099759-20210809-fc-barcelone-aide-juan-branco-socios-preparent-plainte-faire-capoter-arrivee-messi-psg |work=20 Minutes |date=2021-08-09 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=FC Barcelona member files complaints to block any Messi move to PSG |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/football/top-stories/fc-barcelona-member-files-complaints-to-block-any-messi-move-to-psg/articleshow/85180915.cms |work=The Times of India |date=2021-08-09 |language=en |agency=Reuters}}</ref> 2022 में ला लीगा के वकील के रूप में उन्होंने फ्रांस की खेल मंत्री से [[किलियन एम्बापे]] के पीएसजी अनुबंध को रद्द करने की माँग की।<ref>{{cite news |title=Foot: Juan Branco, avocat de la Liga, veut demander l'abrogation du contrat de Mbappé |url=https://www.lefigaro.fr/sports/football/espagne/foot-juan-branco-avocat-de-la-liga-veut-demander-l-abrogation-du-contrat-de-mbappe-20220617 |work=Le Figaro |date=2022-06-17 |language=fr}}</ref> ब्रांको 2023 में उस्मान सोन्को की कानूनी टीम का हिस्सा थे। अगस्त 2023 में उन्हें मॉरितानिया की सीमा के पास गिरफ़्तार कर सेनेगल ले जाया गया और डकार में हिरासत में रखा गया। कुछ दिन बाद उन्हें रिहा कर फ्रांस भेज दिया गया।<ref name="ThePrint"/><ref>{{cite news |last1=Ollivier |first1=Théa |last2=Kane |first2=Coumba |title=Juan Branco arrêté à la frontière entre le Sénégal et la Mauritanie |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/08/05/juan-branco-arrete-a-la-frontiere-entre-le-senegal-et-la-mauritanie_6184563_3212.html |work=Le Monde |date=2023-08-05 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |last=Ollivier |first=Théa |title=La libération de Juan Branco fait polémique au Sénégal |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2023/08/08/au-senegal-la-liberation-de-juan-branco-fait-polemique_6184795_3212.html |work=Le Monde |date=2023-08-08 |language=fr}}</ref> == लेखन, पत्रकारिता और सिनेमा == ब्रांको की पुस्तक ''Crépuscule'' दिसंबर 2018 में इंटरनेट पर निःशुल्क जारी की गई और 2019 में इसका मुद्रित संस्करण प्रकाशित हुआ। पुस्तक में इमैनुएल मैक्रों के आसपास के राजनीतिक, प्रशासनिक और व्यावसायिक संबंधों की आलोचना की गई है।<ref name="LExpress"/><ref name="LeMonde1902">{{cite news |title=Derrière la chute de Benjamin Griveaux, enquête sur le rôle d'un trio sans foi ni loi |url=https://www.lemonde.fr/politique/article/2020/02/17/derriere-la-chute-de-benjamin-griveaux-un-trio-sans-foi-ni-loi_6029811_823448.html |work=Le Monde |date=2020-02-17 |language=fr}}</ref> उनकी अन्य प्रमुख पुस्तकों में ''L'Ordre et le monde'' (2016), ''Contre Macron'' (2017), ''Assange, l'antisouverain'' (2020), ''Abattre l'ennemi'' (2021), ''Treize pillards'' (2022) और ''Coup d'État : manuel insurrectionnel'' (2023) शामिल हैं। उन्होंने ''ले मोंद डिप्लोमातिक'' के लिए कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य और यमन युद्ध से संबंधित रिपोर्टें भी लिखीं।<ref>{{cite news |title=Qui veut vraiment la paix au Congo ? |url=https://www.monde-diplomatique.fr/2012/11/BRANCO/48344 |work=Le Monde diplomatique |date=2012-11 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=De Djibouti au Yémen, les rivages rouges |url=https://blog.mondediplo.net/de-djibouti-au-yemen-les-rivages-rouges |work=Les blogs du Diplo |date=2019-01-28 |language=fr}}</ref> लेखक डॉन डिलिलो और निर्देशक डेविड क्रोननबर्ग के अनुसार, डिलिलो के उपन्यास ''Cosmopolis'' के फ़िल्म रूपांतरण का आरंभिक विचार ब्रांको ने रखा था।<ref>{{cite news |title=Don DeLillo, un entretien avec Slate : avec Cosmopolis, « mes mots ont pris une autre vie » |url=https://www.slate.fr/story/56689/don-delillo-cosmopolis |work=Slate.fr |date=2012-05-25 |language=fr}}</ref><ref>{{cite news |title=David Cronenberg sur « Cosmopolis » : « le livre était prophétique, le film est contemporain » |url=https://www.slate.fr/story/56743/cronenberg-entretien-cosmopolis-pattinson-dialogues-don-delillo |work=Slate.fr |date=2012-05-27 |language=fr}}</ref> वर्ष 2025 में ब्रांको ने अपनी पहली फीचर फ़िल्म ''Le Massacre de Gilles de Rais'' का निर्देशन किया।<ref>{{cite web |title=Le Massacre de Gilles de Rais |url=https://leopardofilmes.com/en/film/le-massacre-de-gilles-de-rais/ |website=Leopardo Filmes |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The Massacre of Gilles de Rais |url=https://mubi.com/fr/fr/films/the-massacre-of-gilles-de-rais |website=MUBI |language=fr}}</ref> == राजनीति == ब्रांको 2017 के फ्रांसीसी संसदीय चुनाव में सेन-सेंट-डेनिस के बारहवें निर्वाचन क्षेत्र से उम्मीदवार थे और उन्हें ला फ्रांस इंसूमिज़ का समर्थन प्राप्त था।<ref name="ElPais"/><ref name="LExpress"/> बाद में उन्होंने [[फ्रांस के राष्ट्रपति चुनाव, 2027|2027 के राष्ट्रपति चुनाव]] में उम्मीदवार बनने की घोषणा की।<ref>{{cite news |title=Présidentielle 2027 : qui sont les candidats officiellement déclarés ? |url=https://www.france24.com/fr/france/20260524-france-presidentielle-2027-qui-sont-les-candidats-officiellement-declares |work=France 24 |date=2026-05-24 |language=fr}}</ref> == विवाद और अनुशासनात्मक कार्रवाई == फरवरी 2020 में रूसी कलाकार [[प्योत्र पावलेंस्की]] ने बेंजामिन ग्रिवो से जुड़े निजी वीडियो प्रकाशित करने से पहले ब्रांको से कानूनी सलाह ली थी। इस मामले में ब्रांको के विरुद्ध कोई आपराधिक आरोप नहीं लगाया गया।<ref>{{cite news |title=Juan Branco « consulté » par Piotr Pavlenski avant la publication des vidéos intimes de Griveaux |url=https://www.nouvelobs.com/elections-municipales-2020/20200214.OBS24861/juan-branco-consulte-par-piotr-pavlenski-avant-la-publication-des-videos-intimes-de-griveaux.html |work=Le Nouvel Obs |date=2020-02-14 |language=fr}}</ref> अपने ही एक न्यायिक मामले से जुड़े दस्तावेज़ सार्वजनिक करने के कारण पेरिस बार की अनुशासन परिषद ने 2024 में ब्रांको को तीन वर्ष के लिए निलंबित किया, जिसमें नौ महीने का निलंबन अनिवार्य था। पेरिस अपील न्यायालय ने अक्टूबर 2025 में यह दंड बरकरार रखा।<ref>{{cite news |title=Pour avoir violé le secret de l'enquête le concernant, l'avocat Juan Branco suspendu pour neuf mois |url=https://www.leparisien.fr/faits-divers/pour-avoir-viole-le-secret-de-lenquete-le-concernant-lavocat-juan-branco-suspendu-pour-neuf-mois-24-10-2025-NJD463X5X5CAHOU3RSYSDTXERY.php |work=Le Parisien |date=2025-10-24 |language=fr}}</ref> == सन्दर्भ == <references/> {{DEFAULTSORT:ब्रांको, जुआन}} [[श्रेणी:1989 में जन्म]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी वकील]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] qu4qls2bnc5voei33aj3l4j3egqme5i विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सरूंड माता 4 1616294 6598593 6591439 2026-08-13T12:47:33Z AMAN KUMAR 911487 /* सरूंड माता */ उत्तर 6598593 wikitext text/x-wiki === [[:सरूंड माता]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=सरूंड माता}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|सरूंड माता -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:RS|विश्वसनीय_स्रोत]] नहीं मिल रहे; ऐसे में उल्लेखनीयता संदिग्ध। निजी टिप्पणी एवं मूल शोध की तरह लिखा लेख। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:44, 24 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:47, 13 अगस्त 2026 (UTC) 9gkzm2cz8b1z5uvr5xrbeks5fmjonyq विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/मजरौठ (अहीर) 4 1616337 6598585 6591802 2026-08-13T12:43:01Z AMAN KUMAR 911487 /* मजरौठ (अहीर) */ उत्तर 6598585 wikitext text/x-wiki === [[:मजरौठ (अहीर)]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=मजरौठ (अहीर)}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|मजरौठ (अहीर) -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: मूल शोध एवं संश्लेषण से केवल जातिगत प्रचार एवं महिमामंडन हेतु निर्मित प्रतीत हो रहा। अलग से लेख की आवश्यकता नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:10, 26 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:43, 13 अगस्त 2026 (UTC) 77n42pq02p26y7bpkox6uhn50pp7cy2 विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी 4 1616339 6598590 6591827 2026-08-13T12:46:35Z AMAN KUMAR 911487 /* श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी */ उत्तर 6598590 wikitext text/x-wiki === [[:श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|श्री बद्री नारायण मंदिर, बिलसी -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: संदर्भ के अभाव में उल्लेखनीयता स्पष्ट नहीं। खोजने पर भी कोई ऐसे स्रोत नहीं मिल रहे जिनके आधार पर इसे ज्ञानकोश में शामिल करने योग्य माना जाय। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:12, 26 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:46, 13 अगस्त 2026 (UTC) 574qmote5p1wbuo9ueacmrfvaykq9kt विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण 4 1616340 6598589 6593985 2026-08-13T12:46:16Z AMAN KUMAR 911487 /* विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण */ उत्तर 6598589 wikitext text/x-wiki === [[:विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|विश्वकर्मा (पांचाल) ब्राह्मण -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: [[वि:OR|मूल शोध]] एवं असत्यापनीय दावे। दिया गया कोई भी स्रोत सत्यापनीय नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:17, 26 जुलाई 2026 (UTC) :​"नमस्ते, लेख की समीक्षा करने के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि प्राथमिक धार्मिक ग्रंथों (जैसे पुराण) को ऐतिहासिक प्रमाण नहीं माना जा सकता, इसलिए मैं लेख से मूल शोध (Original Research) वाले हिस्से हटा रहा हूँ। :​मैं इस लेख में निम्नलिखित विश्वसनीय और अकादमिक स्रोत (Secondary Reliable Sources) जोड़ रहा हूँ, जो विश्वकर्मा/पांचाल समुदाय की ऐतिहासिक स्थिति, उनके द्वारा जनेऊ धारण करने की परंपरा और उनके सामाजिक इतिहास को स्पष्ट रूप से सत्यापित करते हैं: :​Brouwer, Jan (1995). The Makers of the World: Caste, Craft and Mind of South Indian Artisans. Oxford University Press. (ISBN: 978-0195630916). (यह ऑक्सफ़ोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस द्वारा प्रकाशित एक प्रसिद्ध समाजशास्त्रीय शोध है, जो विश्वकर्मा समुदाय के इतिहास और उनकी सामाजिक स्थिति पर विस्तृत जानकारी देता है।) :​Thurston, Edgar (1909). Castes and Tribes of Southern India, Volume III (K). Madras Government Press. (यह पुस्तक इंटरनेट आर्काइव पर पब्लिक डोमेन में मुफ्त उपलब्ध है और इसे कोई भी ऑनलाइन पढ़ व सत्यापित कर सकता है। इसमें विश्वकर्मा/कम्मालर समाज के अधिकारों का स्पष्ट उल्लेख है।) :​Census of India, 1901 (Volume 1 - Ethnographic Appendices by Sir H.H. Risley). (यह ब्रिटिश भारत सरकार का आधिकारिक दस्तावेज़ है जिसमें इस समुदाय की सामाजिक स्थिति को दर्ज़ किया गया है।) :​कृपया मुझे इन प्रामाणिक किताबों और दस्तावेज़ों के आधार पर लेख को सुधारने और इसमें सही इनलाइन साइटेशन (Inline citations) जोड़ने का समय दें।" [[सदस्य:Arjunkumarangiras|Arjunkumarangiras]] ([[सदस्य वार्ता:Arjunkumarangiras|वार्ता]]) 12:09, 31 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:46, 13 अगस्त 2026 (UTC) njuziazkbrk931enebkevp5lr2ticen साइक्लोस्पोरा 0 1616355 6598707 6598400 2026-08-14T02:02:26Z QuestForTrueTruth 852879 निदान की चुनौतियाँ के विषय में कुछ जानकारी दी गई है। 6598707 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = साइक्लोस्पोरियासिस | image = Cyclospora cayetanensis.jpg | caption = ''Cyclospora cayetanensis'' | pronounce = | field = [[संक्रामक रोग]] | synonyms = साइक्लोस्पोरोसिस | symptoms = {{hlist|पानी जैसा [[दस्त]]|भूख न लगना|वजन कम होना|[[पेट दर्द]]|[[मतली]]|[[थकान]]}} | complications = {{hlist|[[निर्जलीकरण]]|[[कुपोषण]]}} | onset = 2–14 दिन | duration = 6 सप्ताह तक | types = | causes = ''Cyclospora cayetanensis'' का मल–मुख मार्ग द्वारा संचरण | risks = दूषित भोजन (आमतौर पर ताज़ी उपज) या पानी का सेवन | diagnosis = {{hlist|मल की जाँच|पॉलीमरेज़ शृंखला अभिक्रिया|PCR}} | differential = | prevention = भोजन को पकाना और अच्छी तरह धोना | treatment = | medication = ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल | prognosis = | frequency = | deaths = }} {{Update after|2027}} '''साइक्लोस्पोरियासिस''' ({{Langx|en|Cyclosporiasis}}) एक रोग है, जो ''Cyclospora cayetanensis'' के ऊओसाइटों द्वारा होने वाले संक्रमण के कारण होता है। यह एक रोगजनक ''एपिकॉम्प्लेक्सा प्रोटोज़ोआ'' है, जो मल से दूषित भोजन और पानी के माध्यम से फैलता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms">{{Cite journal |last1=Mathison |first1=Blaine A. |last2=Pritt |first2=Bobbi S. |date=2021-09-02 |title=Cyclosporiasis-Updates on Clinical Presentation, Pathology, Clinical Diagnosis, and Treatment |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=9 |pages=1863 |doi=10.3390/microorganisms9091863 |doi-access=free |issn=2076-2607 |pmc=8471761 |pmid=34576758}}</ref><ref>Talaro, Kathleen P., and Arthur Talaro. ''Foundations in Microbiology: Basic Principles''. Dubuque, Iowa: McGraw-Hill, 2002.</ref> यह खाद्य विषाक्तता का एक कारण है।<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17957-cyclosporiasis|title=What Is Cyclosporiasis?|website=Cleveland Clinic}}</ref>क्योंकि ''Cyclospora'' के ऊसिस्ट संक्रामक बनने से पहले पर्यावरण में 1–2 सप्ताह तक बीजाणुकरण (sporulate) करते हैं, इसलिए एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति में प्रत्यक्ष संचरण की संभावना कम होती है।<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-09-04 |title=About Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html |access-date=2025-10-24 |website=Cyclosporiasis |language=en-us}}</ref> संक्रमण विश्वभर में होते हैं, मुख्य रूप से [[उष्णकटिबंधीय]] और [[उपोष्णकटिबंधीय]] क्षेत्रों में, लेकिन 2010 के दशक से संयुक्त राज्य अमेरिका में भी ग्रीष्म ऋतु के दौरान मौसमी रूप से होते रहे हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> प्रकोपों को संयुक्त राज्य अमेरिका में दूषित फलों और सब्ज़ियों से जोड़ा गया है, और अन्य स्थानों पर संक्रमण कभी-कभी अधिक व्यापक रूप से खराब स्वच्छता मानकों से संबंधित होता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> साइक्लोस्पोरियासिस का प्राथमिक लक्षण पानी जैसा [[दस्त]] है। साइक्लोस्पोरियासिस के अधिकांश मामलों में लक्षण हल्के होते हैं या बिल्कुल भी नहीं होते, लेकिन गंभीर रोग या यहाँ तक कि मृत्यु (आमतौर पर गंभीर [[निर्जलीकरण]] के कारण) हो सकती है, विशेष रूप से शिशुओं तथा प्रतिरक्षी-क्षीण लोगों में।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> == संकेत और लक्षण == [[File:Cyclospora Lifecycle.gif|thumb|साइक्लोस्पोरियासिस का जीवन चक्र।]] ''Cyclospora cayetanensis'' [[आंत्रशोथ]] का कारण बनता है, जिसमें बीमारी की गंभीरता आयु, मेज़बान की स्थिति तथा संक्रामक खुराक की मात्रा के आधार पर भिन्न होती है। साइक्लोस्पोरियासिस के लक्षणों में पानी जैसा दस्त, भूख में कमी, वजन कम होना, पेट में सूजन और ऐंठन, बढ़ी हुई वायु त्याग, [[मतली]], थकान तथा हल्का [[ज्वर]] शामिल हैं। कभी-कभी इसके साथ उल्टी, पर्याप्त वजन में कमी, अत्यधिक दस्त तथा मांसपेशियों में दर्द भी हो सकता है।<ref>{{Cite web |last= |date=14 July 2026 |title=Symptoms of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/signs-symptoms/index.html |access-date=16 July 2026 |website=Cyclosporiasis |language=en-us|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मेज़बान में [[ऊष्मायन अवधि]] आमतौर पर संक्रामक ऊओसिस्ट (oocysts) के सेवन के लगभग एक सप्ताह बाद होती है, और बीमारी स्व-सीमित होने से पहले 6 सप्ताह तक रह सकती है। उपचार न किए जाने पर, बीमारी दोबारा उभर सकती है। यह रोग शिशुओं, वृद्ध लोगों, उन लोगों सहित जो बीमार तो हो जाते हैं लेकिन स्थानिक (एंडेमिक) देशों में निवास नहीं करते, तथा कमज़ोर प्रतिरक्षा तंत्र वाले लोगों, जैसे एचआईवी/एड्स से ग्रस्त लोगों में, अधिक गंभीर होने की प्रवृत्ति रखता है।<ref>{{cite web |title=Symptoms of cyclosporiasis. Disease |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |access-date=January 10, 2013 |publisher=Global Health - Division of Parasitic Diseases and Malaria Notice |archive-date=July 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709093822/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |url-status=dead }}</ref> गंभीर दस्त होने पर [[निर्जलीकरण]] और [[कुपोषण]] साइक्लोस्पोरायसिस के मामलों को जटिल बना सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मध्यम से गंभीर निर्जलीकरण की घटना असामान्य होती है,<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> लेकिन जब यह उपस्थित होता है, तो इसके लक्षणों में प्रतिपूरक क्षिप्रहृदयता, [[निम्न रक्तचाप]], तथा त्वचा की प्रत्यास्थता में कमी जैसे लक्षण शामिल हो सकते हैं। हालांकि, निर्जलीकरण के नैदानिक लक्षण असंगत होते हैं, और निर्जलीकरण गंभीर होने पर भी बहुत सूक्ष्म हो सकते हैं।<ref>{{Cite news |title=Dehydration-Dehydration - Symptoms & causes - Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623223654/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-date=2026-06-23 |access-date=2026-07-19 |work=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lacey |first=Jonathan |last2=Corbett |first2=Jo |last3=Forni |first3=Lui |last4=Hooper |first4=Lee |last5=Hughes |first5=Fintan |last6=Minto |first6=Gary |last7=Moss |first7=Charlotte |last8=Price |first8=Susanna |last9=Whyte |first9=Greg |last10=Woodcock |first10=Tom |last11=Mythen |first11=Michael |last12=Montgomery |first12=Hugh |date=2019 |title=A multidisciplinary consensus on dehydration: definitions, diagnostic methods and clinical implications |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31204514 |journal=Annals of Medicine |volume=51 |issue=3-4 |pages=232–251 |doi=10.1080/07853890.2019.1628352 |issn=1365-2060 |pmc=7877883 |pmid=31204514}}</ref> प्रतिरक्षादुर्बल रोगियों में कभी-कभी इन्फ्लुएंज़ा-जैसी बीमारी के अविशिष्ट लक्षण भी देखे जाते हैं। == जोखिम कारक == विकासशील उष्णकटिबंधीय या उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में रहने वाले या यात्रा करने वाले व्यक्तियों में ''C. cayetanensis'' से संक्रमित होने का जोखिम बढ़ सकता है, क्योंकि यह इन क्षेत्रों में स्थानिक (एंडेमिक) है। स्थानिक क्षेत्रों में संक्रमण मौसमी प्रवृत्ति प्रदर्शित करते हैं, जिसे अभी तक अच्छी तरह से समझा नहीं गया है, जबकि उत्तरी अमेरिका में प्रकोप सबसे अधिक प्रायः वसंत ऋतु के उत्तरार्ध और ग्रीष्म ऋतु के दौरान होते हैं, जहाँ बड़ी संख्या में ऊओसिस्टों के स्पोरुलेट होने के लिए गर्म तापमान आवश्यक होता है।.<ref name="k-state.edu">{{cite web |title=Cyclospora cayetanensis |url=http://www.k-state.edu/parasitology/cyclospora/cyclospora.html |access-date=31 October 2001 |publisher=Division of Biology, Kansas State University}}</ref> विकासशील देशों की यात्रा के दौरान दूषित भोजन या पानी का सेवन करना [[यात्रियों का दस्त]] विकसित होने का एक सुविदित तरीका है, हालांकि विकासशील देशों से आयातित उपज भी अंतरराष्ट्रीय यात्रा के बिना इसका कारण बन सकती है।<ref>{{cite web |date=Fall 2002 |editor=NaTashua Davis |title=The McNair Journal |url=http://mcnair.missouri.edu/journal02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926005459/https://mcnair.missouri.edu/journal02.pdf |archive-date=2020-09-26 |access-date=2015-04-30 |publisher=University of Missouri-Columbia}}</ref> दूषित पानी या मानव मल का [[उर्वरक]] के रूप में उपयोग किए जाने के परिणामस्वरूप ओओसिस्ट प्रायः पर्यावरण में उपस्थित होते हैं। चूँकि ऊसिस्ट (oocysts) संक्रमित व्यक्तियों के मल में उत्सर्जित होते हैं और फिर संक्रामक बनने से पहले उन्हें पर्यावरण में 2–14 दिनों तक परिपक्व होना पड़ता है, इसलिए किसी व्यक्ति के सीधे किसी अन्य व्यक्ति, जैसे कि किसी संक्रमित खाद्य-प्रबंधक (food handler), से संक्रमित होने की संभावना कम होती है।<ref name="pmid-20065331">{{cite journal |last1=Ortega |first1=Ynés R. |last2=Sanchez |first2=Roxana |date=January 2010 |title=Update on Cyclospora cayetanensis , a Food-Borne and Waterborne Parasite |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=1 |pages=218–234 |doi=10.1128/CMR.00026-09 |pmc=2806662 |pmid=20065331}}</ref> == निदान == [[निदान]] मल में पहचानने योग्य oocysts की कमी के कारण कठिन हो सकता है। PCR-आधारित DNA परीक्षण और अम्ल-तीव्र धुंधलाकरण पहचान में सहायता कर सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> सुसंगत अतिसार संबंधी बीमारी के दौरान गर्मियों में, दो सप्ताह के भीतर ''Cyclospora'' oocysts से अधिक दूषित होने की संभावना वाले खाद्य पदार्थों, जैसे ताजी पत्तेदार सब्जियों, तुलसी, धनिया, या ताजी बेरीज के हाल ही में सेवन का इतिहास, साइक्लोस्पोरियासिस के संदेह को उत्पन्न करना चाहिए।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> PCR प्रवर्धन को छोड़कर, एक बार संदिग्ध oocysts वाले नमूने को प्राप्त कर लेने के बाद, ''C. cayetanensis'' की पहचान करने के लिए मानक परीक्षण किए जाते हैं; गोलाकार oocysts के लिए फेज़-कंट्रास्ट ऑप्टिकल माइक्रोस्कोपी, परिवर्तनीय धुंधलापन (हल्के से लाल तक) के लिए संशोधित एसिड-फास्ट धुंधलाकरण, और autofluorescence के लिए ultraviolet प्रकाश का उपयोग किया जाता है। इन oocysts को प्राप्त करना आमतौर पर चुनौतीपूर्ण होता है, हालांकि हाल के अध्ययनों से उन्हें प्राप्त करने के आसान तरीकों का पता चलता है। oocysts की पहचान करने के लिए मल की जाँच में उपयोग की जाने वाली विभिन्न तकनीकों पर हाल के एक अध्ययन में, मल के एक नमूने को सुक्रोज़ विलयन में अपकेंद्रित करने और फिर उसकी थोड़ी मात्रा को एक स्लाइड पर स्थानांतरित करने की विधि ''C. cayetanensis'' oocysts का पता लगाने में उल्लेखनीय रूप से प्रभावी पाई गई—दोनों, पाए गए oocysts की संख्या और श्रम की सापेक्ष आसानी के संदर्भ में। वास्तव में, शोधपत्र ने निष्कर्ष निकाला कि प्राप्त सकारात्मक नमूने लगभग 84% थे।<ref>{{cite journal |last1=Riner |first1=Diana K. |last2=Mullin |first2=Andrew S. |last3=Lucas |first3=Sasha Y. |last4=Cross |first4=John H. |last5=Lindquist |first5=H.D. Alan |date=October 2007 |title=Enhanced concentration and isolation of Cyclospora cayetanensis oocysts from human fecal samples |journal=Journal of Microbiological Methods |volume=71 |issue=1 |pages=75–77 |doi=10.1016/j.mimet.2007.06.021 |pmid=17698229}}</ref> कम से कम एक न्यूक्लिक अम्ल प्रवर्धन परीक्षण <!-- (NAAT) --> संयुक्त राज्य अमेरिका और यूरोप दोनों में व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है, और कई अतिरिक्त परीक्षण पैनल यूरोप में उपयोग के लिए अनुमोदित हैं लेकिन संयुक्त राज्य अमेरिका में नहीं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/>{{Update inline|date=July 2026|reason=More have likely been approved in recent years in the USA}} === निदान की चुनौतियाँ === अपने छोटे आकार, अंतःकोशिकीय आवास और अनेक हिस्टोलॉजिकल अभिरंजकों को ठीक से ग्रहण न कर पाने के कारण, ''C. cayetanensis'' का निदान बहुत कठिन हो सकता है। अब तक इस प्रोटोज़ोआन के सकारात्मक निदान के लिए चार विधियाँ स्थापित की गई हैं - मल के नमूनों में माइक्रोस्कोप द्वारा ओओसिस्ट का पता लगाना, आंतों के द्रव/छोटी आंत की बायोप्सी के नमूनों में ओओसिस्ट को पुनः प्राप्त करना, ओओसिस्ट के स्पोरुलेशन का प्रदर्शन करना, और PCR द्वारा ''C. cayetanensis'' DNA का प्रवर्धन। चूँकि इसका पता लगाना इतना कठिन है, इसलिए एक नकारात्मक परिणाम से ''C. cayetanensis'' की संभावना को नकारा नहीं जाना चाहिए; अगले कुछ दिनों में लिए गए ताज़ा मल के नमूनों से संबंधित परीक्षणों पर भी विचार किया जाना चाहिए।{{cn|date=May 2023}} [[File:Egg_Comparison.gif|thumb|साइक्लोस्पोरा के साथ अंडों की तुलना: Giardia-Cyclospora-Cryptosporidium-बैक्टीरियम-वायरस]] {{Clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} {{Health-stub}} n856251iazpdz4qx74ygaxx3cuj1bnm सदस्य वार्ता:Roopeank 3 1616466 6598597 6593545 2026-08-13T12:49:01Z EmausBot 26590 बॉट: [[सदस्य वार्ता:Lasse Keskinen]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया। 6598597 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Lasse Keskinen]] 5fu9niegktml535llejqccdod9ax85p विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/सेव देहिंग पटकाई आंदोलन 4 1616474 6598594 6593605 2026-08-13T12:47:55Z AMAN KUMAR 911487 /* सेव देहिंग पटकाई आंदोलन */ उत्तर 6598594 wikitext text/x-wiki === [[:सेव देहिंग पटकाई आंदोलन]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=जुलाई 2026}} :{{la|1=सेव देहिंग पटकाई आंदोलन}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|सेव देहिंग पटकाई आंदोलन -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) :''' हटाएं ''' नामांकन अनुसार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:47, 13 अगस्त 2026 (UTC) j6e0xczvyegtm7rdezpkyov86yut7ga विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अगस्त 4 1616555 6598572 6598260 2026-08-13T12:14:29Z NeechalBOT 98381 statistics 6598572 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-8-2026 6:14 |Pages = 1391428 |dPages = 28 |Articles = 170685 |dArticles = 7 |Edits = 6577400 |dEdits = 267 |Files = 4685 |dFiles = 9 |Users = 917841 |dUsers = 212 |Ausers = 876 |dAusers = 10 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-8-2026 6:14 |Pages = 1391482 |dPages = 54 |Articles = 170698 |dArticles = 13 |Edits = 6577722 |dEdits = 322 |Files = 4687 |dFiles = 2 |Users = 918019 |dUsers = 178 |Ausers = 876 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-8-2026 6:14 |Pages = 1391488 |dPages = 6 |Articles = 170698 |dArticles = 0 |Edits = 6578061 |dEdits = 339 |Files = 4689 |dFiles = 2 |Users = 918201 |dUsers = 182 |Ausers = 876 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-8-2026 6:14 |Pages = 1391510 |dPages = 22 |Articles = 170704 |dArticles = 6 |Edits = 6578578 |dEdits = 517 |Files = 4691 |dFiles = 2 |Users = 918382 |dUsers = 181 |Ausers = 874 |dAusers = -2 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-8-2026 6:14 |Pages = 1391530 |dPages = 20 |Articles = 170715 |dArticles = 11 |Edits = 6578916 |dEdits = 338 |Files = 4693 |dFiles = 2 |Users = 918562 |dUsers = 180 |Ausers = 874 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =6-8-2026 6:14 |Pages = 1391555 |dPages = 25 |Articles = 170727 |dArticles = 12 |Edits = 6579148 |dEdits = 232 |Files = 4693 |dFiles = 0 |Users = 918716 |dUsers = 154 |Ausers = 874 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =7-8-2026 6:14 |Pages = 1391579 |dPages = 24 |Articles = 170735 |dArticles = 8 |Edits = 6579524 |dEdits = 376 |Files = 4695 |dFiles = 2 |Users = 918887 |dUsers = 171 |Ausers = 890 |dAusers = 16 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =8-8-2026 6:14 |Pages = 1391629 |dPages = 50 |Articles = 170750 |dArticles = 15 |Edits = 6579933 |dEdits = 409 |Files = 4698 |dFiles = 3 |Users = 919053 |dUsers = 166 |Ausers = 890 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =9-8-2026 6:14 |Pages = 1391663 |dPages = 34 |Articles = 170757 |dArticles = 7 |Edits = 6580338 |dEdits = 405 |Files = 4706 |dFiles = 8 |Users = 919204 |dUsers = 151 |Ausers = 890 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =10-8-2026 6:14 |Pages = 1391688 |dPages = 25 |Articles = 170765 |dArticles = 8 |Edits = 6580656 |dEdits = 318 |Files = 4706 |dFiles = 0 |Users = 919359 |dUsers = 155 |Ausers = 913 |dAusers = 23 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =11-8-2026 6:14 |Pages = 1391731 |dPages = 43 |Articles = 170768 |dArticles = 3 |Edits = 6580985 |dEdits = 329 |Files = 4706 |dFiles = 0 |Users = 919518 |dUsers = 159 |Ausers = 913 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =12-8-2026 6:14 |Pages = 1391723 |dPages = -8 |Articles = 170752 |dArticles = -16 |Edits = 6581407 |dEdits = 422 |Files = 4707 |dFiles = 1 |Users = 919674 |dUsers = 156 |Ausers = 913 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =13-8-2026 6:14 |Pages = 1391741 |dPages = 18 |Articles = 170759 |dArticles = 7 |Edits = 6581719 |dEdits = 312 |Files = 4707 |dFiles = 0 |Users = 919850 |dUsers = 176 |Ausers = 914 |dAusers = 1 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> 1e9j0jinyh3vxzeikm8rbvqr08efxx8 अलज़ास 0 1616850 6598879 6597742 2026-08-14T11:25:44Z अमर तिवारी 932885 अर्थव्यवस्था जोड़ा 6598879 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | name = अलज़ास | native_name = Alsace | settlement_type = सांस्कृतिक क्षेत्र | anthem = {{native phrase|de|"[[एलज़ेसिशस फ़ाननलीड|Elsässisches Fahnenlied]]"|italics=off}}<ref>{{cite web | url=https://www.youtube.com/watch?v=dJr8yennvBY | title=Elsässisches Fahnenlied &#91;Anthem of Alsace&#93;&#91;+English translation&#93; | website=[[यूट्यूब]] | date=14 April 2020 }}</ref><br />("अलज़ासी ध्वज का भजन") <br /> | image_skyline = {{Multiple image | image1 = Pano.cernay.JPG | caption1 = [[सेर्ने, ओत-रें|सेर्ने]] | image2 = Absolute cathedrale vue quais 01.JPG | caption2 = [[स्त्रासबुर]] | image3 = Colmar (32350846618).jpg | caption3 = [[कोल्मार]] | image4 = Riquewihr Dolder.jpg | caption4 = [[रिकविर]] | image5 = Château de Hohenbourg.jpg | caption5 = [[शातो द ओआँबुर]] | image6 = Neuf-Brisach, Haut-Rhin, France.jpg | caption6 = [[नोफ़-ब्रिज़ाक]] | perrow = 1/2/2/1 | border = infobox | total_width = 300 }} | image_map = Carte Alsace 2018.png | image_flag = Flag of Alsace.svg | image_shield = BlasonAlsace.svg | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{FRA}} | subdivision_type1 = [[क्षेत्रीय प्रशासन]] | subdivision_name1 = [[अलज़ास यूरोपीय प्रशासन]] | seat_type = [[फ़्रांस के प्रांत|प्रांत]] | seat = [[स्त्रासबुर]] | area_total_km2 = 8280 | area_footnotes = <ref>{{cite web|title=La géographie de l'Alsace|url=http://www.region.alsace/region-alsace/la-geographie-de-lalsace|website=region.alsace|access-date=13 January 2016|archive-date=12 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151212121550/http://www.region.alsace/region-alsace/la-geographie-de-lalsace|url-status=dead}}</ref> | population_total = 1919745 | population_density_km2 = auto | population_footnotes = <ref name="pop">[[बा-रें]] और [[ओत-रें]] की कुल 2021 जनसंख्या: {{cite web |title=Populations légales des départements en 2021 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/7728787?sommaire=7728826 |publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|INSEE]] |access-date=16 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251226045202/https://www.insee.fr/fr/statistiques/7728787?sommaire=7728826 |archive-date=2025-12-26}}</ref> | population_as_of = जनवरी 2021 | population_demonym = अलज़ासी | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en|title=EU regions by GDP, Eurostat}}</ref> | demographics2_title1 = कुल | demographics2_info1 = €75.304 अरब (2024) | parts_type = [[फ़्रांस के विभाग|विभाग]] | parts_style = list | parts = 2 | p1 = [[बा-रें]] (67) | iso_code = FR-A | native_name_lang = fr }} '''अलज़ास''' ({{Langx|fr|Alsace|italic=no}}) [[फ़्रांस]] का एक सांस्कृतिक क्षेत्र है, जो [[जर्मनी]] और [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्जरलैंड]] के बगल में ऊपरी [[राइन नदी|राइन]] के पश्चिमी तट पर स्थित है। जनवरी 2021 को, इसकी जनसंख्या 19,19,745 थी। अलज़ासी संस्कृति दोनों जर्मन और फ़्रांसीसी संस्कृतियों का मेल है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/alsace-culturally-not-quite-french-not-quite-german|title=Alsace: culturally not quite French, not quite German|last=Leichtfried|first=Laura|date=23 February 2017|website=British Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223231848/https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/alsace-culturally-not-quite-french-not-quite-german|archive-date=23 February 2017|access-date=25 August 2021}}</ref> [[अलज़ासी उपभाषा|अलज़ासी]] एक [[आलमानी जर्मन|आलमानी]] बोली है, जो [[स्वाबियाई जर्मन|स्वाबियाई]] से संबंधित है, हालांकि [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के बाद से अधिकांश अलज़ासियों की मातृभाषा फ़्रांसीसी है। 1945 के बाद से आंतरिक और अंतरराष्ट्रीय प्रवास से भी अलज़ास की जातीय भाषाई संरचना बदली। अलज़ास का आर्थिक एवं सांस्कृतिक राजधानी और उसका सबसे बड़ा शहर [[स्त्रासबुर]] है, जो जर्मन अंतरराष्ट्रीय सीमा पर स्थित है। स्त्रासबुर अनेक अंतरराष्ट्रीय संगठनों और निकायों का मुख्यालय है। [[श्रेणी:लातिनी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:जर्मन भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:अलज़ास| ]] == भूगोल == ===स्थलाकृति=== [[File:Alsaceregionsnaturelles.jpg|thumb|अलज़ास का स्थलाकृतिक मानचित्र]] अलज़ास का क्षेत्रफल 8,283&nbsp;km<sup>2</sup> है। इसकी लंबाई ऊँचाई से लगभग चार गुना अधिक है। यह पूर्व में [[राइन]] और पश्चिम में [[वोज पर्वतमाला]] के बीच एक मैदान से मिलता जुलता है। अलज़ास में [[ओत-रें]] और [[बा-रें]] विभाग आते हैं। इसकी सीमाएँ उत्तर और पूर्व में जर्मनी, दक्षिण में स्विट्ज़रलैंड और [[फ़्राँश-कोंते]] और पश्चिम में [[लोरेन]] से लगी हुई हैं। अलज़ास में कई घाटियाँ भी आती हैं। इसका उच्चतम बिंदु [[ग्राँ बालों]] पर्वत है, जो {{Convert|1424|m|ft|abbr=on}} ऊँचा है। कई वन भी इसमें आते हैं, विशेषतः वोज और बा-रें में। ==प्रशासन== [[File:Logo of Alsace.png|thumb|[[अलज़ास यूरोपीय प्रशासन]] का लोगो]] 2021 से, अलज़ास एक [[यूरोपीय प्रशासन]] के अधीन है। ===प्रशासनिक विभाग=== अलज़ास यूरोपीय प्रशासन 2 विभागों, 9 उपविभागों, 40 कैंटन, और 880 कम्यून में विभाजित है। [[File:Arrondissements Bas-Rhin.svg|upright=1.15|thumb|बा-रें का प्रशासनिक मानचित्र]] '''[[बा-रें]]''' * [[हागेनाउ-विसाँबुर उपविभाग]] * [[मोल्सहाइम उपविभाग]] * [[सावेर्न उपविभाग]] * [[स्लेस्ता-एरश्टाइन उपविभाग]] * [[स्त्रासबुर उपविभाग]] [[File:Arrondissements Haut-Rhin.svg|upright=1.15|thumb|ओत-रें का प्रशासनिक मानचित्र]] '''[[ओत-रें]]''' * [[आल्टकिर्श उपविभाग]] * [[कोल्मार-रिबोविले उपविभाग]] * [[गेबविलेर उपविभाग]] * [[मुलूज़ उपविभाग]] * [[टान-गेबविलेर उपविभाग]] == अर्थव्यवस्था == [[राष्ट्रीय सांख्यिकी एवं अर्थशास्त्र संस्थान]] (INSEE) के अनुसार, 2002 को अलज़ास का [[सकल घरेलू उत्पाद]] (GDP) €44.3&nbsp;अरब था। इसका प्रति व्यक्ति GDP €24,804 है, और इसकी नौकरियों में से 68% [[तृतीयक क्षेत्र|सेवा क्षेत्र]] के हैं, तथा 25% उद्योग के हैं, जिस प्रकार अलज़ास देश के सबसे औद्योगिक क्षेत्रों में से एक है। अलज़ास में विभिन्न आर्थिक क्रियाएँ हैं: * [[द्राक्षाकृषि]] (अक्सर मार्लनहाइम और टान के बीच ''[[अलज़ास हाला|रुत दे वें दालज़ास]]'' में) * हॉप की कटाई और काढ़ा बनाना (फ़्रांसीसी दारू का अधिकांश उत्पादन अलज़ास में, विशेषतः स्त्रासबुर में होता है) * वानिकी विकास * वाहन यौद्योग ([[मुलूज़]] और [[मोल्सहाइम]], जो [[बुगाटी]] का गृहनगर है) * [[जीवन विज्ञान]] * पर्यटन * [[पोटेशियम क्लोराइड]] (गत 20वीं शताब्दी तक) और [[पोटाश]] खनन 2025 तक, अलज़ास में 800 विदेशी कम्पनी हैं।<ref>{{cite web | title = Foreign investment 2025: Alsace confirms its attractiveness| website = Imagine Alsace| publisher = Alsace.com| url = https://www.alsace.com/en/foreign-investment-2025-alsace-confirms-its-attractiveness/| accessdate = 26 March 2026| date = 3 February 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} 9zd1ygxb1yrvn6bdrjqi8u27rvidspx सदस्य वार्ता:The kuldeep baba/प्रयोगपृष्ठ 3 1616892 6598767 6597809 2026-08-14T04:29:23Z Kuldeepbabayadav 941467 6598767 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरमและ त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। ee6vgor7tt6u8ub6zmy07pslmz07pr4 बटवारा 1947 (2026 फिल्म) 0 1616956 6598606 6598540 2026-08-13T14:21:37Z Itsharshitt28 940812 6598606 wikitext text/x-wiki '''बंटवारा 1947''' हिंदी भाषा की एक आने वाली ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म है, जिसे राजकुमार संतोषी ने लिखा और निर्देशन किया है, और इसे "आमिर खान प्रोडक्शंस" के बैनर तले आमिर खान ने उत्पादन किया है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-10|title='Batwara 1947': Sunny Deol, Preity Zinta and Rajkumar Santoshi on revisiting the trauma of Partition|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/batwara-1947-sunny-deol-preity-zinta-and-rajkumar-santoshi-on-revisiting-the-trauma-of-partition/article71327906.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=13 August 2026}}</ref> भारत के 1947 के बंटवारे और पंजाब<ref>{{Cite web|date=2026-07-29|title=A tale of two Partitions: As 'Batwara 1947' revisits history, where are -----|url=https://www.cnbctv18.com/entertainment/batwara-1947-sunny-deol-partition-in-hindi-cinema-bengal-punjab-bangladesh-liberation-war-19956576.htm|website=[[CNBC TV18]]}}</ref> के विभाजन के समय लाहौर की पृष्ठभूमि पर बनी इस फ़िल्म में [[सनी देओल]]<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/blockbuster-success-border-2-trade-experts-predict-sunny-deols-lahore-1947-will-also-open-bang-combination-sunny-rajkumar-santoshi-never-gone-wr/|title=After the blockbuster success of Border 2, trade experts predict Sunny Deol’s Lahore 1947 will also open with a bang|website=[[Bollywood Hungama]]|date=31 January 2026|access-date=13 August 2026}}</ref> , [[प्रीति ज़िंटा]], [[शबाना आज़मी]], करण देओल, अली फ़ज़ल, अभिमन्यु सिंह, खुशी हजारे और कनिका कपूर<ref>{{Cite web |date=12 August 2024 |title=It's a wrap up for Aamir Khan's 'Lahore 1947' starring Sunny Deol |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/aamir-khan-lahore-1947-starring-sunny-deol-shooting-wrapped-up-2580901-2024-08-12 |access-date=13 August 2026 |website=[[India Today]] |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091936/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/aamir-khan-lahore-1947-starring-sunny-deol-shooting-wrapped-up-2580901-2024-08-12 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sunny Deol Wraps Up Filming Aamir Khan's Lahore 1947 After An Intense 70-Day Shoot |url=https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-wraps-up-filming-aamir-khans-lahore-1947-after-an-intense-70-day-shoot-6320194 |access-date=13 August 2026 |website=[[NDTV]] |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092013/https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-wraps-up-filming-aamir-khans-lahore-1947-after-an-intense-70-day-shoot-6320194 |url-status=live }}</ref> मुख्य भूमिकाओं में ह यह फ़िल्म असगर वजाहत के नाटक 'जिस लाहौर नई वेख्या, ओ जम्या ई नई' पर आधारित है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-04|title=Inside 'Batwara 1947': How Asghar Wajahat’s quiet resistance seeps through Sunny Deol’s film|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/inside-batwara-1947-how-asghar-wajahats-quiet-resistance-seeps-through-sunny-deols-film/article71304118.ece|website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 June 2026|title=Sunny Deol, Preity Zinta-starrer 'Batwara 1947' first look unveiled|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/sunny-deol-preity-zinta-starrer-batwara-1947-first-look-unveiled-2|access-date=13 August 2026|work=[[Khaleej Times]]}}</ref> माना जा रहा है कि यह फ़िल्म आठ साल के लंबे अंतराल के बाद प्रीति ज़िंटा की वापसी वाली फ़िल्म होगी।<ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=2026-08-05 |title=Preity Zinta says 'she didn't miss films' as priorities changed after kids: 'My greatest milestone was to have children |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/preity-zinta-says-priorities-changed-after-kids-admits-she-was-shaking-on-first-day-back-on-set-batwara-1947-sunny-deol-101785905210908.html |access-date=2026-08-13 |website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> फ़िल्म की मुख्य शूटिंग (प्रिंसिपल फ़ोटोग्राफ़ी) फरवरी 2024 में शुरू हुई और अक्टूबर 2025 में पूरी हुई।<ref>{{Cite news |date=13 October 2025 |title= Partition era film starring Sunny Deol, son Karan being shot in Amritsar |url= https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/partition-era-film-starring-sunny-deol-son-karan-being-shot-in-amritsar/ |access-date=13 August 2026 |work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Sunny Deol's Lahore 1947 shoot to conclude with a train sequence - Exclusive |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-lahore-1947-shoot-to-conclude-with-a-train-sequence-exclusive/articleshow/112337032.cms |access-date=13 August 2026 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> सिनेमैटोग्राफ़ी संतोष सिवन ने की है।<ref name="ss" /><ref>{{Cite news|date=2024-05-07|title=Pierre Angénieux Tribute Laureate 2024 - A Spotlight on Santosh Sivan's Career|url=https://www.angenieux.com/santosh-sivan-angenieux-tribute|work=[[Pierre Angénieux Excellens in Cinematography|Angénieux]]}}</ref> इसका संगीत [[ए. आर. रहमान]] ने तैयार किया है और गाने के बोल [[जावेद अख्तर]] ने लिखे हैं।<ref>{{Cite news|date=9 June 2026|title=Sunny Deol’s Upcoming Period Drama Renamed Batwara 1947|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/sunny-deols-upcoming-period-drama-renamed-batwara-1947_-84382.html|access-date=13 August 2026|work=[[Filmfare]]}}</ref> शुरू में इसे 23 जनवरी 2025 को रिलीज़ किया जाना था, जिसे बाद में 15 जून 2025 तक टाल दिया गया था; लेकिन पोस्ट-प्रोडक्शन के काम और कुछ हिस्सों की दोबारा शूटिंग (रीशूट) के कारण 'बंटवारा 1947' की रिलीज़ में और देरी हुई।<ref>{{cite news |title=Sunny Deol's 'Jaat' aims for Republic Day 2025 release as 'Lahore 1947' gets pushed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-jatt-aims-for-republic-day-2025-release-as-lahore-1947-gets-pushed-report/articleshow/114348219.cms |access-date=13 August 2026 |work=[[The Times of India]] |date=18 October 2024}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 January 2025 |title=Lahore, 1947 Movie: Review {{!}} Release Date (2025) {{!}} Songs {{!}} Music {{!}} Images {{!}} Official Trailers {{!}} Videos {{!}} Photos {{!}} News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/lahore-1947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091804/https://www.bollywoodhungama.com/movie/lahore-1947/ |archive-date=7 October 2024 |access-date=13 August 2026 |website=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> अब इसे 14 अगस्त 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ करने का फ़ैसला किया गया है, जो स्वतंत्रता दिवस के वीकेंड के दौरान रिलीज़ होगी।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Lahore 1947 is now Batwara 1947: Sunny Deol unveils FIRST look and new title ahead of August 14 release|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/lahore-1947-is-now-batwara-1947-sunny-deol-unveils-first-look-and-new-title-ahead-of-august-14-release/ |access-date=13 August 2026|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ==कहानी का सार== [[पंजाब]] इलाके के [[लाहौर]] शहर में सेट, 'बंटवारा 1947' भारत के बंटवारे के उथल-पुथल भरे दौर में विस्थापन और इंसानी रिश्तों की एक ऐतिहासिक कहानी है। आज़ाद हुए नए देशों - [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] - में अचानक उजड़े और बर्बाद हुए शरणार्थियों की बाढ़ आ जाती है। शरणार्थी कैंपों में भयानक हालात झेलने के बाद, कुछ खुशकिस्मत विस्थापित लोगों को ऐसे घर दिए जाते हैं जिन्हें उनके पुराने मालिकों ने देश छोड़कर भागते समय खाली कर दिया था। यह कहानी सिकंदर मिर्ज़ा की है, जो अपने मुस्लिम परिवार - पत्नी हमीदा, बेटे जावेद और बेटी तनवीर - के साथ भारत के संयुक्त प्रांत के [[लखनऊ]] से पाकिस्तान के पश्चिमी पंजाब के लाहौर जाते हैं। कुछ समय शरणार्थी कैंप में रहने के बाद, उन्हें एक बड़ी हवेली मिलती है। इस हवेली के हिंदू मालिकों को बंटवारे के कारण पंजाब प्रांत के विभाजन के बाद भारत के पूर्वी पंजाब जाने के लिए मजबूर होना पड़ा था। तनाव तब और बढ़ जाता है जब सिकंदर को पता चलता है कि हवेली में अभी भी एक बूढ़ी और कमज़ोर पंजाबी हिंदू महिला रह रही है। वह सिकंदर और उसके परिवार पर बिना इजाज़त घुसने का आरोप लगाती है। 'माई' के नाम से जानी जाने वाली यह बूढ़ी महिला अपनी पुश्तैनी हवेली की असली मालकिन होने का दावा करती है। सिकंदर उस बूढ़ी महिला को वहां से हटाने की कोशिश करता है, लेकिन वह साफ मना कर देती है। इस अचानक हुई मुलाकात से तनाव और उलझे हुए जज़्बाती टकराव पैदा होते हैं, क्योंकि ये किरदार भारतीय इतिहास के सबसे उथल-पुथल भरे दौर में अपनी बदली हुई हकीकत का सामना करते हैं। ==ढालना== *सिकंदर मिर्ज़ा के रूप में [[सनी देओल]]<ref>{{Cite news |date=2024-02-12 |title=The pairing of Sunny Deol and Preity Zinta in Lahore 1947: This on-screen pair has always been immensely loved by the audience |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/rajkumar-santoshi-opens-pairing-sunny-deol-preity-zinta-lahore-1947-says-screen-pair-always-immensely-loved-audience |work=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> *सिकंदर की पत्नी हमीदा मिर्जा के रूप में [[प्रीति जिंटा]]<ref>{{Cite news |date=2025-07-02 |title=Digital Cover Story: Preity Zinta Interview by Ada Iliopoulou|url=https://lofficielmonaco.com/fashion/digital-cover-story-interview-by-ada-iliopoulou/|work=[[L'Officiel]]|quote="Lahore 1947"}}</ref> *[[शबाना आज़मी]] दुर्गावती देवी/माई के रूप में<ref>{{Cite web |date=2024-10-19 |title=Shabana Azmi on her character in Lahore 1947, "To say she weeps copiously would be an understatement" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/shabana-azmi-character-lahore-1947-say-weeps-copiously-understatement-felt-like-leela-chitnis-nirupa-roy-combined/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224081737/https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/features/shabana-azmi-character-lahore-1947-say-weeps-copiously-understatement-felt-like-leela-chitnis-nirupa-roy-combined/ |archive-date=24 December 2024 |access-date=2026-08-13 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-07-28|title="A Masterpiece We've Been Waiting For": Internet Reacts To Sunny Deol's Batwara 1947 Trailer|url=https://www.ndtv.com/entertainment/a-masterpiece-weve-been-waiting-for-internet-reacts-to-sunny-deols-batwara-1947-trailer-11832940|website=[[NDTV]]}}</ref> *जावेद मिर्ज़ा, सिकंदर और हमीदा के बेटे के रूप में करण देओल<ref>{{Cite news |date=2024-03-11 |title=Aamir Khan on casting Karan Deol in Lahore 1947: His sincerity and his honesty brings a lot to the table |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/aamir-khan-reveals-reason-behind-casting-karan-deol-lahore-1947-says-sincerity-honesty-brings-lot-table/ |work=[[Bollywood Hungama]] \access-date=13 August 2026}}</ref> *हबीब काज़मी के रूप में अली फज़ल<ref>{{Cite web |date=2024-02-22 |title=Ali Fazal joins the cast of Sunny Deol starrer Lahore 1947 : Bollywood News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ali-fazal-joins-cast-sunny-deol-starrer-lahore-1947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226153955/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ali-fazal-joins-cast-sunny-deol-starrer-lahore-1947/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=2026-08-13 |website=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> *याकूब पहलवान के रूप में अभिमन्यु सिंह<ref>{{Cite news |title=Abhimanyu Singh joins cast of Rajkumar Santoshi's Lahore 1947 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/abhimanyu-singh-joins-cast-of-rajkumar-santoshis-lahore-1947/cid/2001085 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014073445/https://www.telegraphindia.com/entertainment/abhimanyu-singh-joins-cast-of-rajkumar-santoshis-lahore-1947/cid/2001085 |archive-date=2024-10-14 |access-date=2026-08-15 |work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]] }}</ref> *तनवीर मिर्जा, सिकंदर और हमीदा की बेटी के रूप में खुशी हजारे<ref name=cast>{{Cite news|date=2024-06-09|title=Sunny Deol, Preity Zinta-starrer 'Batwara 1947' first look unveiled|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/sunny-deol-preity-zinta-starrer-batwara-1947-first-look-unveiled20260609143607/|work=[[Asian News International]]}}</ref> *कनिक्का कपूर तबस्सुम के रूप में<ref name=cast/> *ईशा संधीर दुर्गावती के बेटे रतन के रूप में *खालिद सिद्दीकी रतन की पत्नी के रूप में *रुखसार रहमान मुहम्मद शाह के रूप में *परमिंदर सिंह कैंथ रतन की बेटी के रूप में *शिविका ऋषि *अंबिका नागवानी *पंकज रैना *रशीद भाई के रूप में राजन मोदी *मुश्ताक खान के रूप में चंदन दिलावर ==उत्पादन== '''निर्माण''' इस फ़िल्म का शुरुआती नाम 'लाहौर 1947' था, लेकिन भारत और पाकिस्तान के बीच तनावपूर्ण रिश्तों के कारण संभावित राजनीतिक विवादों और भू-राजनीतिक संवेदनशीलता से बचने के लिए इस ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म का नाम बदलकर 'बंटवारा 1947' कर दिया गया।<ref name=LB>{{Cite news |date=2026-03-08 |title=Sunny Deol's 'Lahore 1947' renamed 'Batwara 1947' to avoid political sensitivities ahead of Independence Day release |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-lahore-1947-renamed-batwara-1947-to-avoid-political-sensitivities-ahead-of-independence-day-release-report/articleshow/129261005.cms |access-date=2026-08-18 |work=[[The Times of India]]}}</ref> फ़िल्म के डेवलपमेंट की घोषणा अक्टूबर 2023 में की गई थी, जब फ़िल्म निर्माता राजकुमार संतोषी और अभिनेता सनी देओल ने अपनी पिछली सफल फ़िल्मों - जैसे ब्लॉकबस्टर फ़िल्में 'घायल' (1990)<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/bollywoods-he-man-turns-66-5-must-watch-all-time-blockbusters-of-sunny-deol/ghayal-1990/slideshow/104551739.cms?from=mdr|title=Bollywood’s 'He-Man' Turns 66: 5 Must-Watch All-Time Blockbusters Of Sunny Deol|website=[[The Economic Times]]|access-date=19 August 2026}}</ref> , 'दामिनी' (1993) और 'घातक' (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-reveals-if-he-got-paid-for-his-film-titles-ghayal-ghatak-being-used-in-viral-dhurandhar-dialogue-11003723|title=Sunny Deol Reveals If He Got Paid For His Film Titles Ghayal, Ghatak Being Used In Viral Dhurandhar Dialogue – Ghayal (1990) and Ghatak (1996) are two of Sunny Deol's blockbuster films|website=[[NDTV]]|access-date=14 August 2026}}</ref> - के बाद फिर से साथ काम करने की पुष्टि की। फरवरी 2024 में, आमिर खान आधिकारिक तौर पर 'आमिर खान प्रोडक्शंस' के तहत प्रोड्यूसर के तौर पर शामिल हुए, जो देओल के साथ उनका पहला सहयोग था।<ref>{{cite web|title=Sunny Deol expresses wish to make movie on Emperor Ashoka: 'Such films require heavy budgets'|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-sunny-deol-expresses-wish-to-make-movie-on-emperor-ashoka-such-films-require-heavy-budgets-batwara-1947-3217750|website=[[Daily News and Analysis|DNA India]]|date=2026-08-03|access-date=2026-08-13}}</ref> फ़िल्म की परिकल्पना 'लाहौर 1947' के रूप में की गई थी और बाद में पता चला कि यह असगर वजाहत के मशहूर नाटक 'जिस लाहौर नई वेख्या ओ जम्याई नई' पर आधारित है - यह शीर्षक एक पुरानी पंजाबी कहावत से लिया गया है जिसका अर्थ है, "लाहौर का अनुभव एक संपूर्ण जीवन के लिए इतना ज़रूरी है कि इसे न देखना असल में न जीने या पैदा न होने के बराबर है"।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2005/08/26/stories/2005082602390300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080304130051/http://www.hindu.com/fr/2005/08/26/stories/2005082602390300.htm|url-status=dead|archive-date=4 March 2008|title=History's reflections: Syed Asghar Wajahat|newspaper= [[The Hindu]]|date= 26 August 2005}}</ref> इसकी कहानी 1947 में भारत के विभाजन के दौरान पंजाब के बंटवारे के समय लाहौर शहर पर आधारित है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-10|title=Sunny Deol is fighting against fanaticism in Batwara 1947|url=https://www.rediff.com/movies/report/sunny-deol-is-fighting-against-fanaticism-in-batwara-1947/20260810.htm|work=[[rediff.com]]}}</ref> संतोषी ने पटकथा लिखी, जबकि वजाहत और संतोषी ने कहानी विकसित की और संवाद दोनों ने मिलकर लिखे। मुख्य क्रिएटिव टीम के हिस्से के रूप में सिनेमैटोग्राफर संतोष सिवन, संगीतकार ए. आर. रहमान और गीतकार जावेद अख्तर के नामों की भी घोषणा की गई। 9 जून 2026 को, निर्माताओं द्वारा जारी एक मोशन पोस्टर के माध्यम से फ़िल्म का आधिकारिक नाम बदलकर 'बंटवारा 1947' कर दिया गया। नए शीर्षक के साथ, निर्माताओं ने अगस्त 2026 में स्वतंत्रता दिवस सप्ताहांत के दौरान इसे सिनेमाघरों में रिलीज़ करने की घोषणा की। शीर्षक में यह बदलाव फ़िल्म के प्रचार अभियान के हिस्से के रूप में किया गया, जिसने उस वर्किंग टाइटल (कामचलाऊ नाम) की जगह ली जिसका इस्तेमाल प्रोजेक्ट की घोषणा के समय से किया जा रहा था। '''फ़िल्म-निर्माण''' फिल्म के उत्पादन में भारत के बंटवारे और उसके बाद पंजाब के विभाजन के ऐतिहासिक दौर को सही ढंग से दिखाने के लिए काफी रिसर्च की गई। यह फिल्म राजकुमार संतोषी, सनी देओल और आमिर खान के फिर से एक साथ आने का मौका है; ये तीनों पहले भी सफल प्रोजेक्ट्स पर साथ काम कर चुके हैं।<ref name=":3">{{Cite news |date=2024-02-26 |title=Meet the cast of Lahore 1947, Rajkumar Santoshi's next produced by Aamir Khan |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/meet-the-cast-of-lahore-1947-rajkumar-santoshis-next-produced-by-aamir-khan-101708937809828.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807065742/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/meet-the-cast-of-lahore-1947-rajkumar-santoshis-next-produced-by-aamir-khan-101708937809828.html |archive-date=7 August 2024 |access-date=2026-08-13 |work=[[Hindustan Times]] }}</ref> यह पहली बार भी होगा जब देओल और खान किसी फिल्म में एक साथ काम करेंगे। देओल ने 10 अक्टूबर 2025 को पंजाब में फिर से शूटिंग शुरू की, जिसमें नए जोड़े गए सीन पर ध्यान दिया गया। आमिर खान के सुझावों के आधार पर प्रोडक्शन में कुछ बदलाव किए गए।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/lahore-1947-sunny-deol-resumes-shoot-after-aamir-khan-suggests-changes-2795797-2025-09-30|title=Lahore 1947: Sunny Deol resumes shoot after Aamir Khan suggests changes|website=[[India Today]]|date= 1 October 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lahore-1947-sunny-deol-to-resume-shoot-this-month-will-aamir-khans-suggestion-be-implemented-in-new-schedule/articleshow/124228476.cms|title='Lahore 1947': Sunny Deol to resume shoot THIS month|website=[[The Times of India]]|date=30 September 2025}}</ref> सेट इस तरह डिज़ाइन किए गए थे कि 1940 के दशक के लाहौर और पंजाब प्रांत की सड़कों और माहौल को फिर से बनाया जा सके। 'बंटवारा 1947' की मुख्य शूटिंग भारत में अलग-अलग स्टूडियो सेट और असली जगहों पर हुई, ताकि 1947 के बंटवारे के समय के अविभाजित भारत का माहौल बनाया जा सके। शूटिंग का शुरुआती दौर अमृतसर और मुंबई में बने बड़े और बारीकी से डिज़ाइन किए गए सेट पर शुरू हुआ। प्रोडक्शन डिज़ाइनरों ने 1940 के दशक के लाहौर की सड़कों, बाज़ारों और रिहायशी इलाकों को हूबहू दिखाने के लिए बड़े सेट बनाए। इसी बीच, कहानी की मुख्य हवेली को दिखाने के लिए मुंबई में एक बड़ा स्टूडियो सेट बनाया गया। उस दौर के असली माहौल और भावनात्मक गंभीरता को दिखाने के लिए, प्रोडक्शन टीम पंजाब की असली जगहों पर गई। अमृतसर ज़िले में अहम ऐतिहासिक बैकग्राउंड और उस दौर के हिसाब से सही सेटिंग का इस्तेमाल किया गया। शेड्यूल के आखिरी हिस्से में, डायरेक्टर राजकुमार संतोषी और मुख्य एक्टर सनी देओल ग्रामीण पंजाब लौटे ताकि कुछ और आउटडोर सीन शूट किए जा सकें; मकसद फिल्म के माहौल में और ज़्यादा असलियत और गहराई लाना था। इसके अलावा, अली फज़ल जैसे कलाकारों वाले सेकेंडरी टाइमलाइन और पैचवर्क सीन उत्तर प्रदेश के वाराणसी में शूट किए गए, ताकि शहर के पारंपरिक और पुराने ज़माने के उपमहाद्वीपीय लुक का फ़ायदा उठाया जा सके। इस फ़िल्म के प्रोडक्शन का सबसे मुश्किल और बड़ा हिस्सा था इसका क्लाइमेक्स शूट करना। इस सीन में ट्रेन का एक लंबा सीक्वेंस है, जो 1947 में नए बॉर्डर के आर-पार लोगों के अफरा-तफरी भरे पलायन को दिखाता है। इस सीक्वेंस को कई हफ़्तों तक खास तौर पर तैयार किए गए रेलवे ट्रैक और स्टेशनों पर शूट किया गया था। इन जगहों को बंटवारे के दौर के पुराने 'नॉर्थ वेस्टर्न स्टेट रेलवे' नेटवर्क जैसा लुक दिया गया था और इसमें बड़ी संख्या में बैकग्राउंड एक्टर्स का इस्तेमाल किया गया था। '''विपणन''' 'बंटवारा 1947' के लिए मार्केटिंग कैंपेन में फिल्म के सिनेमाघरों में रिलीज़ होने से पहले देश भर में प्रमोशन टूर शामिल था। जुलाई 2026 में, मेकर्स ने 12 शहरों के टूर की घोषणा की, जिसके दौरान कास्ट और क्रू के सदस्य अलग-अलग शहरों में जाकर दर्शकों से मिलेंगे और फिल्म का प्रमोशन करेंगे। इस प्रमोशन टूर में मुख्य कास्ट के सदस्य, जैसे सनी देओल और प्रीति ज़िंटा, शामिल हुए। अगस्त 2026 में, सनी देओल, प्रीति ज़िंटा और करण देओल ने फिल्म के प्रमोशन के तहत [[जयपुर]], [[अहमदाबाद]], [[लखनऊ]], [[पटना]], [[चंडीगढ़]], [[जालंधर]], [[अमृतसर]] और NCR का दौरा किया।<ref>{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Sunny Deol, Karan Deol and Preity Zinta promote Batwara 1947 in Chandigarh, trio to cover three cities of Punjab in a single day|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/sunny-deol-karan-deol-and-preity-g-zinta-promote-batwara-1947-in-chandigarh-trio-to-cover-three-cities-of-punjab-in-a-single-day/|access-date=2026-08-08|work=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> अलग-अलग जगहों पर कास्ट की मौजूदगी का इस्तेमाल फिल्म के बंटवारे के दौर वाले विषय को पूरे भारत के दर्शकों से जोड़ने के लिए किया गया। सनी देओल, [[आमिर खान]] और प्रीति ज़िंटा ने 'बंटवारा 1947' के प्रमोशन के लिए होस्ट [[अमिताभ बच्चन]] के साथ 'कौन बनेगा करोड़पति' की हॉट सीट पर भी हिस्सा लिया।<ref>{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Sunny Deol to make KBC debut with Aamir Khan and Preity Zinta ahead Of Batwara 1947 release|url=https://www.news18.com/amp/movies/television/sunny-deol-to-make-kbc-debut-with-aamir-khan-preity-zinta-ahead-of-batwara-1947-release-ws-l-10260728.html|access-date=2026-08-08|work=[[CNN-News18|News18]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=2026-08-10|quote="Amitabh Bachchan asks Sunny Deol what took him 18 years to come on the show?"|title=KBC 18: Sunny Deol shares he is an 'overthinker', jokes Aamir Khan doesn’t think much|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/kbc-18-sunny-deol-shares-he-is-an-overthinker-jokes-aamir-khan-doesnt-think-much-watch-10825743/|work=[[The Indian Express]]}}</ref> कैंपेन में सनी देओल और डायरेक्टर राजकुमार संतोषी के फिर से साथ आने से जुड़ी पुरानी यादों को भी शामिल किया गया; उन्होंने पहले 'घायल', 'दामिनी' और 'घातक' में साथ काम किया था। इसके बाद, PVR INOX ने फिल्म के प्रमोशन कैंपेन के हिस्से के तौर पर 'बंटवारा 1947' से पहले सिनेमाघरों में संतोषी की 'घायल', 'दामिनी' और 'घातक' को फिर से रिलीज़ किया।<ref>{{Cite news |date=2026-07-17 |title=Sunny Deol's biggest classics Damini, Ghatak and Ghayal to re-release in theatres ahead of Batwara 1947|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sunny-deol-biggest-classics-damini-ghatak-and-ghayal-to-re-release-in-theatres-ahead-of-batwara-1947-101784304289981.html|access-date=2026-08-17|work=[[Hindustan Times]]}}</ref> प्रमोशन कैंपेन के साथ-साथ कैरेक्टर पोस्टर, टीज़र, गाने और ऑफिशियल ट्रेलर भी रिलीज़ किए गए। ट्रेलर और दूसरे प्रमोशन मटीरियल में फिल्म की कहानी के भारत के बंटवारे के समय पर आधारित होने और विस्थापन, सांप्रदायिक तनाव, परिवार और इंसानियत जैसे विषयों पर ज़ोर दिया गया। ==संगीत== फ़िल्म का संगीत [[ए. आर. रहमान]] ने तैयार किया है और इसके बोल [[जावेद अख्तर]] ने लिखे हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-02-05 |title=Rajkumar Santoshi on 'Lahore 1947': This is truly the best dream team and rare to come together |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rajkumar-santoshi-on-lahore-1947-best-dream-team-and-rare-collaboration/articleshow/107432309.cms |access-date=2026-08-15 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> {{Track listing | headline = | extra_column = Singer(s) | title1 = कहाँ चले गए हो राम | lyrics1 = [[जावेद अख्तर]] | music1 = [[ए. आर. रहमान]] | extra1 = [[शान]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 4:20 | title2 = तबस्सुम | lyrics2 = जावेद अख्तर | music2 = ए. आर. रहमान | extra2 = [[सोनू निगम]], हीर | length2 = 5:20 | total_length = }} ==यह भी देखें== [[सनी देओल]] [[प्रीति जिंटा]] [[शबाना आज़मी]] [[जावेद अख्तर]] [[ए. आर. रहमान]] [[ ==संदर्भ== 1xzere6gqfa4ni3e88po75tbowm2gn6 6598607 6598606 2026-08-13T14:22:51Z Itsharshitt28 940812 /* यह भी देखें */ 6598607 wikitext text/x-wiki '''बंटवारा 1947''' हिंदी भाषा की एक आने वाली ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म है, जिसे राजकुमार संतोषी ने लिखा और निर्देशन किया है, और इसे "आमिर खान प्रोडक्शंस" के बैनर तले आमिर खान ने उत्पादन किया है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-10|title='Batwara 1947': Sunny Deol, Preity Zinta and Rajkumar Santoshi on revisiting the trauma of Partition|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/batwara-1947-sunny-deol-preity-zinta-and-rajkumar-santoshi-on-revisiting-the-trauma-of-partition/article71327906.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=13 August 2026}}</ref> भारत के 1947 के बंटवारे और पंजाब<ref>{{Cite web|date=2026-07-29|title=A tale of two Partitions: As 'Batwara 1947' revisits history, where are -----|url=https://www.cnbctv18.com/entertainment/batwara-1947-sunny-deol-partition-in-hindi-cinema-bengal-punjab-bangladesh-liberation-war-19956576.htm|website=[[CNBC TV18]]}}</ref> के विभाजन के समय लाहौर की पृष्ठभूमि पर बनी इस फ़िल्म में [[सनी देओल]]<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/blockbuster-success-border-2-trade-experts-predict-sunny-deols-lahore-1947-will-also-open-bang-combination-sunny-rajkumar-santoshi-never-gone-wr/|title=After the blockbuster success of Border 2, trade experts predict Sunny Deol’s Lahore 1947 will also open with a bang|website=[[Bollywood Hungama]]|date=31 January 2026|access-date=13 August 2026}}</ref> , [[प्रीति ज़िंटा]], [[शबाना आज़मी]], करण देओल, अली फ़ज़ल, अभिमन्यु सिंह, खुशी हजारे और कनिका कपूर<ref>{{Cite web |date=12 August 2024 |title=It's a wrap up for Aamir Khan's 'Lahore 1947' starring Sunny Deol |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/aamir-khan-lahore-1947-starring-sunny-deol-shooting-wrapped-up-2580901-2024-08-12 |access-date=13 August 2026 |website=[[India Today]] |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091936/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/aamir-khan-lahore-1947-starring-sunny-deol-shooting-wrapped-up-2580901-2024-08-12 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sunny Deol Wraps Up Filming Aamir Khan's Lahore 1947 After An Intense 70-Day Shoot |url=https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-wraps-up-filming-aamir-khans-lahore-1947-after-an-intense-70-day-shoot-6320194 |access-date=13 August 2026 |website=[[NDTV]] |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092013/https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-wraps-up-filming-aamir-khans-lahore-1947-after-an-intense-70-day-shoot-6320194 |url-status=live }}</ref> मुख्य भूमिकाओं में ह यह फ़िल्म असगर वजाहत के नाटक 'जिस लाहौर नई वेख्या, ओ जम्या ई नई' पर आधारित है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-04|title=Inside 'Batwara 1947': How Asghar Wajahat’s quiet resistance seeps through Sunny Deol’s film|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/inside-batwara-1947-how-asghar-wajahats-quiet-resistance-seeps-through-sunny-deols-film/article71304118.ece|website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 June 2026|title=Sunny Deol, Preity Zinta-starrer 'Batwara 1947' first look unveiled|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/sunny-deol-preity-zinta-starrer-batwara-1947-first-look-unveiled-2|access-date=13 August 2026|work=[[Khaleej Times]]}}</ref> माना जा रहा है कि यह फ़िल्म आठ साल के लंबे अंतराल के बाद प्रीति ज़िंटा की वापसी वाली फ़िल्म होगी।<ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=2026-08-05 |title=Preity Zinta says 'she didn't miss films' as priorities changed after kids: 'My greatest milestone was to have children |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/preity-zinta-says-priorities-changed-after-kids-admits-she-was-shaking-on-first-day-back-on-set-batwara-1947-sunny-deol-101785905210908.html |access-date=2026-08-13 |website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> फ़िल्म की मुख्य शूटिंग (प्रिंसिपल फ़ोटोग्राफ़ी) फरवरी 2024 में शुरू हुई और अक्टूबर 2025 में पूरी हुई।<ref>{{Cite news |date=13 October 2025 |title= Partition era film starring Sunny Deol, son Karan being shot in Amritsar |url= https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/partition-era-film-starring-sunny-deol-son-karan-being-shot-in-amritsar/ |access-date=13 August 2026 |work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Sunny Deol's Lahore 1947 shoot to conclude with a train sequence - Exclusive |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-lahore-1947-shoot-to-conclude-with-a-train-sequence-exclusive/articleshow/112337032.cms |access-date=13 August 2026 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> सिनेमैटोग्राफ़ी संतोष सिवन ने की है।<ref name="ss" /><ref>{{Cite news|date=2024-05-07|title=Pierre Angénieux Tribute Laureate 2024 - A Spotlight on Santosh Sivan's Career|url=https://www.angenieux.com/santosh-sivan-angenieux-tribute|work=[[Pierre Angénieux Excellens in Cinematography|Angénieux]]}}</ref> इसका संगीत [[ए. आर. रहमान]] ने तैयार किया है और गाने के बोल [[जावेद अख्तर]] ने लिखे हैं।<ref>{{Cite news|date=9 June 2026|title=Sunny Deol’s Upcoming Period Drama Renamed Batwara 1947|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/sunny-deols-upcoming-period-drama-renamed-batwara-1947_-84382.html|access-date=13 August 2026|work=[[Filmfare]]}}</ref> शुरू में इसे 23 जनवरी 2025 को रिलीज़ किया जाना था, जिसे बाद में 15 जून 2025 तक टाल दिया गया था; लेकिन पोस्ट-प्रोडक्शन के काम और कुछ हिस्सों की दोबारा शूटिंग (रीशूट) के कारण 'बंटवारा 1947' की रिलीज़ में और देरी हुई।<ref>{{cite news |title=Sunny Deol's 'Jaat' aims for Republic Day 2025 release as 'Lahore 1947' gets pushed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-jatt-aims-for-republic-day-2025-release-as-lahore-1947-gets-pushed-report/articleshow/114348219.cms |access-date=13 August 2026 |work=[[The Times of India]] |date=18 October 2024}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 January 2025 |title=Lahore, 1947 Movie: Review {{!}} Release Date (2025) {{!}} Songs {{!}} Music {{!}} Images {{!}} Official Trailers {{!}} Videos {{!}} Photos {{!}} News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/lahore-1947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091804/https://www.bollywoodhungama.com/movie/lahore-1947/ |archive-date=7 October 2024 |access-date=13 August 2026 |website=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> अब इसे 14 अगस्त 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ करने का फ़ैसला किया गया है, जो स्वतंत्रता दिवस के वीकेंड के दौरान रिलीज़ होगी।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Lahore 1947 is now Batwara 1947: Sunny Deol unveils FIRST look and new title ahead of August 14 release|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/lahore-1947-is-now-batwara-1947-sunny-deol-unveils-first-look-and-new-title-ahead-of-august-14-release/ |access-date=13 August 2026|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ==कहानी का सार== [[पंजाब]] इलाके के [[लाहौर]] शहर में सेट, 'बंटवारा 1947' भारत के बंटवारे के उथल-पुथल भरे दौर में विस्थापन और इंसानी रिश्तों की एक ऐतिहासिक कहानी है। आज़ाद हुए नए देशों - [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] - में अचानक उजड़े और बर्बाद हुए शरणार्थियों की बाढ़ आ जाती है। शरणार्थी कैंपों में भयानक हालात झेलने के बाद, कुछ खुशकिस्मत विस्थापित लोगों को ऐसे घर दिए जाते हैं जिन्हें उनके पुराने मालिकों ने देश छोड़कर भागते समय खाली कर दिया था। यह कहानी सिकंदर मिर्ज़ा की है, जो अपने मुस्लिम परिवार - पत्नी हमीदा, बेटे जावेद और बेटी तनवीर - के साथ भारत के संयुक्त प्रांत के [[लखनऊ]] से पाकिस्तान के पश्चिमी पंजाब के लाहौर जाते हैं। कुछ समय शरणार्थी कैंप में रहने के बाद, उन्हें एक बड़ी हवेली मिलती है। इस हवेली के हिंदू मालिकों को बंटवारे के कारण पंजाब प्रांत के विभाजन के बाद भारत के पूर्वी पंजाब जाने के लिए मजबूर होना पड़ा था। तनाव तब और बढ़ जाता है जब सिकंदर को पता चलता है कि हवेली में अभी भी एक बूढ़ी और कमज़ोर पंजाबी हिंदू महिला रह रही है। वह सिकंदर और उसके परिवार पर बिना इजाज़त घुसने का आरोप लगाती है। 'माई' के नाम से जानी जाने वाली यह बूढ़ी महिला अपनी पुश्तैनी हवेली की असली मालकिन होने का दावा करती है। सिकंदर उस बूढ़ी महिला को वहां से हटाने की कोशिश करता है, लेकिन वह साफ मना कर देती है। इस अचानक हुई मुलाकात से तनाव और उलझे हुए जज़्बाती टकराव पैदा होते हैं, क्योंकि ये किरदार भारतीय इतिहास के सबसे उथल-पुथल भरे दौर में अपनी बदली हुई हकीकत का सामना करते हैं। ==ढालना== *सिकंदर मिर्ज़ा के रूप में [[सनी देओल]]<ref>{{Cite news |date=2024-02-12 |title=The pairing of Sunny Deol and Preity Zinta in Lahore 1947: This on-screen pair has always been immensely loved by the audience |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/rajkumar-santoshi-opens-pairing-sunny-deol-preity-zinta-lahore-1947-says-screen-pair-always-immensely-loved-audience |work=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> *सिकंदर की पत्नी हमीदा मिर्जा के रूप में [[प्रीति जिंटा]]<ref>{{Cite news |date=2025-07-02 |title=Digital Cover Story: Preity Zinta Interview by Ada Iliopoulou|url=https://lofficielmonaco.com/fashion/digital-cover-story-interview-by-ada-iliopoulou/|work=[[L'Officiel]]|quote="Lahore 1947"}}</ref> *[[शबाना आज़मी]] दुर्गावती देवी/माई के रूप में<ref>{{Cite web |date=2024-10-19 |title=Shabana Azmi on her character in Lahore 1947, "To say she weeps copiously would be an understatement" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/shabana-azmi-character-lahore-1947-say-weeps-copiously-understatement-felt-like-leela-chitnis-nirupa-roy-combined/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224081737/https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/features/shabana-azmi-character-lahore-1947-say-weeps-copiously-understatement-felt-like-leela-chitnis-nirupa-roy-combined/ |archive-date=24 December 2024 |access-date=2026-08-13 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-07-28|title="A Masterpiece We've Been Waiting For": Internet Reacts To Sunny Deol's Batwara 1947 Trailer|url=https://www.ndtv.com/entertainment/a-masterpiece-weve-been-waiting-for-internet-reacts-to-sunny-deols-batwara-1947-trailer-11832940|website=[[NDTV]]}}</ref> *जावेद मिर्ज़ा, सिकंदर और हमीदा के बेटे के रूप में करण देओल<ref>{{Cite news |date=2024-03-11 |title=Aamir Khan on casting Karan Deol in Lahore 1947: His sincerity and his honesty brings a lot to the table |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/aamir-khan-reveals-reason-behind-casting-karan-deol-lahore-1947-says-sincerity-honesty-brings-lot-table/ |work=[[Bollywood Hungama]] \access-date=13 August 2026}}</ref> *हबीब काज़मी के रूप में अली फज़ल<ref>{{Cite web |date=2024-02-22 |title=Ali Fazal joins the cast of Sunny Deol starrer Lahore 1947 : Bollywood News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ali-fazal-joins-cast-sunny-deol-starrer-lahore-1947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226153955/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ali-fazal-joins-cast-sunny-deol-starrer-lahore-1947/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=2026-08-13 |website=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> *याकूब पहलवान के रूप में अभिमन्यु सिंह<ref>{{Cite news |title=Abhimanyu Singh joins cast of Rajkumar Santoshi's Lahore 1947 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/abhimanyu-singh-joins-cast-of-rajkumar-santoshis-lahore-1947/cid/2001085 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014073445/https://www.telegraphindia.com/entertainment/abhimanyu-singh-joins-cast-of-rajkumar-santoshis-lahore-1947/cid/2001085 |archive-date=2024-10-14 |access-date=2026-08-15 |work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]] }}</ref> *तनवीर मिर्जा, सिकंदर और हमीदा की बेटी के रूप में खुशी हजारे<ref name=cast>{{Cite news|date=2024-06-09|title=Sunny Deol, Preity Zinta-starrer 'Batwara 1947' first look unveiled|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/sunny-deol-preity-zinta-starrer-batwara-1947-first-look-unveiled20260609143607/|work=[[Asian News International]]}}</ref> *कनिक्का कपूर तबस्सुम के रूप में<ref name=cast/> *ईशा संधीर दुर्गावती के बेटे रतन के रूप में *खालिद सिद्दीकी रतन की पत्नी के रूप में *रुखसार रहमान मुहम्मद शाह के रूप में *परमिंदर सिंह कैंथ रतन की बेटी के रूप में *शिविका ऋषि *अंबिका नागवानी *पंकज रैना *रशीद भाई के रूप में राजन मोदी *मुश्ताक खान के रूप में चंदन दिलावर ==उत्पादन== '''निर्माण''' इस फ़िल्म का शुरुआती नाम 'लाहौर 1947' था, लेकिन भारत और पाकिस्तान के बीच तनावपूर्ण रिश्तों के कारण संभावित राजनीतिक विवादों और भू-राजनीतिक संवेदनशीलता से बचने के लिए इस ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म का नाम बदलकर 'बंटवारा 1947' कर दिया गया।<ref name=LB>{{Cite news |date=2026-03-08 |title=Sunny Deol's 'Lahore 1947' renamed 'Batwara 1947' to avoid political sensitivities ahead of Independence Day release |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-lahore-1947-renamed-batwara-1947-to-avoid-political-sensitivities-ahead-of-independence-day-release-report/articleshow/129261005.cms |access-date=2026-08-18 |work=[[The Times of India]]}}</ref> फ़िल्म के डेवलपमेंट की घोषणा अक्टूबर 2023 में की गई थी, जब फ़िल्म निर्माता राजकुमार संतोषी और अभिनेता सनी देओल ने अपनी पिछली सफल फ़िल्मों - जैसे ब्लॉकबस्टर फ़िल्में 'घायल' (1990)<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/bollywoods-he-man-turns-66-5-must-watch-all-time-blockbusters-of-sunny-deol/ghayal-1990/slideshow/104551739.cms?from=mdr|title=Bollywood’s 'He-Man' Turns 66: 5 Must-Watch All-Time Blockbusters Of Sunny Deol|website=[[The Economic Times]]|access-date=19 August 2026}}</ref> , 'दामिनी' (1993) और 'घातक' (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-reveals-if-he-got-paid-for-his-film-titles-ghayal-ghatak-being-used-in-viral-dhurandhar-dialogue-11003723|title=Sunny Deol Reveals If He Got Paid For His Film Titles Ghayal, Ghatak Being Used In Viral Dhurandhar Dialogue – Ghayal (1990) and Ghatak (1996) are two of Sunny Deol's blockbuster films|website=[[NDTV]]|access-date=14 August 2026}}</ref> - के बाद फिर से साथ काम करने की पुष्टि की। फरवरी 2024 में, आमिर खान आधिकारिक तौर पर 'आमिर खान प्रोडक्शंस' के तहत प्रोड्यूसर के तौर पर शामिल हुए, जो देओल के साथ उनका पहला सहयोग था।<ref>{{cite web|title=Sunny Deol expresses wish to make movie on Emperor Ashoka: 'Such films require heavy budgets'|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-sunny-deol-expresses-wish-to-make-movie-on-emperor-ashoka-such-films-require-heavy-budgets-batwara-1947-3217750|website=[[Daily News and Analysis|DNA India]]|date=2026-08-03|access-date=2026-08-13}}</ref> फ़िल्म की परिकल्पना 'लाहौर 1947' के रूप में की गई थी और बाद में पता चला कि यह असगर वजाहत के मशहूर नाटक 'जिस लाहौर नई वेख्या ओ जम्याई नई' पर आधारित है - यह शीर्षक एक पुरानी पंजाबी कहावत से लिया गया है जिसका अर्थ है, "लाहौर का अनुभव एक संपूर्ण जीवन के लिए इतना ज़रूरी है कि इसे न देखना असल में न जीने या पैदा न होने के बराबर है"।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2005/08/26/stories/2005082602390300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080304130051/http://www.hindu.com/fr/2005/08/26/stories/2005082602390300.htm|url-status=dead|archive-date=4 March 2008|title=History's reflections: Syed Asghar Wajahat|newspaper= [[The Hindu]]|date= 26 August 2005}}</ref> इसकी कहानी 1947 में भारत के विभाजन के दौरान पंजाब के बंटवारे के समय लाहौर शहर पर आधारित है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-10|title=Sunny Deol is fighting against fanaticism in Batwara 1947|url=https://www.rediff.com/movies/report/sunny-deol-is-fighting-against-fanaticism-in-batwara-1947/20260810.htm|work=[[rediff.com]]}}</ref> संतोषी ने पटकथा लिखी, जबकि वजाहत और संतोषी ने कहानी विकसित की और संवाद दोनों ने मिलकर लिखे। मुख्य क्रिएटिव टीम के हिस्से के रूप में सिनेमैटोग्राफर संतोष सिवन, संगीतकार ए. आर. रहमान और गीतकार जावेद अख्तर के नामों की भी घोषणा की गई। 9 जून 2026 को, निर्माताओं द्वारा जारी एक मोशन पोस्टर के माध्यम से फ़िल्म का आधिकारिक नाम बदलकर 'बंटवारा 1947' कर दिया गया। नए शीर्षक के साथ, निर्माताओं ने अगस्त 2026 में स्वतंत्रता दिवस सप्ताहांत के दौरान इसे सिनेमाघरों में रिलीज़ करने की घोषणा की। शीर्षक में यह बदलाव फ़िल्म के प्रचार अभियान के हिस्से के रूप में किया गया, जिसने उस वर्किंग टाइटल (कामचलाऊ नाम) की जगह ली जिसका इस्तेमाल प्रोजेक्ट की घोषणा के समय से किया जा रहा था। '''फ़िल्म-निर्माण''' फिल्म के उत्पादन में भारत के बंटवारे और उसके बाद पंजाब के विभाजन के ऐतिहासिक दौर को सही ढंग से दिखाने के लिए काफी रिसर्च की गई। यह फिल्म राजकुमार संतोषी, सनी देओल और आमिर खान के फिर से एक साथ आने का मौका है; ये तीनों पहले भी सफल प्रोजेक्ट्स पर साथ काम कर चुके हैं।<ref name=":3">{{Cite news |date=2024-02-26 |title=Meet the cast of Lahore 1947, Rajkumar Santoshi's next produced by Aamir Khan |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/meet-the-cast-of-lahore-1947-rajkumar-santoshis-next-produced-by-aamir-khan-101708937809828.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807065742/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/meet-the-cast-of-lahore-1947-rajkumar-santoshis-next-produced-by-aamir-khan-101708937809828.html |archive-date=7 August 2024 |access-date=2026-08-13 |work=[[Hindustan Times]] }}</ref> यह पहली बार भी होगा जब देओल और खान किसी फिल्म में एक साथ काम करेंगे। देओल ने 10 अक्टूबर 2025 को पंजाब में फिर से शूटिंग शुरू की, जिसमें नए जोड़े गए सीन पर ध्यान दिया गया। आमिर खान के सुझावों के आधार पर प्रोडक्शन में कुछ बदलाव किए गए।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/lahore-1947-sunny-deol-resumes-shoot-after-aamir-khan-suggests-changes-2795797-2025-09-30|title=Lahore 1947: Sunny Deol resumes shoot after Aamir Khan suggests changes|website=[[India Today]]|date= 1 October 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lahore-1947-sunny-deol-to-resume-shoot-this-month-will-aamir-khans-suggestion-be-implemented-in-new-schedule/articleshow/124228476.cms|title='Lahore 1947': Sunny Deol to resume shoot THIS month|website=[[The Times of India]]|date=30 September 2025}}</ref> सेट इस तरह डिज़ाइन किए गए थे कि 1940 के दशक के लाहौर और पंजाब प्रांत की सड़कों और माहौल को फिर से बनाया जा सके। 'बंटवारा 1947' की मुख्य शूटिंग भारत में अलग-अलग स्टूडियो सेट और असली जगहों पर हुई, ताकि 1947 के बंटवारे के समय के अविभाजित भारत का माहौल बनाया जा सके। शूटिंग का शुरुआती दौर अमृतसर और मुंबई में बने बड़े और बारीकी से डिज़ाइन किए गए सेट पर शुरू हुआ। प्रोडक्शन डिज़ाइनरों ने 1940 के दशक के लाहौर की सड़कों, बाज़ारों और रिहायशी इलाकों को हूबहू दिखाने के लिए बड़े सेट बनाए। इसी बीच, कहानी की मुख्य हवेली को दिखाने के लिए मुंबई में एक बड़ा स्टूडियो सेट बनाया गया। उस दौर के असली माहौल और भावनात्मक गंभीरता को दिखाने के लिए, प्रोडक्शन टीम पंजाब की असली जगहों पर गई। अमृतसर ज़िले में अहम ऐतिहासिक बैकग्राउंड और उस दौर के हिसाब से सही सेटिंग का इस्तेमाल किया गया। शेड्यूल के आखिरी हिस्से में, डायरेक्टर राजकुमार संतोषी और मुख्य एक्टर सनी देओल ग्रामीण पंजाब लौटे ताकि कुछ और आउटडोर सीन शूट किए जा सकें; मकसद फिल्म के माहौल में और ज़्यादा असलियत और गहराई लाना था। इसके अलावा, अली फज़ल जैसे कलाकारों वाले सेकेंडरी टाइमलाइन और पैचवर्क सीन उत्तर प्रदेश के वाराणसी में शूट किए गए, ताकि शहर के पारंपरिक और पुराने ज़माने के उपमहाद्वीपीय लुक का फ़ायदा उठाया जा सके। इस फ़िल्म के प्रोडक्शन का सबसे मुश्किल और बड़ा हिस्सा था इसका क्लाइमेक्स शूट करना। इस सीन में ट्रेन का एक लंबा सीक्वेंस है, जो 1947 में नए बॉर्डर के आर-पार लोगों के अफरा-तफरी भरे पलायन को दिखाता है। इस सीक्वेंस को कई हफ़्तों तक खास तौर पर तैयार किए गए रेलवे ट्रैक और स्टेशनों पर शूट किया गया था। इन जगहों को बंटवारे के दौर के पुराने 'नॉर्थ वेस्टर्न स्टेट रेलवे' नेटवर्क जैसा लुक दिया गया था और इसमें बड़ी संख्या में बैकग्राउंड एक्टर्स का इस्तेमाल किया गया था। '''विपणन''' 'बंटवारा 1947' के लिए मार्केटिंग कैंपेन में फिल्म के सिनेमाघरों में रिलीज़ होने से पहले देश भर में प्रमोशन टूर शामिल था। जुलाई 2026 में, मेकर्स ने 12 शहरों के टूर की घोषणा की, जिसके दौरान कास्ट और क्रू के सदस्य अलग-अलग शहरों में जाकर दर्शकों से मिलेंगे और फिल्म का प्रमोशन करेंगे। इस प्रमोशन टूर में मुख्य कास्ट के सदस्य, जैसे सनी देओल और प्रीति ज़िंटा, शामिल हुए। अगस्त 2026 में, सनी देओल, प्रीति ज़िंटा और करण देओल ने फिल्म के प्रमोशन के तहत [[जयपुर]], [[अहमदाबाद]], [[लखनऊ]], [[पटना]], [[चंडीगढ़]], [[जालंधर]], [[अमृतसर]] और NCR का दौरा किया।<ref>{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Sunny Deol, Karan Deol and Preity Zinta promote Batwara 1947 in Chandigarh, trio to cover three cities of Punjab in a single day|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/sunny-deol-karan-deol-and-preity-g-zinta-promote-batwara-1947-in-chandigarh-trio-to-cover-three-cities-of-punjab-in-a-single-day/|access-date=2026-08-08|work=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> अलग-अलग जगहों पर कास्ट की मौजूदगी का इस्तेमाल फिल्म के बंटवारे के दौर वाले विषय को पूरे भारत के दर्शकों से जोड़ने के लिए किया गया। सनी देओल, [[आमिर खान]] और प्रीति ज़िंटा ने 'बंटवारा 1947' के प्रमोशन के लिए होस्ट [[अमिताभ बच्चन]] के साथ 'कौन बनेगा करोड़पति' की हॉट सीट पर भी हिस्सा लिया।<ref>{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Sunny Deol to make KBC debut with Aamir Khan and Preity Zinta ahead Of Batwara 1947 release|url=https://www.news18.com/amp/movies/television/sunny-deol-to-make-kbc-debut-with-aamir-khan-preity-zinta-ahead-of-batwara-1947-release-ws-l-10260728.html|access-date=2026-08-08|work=[[CNN-News18|News18]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=2026-08-10|quote="Amitabh Bachchan asks Sunny Deol what took him 18 years to come on the show?"|title=KBC 18: Sunny Deol shares he is an 'overthinker', jokes Aamir Khan doesn’t think much|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/kbc-18-sunny-deol-shares-he-is-an-overthinker-jokes-aamir-khan-doesnt-think-much-watch-10825743/|work=[[The Indian Express]]}}</ref> कैंपेन में सनी देओल और डायरेक्टर राजकुमार संतोषी के फिर से साथ आने से जुड़ी पुरानी यादों को भी शामिल किया गया; उन्होंने पहले 'घायल', 'दामिनी' और 'घातक' में साथ काम किया था। इसके बाद, PVR INOX ने फिल्म के प्रमोशन कैंपेन के हिस्से के तौर पर 'बंटवारा 1947' से पहले सिनेमाघरों में संतोषी की 'घायल', 'दामिनी' और 'घातक' को फिर से रिलीज़ किया।<ref>{{Cite news |date=2026-07-17 |title=Sunny Deol's biggest classics Damini, Ghatak and Ghayal to re-release in theatres ahead of Batwara 1947|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sunny-deol-biggest-classics-damini-ghatak-and-ghayal-to-re-release-in-theatres-ahead-of-batwara-1947-101784304289981.html|access-date=2026-08-17|work=[[Hindustan Times]]}}</ref> प्रमोशन कैंपेन के साथ-साथ कैरेक्टर पोस्टर, टीज़र, गाने और ऑफिशियल ट्रेलर भी रिलीज़ किए गए। ट्रेलर और दूसरे प्रमोशन मटीरियल में फिल्म की कहानी के भारत के बंटवारे के समय पर आधारित होने और विस्थापन, सांप्रदायिक तनाव, परिवार और इंसानियत जैसे विषयों पर ज़ोर दिया गया। ==संगीत== फ़िल्म का संगीत [[ए. आर. रहमान]] ने तैयार किया है और इसके बोल [[जावेद अख्तर]] ने लिखे हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-02-05 |title=Rajkumar Santoshi on 'Lahore 1947': This is truly the best dream team and rare to come together |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rajkumar-santoshi-on-lahore-1947-best-dream-team-and-rare-collaboration/articleshow/107432309.cms |access-date=2026-08-15 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> {{Track listing | headline = | extra_column = Singer(s) | title1 = कहाँ चले गए हो राम | lyrics1 = [[जावेद अख्तर]] | music1 = [[ए. आर. रहमान]] | extra1 = [[शान]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 4:20 | title2 = तबस्सुम | lyrics2 = जावेद अख्तर | music2 = ए. आर. रहमान | extra2 = [[सोनू निगम]], हीर | length2 = 5:20 | total_length = }} ==यह भी देखें== *[[सनी देओल]] *[[प्रीति जिंटा]] *[[शबाना आज़मी]] *[[जावेद अख्तर]] *[[ए. आर. रहमान]] ==संदर्भ== 3fgeicdnoe4y0gz5iugyeyd4mxns1t1 6598766 6598607 2026-08-14T04:24:41Z Itsharshitt28 940812 6598766 wikitext text/x-wiki '''बंटवारा 1947''' हिंदी भाषा की एक ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म है, जिसे राजकुमार संतोषी ने लिखा और निर्देशन किया है, और इसे "आमिर खान प्रोडक्शंस" के बैनर तले आमिर खान ने उत्पादन किया है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-10|title='Batwara 1947': Sunny Deol, Preity Zinta and Rajkumar Santoshi on revisiting the trauma of Partition|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/batwara-1947-sunny-deol-preity-zinta-and-rajkumar-santoshi-on-revisiting-the-trauma-of-partition/article71327906.ece|work=[[The Hindu]]|access-date=13 August 2026}}</ref> भारत के 1947 के बंटवारे और पंजाब<ref>{{Cite web|date=2026-07-29|title=A tale of two Partitions: As 'Batwara 1947' revisits history, where are -----|url=https://www.cnbctv18.com/entertainment/batwara-1947-sunny-deol-partition-in-hindi-cinema-bengal-punjab-bangladesh-liberation-war-19956576.htm|website=[[CNBC TV18]]}}</ref> के विभाजन के समय लाहौर की पृष्ठभूमि पर बनी इस फ़िल्म में [[सनी देओल]]<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/blockbuster-success-border-2-trade-experts-predict-sunny-deols-lahore-1947-will-also-open-bang-combination-sunny-rajkumar-santoshi-never-gone-wr/|title=After the blockbuster success of Border 2, trade experts predict Sunny Deol’s Lahore 1947 will also open with a bang|website=[[Bollywood Hungama]]|date=31 January 2026|access-date=13 August 2026}}</ref> , [[प्रीति ज़िंटा]], [[शबाना आज़मी]], करण देओल, अली फ़ज़ल, अभिमन्यु सिंह, खुशी हजारे और कनिका कपूर<ref>{{Cite web |date=12 August 2024 |title=It's a wrap up for Aamir Khan's 'Lahore 1947' starring Sunny Deol |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/aamir-khan-lahore-1947-starring-sunny-deol-shooting-wrapped-up-2580901-2024-08-12 |access-date=13 August 2026 |website=[[India Today]] |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091936/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/aamir-khan-lahore-1947-starring-sunny-deol-shooting-wrapped-up-2580901-2024-08-12 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sunny Deol Wraps Up Filming Aamir Khan's Lahore 1947 After An Intense 70-Day Shoot |url=https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-wraps-up-filming-aamir-khans-lahore-1947-after-an-intense-70-day-shoot-6320194 |access-date=13 August 2026 |website=[[NDTV]] |archive-date=7 October 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007092013/https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-wraps-up-filming-aamir-khans-lahore-1947-after-an-intense-70-day-shoot-6320194 |url-status=live }}</ref> मुख्य भूमिकाओं में हैं। यह फ़िल्म असगर वजाहत के नाटक 'जिस लाहौर नई वेख्या, ओ जम्या ई नई' पर आधारित है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-04|title=Inside 'Batwara 1947': How Asghar Wajahat’s quiet resistance seeps through Sunny Deol’s film|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/inside-batwara-1947-how-asghar-wajahats-quiet-resistance-seeps-through-sunny-deols-film/article71304118.ece|website=[[The Hindu]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=9 June 2026|title=Sunny Deol, Preity Zinta-starrer 'Batwara 1947' first look unveiled|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/sunny-deol-preity-zinta-starrer-batwara-1947-first-look-unveiled-2|access-date=13 August 2026|work=[[Khaleej Times]]}}</ref> माना जा रहा है कि यह फ़िल्म आठ साल के लंबे अंतराल के बाद प्रीति ज़िंटा की वापसी वाली फ़िल्म होगी।<ref>{{Cite web |last=Mathur |first=Abhimanyu |date=2026-08-05 |title=Preity Zinta says 'she didn't miss films' as priorities changed after kids: 'My greatest milestone was to have children |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/preity-zinta-says-priorities-changed-after-kids-admits-she-was-shaking-on-first-day-back-on-set-batwara-1947-sunny-deol-101785905210908.html |access-date=2026-08-13 |website=[[Hindustan Times]]|language=en}}</ref> फ़िल्म की मुख्य शूटिंग (प्रिंसिपल फ़ोटोग्राफ़ी) फरवरी 2024 में शुरू हुई और अक्टूबर 2025 में पूरी हुई।<ref>{{Cite news |date=13 October 2025 |title= Partition era film starring Sunny Deol, son Karan being shot in Amritsar |url= https://www.tribuneindia.com/news/amritsar/partition-era-film-starring-sunny-deol-son-karan-being-shot-in-amritsar/ |access-date=13 August 2026 |work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |date=7 August 2024 |title=Sunny Deol's Lahore 1947 shoot to conclude with a train sequence - Exclusive |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-lahore-1947-shoot-to-conclude-with-a-train-sequence-exclusive/articleshow/112337032.cms |access-date=13 August 2026 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> सिनेमैटोग्राफ़ी संतोष सिवन ने की है।<ref name="ss" /><ref>{{Cite news|date=2024-05-07|title=Pierre Angénieux Tribute Laureate 2024 - A Spotlight on Santosh Sivan's Career|url=https://www.angenieux.com/santosh-sivan-angenieux-tribute|work=[[Pierre Angénieux Excellens in Cinematography|Angénieux]]}}</ref> इसका संगीत [[ए. आर. रहमान]] ने तैयार किया है और गाने के बोल [[जावेद अख्तर]] ने लिखे हैं।<ref>{{Cite news|date=9 June 2026|title=Sunny Deol’s Upcoming Period Drama Renamed Batwara 1947|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/sunny-deols-upcoming-period-drama-renamed-batwara-1947_-84382.html|access-date=13 August 2026|work=[[Filmfare]]}}</ref> शुरू में इसे 23 जनवरी 2025 को रिलीज़ किया जाना था, जिसे बाद में 15 जून 2025 तक टाल दिया गया था; लेकिन पोस्ट-प्रोडक्शन के काम और कुछ हिस्सों की दोबारा शूटिंग (रीशूट) के कारण 'बंटवारा 1947' की रिलीज़ में और देरी हुई।<ref>{{cite news |title=Sunny Deol's 'Jaat' aims for Republic Day 2025 release as 'Lahore 1947' gets pushed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-jatt-aims-for-republic-day-2025-release-as-lahore-1947-gets-pushed-report/articleshow/114348219.cms |access-date=13 August 2026 |work=[[The Times of India]] |date=18 October 2024}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 January 2025 |title=Lahore, 1947 Movie: Review {{!}} Release Date (2025) {{!}} Songs {{!}} Music {{!}} Images {{!}} Official Trailers {{!}} Videos {{!}} Photos {{!}} News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/lahore-1947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241007091804/https://www.bollywoodhungama.com/movie/lahore-1947/ |archive-date=7 October 2024 |access-date=13 August 2026 |website=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> अब इसे 14 अगस्त 2026 को सिनेमाघरों में रिलीज़ करने का फ़ैसला किया गया है, जो स्वतंत्रता दिवस के वीकेंड के दौरान रिलीज़ होगी।<ref>{{Cite web |date=9 June 2026 |title=Lahore 1947 is now Batwara 1947: Sunny Deol unveils FIRST look and new title ahead of August 14 release|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/lahore-1947-is-now-batwara-1947-sunny-deol-unveils-first-look-and-new-title-ahead-of-august-14-release/ |access-date=13 August 2026|website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> ==कहानी का सार== [[पंजाब]] इलाके के [[लाहौर]] शहर में सेट, 'बंटवारा 1947' भारत के बंटवारे के उथल-पुथल भरे दौर में विस्थापन और इंसानी रिश्तों की एक ऐतिहासिक कहानी है। आज़ाद हुए नए देशों - [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] - में अचानक उजड़े और बर्बाद हुए शरणार्थियों की बाढ़ आ जाती है। शरणार्थी कैंपों में भयानक हालात झेलने के बाद, कुछ खुशकिस्मत विस्थापित लोगों को ऐसे घर दिए जाते हैं जिन्हें उनके पुराने मालिकों ने देश छोड़कर भागते समय खाली कर दिया था। यह कहानी सिकंदर मिर्ज़ा की है, जो अपने मुस्लिम परिवार - पत्नी हमीदा, बेटे जावेद और बेटी तनवीर - के साथ भारत के संयुक्त प्रांत के [[लखनऊ]] से पाकिस्तान के पश्चिमी पंजाब के लाहौर जाते हैं। कुछ समय शरणार्थी कैंप में रहने के बाद, उन्हें एक बड़ी हवेली मिलती है। इस हवेली के हिंदू मालिकों को बंटवारे के कारण पंजाब प्रांत के विभाजन के बाद भारत के पूर्वी पंजाब जाने के लिए मजबूर होना पड़ा था। तनाव तब और बढ़ जाता है जब सिकंदर को पता चलता है कि हवेली में अभी भी एक बूढ़ी और कमज़ोर पंजाबी हिंदू महिला रह रही है। वह सिकंदर और उसके परिवार पर बिना इजाज़त घुसने का आरोप लगाती है। 'माई' के नाम से जानी जाने वाली यह बूढ़ी महिला अपनी पुश्तैनी हवेली की असली मालकिन होने का दावा करती है। सिकंदर उस बूढ़ी महिला को वहां से हटाने की कोशिश करता है, लेकिन वह साफ मना कर देती है। इस अचानक हुई मुलाकात से तनाव और उलझे हुए जज़्बाती टकराव पैदा होते हैं, क्योंकि ये किरदार भारतीय इतिहास के सबसे उथल-पुथल भरे दौर में अपनी बदली हुई हकीकत का सामना करते हैं। ==ढालना== *सिकंदर मिर्ज़ा के रूप में [[सनी देओल]]<ref>{{Cite news |date=2024-02-12 |title=The pairing of Sunny Deol and Preity Zinta in Lahore 1947: This on-screen pair has always been immensely loved by the audience |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/rajkumar-santoshi-opens-pairing-sunny-deol-preity-zinta-lahore-1947-says-screen-pair-always-immensely-loved-audience |work=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> *सिकंदर की पत्नी हमीदा मिर्जा के रूप में [[प्रीति जिंटा]]<ref>{{Cite news |date=2025-07-02 |title=Digital Cover Story: Preity Zinta Interview by Ada Iliopoulou|url=https://lofficielmonaco.com/fashion/digital-cover-story-interview-by-ada-iliopoulou/|work=[[L'Officiel]]|quote="Lahore 1947"}}</ref> *[[शबाना आज़मी]] दुर्गावती देवी/माई के रूप में<ref>{{Cite web |date=2024-10-19 |title=Shabana Azmi on her character in Lahore 1947, "To say she weeps copiously would be an understatement" |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/shabana-azmi-character-lahore-1947-say-weeps-copiously-understatement-felt-like-leela-chitnis-nirupa-roy-combined/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241224081737/https://www.bollywoodhungama.com/amp/news/features/shabana-azmi-character-lahore-1947-say-weeps-copiously-understatement-felt-like-leela-chitnis-nirupa-roy-combined/ |archive-date=24 December 2024 |access-date=2026-08-13 |website=[[Bollywood Hungama]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2026-07-28|title="A Masterpiece We've Been Waiting For": Internet Reacts To Sunny Deol's Batwara 1947 Trailer|url=https://www.ndtv.com/entertainment/a-masterpiece-weve-been-waiting-for-internet-reacts-to-sunny-deols-batwara-1947-trailer-11832940|website=[[NDTV]]}}</ref> *जावेद मिर्ज़ा, सिकंदर और हमीदा के बेटे के रूप में करण देओल<ref>{{Cite news |date=2024-03-11 |title=Aamir Khan on casting Karan Deol in Lahore 1947: His sincerity and his honesty brings a lot to the table |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/aamir-khan-reveals-reason-behind-casting-karan-deol-lahore-1947-says-sincerity-honesty-brings-lot-table/ |work=[[Bollywood Hungama]] \access-date=13 August 2026}}</ref> *हबीब काज़मी के रूप में अली फज़ल<ref>{{Cite web |date=2024-02-22 |title=Ali Fazal joins the cast of Sunny Deol starrer Lahore 1947 : Bollywood News - Bollywood Hungama |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ali-fazal-joins-cast-sunny-deol-starrer-lahore-1947/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241226153955/https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ali-fazal-joins-cast-sunny-deol-starrer-lahore-1947/ |archive-date=26 December 2024 |access-date=2026-08-13 |website=[[Bollywood Hungama]] }}</ref> *याकूब पहलवान के रूप में अभिमन्यु सिंह<ref>{{Cite news |title=Abhimanyu Singh joins cast of Rajkumar Santoshi's Lahore 1947 |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/abhimanyu-singh-joins-cast-of-rajkumar-santoshis-lahore-1947/cid/2001085 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241014073445/https://www.telegraphindia.com/entertainment/abhimanyu-singh-joins-cast-of-rajkumar-santoshis-lahore-1947/cid/2001085 |archive-date=2024-10-14 |access-date=2026-08-15 |work=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]] }}</ref> *तनवीर मिर्जा, सिकंदर और हमीदा की बेटी के रूप में खुशी हजारे<ref name=cast>{{Cite news|date=2024-06-09|title=Sunny Deol, Preity Zinta-starrer 'Batwara 1947' first look unveiled|url=https://www.aninews.in/news/entertainment/bollywood/sunny-deol-preity-zinta-starrer-batwara-1947-first-look-unveiled20260609143607/|work=[[Asian News International]]}}</ref> *कनिक्का कपूर तबस्सुम के रूप में<ref name=cast/> *ईशा संधीर दुर्गावती के बेटे रतन के रूप में *खालिद सिद्दीकी रतन की पत्नी के रूप में *रुखसार रहमान मुहम्मद शाह के रूप में *परमिंदर सिंह कैंथ रतन की बेटी के रूप में *शिविका ऋषि *अंबिका नागवानी *पंकज रैना *रशीद भाई के रूप में राजन मोदी *मुश्ताक खान के रूप में चंदन दिलावर ==उत्पादन== '''निर्माण''' इस फ़िल्म का शुरुआती नाम 'लाहौर 1947' था, लेकिन भारत और पाकिस्तान के बीच तनावपूर्ण रिश्तों के कारण संभावित राजनीतिक विवादों और भू-राजनीतिक संवेदनशीलता से बचने के लिए इस ऐतिहासिक ड्रामा फ़िल्म का नाम बदलकर 'बंटवारा 1947' कर दिया गया।<ref name=LB>{{Cite news |date=2026-03-08 |title=Sunny Deol's 'Lahore 1947' renamed 'Batwara 1947' to avoid political sensitivities ahead of Independence Day release |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/sunny-deols-lahore-1947-renamed-batwara-1947-to-avoid-political-sensitivities-ahead-of-independence-day-release-report/articleshow/129261005.cms |access-date=2026-08-18 |work=[[The Times of India]]}}</ref> फ़िल्म के डेवलपमेंट की घोषणा अक्टूबर 2023 में की गई थी, जब फ़िल्म निर्माता राजकुमार संतोषी और अभिनेता सनी देओल ने अपनी पिछली सफल फ़िल्मों - जैसे ब्लॉकबस्टर फ़िल्में 'घायल' (1990)<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/bollywoods-he-man-turns-66-5-must-watch-all-time-blockbusters-of-sunny-deol/ghayal-1990/slideshow/104551739.cms?from=mdr|title=Bollywood’s 'He-Man' Turns 66: 5 Must-Watch All-Time Blockbusters Of Sunny Deol|website=[[The Economic Times]]|access-date=19 August 2026}}</ref> , 'दामिनी' (1993) और 'घातक' (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/sunny-deol-reveals-if-he-got-paid-for-his-film-titles-ghayal-ghatak-being-used-in-viral-dhurandhar-dialogue-11003723|title=Sunny Deol Reveals If He Got Paid For His Film Titles Ghayal, Ghatak Being Used In Viral Dhurandhar Dialogue – Ghayal (1990) and Ghatak (1996) are two of Sunny Deol's blockbuster films|website=[[NDTV]]|access-date=14 August 2026}}</ref> - के बाद फिर से साथ काम करने की पुष्टि की। फरवरी 2024 में, आमिर खान आधिकारिक तौर पर 'आमिर खान प्रोडक्शंस' के तहत प्रोड्यूसर के तौर पर शामिल हुए, जो देओल के साथ उनका पहला सहयोग था।<ref>{{cite web|title=Sunny Deol expresses wish to make movie on Emperor Ashoka: 'Such films require heavy budgets'|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-sunny-deol-expresses-wish-to-make-movie-on-emperor-ashoka-such-films-require-heavy-budgets-batwara-1947-3217750|website=[[Daily News and Analysis|DNA India]]|date=2026-08-03|access-date=2026-08-13}}</ref> फ़िल्म की परिकल्पना 'लाहौर 1947' के रूप में की गई थी और बाद में पता चला कि यह असगर वजाहत के मशहूर नाटक 'जिस लाहौर नई वेख्या ओ जम्याई नई' पर आधारित है - यह शीर्षक एक पुरानी पंजाबी कहावत से लिया गया है जिसका अर्थ है, "लाहौर का अनुभव एक संपूर्ण जीवन के लिए इतना ज़रूरी है कि इसे न देखना असल में न जीने या पैदा न होने के बराबर है"।<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/fr/2005/08/26/stories/2005082602390300.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080304130051/http://www.hindu.com/fr/2005/08/26/stories/2005082602390300.htm|url-status=dead|archive-date=4 March 2008|title=History's reflections: Syed Asghar Wajahat|newspaper= [[The Hindu]]|date= 26 August 2005}}</ref> इसकी कहानी 1947 में भारत के विभाजन के दौरान पंजाब के बंटवारे के समय लाहौर शहर पर आधारित है।<ref>{{Cite news|date=2026-08-10|title=Sunny Deol is fighting against fanaticism in Batwara 1947|url=https://www.rediff.com/movies/report/sunny-deol-is-fighting-against-fanaticism-in-batwara-1947/20260810.htm|work=[[rediff.com]]}}</ref> संतोषी ने पटकथा लिखी, जबकि वजाहत और संतोषी ने कहानी विकसित की और संवाद दोनों ने मिलकर लिखे। मुख्य क्रिएटिव टीम के हिस्से के रूप में सिनेमैटोग्राफर संतोष सिवन, संगीतकार ए. आर. रहमान और गीतकार जावेद अख्तर के नामों की भी घोषणा की गई। 9 जून 2026 को, निर्माताओं द्वारा जारी एक मोशन पोस्टर के माध्यम से फ़िल्म का आधिकारिक नाम बदलकर 'बंटवारा 1947' कर दिया गया। नए शीर्षक के साथ, निर्माताओं ने अगस्त 2026 में स्वतंत्रता दिवस सप्ताहांत के दौरान इसे सिनेमाघरों में रिलीज़ करने की घोषणा की। शीर्षक में यह बदलाव फ़िल्म के प्रचार अभियान के हिस्से के रूप में किया गया, जिसने उस वर्किंग टाइटल (कामचलाऊ नाम) की जगह ली जिसका इस्तेमाल प्रोजेक्ट की घोषणा के समय से किया जा रहा था। '''फ़िल्म-निर्माण''' फिल्म के उत्पादन में भारत के बंटवारे और उसके बाद पंजाब के विभाजन के ऐतिहासिक दौर को सही ढंग से दिखाने के लिए काफी रिसर्च की गई। यह फिल्म राजकुमार संतोषी, सनी देओल और आमिर खान के फिर से एक साथ आने का मौका है; ये तीनों पहले भी सफल प्रोजेक्ट्स पर साथ काम कर चुके हैं।<ref name=":3">{{Cite news |date=2024-02-26 |title=Meet the cast of Lahore 1947, Rajkumar Santoshi's next produced by Aamir Khan |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/meet-the-cast-of-lahore-1947-rajkumar-santoshis-next-produced-by-aamir-khan-101708937809828.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807065742/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/meet-the-cast-of-lahore-1947-rajkumar-santoshis-next-produced-by-aamir-khan-101708937809828.html |archive-date=7 August 2024 |access-date=2026-08-13 |work=[[Hindustan Times]] }}</ref> यह पहली बार भी होगा जब देओल और खान किसी फिल्म में एक साथ काम करेंगे। देओल ने 10 अक्टूबर 2025 को पंजाब में फिर से शूटिंग शुरू की, जिसमें नए जोड़े गए सीन पर ध्यान दिया गया। आमिर खान के सुझावों के आधार पर प्रोडक्शन में कुछ बदलाव किए गए।<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/lahore-1947-sunny-deol-resumes-shoot-after-aamir-khan-suggests-changes-2795797-2025-09-30|title=Lahore 1947: Sunny Deol resumes shoot after Aamir Khan suggests changes|website=[[India Today]]|date= 1 October 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/lahore-1947-sunny-deol-to-resume-shoot-this-month-will-aamir-khans-suggestion-be-implemented-in-new-schedule/articleshow/124228476.cms|title='Lahore 1947': Sunny Deol to resume shoot THIS month|website=[[The Times of India]]|date=30 September 2025}}</ref> सेट इस तरह डिज़ाइन किए गए थे कि 1940 के दशक के लाहौर और पंजाब प्रांत की सड़कों और माहौल को फिर से बनाया जा सके। 'बंटवारा 1947' की मुख्य शूटिंग भारत में अलग-अलग स्टूडियो सेट और असली जगहों पर हुई, ताकि 1947 के बंटवारे के समय के अविभाजित भारत का माहौल बनाया जा सके। शूटिंग का शुरुआती दौर अमृतसर और मुंबई में बने बड़े और बारीकी से डिज़ाइन किए गए सेट पर शुरू हुआ। प्रोडक्शन डिज़ाइनरों ने 1940 के दशक के लाहौर की सड़कों, बाज़ारों और रिहायशी इलाकों को हूबहू दिखाने के लिए बड़े सेट बनाए। इसी बीच, कहानी की मुख्य हवेली को दिखाने के लिए मुंबई में एक बड़ा स्टूडियो सेट बनाया गया। उस दौर के असली माहौल और भावनात्मक गंभीरता को दिखाने के लिए, प्रोडक्शन टीम पंजाब की असली जगहों पर गई। अमृतसर ज़िले में अहम ऐतिहासिक बैकग्राउंड और उस दौर के हिसाब से सही सेटिंग का इस्तेमाल किया गया। शेड्यूल के आखिरी हिस्से में, डायरेक्टर राजकुमार संतोषी और मुख्य एक्टर सनी देओल ग्रामीण पंजाब लौटे ताकि कुछ और आउटडोर सीन शूट किए जा सकें; मकसद फिल्म के माहौल में और ज़्यादा असलियत और गहराई लाना था। इसके अलावा, अली फज़ल जैसे कलाकारों वाले सेकेंडरी टाइमलाइन और पैचवर्क सीन उत्तर प्रदेश के वाराणसी में शूट किए गए, ताकि शहर के पारंपरिक और पुराने ज़माने के उपमहाद्वीपीय लुक का फ़ायदा उठाया जा सके। इस फ़िल्म के प्रोडक्शन का सबसे मुश्किल और बड़ा हिस्सा था इसका क्लाइमेक्स शूट करना। इस सीन में ट्रेन का एक लंबा सीक्वेंस है, जो 1947 में नए बॉर्डर के आर-पार लोगों के अफरा-तफरी भरे पलायन को दिखाता है। इस सीक्वेंस को कई हफ़्तों तक खास तौर पर तैयार किए गए रेलवे ट्रैक और स्टेशनों पर शूट किया गया था। इन जगहों को बंटवारे के दौर के पुराने 'नॉर्थ वेस्टर्न स्टेट रेलवे' नेटवर्क जैसा लुक दिया गया था और इसमें बड़ी संख्या में बैकग्राउंड एक्टर्स का इस्तेमाल किया गया था। '''विपणन''' 'बंटवारा 1947' के लिए मार्केटिंग कैंपेन में फिल्म के सिनेमाघरों में रिलीज़ होने से पहले देश भर में प्रमोशन टूर शामिल था। जुलाई 2026 में, मेकर्स ने 12 शहरों के टूर की घोषणा की, जिसके दौरान कास्ट और क्रू के सदस्य अलग-अलग शहरों में जाकर दर्शकों से मिलेंगे और फिल्म का प्रमोशन करेंगे। इस प्रमोशन टूर में मुख्य कास्ट के सदस्य, जैसे सनी देओल और प्रीति ज़िंटा, शामिल हुए। अगस्त 2026 में, सनी देओल, प्रीति ज़िंटा और करण देओल ने फिल्म के प्रमोशन के तहत [[जयपुर]], [[अहमदाबाद]], [[लखनऊ]], [[पटना]], [[चंडीगढ़]], [[जालंधर]], [[अमृतसर]] और NCR का दौरा किया।<ref>{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Sunny Deol, Karan Deol and Preity Zinta promote Batwara 1947 in Chandigarh, trio to cover three cities of Punjab in a single day|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/sunny-deol-karan-deol-and-preity-g-zinta-promote-batwara-1947-in-chandigarh-trio-to-cover-three-cities-of-punjab-in-a-single-day/|access-date=2026-08-08|work=[[Bollywood Hungama]]}}</ref> अलग-अलग जगहों पर कास्ट की मौजूदगी का इस्तेमाल फिल्म के बंटवारे के दौर वाले विषय को पूरे भारत के दर्शकों से जोड़ने के लिए किया गया। सनी देओल, [[आमिर खान]] और प्रीति ज़िंटा ने 'बंटवारा 1947' के प्रमोशन के लिए होस्ट [[अमिताभ बच्चन]] के साथ 'कौन बनेगा करोड़पति' की हॉट सीट पर भी हिस्सा लिया।<ref>{{Cite news |date=2026-08-08 |title=Sunny Deol to make KBC debut with Aamir Khan and Preity Zinta ahead Of Batwara 1947 release|url=https://www.news18.com/amp/movies/television/sunny-deol-to-make-kbc-debut-with-aamir-khan-preity-zinta-ahead-of-batwara-1947-release-ws-l-10260728.html|access-date=2026-08-08|work=[[CNN-News18|News18]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=2026-08-10|quote="Amitabh Bachchan asks Sunny Deol what took him 18 years to come on the show?"|title=KBC 18: Sunny Deol shares he is an 'overthinker', jokes Aamir Khan doesn’t think much|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/kbc-18-sunny-deol-shares-he-is-an-overthinker-jokes-aamir-khan-doesnt-think-much-watch-10825743/|work=[[The Indian Express]]}}</ref> कैंपेन में सनी देओल और डायरेक्टर राजकुमार संतोषी के फिर से साथ आने से जुड़ी पुरानी यादों को भी शामिल किया गया; उन्होंने पहले 'घायल', 'दामिनी' और 'घातक' में साथ काम किया था। इसके बाद, PVR INOX ने फिल्म के प्रमोशन कैंपेन के हिस्से के तौर पर 'बंटवारा 1947' से पहले सिनेमाघरों में संतोषी की 'घायल', 'दामिनी' और 'घातक' को फिर से रिलीज़ किया।<ref>{{Cite news |date=2026-07-17 |title=Sunny Deol's biggest classics Damini, Ghatak and Ghayal to re-release in theatres ahead of Batwara 1947|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sunny-deol-biggest-classics-damini-ghatak-and-ghayal-to-re-release-in-theatres-ahead-of-batwara-1947-101784304289981.html|access-date=2026-08-17|work=[[Hindustan Times]]}}</ref> प्रमोशन कैंपेन के साथ-साथ कैरेक्टर पोस्टर, टीज़र, गाने और ऑफिशियल ट्रेलर भी रिलीज़ किए गए। ट्रेलर और दूसरे प्रमोशन मटीरियल में फिल्म की कहानी के भारत के बंटवारे के समय पर आधारित होने और विस्थापन, सांप्रदायिक तनाव, परिवार और इंसानियत जैसे विषयों पर ज़ोर दिया गया। ==संगीत== फ़िल्म का संगीत [[ए. आर. रहमान]] ने तैयार किया है और इसके बोल [[जावेद अख्तर]] ने लिखे हैं।<ref>{{Cite news |date=2024-02-05 |title=Rajkumar Santoshi on 'Lahore 1947': This is truly the best dream team and rare to come together |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rajkumar-santoshi-on-lahore-1947-best-dream-team-and-rare-collaboration/articleshow/107432309.cms |access-date=2026-08-15 |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> {{Track listing | headline = | extra_column = Singer(s) | title1 = कहाँ चले गए हो राम | lyrics1 = [[जावेद अख्तर]] | music1 = [[ए. आर. रहमान]] | extra1 = [[शान]], [[अनुराधा पौडवाल]] | length1 = 4:20 | title2 = तबस्सुम | lyrics2 = जावेद अख्तर | music2 = ए. आर. रहमान | extra2 = [[सोनू निगम]], हीर | length2 = 5:20 | total_length = }} ==यह भी देखें== *[[सनी देओल]] *[[प्रीति जिंटा]] *[[शबाना आज़मी]] *[[जावेद अख्तर]] *[[ए. आर. रहमान]] ==संदर्भ== qrccqukb6ydqeq39irbjni2ou6v88du प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे 0 1616957 6598563 6598558 2026-08-13T12:01:07Z Dubey1 941881 जन्मतिथि 7 नवंबर 1943 अपडेट की 6598563 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] arxtcd63gmzu3uxr8ej1zinx6u3l7yf 6598566 6598563 2026-08-13T12:05:03Z Dubey1 941881 समीक्षा हेतु जमा किया 6598566 wikitext text/x-wiki {{Submit article}} {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] rf8d8qdz3i18fa8d4o6rhnw6tddvjz8 6598573 6598566 2026-08-13T12:14:30Z Dubey1 941881 समीक्षा हेतु जमा किया एवं अखबार का नाम 6598573 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |newspaper=पाताल लोक |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] 6oyo6k5xviox4mk4ztiwro9kymx1hjc 6598577 6598573 2026-08-13T12:39:17Z AMAN KUMAR 911487 [[वि:शीह|शीघ्र हटाने का अनुरोध]] कारण "उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव" 6598577 wikitext text/x-wiki {{db-reason|1=उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव}} {{subst:submit}} {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |newspaper=पाताल लोक |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] glfdnsy54z79kn9en8xabm6nfh97y5h 6598579 6598577 2026-08-13T12:39:58Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] ([[User talk:AMAN KUMAR|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Dubey1|Dubey1]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6598573 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |newspaper=पाताल लोक |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] 6oyo6k5xviox4mk4ztiwro9kymx1hjc 6598580 6598579 2026-08-13T12:40:11Z AMAN KUMAR 911487 हटाने हेतु नामांकित; देखें [[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]] 6598580 wikitext text/x-wiki {{हहेच लेख| कारण=उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव| चर्चा_पृष्ठ= विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे}}{{subst:submit}} {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |newspaper=पाताल लोक |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] 4nnu5zdorp8j4i446efeu6nu6i1dcye 6598603 6598580 2026-08-13T13:28:19Z Dubey1 941881 फोटो सेट की 6598603 wikitext text/x-wiki {{subst:submit}} {{Infobox person | name = डॉ. शिवनारायण दुबे | name_en = Dr. Shivnarayan Dubey | image = Dr Shivnarayan Dubey . jpg.jpg | caption = डॉ. शिवनारायण दुबे | birth_date = {{birth date|1943|11|7}} | birth_place = भानपुरा, मंदसौर जिला, मध्य प्रदेश, भारत | death_date = {{death date and age|2025|12|07|1943|11|7}} | death_place = मंदसौर, मध्य प्रदेश, भारत | nationality = भारतीय | occupation = शल्य चिकित्सक (Surgeon), पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) | education = MBBS, MS (General Surgery) | alma_mater = महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर), गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (ग्वालियर) | known_for = मंदसौर जिले में चिकित्सा एवं शल्य-चिकित्सा (Surgical Services) में उत्कृष्ट योगदान }} {{Draft article}} '''डॉ. शिवनारायण दुबे''' (7 नवंबर 1943 – 7 दिसंबर 2025) मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के एक प्रसिद्ध शल्य चिकित्सक (Surgeon) एवं पूर्व मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO) थे। उन्होंने चार दशकों से अधिक समय तक मंदसौर तथा आसपास के अंचल में स्वास्थ्य सेवाओं के विस्तार और निर्धन रोगियों के निःशुल्क उपचार में उल्लेखनीय योगदान दिया।<ref name="patrakar">{{cite news |title=डॉ. एस. एन. दुबे: सेवा, शुचिता और शल्य-कौशल के उस उजले दीप का अवसान |newspaper=पाताल लोक |date=2025-12-08 |location=मंदसौर |page=4}}</ref> == प्रारंभिक जीवन एवं शिक्षा == डॉ. दुबे का जन्म 7 नवंबर 1943 को मध्य प्रदेश के मंदसौर जिले के भानपुरा में श्री देवकृष्ण दुबे के घर हुआ था। उन्होंने अपनी चिकित्सा शिक्षा इंदौर एवं ग्वालियर से प्राप्त की: * '''MBBS:''' महात्मा गांधी स्मृति चिकित्सा महाविद्यालय (इन्दौर विश्वविद्यालय) से जुलाई 1967 में परीक्षा उत्तीर्ण की तथा दिसंबर 1968 में उपाधि प्राप्त की। * '''Medical Registration:''' 2 मार्च 1968 को महाकोशल मेडिकल काउंसिल (Mahakoshal Medical Council) में पंजीकृत हुए। * '''MS (Master of Surgery):''' गजरा राजा मेडिकल कॉलेज (जीवाजी विश्वविद्यालय, ग्वालियर) से मार्च 1977 में सर्जरी (Master of Surgery) की डिग्री हासिल की। == करियर एवं प्रशासनिक सेवा == डॉ. दुबे ने शासकीय सेवा में एक सर्जन के रूप में कार्य प्रारंभ किया। उन्होंने मंदसौर जिला चिकित्सालय (District Hospital Mandsaur) सहित अंचल के विभिन्न शासकीय अस्पतालों में अपनी सेवाएं दीं। * वह मंदसौर जिले के '''मुख्य चिकित्सा एवं स्वास्थ्य अधिकारी (CMHO)''' के पद पर भी कार्यरत रहे। * वह '''द एसोसिएशन ऑफ सर्जन्स ऑफ इंडिया (The Association of Surgeons of India)''' के आजीवन सदस्य (Life Member No. 9388) रहे। * शासकीय सेवा से सेवानिवृत्त होने के बाद भी उन्होंने लगातार निर्धन एवं जरूरतमंद मरीजों के लिए चिकित्सा शिविरों और परामर्श सेवाओं के माध्यम से समाज सेवा जारी रखी।<ref name="patrakar" /> == सामाजिक योगदान एवं सम्मान == डॉ. दुबे को उनके निःस्वार्थ सेवा भाव और चिकित्सा क्षेत्र में ईमानदारी के लिए जाना जाता था। * दिसंबर 2025 में उनके निधन पर क्षेत्र के जनप्रतिनिधियों (जैसे विधायक विपिन जैन), ज्योतिर्मठ भानपुरा पीठ, सेवानिवृत्त एवं पेन्शनर नागरिक महासंघ, मध्यप्रदेश सर्व ब्राह्मण समाज तथा विभिन्न सामाजिक संगठनों द्वारा शोक संदेश व श्रद्धांजलि अर्पित की गई।<ref name="patrakar" /> == निधन == 7 दिसंबर 2025 को 82 वर्ष की आयु में मंदसौर में उनका निधन हो गया।<ref name="patrakar" /> == संदर्भ == {{reflist}} [[Category:1943 में जन्मे लोग]] [[Category:2025 में निधन]] [[Category:मध्य प्रदेश के लोग]] [[Category:भारतीय चिकित्सक]] 1vcw5e28ypldl0fm39lb7eg1p6vi3lf विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे 4 1616958 6598581 2026-08-13T12:40:12Z AMAN KUMAR 911487 [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]] को हटाने हेतु चर्चा पृष्ठ बनाया जा रहा 6598581 wikitext text/x-wiki === [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]] === {{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अगस्त 2026}} :{{la|1=प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे}} :{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे -विकिपीडिया -wikipedia}} नामांकन के लिये कारण: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) it10ll4c6py51j6ir6nuie5cdpnwijq सदस्य वार्ता:Dubey1 3 1616959 6598582 2026-08-13T12:40:12Z AMAN KUMAR 911487 सूचना: [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]] को [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु]] नामांकन, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे|चर्चा पृष्ठ देखें]] 6598582 wikitext text/x-wiki == [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे|प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]] पृष्ठ का [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकन == नमस्कार, [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे|प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत [[वि:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|हटाने हेतु चर्चा]] के लिये नामांकित किया गया है। इस बारे में चर्चा '''[[:विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे|विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]''' पर हो रही है। इस चर्चा में भाग लेने के लिये आपका स्वागत है। नामांकनकर्ता ने नामांकन करते समय निम्न कारण प्रदान किया है: <center>उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव</center> कृपया इस नामांकन का उत्तर चर्चा पृष्ठ पर ही दें। चर्चा के दौरान आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। परंतु जब तक चर्चा जारी है, कृपया पृष्ठ से नामांकन साँचा ना हटाएँ। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) j0qmoxjlcryu7d356kihhab9s37iusq फ्रांसेस्का ओर्सिनी 0 1616960 6598638 2026-08-13T17:02:24Z Hindustanilanguage 39545 new article 6598638 wikitext text/x-wiki '''फ्रांसेस्का ओर्सिनी''' [[फेलो ऑफ द ब्रिटिश अकादमी|एफबीए]] दक्षिण एशियाई साहित्य की इतालवी विदुषी हैं। वह वर्तमान में [[स्कूल ऑफ ओरिएंटल एंड अफ्रीकन स्टडीज़]], [[लंदन विश्वविद्यालय]] में हिंदी और दक्षिण एशियाई साहित्य की [प्रोफेसर]] हैं।<ref name="bio section">{{cite web|title=Francesca Orsini|url=https://www.soas.ac.uk/staff/staff31564.php|website=South Asia Section|publisher=SOAS University of London|access-date=9 September 2017}}</ref><ref name="FBA">{{cite web|title=Professor Francesca Orsini|url=https://www.britac.ac.uk/user/3179|website=The British Academy|access-date=9 September 2017}}</ref><ref name="bio Radcliffe">{{cite web|title=Francesca Orsini|url=https://www.radcliffe.harvard.edu/people/francesca-orsini|website=Radcliffe Institute for Advanced Study|publisher=Harvard University|access-date=9 September 2017}}</ref> इससे पहले उन्होंने [[कैम्ब्रिज विश्वविद्यालय]] में अध्यापन किया और 2006 में स्कूल ऑफ ओरिएंटल एंड अफ्रीकन स्टडीज़ से जुड़ीं।<ref name="bio section" /> 2013–2014 शैक्षणिक वर्ष के दौरान वह [[Radcliffe Institute for Advanced Study|रैडक्लिफ इंस्टीट्यूट फॉर एडवांस्ड स्टडी]], [[Harvard University|हार्वर्ड विश्वविद्यालय]] में मैरी आई. बंटिंग इंस्टीट्यूट फेलो रहीं।<ref name="bio Radcliffe" /> ओर्सिनी का शोध मुख्यतः हिंदी साहित्य, दक्षिण एशियाई साहित्यिक इतिहास, बहुभाषिकता, साहित्यिक संस्कृतियों तथा उत्तर भारत की साहित्यिक परंपराओं से संबंधित है। उन्होंने हिंदी साहित्य को केवल एक भाषाई परंपरा के रूप में देखने के बजाय दक्षिण एशिया की बहुभाषी और परस्पर संबद्ध साहित्यिक संस्कृतियों के व्यापक संदर्भ में समझने पर विशेष बल दिया है। == निजी जीवन == 1998 में ओर्सिनी ने अंग्रेज़ जापानविद [[पीटर कॉर्निकी]] से विवाह किया।<ref>'KORNICKI, Prof. Peter Francis', ''[[Who's Who 2017]]'', A & C Black, an imprint of Bloomsbury Publishing plc, 2017; online edn, Oxford University Press, 2016; online edn, Nov 2016 [http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U23425 accessed 9 Sept 2017]</ref> ओर्सिनी [[इतालवी नागरिक]] हैं और उन्होंने [[ब्रिटिश नागरिकता]] अथवा [[स्थायी निवास]] के लिए आवेदन नहीं किया था।<ref>{{cite news|last1=Fazackerley|first1=Anna|title=Universities abroad headhunting 95% of UCL's top EU researchers, provost says|url=https://www.theguardian.com/education/2017/aug/29/universities-abroad-headhunting-ucl-eu-researchers-brexit|access-date=9 September 2017|work=The Guardian|date=29 August 2017}}</ref> == पर्यटक वीज़ा की शर्तों का उल्लंघन == 20 अक्टूबर 2025 को उन्हें दिल्ली के इंदिरा गांधी अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डे पर भारत में प्रवेश से रोककर वापस भेज दिया गया। भारत सरकार के गृह मंत्रालय से जुड़े अधिकारियों के अनुसार, उन्हें मार्च 2025 में पर्यटक वीज़ा की शर्तों के उल्लंघन के कारण ब्लैकलिस्ट किया गया था; अधिकारियों का कहना था कि पिछले भारत दौरे में उन्होंने पर्यटक वीज़ा के तहत अनुमत गतिविधियों से बाहर जाकर अकादमिक/शोध संबंधी गतिविधियाँ की थीं। हालांकि, शुरुआती रिपोर्टों में ओर्सिनी को प्रवेश से रोके जाने का कोई स्पष्ट कारण नहीं बताया गया था और उनके पति ने भी कहा था कि उन्हें कोई कारण नहीं बताया गया। <ref name = "Indian Express">{{cite news |last=Harigovind |first=Abhinaya |title=India denies entry to top SOAS Hindi scholar — who is Francesca Orsini? |url=https://indianexpress.com/article/india/francesca-orsini-india-denies-entry-soas-hindi-scholar-10319435/ |work=The Indian Express |date=21 October 2025 |access-date=13 August 2026 }}</ref> == सम्मान == ओर्सिनी का शोध हिंदी-उर्दू साहित्य, बहुभाषी साहित्यिक संस्कृतियों, पुस्तक एवं मुद्रण इतिहास तथा उत्तर भारत की साहित्यिक परंपराओं पर केंद्रित है। <ref name = "Indian Express"/> जुलाई 2017 में ओर्सिनी को [[ब्रिटिश अकादमी फेलो]] (FBA) चुना गया। ब्रिटिश अकादमी मानविकी और सामाजिक विज्ञान के क्षेत्र में [[यूनाइटेड किंगडम]] की राष्ट्रीय अकादमी है।<ref name="FBA" /> == चयनित कृतियाँ == * {{cite book |last=Francesca |first=Orsini |title=The Hindi Public Sphere 1920-1940: Language and Literature in the Age of Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=t40LAQAAMAAJ |year=2002 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0195650846}} * {{cite book |last1=Orsini |first1=Francesca |title=The Oxford India Premchand |date=2004 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0195665017}} * {{cite book |editor=Orsini, Francesca |title=Love in South Asia: A Cultural History |url=https://books.google.com/books?id=kWG6wH4lDqUC |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0521856782 }} * {{cite book |last=Orsini |first=Francesca |title=Print and Pleasure: Popular Literature and Entertaining Fictions in Colonial North India |url=https://books.google.com/books?id=Zh9IYgEACAAJ |year=2009 |publisher=Permanent Black |location=Delhi |isbn=978-8178242491}} * {{cite book |last=Orsini |first=Francesca |title=The Hindi Public Sphere 1920–1940: Language and Literature in the Age of Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=CvUtDwAAQBAJ |year=2009 |publisher=OUP India |location=New Delhi |isbn=978-0199088805}} * {{cite book |last=Orsini |first=Francesca |title=Before the Divide: Hindi and Urdu Literary Culture |url=https://books.google.com/books?id=nKOGRAAACAAJ |year=2010 |publisher=Orient BlackSwan |location=Telangana |isbn=978-8125038290}} * {{cite book |editor1=Orsini, Francesca |editor2=Sheikh, Samira |title=After Timur Left: Culture and Circulation in Fifteenth-century North India |url=https://books.google.com/books?id=59OFoAEACAAJ |year=2014 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0199450664}} * {{cite book |editor1=Orsini, Francesca |editor2=Butler Schofield, Katherine |title=Tellings and Texts: Music, Literature and Performance in North India |url=https://www.openbookpublishers.com/product/311/tellings-and-texts--music--literature-and-performance-in-north-india |year=2015 |publisher=Open Book Publishers |doi=10.11647/obp.0062 |isbn=978-1783741021 |doi-access=free }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} aga0ue1pn50g4ax9g6nmpuakc6pgyhj ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग 0 1616961 6598653 2026-08-13T19:03:29Z ~2026-44331-75 941943 /* */ 6598653 wikitext text/x-wiki {{helpme}} {{Infobox website | name = इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग | logo = | company_type = निजी | foundation = २०१६ | industry = [[Web hosting|वेब होस्टिंग]] | services = [[Web hosting|वेब होस्टिंग]], [[shared hosting|शेयर्ड होस्टिंग]], [[cloud hosting|क्लाउड होस्टिंग]], [[Virtual private server|वीपीएस]], [[email|ईमेल]], [[Minecraft|माइनक्राफ्ट]] होस्टिंग, [[Microsoft Windows|विंडोज]] वीपीएस, प्रबंधित [[WordPress|वर्डप्रेस]] होस्टिंग, [[Network domain|डोमेन]] | manufacturer = | area_served = वैश्विक | headquarters = | url = www.infinityfreehosting.com }} '''इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग''' एक वेब होस्टिंग प्रदाता कंपनी है जो वेब होस्टिंग सेवाओं में विशेषज्ञता रखती है<ref>{{वेब उद्धरण|शीर्षक=infinityfreehosting.com-Profile|यूआरएल=https://www.trustpilot.com/review/infinityfreehosting.com|यूआरएल-स्थिति=सक्रिय|पुरालेख-यूआरएल=https://www.trustpilot.com/review/infinityfreehosting.com|संग्रह-तिथि=14 Aug 2026|वेबसाइट=TrustPilot}}</ref><ref>{{Cite web |last=Capell |first=James |date=२०२१-०९-०९ |title=InfinityFree web hosting review |url=https://www.techradar.com/reviews/infinity-free |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[TechRadar]] |language=en}}</ref> और इसकी स्थापना २०१६ में हुई थी।<ref name=":0">{{Cite web |date=२०२६-०५-२५ |title=InfinityFree Review 2026: Honest Look At Free Web Hosting |url=https://blog.webhostmost.com/infinityfree-review-2026/ |access-date=२०२६-०८-१३ |language=en-US}}</ref> == इतिहास == इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग, जिसकी स्थापना जनवरी २०१६ में हुई थी, २०२६ तक ४,००,००० से अधिक सक्रिय वेबसाइटों को होस्ट करता है।<ref name=":0" /> == विशेषताएं == इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग विभिन्न प्रकार की होस्टिंग सेवाएं प्रदान करता है। उनमें से कुछ इस प्रकार हैं:<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/infinityfree-web-hosting-review/ar-AA22SFMQ |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[MSN]]}}</ref> * '''शेयर्ड होस्टिंग''': जो उपयोगकर्ताओं को बिना किसी मासिक शुल्क के असीमित डोमेन होस्ट करने में सक्षम बनाती है। इनफिनिटीफ्री होस्टिंग द्वारा प्रदान की गई विशेषताएं अन्य असीमित शेयर्ड होस्टिंग सेवाओं के समान हैं और इनमें ५ जीबी डिस्क स्टोरेज, एफटीपी खाते, ऐडऑन डोमेन नाम, मुफ्त एसएसएल और ४०० माईएसक्यूएल डेटाबेस शामिल हैं।<ref>{{Cite web |last=bio |first=See full |date=२०२४-०८-०३ |title=Best Free Web Hosting in 2025 - CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/best-free-web-hosting/ |access-date=२०२६-०८-१३ |language=en-US}}</ref> * '''वर्चुअल प्राइवेट सर्वर (वीपीएस)''': जिसमें रैम, सीपीयू, डिस्क स्पेस और बैंडविड्थ के विनिर्देशों के साथ सीपैनल शामिल है। * '''समर्पित सर्वर।''' * '''वर्डप्रेस होस्टिंग:''' जो केवल वर्डप्रेस का उपयोग करने वाली वेबसाइटों को होस्ट करने के लिए है, हालांकि इसमें वर्डप्रेस से संबंधित विशेषज्ञ सहायता जैसी अतिरिक्त सेवाएं शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=Infinityfree.net and codeigniter |url=https://stackoverflow.com/questions/66783374/infinityfree-net-and-codeigniter |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[Stack Overflow]] |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वेब होस्टिंग]] 6nzqn5n585t7a8zdrgpoo0qxh02v1tt 6598655 6598653 2026-08-13T19:05:51Z ~2026-44331-75 941943 6598655 wikitext text/x-wiki {{helpme}} {{Infobox website | name = इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग | logo = | company_type = निजी | foundation = २०१६ | industry = [[Web hosting|वेब होस्टिंग]] | services = [[Web hosting|वेब होस्टिंग]], [[shared hosting|शेयर्ड होस्टिंग]], [[cloud hosting|क्लाउड होस्टिंग]], [[Virtual private server|वीपीएस]], [[email|ईमेल]], [[Minecraft|माइनक्राफ्ट]] होस्टिंग, [[Microsoft Windows|विंडोज]] वीपीएस, प्रबंधित [[WordPress|वर्डप्रेस]] होस्टिंग, [[Network domain|डोमेन]] | manufacturer = | area_served = वैश्विक | headquarters = | url = www.infinityfreehosting.com }} '''इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग''' एक वेब होस्टिंग प्रदाता कंपनी है जो वेब होस्टिंग सेवाओं में विशेषज्ञता रखती है<ref>{{वेब उद्धरण|शीर्षक=infinityfreehosting.com-Profile|यूआरएल=https://www.trustpilot.com/review/infinityfreehosting.com|यूआरएल-स्थिति=सक्रिय|पुरालेख-यूआरएल=https://www.trustpilot.com/review/infinityfreehosting.com|संग्रह-तिथि=14 Aug 2026|वेबसाइट=TrustPilot|TrustPilot=TrustPilot}}</ref><ref>{{Cite web |last=Capell |first=James |date=२०२१-०९-०९ |title=InfinityFree web hosting review |url=https://www.techradar.com/reviews/infinity-free |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[TechRadar]] |language=en}}</ref> और इसकी स्थापना २०१६ में हुई थी।<ref name=":0">{{Cite web |date=२०२६-०५-२५ |title=InfinityFree Review 2026: Honest Look At Free Web Hosting |url=https://blog.webhostmost.com/infinityfree-review-2026/ |access-date=२०२६-०८-१३ |language=en-US}}</ref> == इतिहास == इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग, जिसकी स्थापना जनवरी २०१६ में हुई थी, २०२६ तक ४,००,००० से अधिक सक्रिय वेबसाइटों को होस्ट करता है।<ref name=":0" /> == विशेषताएं == इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग विभिन्न प्रकार की होस्टिंग सेवाएं प्रदान करता है। उनमें से कुछ इस प्रकार हैं:<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/infinityfree-web-hosting-review/ar-AA22SFMQ |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[MSN]]}}</ref> * '''शेयर्ड होस्टिंग''': जो उपयोगकर्ताओं को बिना किसी मासिक शुल्क के असीमित डोमेन होस्ट करने में सक्षम बनाती है। इनफिनिटीफ्री होस्टिंग द्वारा प्रदान की गई विशेषताएं अन्य असीमित शेयर्ड होस्टिंग सेवाओं के समान हैं और इनमें ५ जीबी डिस्क स्टोरेज, एफटीपी खाते, ऐडऑन डोमेन नाम, मुफ्त एसएसएल और ४०० माईएसक्यूएल डेटाबेस शामिल हैं।<ref>{{Cite web |last=bio |first=See full |date=२०२४-०८-०३ |title=Best Free Web Hosting in 2025 - CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/best-free-web-hosting/ |access-date=२०२६-०८-१३ |language=en-US}}</ref> * '''वर्चुअल प्राइवेट सर्वर (वीपीएस)''': जिसमें रैम, सीपीयू, डिस्क स्पेस और बैंडविड्थ के विनिर्देशों के साथ सीपैनल शामिल है। * '''समर्पित सर्वर।''' * '''वर्डप्रेस होस्टिंग:''' जो केवल वर्डप्रेस का उपयोग करने वाली वेबसाइटों को होस्ट करने के लिए है, हालांकि इसमें वर्डप्रेस से संबंधित विशेषज्ञ सहायता जैसी अतिरिक्त सेवाएं शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=Infinityfree.net and codeigniter |url=https://stackoverflow.com/questions/66783374/infinityfree-net-and-codeigniter |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[Stack Overflow]] |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वेब होस्टिंग]] g3habtusse2zqqkxqr2b6mg0aw4bki6 6598711 6598655 2026-08-14T02:09:46Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6598711 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} {{salt}} {{helpme}} {{Infobox website | name = इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग | logo = | company_type = निजी | foundation = २०१६ | industry = [[Web hosting|वेब होस्टिंग]] | services = [[Web hosting|वेब होस्टिंग]], [[shared hosting|शेयर्ड होस्टिंग]], [[cloud hosting|क्लाउड होस्टिंग]], [[Virtual private server|वीपीएस]], [[email|ईमेल]], [[Minecraft|माइनक्राफ्ट]] होस्टिंग, [[Microsoft Windows|विंडोज]] वीपीएस, प्रबंधित [[WordPress|वर्डप्रेस]] होस्टिंग, [[Network domain|डोमेन]] | manufacturer = | area_served = वैश्विक | headquarters = | url = www.infinityfreehosting.com }} '''इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग''' एक वेब होस्टिंग प्रदाता कंपनी है जो वेब होस्टिंग सेवाओं में विशेषज्ञता रखती है<ref>{{वेब उद्धरण|शीर्षक=infinityfreehosting.com-Profile|यूआरएल=https://www.trustpilot.com/review/infinityfreehosting.com|यूआरएल-स्थिति=सक्रिय|पुरालेख-यूआरएल=https://www.trustpilot.com/review/infinityfreehosting.com|संग्रह-तिथि=14 Aug 2026|वेबसाइट=TrustPilot|TrustPilot=TrustPilot}}</ref><ref>{{Cite web |last=Capell |first=James |date=२०२१-०९-०९ |title=InfinityFree web hosting review |url=https://www.techradar.com/reviews/infinity-free |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[TechRadar]] |language=en}}</ref> और इसकी स्थापना २०१६ में हुई थी।<ref name=":0">{{Cite web |date=२०२६-०५-२५ |title=InfinityFree Review 2026: Honest Look At Free Web Hosting |url=https://blog.webhostmost.com/infinityfree-review-2026/ |access-date=२०२६-०८-१३ |language=en-US}}</ref> == इतिहास == इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग, जिसकी स्थापना जनवरी २०१६ में हुई थी, २०२६ तक ४,००,००० से अधिक सक्रिय वेबसाइटों को होस्ट करता है।<ref name=":0" /> == विशेषताएं == इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग विभिन्न प्रकार की होस्टिंग सेवाएं प्रदान करता है। उनमें से कुछ इस प्रकार हैं:<ref>{{Cite web |title=MSN |url=https://www.msn.com/en-us/news/technology/infinityfree-web-hosting-review/ar-AA22SFMQ |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[MSN]]}}</ref> * '''शेयर्ड होस्टिंग''': जो उपयोगकर्ताओं को बिना किसी मासिक शुल्क के असीमित डोमेन होस्ट करने में सक्षम बनाती है। इनफिनिटीफ्री होस्टिंग द्वारा प्रदान की गई विशेषताएं अन्य असीमित शेयर्ड होस्टिंग सेवाओं के समान हैं और इनमें ५ जीबी डिस्क स्टोरेज, एफटीपी खाते, ऐडऑन डोमेन नाम, मुफ्त एसएसएल और ४०० माईएसक्यूएल डेटाबेस शामिल हैं।<ref>{{Cite web |last=bio |first=See full |date=२०२४-०८-०३ |title=Best Free Web Hosting in 2025 - CNET |url=https://www.cnet.com/tech/services-and-software/best-free-web-hosting/ |access-date=२०२६-०८-१३ |language=en-US}}</ref> * '''वर्चुअल प्राइवेट सर्वर (वीपीएस)''': जिसमें रैम, सीपीयू, डिस्क स्पेस और बैंडविड्थ के विनिर्देशों के साथ सीपैनल शामिल है। * '''समर्पित सर्वर।''' * '''वर्डप्रेस होस्टिंग:''' जो केवल वर्डप्रेस का उपयोग करने वाली वेबसाइटों को होस्ट करने के लिए है, हालांकि इसमें वर्डप्रेस से संबंधित विशेषज्ञ सहायता जैसी अतिरिक्त सेवाएं शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=Infinityfree.net and codeigniter |url=https://stackoverflow.com/questions/66783374/infinityfree-net-and-codeigniter |access-date=२०२६-०८-१३ |website=[[Stack Overflow]] |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:वेब होस्टिंग]] 2p790rz4z1ypf9xpxjpg23bv9dj40zo वार्ता:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग 1 1616962 6598654 2026-08-13T19:04:14Z ~2026-44331-75 941943 /* */ 6598654 wikitext text/x-wiki == विकिपीडिया पर लेख जमा करने के लिए नोट्स == मैंने '''इनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग''' (InfinityFreeHosting) के लिए इस मसौदे को [[WP:NPOV]] (तटस्थ दृष्टिकोण) और [[WP:V]] (सत्यापनीयता) दिशानिर्देशों का कड़ाई से पालन करते हुए जमा किया है। यह ध्यान में रखते हुए कि मुफ्त-स्तरीय वेब होस्टिंग सेवाएं अक्सर प्रचारात्मक भाषा या कॉर्पोरेट स्पैम की ओर आकर्षित होती हैं, इस लेख को पूरी तरह से विश्वकोशीय और वर्णनात्मक दृष्टिकोण से तैयार किया गया है। === नीति अनुपालन का सारांश === * '''तटस्थता जांच:''' लेख पूरी तरह से विपणन संबंधी विशेषणों ("सर्वश्रेष्ठ", "विश्वसनीय", "असीमित") से बचता है। यह तकनीकी क्षमताओं को प्रशासनिक तथ्यों के रूप में प्रस्तुत करता है और जानबूझकर सेवा की सीमाओं को इसके सेवा मॉडल के साथ-साथ उजागर करता है। * '''स्रोत विविधता:''' प्रत्येक दावे को पंक्ति-दर-पंक्ति स्वतंत्र प्रौद्योगिकी पत्रकारिता संस्थानों (''[[टेकरेडार]]'', ''[[सीएनईटी]]'', ''[[एमएसएन]]''), मानक डेवलपर समुदायों (''स्टैक ओवरफ्लो''), और बाजार विश्लेषण प्लेटफार्मों (''ट्रैक्सन'', ''सोर्सफोर्ज'') का उपयोग करके सिद्ध किया गया है। मुख्य दावों को साबित करने के लिए किसी स्व-प्रकाशित कॉर्पोरेट प्रेस विज्ञप्ति या व्यावसायिक होस्टिंग लैंडिंग पृष्ठ का उपयोग नहीं किया गया है। * '''उल्लेखनीयता आवश्यकताएं:''' सेवा [[WP:NCOMPANY]] दिशानिर्देशों को पूरा करती है, क्योंकि यह कई वर्षों तक प्रमुख तृतीय-पक्ष प्रौद्योगिकी नेटवर्कों में निरंतर वास्तुशिल्प कवरेज और तुलनात्मक बाजार परीक्षणों के माध्यम से मान्यता प्राप्त है। यदि किसी वाक्य के लिए अधिक संक्षिप्त शब्दांकन या समुदाय मानकों को पूरा करने के लिए अतिरिक्त स्रोत सत्यापन की आवश्यकता है, तो कृपया मुझे यहां बताएं। मैं इस पृष्ठ को परिष्कृत करने के लिए समीक्षकों के साथ काम करने के लिए पूरी तरह से प्रतिबद्ध हूं। आपके समय और मूल्यांकन के लिए धन्यवाद! h2csjqoe8h2gz8yz9778lnbl5yjex8i सदस्य वार्ता:MatviiBohdanFediura 3 1616963 6598662 2026-08-13T19:55:52Z Ternarius 514430 Ternarius ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:MatviiBohdanFediura]] को [[सदस्य वार्ता:MariiaBohdanaFediura]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/MatviiBohdanFediura|MatviiBohdanFediura]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/MariiaBohdanaFediura|MariiaBohdanaFediura]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6598662 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:MariiaBohdanaFediura]] q2btr6h9urlr50col8p27wsc81v9zmo चक रॉबिन्स 0 1616964 6598686 2026-08-13T21:54:31Z LuckyBunny12 751715 "[[:en:Special:Redirect/revision/1347483241|Chuck Robbins]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6598686 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=Chuck Robbins|image=Charles H. Robbins.jpg|birth_date={{birth based on age as of date|49|2015|7|30}}<ref name="mercurynews.com">{{cite web |url=https://www.mercurynews.com/2015/07/30/qa-chuck-robbins-ceo-of-cisco-systems/ |title=Q&A: Chuck Robbins, CEO of Cisco Systems |date=30 July 2015 |access-date=14 July 2018}}</ref>|birth_place=[[Grayson, Georgia]], U.S.|death_date=|death_place=|education=[[University of North Carolina at Chapel Hill|University of North Carolina, Chapel Hill]] ([[Bachelor of Mathematics|BMath]])|occupation=Businessman|title=Chairman and CEO, [[Cisco Systems]]|children=4|boards=[[BlackRock]]}}'''चार्ल्स एच. रॉबिन्स''' (जन्म 1965 या 1966) एक अमेरिकी व्यवसायी हैं। वह [[सिस्को सिस्टम्स]] के अध्यक्ष और सीईओ हैं। == प्रारंभिक जीवन == रॉबिन्स का जन्म ग्रेसन, जॉर्जिया में हुआ था और उन्होंने उत्तरी कैरोलिना के रॉकी माउंट में रॉकी माउंट हाई स्कूल में शिक्षा प्राप्त की थी।<ref name="NetworkWorld">{{Cite news|url=http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|title=New Cisco CEO: Meet the real Chuck Robbins|last=Brown|first=Bob|date=4 May 2015|work=Network World|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506041142/http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|archive-date=May 6, 2015}}</ref> 1987 में, उन्होंने [[नॉर्थ कैरोलिना विश्वविद्यालय]] से गणित में स्नातक की डिग्री प्राप्त की। == करियर == रॉबिन्स ने अपने करियर की शुरुआत नॉर्थ कैरोलिना नेशनल बैंक (अब [[बैंक ऑफ अमेरिका]] का हिस्सा) के लिए एक एप्लिकेशन डेवलपर के रूप में की थी। वह वेलफ्लीट कम्युनिकेशंस में शामिल हुए और उसके बाद 1997 में सिस्को में शामिल होने से पहले एसेंड कम्युनिकेशन्स में एक संक्षिप्त कार्यकाल के लिए गए।<ref name="NetworkWorld">{{Cite news|url=http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|title=New Cisco CEO: Meet the real Chuck Robbins|last=Brown|first=Bob|date=4 May 2015|work=Network World|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506041142/http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|archive-date=May 6, 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrown2015">Brown, Bob (4 May 2015). </cite></ref> रॉबिन्स ने सिस्को में कई पदों पर कार्य किया, जिनमें अमेरिका के वरिष्ठ उपाध्यक्ष और वर्ल्डवाइड फील्ड ऑपरेशंस के वरिष्ठ उपाध्यक्ष की भूमिकाएँ शामिल थीं। इस भूमिका में उन्होंने सिस्को के वर्ल्डवाइड सेल्स और पार्टनर ऑर्गनाइजेशन का नेतृत्व किया और सिस्को के साझेदारी कार्यक्रम का निर्माण किया।<ref name="digital infrastructure">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/washington-post-live/2021/06/16/path-forward-americas-digital-infrastructure-with-chuck-robbins-chair-ceo-cisco/|title=The Path Forward: America's Digital Infrastructure with Chuck Robbins, Chair & CEO, Cisco|date=16 June 2021|access-date=15 March 2024}}</ref><ref name="MoneyInc">{{Cite web|url=https://moneyinc.com/chuck-robbins-10-things-didnt-know-ciscos-ceo/|title=Chuck Robbins: 10 Things You Didn't Know about Cisco's CEO|last=Berman|first=Nat|date=2016|website=MoneyInc.com|publisher=Money Inc.|access-date=27 June 2019}}</ref> मई 2015 में, सिस्को ने घोषणा की कि उस समय के सीईओ और अध्यक्ष [[John Chambers (CEO)|जॉन चैम्बर्स]] जुलाई 2015 में सीईओ के पद से हट जाएंगे, जबकि अध्यक्ष के रूप में अपने पद पर बने रहेंगे। उस समय वरिष्ठ उपाध्यक्ष रहे रॉबिन्स को उनका उत्तराधिकारी नियुक्त किया गया।<ref name="newCEO">{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/ciscos-chambers-step-down-ceo-125209673.html|title=Cisco's Chambers to step down as CEO, to be executive chairman|date=4 May 2015|access-date=20 August 2015|agency=Reuters}}</ref> चैंबर्स द्वारा सलाह दी गई, रॉबिन्स को सर्वसम्मति से कंपनी के नए मुख्य कार्यकारी के रूप में वोट दिया गया, जुलाई 2015 में सिस्को सिस्टम्स के सीईओ बने।<ref name="Frangos">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AeJCDwAAQBAJ&q=Robbins|title=Crack the C-Suite Code: How Successful Leaders Make It to the Top|last=Frangos|first=Cassandra|date=2018|publisher=Wharton Digital Press|isbn=9781613630853|pages=9–17}}</ref><ref name="newCEO" /><ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/cisco-ceo-chuck-robbins-interview-leadership-intent-based-networking-2019-1|title=Cisco CEO Chuck Robbins tells us how he led the $200 billion company to growth when everybody expected it to get crushed in the cloud wars|last=Weinberger|first=Matt|date=19 January 2019|access-date=27 June 2019|publisher=Business insider}}</ref> सीईओ के रूप में, रॉबिन्स सिस्को के आधुनिक विकास की गति को तेज करने के लिए जाने गए। पुराने काम करने के तरीकों को बदलते हुए, उन्होंने कर्मचारी विश्वास को बढ़ावा दिया।<ref name="NetworkWorld">{{Cite news|url=http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|title=New Cisco CEO: Meet the real Chuck Robbins|last=Brown|first=Bob|date=4 May 2015|work=Network World|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506041142/http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|archive-date=May 6, 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrown2015">Brown, Bob (4 May 2015). </cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/cisco-is-chuck-robbinss-company-now-for-better-or-worse-2017-09-18|title=Cisco is Chuck Robbins's company now, for better or worse|last=Poletti|first=Therese|date=September 18, 2017|publisher=Market Watch|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/cassandrafrangos/2018/12/03/making-leadership-last-how-long-tenure-ceos-stand-their-ground/#bfa4a4c132e9|title=Making Leadership Last: How Long-Tenure CEOs Stand Their Ground|last=Frangos|first=Cassanda|date=December 3, 2018|website=Forbes|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QtembEobVks|title=Chuck Robbins: How Cisco Brings Radical Transparency Into the Workplace|date=April 10, 2019|website=YouTube.com|publisher=LinkedIn|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/01/23/perspectives/cisco-ceo-chuck-robbins-homelessness-poverty/index.html|title=10% of the world lives on $2 a day. It's time for businesses to step up|last=Robbins|first=Chuck|date=January 24, 2019|website=cnn.com|publisher=CNN|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/cisco-chuck-robbins-trump-tower-tech-meeting-2017-1|title=Cisco CEO reveals what happened at the 'interactive' Trump Tower tech meeting with Silicon Valley power players|last=Shontell|first=Alyson|date=January 18, 2017|website=BusinessInsider.com|publisher=Business Insider|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://fortune.com/2018/10/15/cisco-ceo-chuck-robbins-csr/|title=Cisco CEO Chuck Robbins on Why Corporate Social Responsibility Is Becoming Obsolete|last=Jenkins|first=Aric|date=October 15, 2018|publisher=Fortune|access-date=June 28, 2019}}</ref> रॉबिन्स ने कॉर्पोरेट सामाजिक जिम्मेदारी की वकालत की है।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/patrickmoorhead/2016/03/09/ciscos-csr-program-under-ceo-chuck-robbins-is-flourishing/|title=Cisco's CSR Program Under CEO Chuck Robbins Is Flourishing|last=Moorhead|first=Patrick|website=Forbes|language=en|access-date=2025-01-16}}</ref> हालांकि, 2018 में, उन्होंने कहा कि कॉर्पोरेट सामाजिक जिम्मेदारी की बात अप्रचलित हो रही है और "कॉर्पोरेट आइकन" की उम्मीद है।<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/2018/10/15/cisco-ceo-chuck-robbins-csr/|title=Cisco CEO Chuck Robbins on Why Corporate Social Responsibility Is Becoming Obsolete|last=Jenkins|first=Aric|website=Fortune|language=en|access-date=2025-01-16}}</ref> == बोर्ड और संबद्धताएँ == रॉबिन्स विश्व आर्थिक मंच में अंतर्राष्ट्रीय व्यापार परिषद के सदस्य और आईटी गवर्नर संचालन समिति के अध्यक्ष के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="WEF">{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/authors/chuck-robbins/|title=Charles H. Robbins|website=WeForum.org|publisher=World Economic Forum|access-date=June 28, 2019}}</ref> वह ब्लैकरॉक और द बिजनेस राउंडटेबल के लिए एक निदेशक हैं जहां वह आप्रवासन समिति की अध्यक्षता करते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.politico.com/newsletters/politico-influence/2023/09/14/cisco-ceo-named-business-roundtable-chair-00116104|title=Cisco CEO named Business Roundtable chair|last=Fuchs|first=Hailey|date=14 September 2023|access-date=15 March 2024}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/ciscos-ceo-to-join-blackrocks-board-1491426181|title=Cisco's CEO to Join BlackRock's Board|last=Krouse|first=Joann S. Lublin and Sarah|date=5 April 2017|work=WSJ|access-date=15 March 2024}}</ref> रॉबिन्स डेस्टिनेशनः होम के लिए मानद सलाहकार के रूप में भी कार्य करता है, जो एक गैर-लाभकारी संगठन है और सांता क्लारा काउंटी में बेघरता को समाप्त करने के लिए समर्पित है।<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2018/03/26/cisco-commits-50-million-to-address-homelessness-in-silicon-valley/|title=Cisco commits $50 million to end homelessness in Silicon Valley|last=Dickey|first=Megan Rose|date=March 26, 2018|website=Techcrunch.com|publisher=Tech Crunch|access-date=June 28, 2019}}</ref> == निजी जीवन == रॉबिन्स उत्तरी कैरोलिना टार हील्स के प्रशंसक हैं और सोशल मीडिया में भाग लेते हैं। <ref name="MoneyInc">{{Cite web|url=https://moneyinc.com/chuck-robbins-10-things-didnt-know-ciscos-ceo/|title=Chuck Robbins: 10 Things You Didn't Know about Cisco's CEO|last=Berman|first=Nat|date=2016|website=MoneyInc.com|publisher=Money Inc.|access-date=27 June 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBerman2016">Berman, Nat (2016). </cite></ref> वह शादीशुदा हैं और चार बच्चों के साथ लॉस गैटोस, [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] में रहते हैं। == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:1960 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] ms0me8bn95m05649lvpfn154704x7og 6598687 6598686 2026-08-13T21:58:36Z LuckyBunny12 751715 "[[:en:Special:Redirect/revision/1347483241|Chuck Robbins]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6598687 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=Chuck Robbins|image=Charles H. Robbins.jpg|birth_date={{birth based on age as of date|49|2015|7|30}}<ref name="mercurynews.com">{{cite web |url=https://www.mercurynews.com/2015/07/30/qa-chuck-robbins-ceo-of-cisco-systems/ |title=Q&A: Chuck Robbins, CEO of Cisco Systems |date=30 July 2015 |access-date=14 July 2018}}</ref>|birth_place=[[Grayson, Georgia]], U.S.|death_date=|death_place=|education=[[University of North Carolina at Chapel Hill|University of North Carolina, Chapel Hill]] ([[Bachelor of Mathematics|BMath]])|occupation=Businessman|title=Chairman and CEO, [[Cisco Systems]]|children=4|boards=[[BlackRock]]}}'''चार्ल्स एच. रॉबिन्स''' (जन्म 1965 या 1966) एक अमेरिकी व्यवसायी हैं। वह [[सिस्को सिस्टम्स]] के अध्यक्ष और सीईओ हैं। == प्रारंभिक जीवन == रॉबिन्स का जन्म ग्रेसन, जॉर्जिया में हुआ था और उन्होंने उत्तरी कैरोलिना के रॉकी माउंट में रॉकी माउंट हाई स्कूल में शिक्षा प्राप्त की थी।<ref name="NetworkWorld">{{Cite news|url=http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|title=New Cisco CEO: Meet the real Chuck Robbins|last=Brown|first=Bob|date=4 May 2015|work=Network World|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506041142/http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|archive-date=May 6, 2015}}</ref> 1987 में, उन्होंने [[नॉर्थ कैरोलिना विश्वविद्यालय]] से गणित में स्नातक की डिग्री प्राप्त की। == करियर == रॉबिन्स ने अपने करियर की शुरुआत नॉर्थ कैरोलिना नेशनल बैंक (अब [[बैंक ऑफ अमेरिका]] का हिस्सा) के लिए एक एप्लिकेशन डेवलपर के रूप में की थी। वह वेलफ्लीट कम्युनिकेशंस में शामिल हुए और उसके बाद 1997 में सिस्को में शामिल होने से पहले एसेंड कम्युनिकेशन्स में एक संक्षिप्त कार्यकाल के लिए गए।<ref name="NetworkWorld">{{Cite news|url=http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|title=New Cisco CEO: Meet the real Chuck Robbins|last=Brown|first=Bob|date=4 May 2015|work=Network World|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506041142/http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|archive-date=May 6, 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrown2015">Brown, Bob (4 May 2015). </cite></ref> रॉबिन्स ने सिस्को में कई पदों पर कार्य किया, जिनमें अमेरिका के वरिष्ठ उपाध्यक्ष और वर्ल्डवाइड फील्ड ऑपरेशंस के वरिष्ठ उपाध्यक्ष की भूमिकाएँ शामिल थीं। इस भूमिका में उन्होंने सिस्को के वर्ल्डवाइड सेल्स और पार्टनर ऑर्गनाइजेशन का नेतृत्व किया और सिस्को के साझेदारी कार्यक्रम का निर्माण किया।<ref name="digital infrastructure">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/washington-post-live/2021/06/16/path-forward-americas-digital-infrastructure-with-chuck-robbins-chair-ceo-cisco/|title=The Path Forward: America's Digital Infrastructure with Chuck Robbins, Chair & CEO, Cisco|date=16 June 2021|access-date=15 March 2024}}</ref><ref name="MoneyInc">{{Cite web|url=https://moneyinc.com/chuck-robbins-10-things-didnt-know-ciscos-ceo/|title=Chuck Robbins: 10 Things You Didn't Know about Cisco's CEO|last=Berman|first=Nat|date=2016|website=MoneyInc.com|publisher=Money Inc.|access-date=27 June 2019}}</ref> मई 2015 में, सिस्को ने घोषणा की कि उस समय के सीईओ और अध्यक्ष [[John Chambers (CEO)|जॉन चैम्बर्स]] जुलाई 2015 में सीईओ के पद से हट जाएंगे, जबकि अध्यक्ष के रूप में अपने पद पर बने रहेंगे। उस समय वरिष्ठ उपाध्यक्ष रहे रॉबिन्स को उनका उत्तराधिकारी नियुक्त किया गया।<ref name="newCEO">{{Cite news|url=https://finance.yahoo.com/news/ciscos-chambers-step-down-ceo-125209673.html|title=Cisco's Chambers to step down as CEO, to be executive chairman|date=4 May 2015|access-date=20 August 2015|agency=Reuters}}</ref> चैंबर्स द्वारा सलाह दी गई, रॉबिन्स को सर्वसम्मति से कंपनी के नए मुख्य कार्यकारी के रूप में वोट दिया गया, जुलाई 2015 में सिस्को सिस्टम्स के सीईओ बने।<ref name="Frangos">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AeJCDwAAQBAJ&q=Robbins|title=Crack the C-Suite Code: How Successful Leaders Make It to the Top|last=Frangos|first=Cassandra|date=2018|publisher=Wharton Digital Press|isbn=9781613630853|pages=9–17}}</ref><ref name="newCEO" /><ref>{{Cite news|url=https://www.businessinsider.com/cisco-ceo-chuck-robbins-interview-leadership-intent-based-networking-2019-1|title=Cisco CEO Chuck Robbins tells us how he led the $200 billion company to growth when everybody expected it to get crushed in the cloud wars|last=Weinberger|first=Matt|date=19 January 2019|access-date=27 June 2019|publisher=Business insider}}</ref> सीईओ के रूप में, रॉबिन्स सिस्को के आधुनिक विकास की गति को तेज करने के लिए जाने गए। पुराने काम करने के तरीकों को बदलते हुए, उन्होंने कर्मचारी विश्वास को बढ़ावा दिया।<ref name="NetworkWorld">{{Cite news|url=http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|title=New Cisco CEO: Meet the real Chuck Robbins|last=Brown|first=Bob|date=4 May 2015|work=Network World|access-date=20 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150506041142/http://www.networkworld.com/article/2918164/router/new-cisco-ceo-meet-the-real-chuck-robbins.html|archive-date=May 6, 2015}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBrown2015">Brown, Bob (4 May 2015). </cite></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.marketwatch.com/story/cisco-is-chuck-robbinss-company-now-for-better-or-worse-2017-09-18|title=Cisco is Chuck Robbins's company now, for better or worse|last=Poletti|first=Therese|date=September 18, 2017|publisher=Market Watch|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/cassandrafrangos/2018/12/03/making-leadership-last-how-long-tenure-ceos-stand-their-ground/#bfa4a4c132e9|title=Making Leadership Last: How Long-Tenure CEOs Stand Their Ground|last=Frangos|first=Cassanda|date=December 3, 2018|website=Forbes|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=QtembEobVks|title=Chuck Robbins: How Cisco Brings Radical Transparency Into the Workplace|date=April 10, 2019|website=YouTube.com|publisher=LinkedIn|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/01/23/perspectives/cisco-ceo-chuck-robbins-homelessness-poverty/index.html|title=10% of the world lives on $2 a day. It's time for businesses to step up|last=Robbins|first=Chuck|date=January 24, 2019|website=cnn.com|publisher=CNN|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/cisco-chuck-robbins-trump-tower-tech-meeting-2017-1|title=Cisco CEO reveals what happened at the 'interactive' Trump Tower tech meeting with Silicon Valley power players|last=Shontell|first=Alyson|date=January 18, 2017|website=BusinessInsider.com|publisher=Business Insider|access-date=June 28, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://fortune.com/2018/10/15/cisco-ceo-chuck-robbins-csr/|title=Cisco CEO Chuck Robbins on Why Corporate Social Responsibility Is Becoming Obsolete|last=Jenkins|first=Aric|date=October 15, 2018|publisher=Fortune|access-date=June 28, 2019}}</ref> रॉबिन्स ने कॉर्पोरेट सामाजिक जिम्मेदारी की वकालत की है।<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/patrickmoorhead/2016/03/09/ciscos-csr-program-under-ceo-chuck-robbins-is-flourishing/|title=Cisco's CSR Program Under CEO Chuck Robbins Is Flourishing|last=Moorhead|first=Patrick|website=Forbes|language=en|access-date=2025-01-16}}</ref> हालांकि, 2018 में, उन्होंने कहा कि कॉर्पोरेट सामाजिक जिम्मेदारी की बात अप्रचलित हो रही है और "कॉर्पोरेट आइकन" की उम्मीद है।<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/2018/10/15/cisco-ceo-chuck-robbins-csr/|title=Cisco CEO Chuck Robbins on Why Corporate Social Responsibility Is Becoming Obsolete|last=Jenkins|first=Aric|website=Fortune|language=en|access-date=2025-01-16}}</ref> == बोर्ड और संबद्धताएँ == रॉबिन्स विश्व आर्थिक मंच में अंतर्राष्ट्रीय व्यापार परिषद के सदस्य और आईटी गवर्नर संचालन समिति के अध्यक्ष के रूप में कार्य करते हैं।<ref name="WEF">{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/authors/chuck-robbins/|title=Charles H. Robbins|website=WeForum.org|publisher=World Economic Forum|access-date=June 28, 2019}}</ref> वह ब्लैकरॉक और द बिजनेस राउंडटेबल के लिए एक निदेशक हैं जहां वह आप्रवासन समिति की अध्यक्षता करते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.politico.com/newsletters/politico-influence/2023/09/14/cisco-ceo-named-business-roundtable-chair-00116104|title=Cisco CEO named Business Roundtable chair|last=Fuchs|first=Hailey|date=14 September 2023|access-date=15 March 2024}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/ciscos-ceo-to-join-blackrocks-board-1491426181|title=Cisco's CEO to Join BlackRock's Board|last=Krouse|first=Joann S. Lublin and Sarah|date=5 April 2017|work=WSJ|access-date=15 March 2024}}</ref> रॉबिन्स डेस्टिनेशनः होम के लिए मानद सलाहकार के रूप में भी कार्य करता है, जो एक गैर-लाभकारी संगठन है और सांता क्लारा काउंटी में बेघरता को समाप्त करने के लिए समर्पित है।<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2018/03/26/cisco-commits-50-million-to-address-homelessness-in-silicon-valley/|title=Cisco commits $50 million to end homelessness in Silicon Valley|last=Dickey|first=Megan Rose|date=March 26, 2018|website=Techcrunch.com|publisher=Tech Crunch|access-date=June 28, 2019}}</ref> == निजी जीवन == रॉबिन्स उत्तरी कैरोलिना टार हील्स के प्रशंसक हैं और सोशल मीडिया में भाग लेते हैं। <ref name="MoneyInc">{{Cite web|url=https://moneyinc.com/chuck-robbins-10-things-didnt-know-ciscos-ceo/|title=Chuck Robbins: 10 Things You Didn't Know about Cisco's CEO|last=Berman|first=Nat|date=2016|website=MoneyInc.com|publisher=Money Inc.|access-date=27 June 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFBerman2016">Berman, Nat (2016). </cite></ref> वह शादीशुदा हैं और चार बच्चों के साथ लॉस गैटोस, [[कैलिफ़ोर्निया|कैलिफोर्निया]] में रहते हैं। == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Reflist}} == बाहरी लिंक == * "सिस्को में सीईओ चक रॉबिन्स और उनकी टीम के साथ पर्दे के पीछे" (वीडियो सिस्को 2 अप्रैल, 2019) । 28 जून, 2109 को पहुँचा गया। [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:1960 दशक में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] kv83mjrefagm4gcrdpv4xp0mz89glg7 सदस्य वार्ता:Naddynnw 3 1616965 6598688 2026-08-13T22:36:01Z Naddynnw 941966 /* नमस्ते */ नया अनुभाग 6598688 wikitext text/x-wiki == नमस्ते == कृपया मेरी मदद करें। [[सदस्य:Naddynnw|Naddynnw]] ([[सदस्य वार्ता:Naddynnw|वार्ता]]) 22:36, 13 अगस्त 2026 (UTC) j3zak9y5gduoz7rh96gq5t4e9pl3j1q एरिश्शेरी 0 1616966 6598690 2026-08-13T23:06:21Z Sreenandhini 379649 नया पृष्ठ: {{Infobox prepared food | name = Erissery | image = എരിശ്ശേരി.jpg | caption = एरिश्शेरी की एक तैयारी | alternate_name = मथंगा एरिश्शेरी | country = [[India|भारत]] | region = [[Kerala|केरल]] | type = [[Curry|करी]] | main_ingredient = सूरन या कच्चा केला, नारि... 6598690 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = Erissery | image = എരിശ്ശേരി.jpg | caption = एरिश्शेरी की एक तैयारी | alternate_name = मथंगा एरिश्शेरी | country = [[India|भारत]] | region = [[Kerala|केरल]] | type = [[Curry|करी]] | main_ingredient = सूरन या कच्चा केला, नारियल, काली मिर्च }} '''एरिश्शेरी''' (मलयालम: എരിശ്ശേരി, उच्चारण: [eɾiːʃːeɾi]) दक्षिण भारत के केरल राज्य का एक पारंपरिक व्यंजन है।<ref name="KeralaTourism">{{cite web |title=Erissery |url=https://www.keralatourism.org/kerala-food/erissery-recipe/119/ |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=21 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erissery {{!}} Traditional Stew From Kerala {{!}} TasteAtlas |url=https://www.tasteatlas.com/erissery |access-date=2026-07-21 |website=www.tasteatlas.com}}</ref> इसे पिसे हुए नारियल, मसालों तथा मुख्य सामग्री के रूप में कच्चे केले, सूरन या कद्दू से तैयार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=What to Eat and Where to Eat in Thiruvananthapuram |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-url=http://web.archive.org/web/20260517024500/https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-date=2026-05-17 |access-date=2026-07-21 |website=Incredible India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=മൂവാറ്റുപുഴ |first=രവീന്ദ്രൻ |date=2025-09-17 |title=മലയാളിയുടെ വിശപ്പകറ്റിയിരുന്ന കപ്പയും കാച്ചിലും; ചേന-എത്തയ്ക്കാ എരിശ്ശേരി പരീക്ഷിക്കാം |url=https://www.mathrubhumi.com/food/columns/chena-ethakka-erissery-kerala-recipe-03f1e878 |access-date=2026-07-21 |website=@mathrubhumi |language=en}}</ref> यह गाढ़ा, हल्के स्वाद वाला सहायक व्यंजन है और इसे कूटुकरी की श्रेणी में रखा जाता है। पारंपरिक केरल सद्या में इसका विशेष स्थान है| त्योहारों तथा अन्य विशेष अवसरों पर परोसे जाने वाले शाकाहारी भोज का यह एक महत्वपूर्ण हिस्सा है।<ref name="IE-Sadya">{{cite news |title=The Back Burner: Recipes for Onasadhya at home: Part 3 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/the-back-burner-recipes-for-onasadhya-at-home-part-3-chena-erissery-kumbalanga-pulissery-6572375/ |newspaper=The Indian Express |date=28 August 2020|access-date=21 July 2026}}</ref> ==तैयारी== मुख्य सब्जी या सब्जियों को छोटे-छोटे टुकड़ों में काटा जाता है। इसमें लोबिया या लाल राजमा मिलाकर पानी, हल्दी पाउडर और नमक के साथ तब तक पकाया जाता है, जब तक सब्जियाँ नरम न हो जाएँ।<ref name="OnManorama-Erissery">{{cite web |last=Sivadas |first=Suma |title=Mathanga Erissery |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2022/08/22/pumpkin-erissery-onam-sadya.html |publisher=OnManorama |date=22 August 2022 |access-date=21 July 2026}}</ref> ताजे कद्दूकस किए हुए नारियल, लहसुन, जीरा, लाल मिर्च पाउडर, हल्दी और काली मिर्च पाउडर को पीसकर एक महीन पेस्ट तैयार किया जाता है। इस पेस्ट को पकी हुई सब्जियों में मिलाया जाता है। मिश्रण को धीमी आँच पर धीरे-धीरे पकाया जाता है, ताकि मसालों का कच्चापन दूर हो जाए और अतिरिक्त पानी सूखकर एरिश्शेरी की विशिष्ट गाढ़ी बनावट बनी रहे।<ref name="OnManorama-Erissery"/> एरिश्शेरी की सबसे खास विशेषता इसका अंतिम तड़का है। इसके लिए नारियल तेल में राई, सूखी लाल मिर्च और ताज़ी करी पत्तियों के साथ पर्याप्त मात्रा में कद्दूकस किया हुआ नारियल भुना जाता है। नारियल को गहरा सुनहरा भूरा और सुगंधित होने तक भूनने के बाद इसे तैयार सब्जी के ऊपर डाला जाता है।<ref name="KeralaTourism"/><ref name="OnManorama-Erissery"/> ==विशेषताएँ और विभिन्न प्रकार== कालन या पुलिश्शेरी जैसे दही-आधारित व्यंजनों के विपरीत, एरिश्शेरी की गाढ़ी बनावट और स्वाद मुख्य रूप से पिसे हुए तथा भुने हुए नारियल से प्राप्त होते हैं। इसका स्वाद हल्का और कुछ-कुछ मीठा होता है, विशेषकर जब इसे कद्दू से बनाया जाता है। ऊपर से डाला गया भुना हुआ नारियल इसमें सुगंधित और हल्का मेवेदार स्वाद जोड़ता है। केरल में एरिश्शेरी के प्रमुख प्रकार हैं: *मथंगा एरिश्शेरी: पीले कद्दू से बनाया जाता है और प्रायः लाल लोबिया (वनपयार) के साथ तैयार किया जाता है। *काया एरिश्शेरी: कच्चे हरे केले से बनाया जाता है। *चेना एरिश्शेरी: कटे हुए सूरन से तैयार किया जाता है। *मुरिंगा एरिश्शेरी: सूरन से तैयार किए गए एरिश्शेरी में सहजन के पत्ते भी मिलाए जाते हैं।<ref>{{Cite web |title=Why muringayila erissery deserves a spot on your Onasadya |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2025/09/04/moringa-leaves-erissery-recipe.html |access-date=2026-07-21 |website=@onmanorama |language=en}}</ref> ==परोसने का तरीका== एरिश्शेरी को सद्या के हिस्से के रूप में गर्मागर्म परोसा जाता है। इसे केले के पत्ते के निचले हिस्से में अन्य सहायक व्यंजनों के साथ रखा जाता है। केरल के प्रमुख सांस्कृतिक त्योहारों, विशेषकर ओणम और विषु, के अवसर पर तैयार की जाने वाली सद्या में एरिश्शेरी एक पारंपरिक और नियमित व्यंजन है।<ref>{{Cite web |title=What to Eat and Where to Eat in Thiruvananthapuram |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-url=http://web.archive.org/web/20260517024500/https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-date=2026-05-17 |access-date=2026-07-21 |website=Incredible India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Try these four special dishes this Onam |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2021/08/19/onam-special-dishes.html |access-date=2026-07-21 |website=Try these four special dishes this Onam |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Rice Puttu, Kadala Curry, Erissery: The Delicious Sadhya Dishes You Need to Relish this Onam |url=https://www.news18.com/news/buzz/rice-puttu-kadala-curry-erissery-the-delicious-sadhya-dishes-you-need-to-relish-this-onam-2834855.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250722135004/https://www.news18.com/news/buzz/rice-puttu-kadala-curry-erissery-the-delicious-sadhya-dishes-you-need-to-relish-this-onam-2834855.html |archive-date=2025-07-22 |access-date=2026-07-21 |work=News18 |language=en-US}}</ref><ref name="KeralaTourism"/> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Erissery}} cxlahvo0dgnn4uqjcu9edpl0pbeydw9 6598691 6598690 2026-08-13T23:07:18Z Sreenandhini 379649 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:केरल का खाना]] जोड़ी 6598691 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = Erissery | image = എരിശ്ശേരി.jpg | caption = एरिश्शेरी की एक तैयारी | alternate_name = मथंगा एरिश्शेरी | country = [[India|भारत]] | region = [[Kerala|केरल]] | type = [[Curry|करी]] | main_ingredient = सूरन या कच्चा केला, नारियल, काली मिर्च }} '''एरिश्शेरी''' (मलयालम: എരിശ്ശേരി, उच्चारण: [eɾiːʃːeɾi]) दक्षिण भारत के केरल राज्य का एक पारंपरिक व्यंजन है।<ref name="KeralaTourism">{{cite web |title=Erissery |url=https://www.keralatourism.org/kerala-food/erissery-recipe/119/ |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=21 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erissery {{!}} Traditional Stew From Kerala {{!}} TasteAtlas |url=https://www.tasteatlas.com/erissery |access-date=2026-07-21 |website=www.tasteatlas.com}}</ref> इसे पिसे हुए नारियल, मसालों तथा मुख्य सामग्री के रूप में कच्चे केले, सूरन या कद्दू से तैयार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=What to Eat and Where to Eat in Thiruvananthapuram |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-url=http://web.archive.org/web/20260517024500/https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-date=2026-05-17 |access-date=2026-07-21 |website=Incredible India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=മൂവാറ്റുപുഴ |first=രവീന്ദ്രൻ |date=2025-09-17 |title=മലയാളിയുടെ വിശപ്പകറ്റിയിരുന്ന കപ്പയും കാച്ചിലും; ചേന-എത്തയ്ക്കാ എരിശ്ശേരി പരീക്ഷിക്കാം |url=https://www.mathrubhumi.com/food/columns/chena-ethakka-erissery-kerala-recipe-03f1e878 |access-date=2026-07-21 |website=@mathrubhumi |language=en}}</ref> यह गाढ़ा, हल्के स्वाद वाला सहायक व्यंजन है और इसे कूटुकरी की श्रेणी में रखा जाता है। पारंपरिक केरल सद्या में इसका विशेष स्थान है| त्योहारों तथा अन्य विशेष अवसरों पर परोसे जाने वाले शाकाहारी भोज का यह एक महत्वपूर्ण हिस्सा है।<ref name="IE-Sadya">{{cite news |title=The Back Burner: Recipes for Onasadhya at home: Part 3 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/the-back-burner-recipes-for-onasadhya-at-home-part-3-chena-erissery-kumbalanga-pulissery-6572375/ |newspaper=The Indian Express |date=28 August 2020|access-date=21 July 2026}}</ref> ==तैयारी== मुख्य सब्जी या सब्जियों को छोटे-छोटे टुकड़ों में काटा जाता है। इसमें लोबिया या लाल राजमा मिलाकर पानी, हल्दी पाउडर और नमक के साथ तब तक पकाया जाता है, जब तक सब्जियाँ नरम न हो जाएँ।<ref name="OnManorama-Erissery">{{cite web |last=Sivadas |first=Suma |title=Mathanga Erissery |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2022/08/22/pumpkin-erissery-onam-sadya.html |publisher=OnManorama |date=22 August 2022 |access-date=21 July 2026}}</ref> ताजे कद्दूकस किए हुए नारियल, लहसुन, जीरा, लाल मिर्च पाउडर, हल्दी और काली मिर्च पाउडर को पीसकर एक महीन पेस्ट तैयार किया जाता है। इस पेस्ट को पकी हुई सब्जियों में मिलाया जाता है। मिश्रण को धीमी आँच पर धीरे-धीरे पकाया जाता है, ताकि मसालों का कच्चापन दूर हो जाए और अतिरिक्त पानी सूखकर एरिश्शेरी की विशिष्ट गाढ़ी बनावट बनी रहे।<ref name="OnManorama-Erissery"/> एरिश्शेरी की सबसे खास विशेषता इसका अंतिम तड़का है। इसके लिए नारियल तेल में राई, सूखी लाल मिर्च और ताज़ी करी पत्तियों के साथ पर्याप्त मात्रा में कद्दूकस किया हुआ नारियल भुना जाता है। नारियल को गहरा सुनहरा भूरा और सुगंधित होने तक भूनने के बाद इसे तैयार सब्जी के ऊपर डाला जाता है।<ref name="KeralaTourism"/><ref name="OnManorama-Erissery"/> ==विशेषताएँ और विभिन्न प्रकार== कालन या पुलिश्शेरी जैसे दही-आधारित व्यंजनों के विपरीत, एरिश्शेरी की गाढ़ी बनावट और स्वाद मुख्य रूप से पिसे हुए तथा भुने हुए नारियल से प्राप्त होते हैं। इसका स्वाद हल्का और कुछ-कुछ मीठा होता है, विशेषकर जब इसे कद्दू से बनाया जाता है। ऊपर से डाला गया भुना हुआ नारियल इसमें सुगंधित और हल्का मेवेदार स्वाद जोड़ता है। केरल में एरिश्शेरी के प्रमुख प्रकार हैं: *मथंगा एरिश्शेरी: पीले कद्दू से बनाया जाता है और प्रायः लाल लोबिया (वनपयार) के साथ तैयार किया जाता है। *काया एरिश्शेरी: कच्चे हरे केले से बनाया जाता है। *चेना एरिश्शेरी: कटे हुए सूरन से तैयार किया जाता है। *मुरिंगा एरिश्शेरी: सूरन से तैयार किए गए एरिश्शेरी में सहजन के पत्ते भी मिलाए जाते हैं।<ref>{{Cite web |title=Why muringayila erissery deserves a spot on your Onasadya |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2025/09/04/moringa-leaves-erissery-recipe.html |access-date=2026-07-21 |website=@onmanorama |language=en}}</ref> ==परोसने का तरीका== एरिश्शेरी को सद्या के हिस्से के रूप में गर्मागर्म परोसा जाता है। इसे केले के पत्ते के निचले हिस्से में अन्य सहायक व्यंजनों के साथ रखा जाता है। केरल के प्रमुख सांस्कृतिक त्योहारों, विशेषकर ओणम और विषु, के अवसर पर तैयार की जाने वाली सद्या में एरिश्शेरी एक पारंपरिक और नियमित व्यंजन है।<ref>{{Cite web |title=What to Eat and Where to Eat in Thiruvananthapuram |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-url=http://web.archive.org/web/20260517024500/https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-date=2026-05-17 |access-date=2026-07-21 |website=Incredible India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Try these four special dishes this Onam |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2021/08/19/onam-special-dishes.html |access-date=2026-07-21 |website=Try these four special dishes this Onam |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Rice Puttu, Kadala Curry, Erissery: The Delicious Sadhya Dishes You Need to Relish this Onam |url=https://www.news18.com/news/buzz/rice-puttu-kadala-curry-erissery-the-delicious-sadhya-dishes-you-need-to-relish-this-onam-2834855.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250722135004/https://www.news18.com/news/buzz/rice-puttu-kadala-curry-erissery-the-delicious-sadhya-dishes-you-need-to-relish-this-onam-2834855.html |archive-date=2025-07-22 |access-date=2026-07-21 |work=News18 |language=en-US}}</ref><ref name="KeralaTourism"/> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Erissery}} [[श्रेणी:केरल का खाना]] r0j84pdntd3nwrhsd69j0561m4qjesz 6598692 6598691 2026-08-13T23:10:12Z Sreenandhini 379649 6598692 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = Erissery | image = എരിശ്ശേരി.jpg | caption = एरिश्शेरी की एक तैयारी | alternate_name = मथंगा एरिश्शेरी | country = [[India|भारत]] | region = [[Kerala|केरल]] | type = [[Curry|करी]] | main_ingredient = सूरन या कच्चा केला, नारियल, काली मिर्च }} '''एरिश्शेरी''' (मलयालम: എരിശ്ശേരി, उच्चारण: [eɾiːʃːeɾi]) दक्षिण भारत के [[केरल]] राज्य का एक पारंपरिक व्यंजन है।<ref name="KeralaTourism">{{cite web |title=Erissery |url=https://www.keralatourism.org/kerala-food/erissery-recipe/119/ |publisher=Department of Tourism, Government of Kerala |access-date=21 July 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Erissery {{!}} Traditional Stew From Kerala {{!}} TasteAtlas |url=https://www.tasteatlas.com/erissery |access-date=2026-07-21 |website=www.tasteatlas.com}}</ref> इसे पिसे हुए [[नारियल]], मसालों तथा मुख्य सामग्री के रूप में कच्चे केले, [[जिमीकंद|सूरन]] या [[कुम्हड़ा|कद्दू]] से तैयार किया जाता है।<ref>{{Cite web |title=What to Eat and Where to Eat in Thiruvananthapuram |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-url=http://web.archive.org/web/20260517024500/https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-date=2026-05-17 |access-date=2026-07-21 |website=Incredible India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=മൂവാറ്റുപുഴ |first=രവീന്ദ്രൻ |date=2025-09-17 |title=മലയാളിയുടെ വിശപ്പകറ്റിയിരുന്ന കപ്പയും കാച്ചിലും; ചേന-എത്തയ്ക്കാ എരിശ്ശേരി പരീക്ഷിക്കാം |url=https://www.mathrubhumi.com/food/columns/chena-ethakka-erissery-kerala-recipe-03f1e878 |access-date=2026-07-21 |website=@mathrubhumi |language=en}}</ref> यह गाढ़ा, हल्के स्वाद वाला सहायक व्यंजन है और इसे कूटुकरी की श्रेणी में रखा जाता है। पारंपरिक केरल सद्या में इसका विशेष स्थान है| त्योहारों तथा अन्य विशेष अवसरों पर परोसे जाने वाले शाकाहारी भोज का यह एक महत्वपूर्ण हिस्सा है।<ref name="IE-Sadya">{{cite news |title=The Back Burner: Recipes for Onasadhya at home: Part 3 |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/the-back-burner-recipes-for-onasadhya-at-home-part-3-chena-erissery-kumbalanga-pulissery-6572375/ |newspaper=The Indian Express |date=28 August 2020|access-date=21 July 2026}}</ref> ==तैयारी== मुख्य सब्जी या सब्जियों को छोटे-छोटे टुकड़ों में काटा जाता है। इसमें लोबिया या लाल राजमा मिलाकर पानी, हल्दी पाउडर और नमक के साथ तब तक पकाया जाता है, जब तक सब्जियाँ नरम न हो जाएँ।<ref name="OnManorama-Erissery">{{cite web |last=Sivadas |first=Suma |title=Mathanga Erissery |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2022/08/22/pumpkin-erissery-onam-sadya.html |publisher=OnManorama |date=22 August 2022 |access-date=21 July 2026}}</ref> ताजे कद्दूकस किए हुए नारियल, लहसुन, जीरा, लाल मिर्च पाउडर, हल्दी और काली मिर्च पाउडर को पीसकर एक महीन पेस्ट तैयार किया जाता है। इस पेस्ट को पकी हुई सब्जियों में मिलाया जाता है। मिश्रण को धीमी आँच पर धीरे-धीरे पकाया जाता है, ताकि मसालों का कच्चापन दूर हो जाए और अतिरिक्त पानी सूखकर एरिश्शेरी की विशिष्ट गाढ़ी बनावट बनी रहे।<ref name="OnManorama-Erissery"/> एरिश्शेरी की सबसे खास विशेषता इसका अंतिम तड़का है। इसके लिए नारियल तेल में राई, सूखी लाल मिर्च और ताज़ी करी पत्तियों के साथ पर्याप्त मात्रा में कद्दूकस किया हुआ नारियल भुना जाता है। नारियल को गहरा सुनहरा भूरा और सुगंधित होने तक भूनने के बाद इसे तैयार सब्जी के ऊपर डाला जाता है।<ref name="KeralaTourism"/><ref name="OnManorama-Erissery"/> ==विशेषताएँ और विभिन्न प्रकार== कालन या पुलिश्शेरी जैसे दही-आधारित व्यंजनों के विपरीत, एरिश्शेरी की गाढ़ी बनावट और स्वाद मुख्य रूप से पिसे हुए तथा भुने हुए नारियल से प्राप्त होते हैं। इसका स्वाद हल्का और कुछ-कुछ मीठा होता है, विशेषकर जब इसे कद्दू से बनाया जाता है। ऊपर से डाला गया भुना हुआ नारियल इसमें सुगंधित और हल्का मेवेदार स्वाद जोड़ता है। केरल में एरिश्शेरी के प्रमुख प्रकार हैं: *मथंगा एरिश्शेरी: पीले कद्दू से बनाया जाता है और प्रायः लाल लोबिया (वनपयार) के साथ तैयार किया जाता है। *काया एरिश्शेरी: कच्चे हरे केले से बनाया जाता है। *चेना एरिश्शेरी: कटे हुए सूरन से तैयार किया जाता है। *मुरिंगा एरिश्शेरी: सूरन से तैयार किए गए एरिश्शेरी में सहजन के पत्ते भी मिलाए जाते हैं।<ref>{{Cite web |title=Why muringayila erissery deserves a spot on your Onasadya |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2025/09/04/moringa-leaves-erissery-recipe.html |access-date=2026-07-21 |website=@onmanorama |language=en}}</ref> ==परोसने का तरीका== एरिश्शेरी को सद्या के हिस्से के रूप में गर्मागर्म परोसा जाता है। इसे केले के पत्ते के निचले हिस्से में अन्य सहायक व्यंजनों के साथ रखा जाता है। केरल के प्रमुख सांस्कृतिक त्योहारों, विशेषकर [[ओणम]] और [[विषु]], के अवसर पर तैयार की जाने वाली सद्या में एरिश्शेरी एक पारंपरिक और नियमित व्यंजन है।<ref>{{Cite web |title=What to Eat and Where to Eat in Thiruvananthapuram |url=https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-url=http://web.archive.org/web/20260517024500/https://www.incredibleindia.gov.in/en/kerala/thiruvananthapuram/what-to-eat-and-where-to-eat-in-thiruvananthapuram |archive-date=2026-05-17 |access-date=2026-07-21 |website=Incredible India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Try these four special dishes this Onam |url=https://www.onmanorama.com/food/recipe/2021/08/19/onam-special-dishes.html |access-date=2026-07-21 |website=Try these four special dishes this Onam |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Rice Puttu, Kadala Curry, Erissery: The Delicious Sadhya Dishes You Need to Relish this Onam |url=https://www.news18.com/news/buzz/rice-puttu-kadala-curry-erissery-the-delicious-sadhya-dishes-you-need-to-relish-this-onam-2834855.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20250722135004/https://www.news18.com/news/buzz/rice-puttu-kadala-curry-erissery-the-delicious-sadhya-dishes-you-need-to-relish-this-onam-2834855.html |archive-date=2025-07-22 |access-date=2026-07-21 |work=News18 |language=en-US}}</ref><ref name="KeralaTourism"/> ==संदर्भ== {{reflist}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons category|Erissery}} [[श्रेणी:केरल का खाना]] hzxij3a3v7o3m6rxqwsv0cciec6ra5b किचड़ी 0 1616967 6598693 2026-08-13T23:55:13Z Sreenandhini 379649 नया पृष्ठ: [[File:Indianfoodleaf.jpg|thumb|right|A [[sadhya]] meal served for [[Onam]]: Kichadi is the yellow serving, second from lower left]] '''किचड़ी''' केरल के व्यंजनों में प्रचलित पचड़ी का एक खट्टा रूप है।ref>{{Cite web |title=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |url=https://www.onmanorama.com/food/features/2019/05/01/om-modi-favourite-food-khichdi-and-poha-... 6598693 wikitext text/x-wiki [[File:Indianfoodleaf.jpg|thumb|right|A [[sadhya]] meal served for [[Onam]]: Kichadi is the yellow serving, second from lower left]] '''किचड़ी''' केरल के व्यंजनों में प्रचलित पचड़ी का एक खट्टा रूप है।ref>{{Cite web |title=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |url=https://www.onmanorama.com/food/features/2019/05/01/om-modi-favourite-food-khichdi-and-poha-recipes.html |access-date=2026-03-13 |website=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Poojari |first=Devi |title=Key Differences Between Kichadi and Pachadi |url=https://www.slurrp.com/article/kichadi-vs-pachadi-key-differences-between-the-kerala-style-yoghurt-side-dishes-1712589063594 |date=8 April 2024}}</ref> यह दही, पिसे हुए जीरे और खीरे, पेठे या सफेद कद्दू से तैयार किया जाने वाला एक खट्टा व्यंजन है। इसके ऊपर तड़के के रूप में सरसों के दाने और करी पत्ते डाले जाते हैं।<ref>{{Cite news |date=9 September 2019 |title=Here's looking at the delicious Onam Sadhya |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/heres-looking-at-the-delicious-onam-sadhya/articleshow/71047268.cms |access-date=13 March 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> किचड़ी को प्रायः सद्या के एक भाग के रूप में परोसा जाता है। यह उत्तर भारत में परोसे जाने वाले रायते के समान है, लेकिन इसमें सरसों के दानों और करी पत्तों का तड़का इसे रायते से अलग स्वाद प्रदान करता है।<ref>{{cite web |last=Rohatgi |first=Gauri |title=How To Make South-Indian-Style Tomato Raita |url=https://food.ndtv.com/food-drinks/how-to-make-south-indian-style-tomato-raita-3224331 |access-date=11 October 2022 |website=[[NDTV|NDTV Food]] |language=en}}</ref> किचड़ी केरल की पारंपरिक सद्या का एक महत्वपूर्ण व्यंजन है और इसे विशेष रूप से ओणम तथा विषु जैसे त्योहारों के अवसर पर परोसा जाता है।<ref name="Rai">{{cite book |last=Rai |first=J. |title=Curry Cookbook – Keralan Cuisine – Jay Rai's Indian Kitchen: करी व्यंजनों |publisher=Springwood Media |isbn=978-1-4761-2308-0 |url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT4 |pages=pt4-5}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} fy9earqmk3urlkzdn5l6g8moja07zrv 6598694 6598693 2026-08-13T23:55:55Z Sreenandhini 379649 6598694 wikitext text/x-wiki [[File:Indianfoodleaf.jpg|thumb|right|A [[sadhya]] meal served for [[Onam]]: Kichadi is the yellow serving, second from lower left]] '''किचड़ी''' केरल के व्यंजनों में प्रचलित पचड़ी का एक खट्टा रूप है।<ref>{{Cite web |title=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |url=https://www.onmanorama.com/food/features/2019/05/01/om-modi-favourite-food-khichdi-and-poha-recipes.html |access-date=2026-03-13 |website=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Poojari |first=Devi |title=Key Differences Between Kichadi and Pachadi |url=https://www.slurrp.com/article/kichadi-vs-pachadi-key-differences-between-the-kerala-style-yoghurt-side-dishes-1712589063594 |date=8 April 2024}}</ref> यह दही, पिसे हुए जीरे और खीरे, पेठे या सफेद कद्दू से तैयार किया जाने वाला एक खट्टा व्यंजन है। इसके ऊपर तड़के के रूप में सरसों के दाने और करी पत्ते डाले जाते हैं।<ref>{{Cite news |date=9 September 2019 |title=Here's looking at the delicious Onam Sadhya |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/heres-looking-at-the-delicious-onam-sadhya/articleshow/71047268.cms |access-date=13 March 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> किचड़ी को प्रायः सद्या के एक भाग के रूप में परोसा जाता है। यह उत्तर भारत में परोसे जाने वाले रायते के समान है, लेकिन इसमें सरसों के दानों और करी पत्तों का तड़का इसे रायते से अलग स्वाद प्रदान करता है।<ref>{{cite web |last=Rohatgi |first=Gauri |title=How To Make South-Indian-Style Tomato Raita |url=https://food.ndtv.com/food-drinks/how-to-make-south-indian-style-tomato-raita-3224331 |access-date=11 October 2022 |website=[[NDTV|NDTV Food]] |language=en}}</ref> किचड़ी केरल की पारंपरिक सद्या का एक महत्वपूर्ण व्यंजन है और इसे विशेष रूप से ओणम तथा विषु जैसे त्योहारों के अवसर पर परोसा जाता है।<ref name="Rai">{{cite book |last=Rai |first=J. |title=Curry Cookbook – Keralan Cuisine – Jay Rai's Indian Kitchen: करी व्यंजनों |publisher=Springwood Media |isbn=978-1-4761-2308-0 |url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT4 |pages=pt4-5}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} 3pxu6760dlklgdmxzudd2ykchwe2p6h 6598695 6598694 2026-08-13T23:56:18Z Sreenandhini 379649 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:केरल का खाना]] जोड़ी 6598695 wikitext text/x-wiki [[File:Indianfoodleaf.jpg|thumb|right|A [[sadhya]] meal served for [[Onam]]: Kichadi is the yellow serving, second from lower left]] '''किचड़ी''' केरल के व्यंजनों में प्रचलित पचड़ी का एक खट्टा रूप है।<ref>{{Cite web |title=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |url=https://www.onmanorama.com/food/features/2019/05/01/om-modi-favourite-food-khichdi-and-poha-recipes.html |access-date=2026-03-13 |website=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Poojari |first=Devi |title=Key Differences Between Kichadi and Pachadi |url=https://www.slurrp.com/article/kichadi-vs-pachadi-key-differences-between-the-kerala-style-yoghurt-side-dishes-1712589063594 |date=8 April 2024}}</ref> यह दही, पिसे हुए जीरे और खीरे, पेठे या सफेद कद्दू से तैयार किया जाने वाला एक खट्टा व्यंजन है। इसके ऊपर तड़के के रूप में सरसों के दाने और करी पत्ते डाले जाते हैं।<ref>{{Cite news |date=9 September 2019 |title=Here's looking at the delicious Onam Sadhya |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/heres-looking-at-the-delicious-onam-sadhya/articleshow/71047268.cms |access-date=13 March 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> किचड़ी को प्रायः सद्या के एक भाग के रूप में परोसा जाता है। यह उत्तर भारत में परोसे जाने वाले रायते के समान है, लेकिन इसमें सरसों के दानों और करी पत्तों का तड़का इसे रायते से अलग स्वाद प्रदान करता है।<ref>{{cite web |last=Rohatgi |first=Gauri |title=How To Make South-Indian-Style Tomato Raita |url=https://food.ndtv.com/food-drinks/how-to-make-south-indian-style-tomato-raita-3224331 |access-date=11 October 2022 |website=[[NDTV|NDTV Food]] |language=en}}</ref> किचड़ी केरल की पारंपरिक सद्या का एक महत्वपूर्ण व्यंजन है और इसे विशेष रूप से ओणम तथा विषु जैसे त्योहारों के अवसर पर परोसा जाता है।<ref name="Rai">{{cite book |last=Rai |first=J. |title=Curry Cookbook – Keralan Cuisine – Jay Rai's Indian Kitchen: करी व्यंजनों |publisher=Springwood Media |isbn=978-1-4761-2308-0 |url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT4 |pages=pt4-5}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:केरल का खाना]] btdxeom53c5cpjilktcnp9d28hjtbs2 6598696 6598695 2026-08-13T23:57:38Z Sreenandhini 379649 6598696 wikitext text/x-wiki [[File:Indianfoodleaf.jpg|thumb|right|A [[sadhya]] meal served for [[Onam]]: Kichadi is the yellow serving, second from lower left]] '''किचड़ी''' [[केरल]] के व्यंजनों में प्रचलित पचड़ी का एक खट्टा रूप है।<ref>{{Cite web |title=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |url=https://www.onmanorama.com/food/features/2019/05/01/om-modi-favourite-food-khichdi-and-poha-recipes.html |access-date=2026-03-13 |website=PM Modi can't live without 'khichdi' and 'poha' |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Poojari |first=Devi |title=Key Differences Between Kichadi and Pachadi |url=https://www.slurrp.com/article/kichadi-vs-pachadi-key-differences-between-the-kerala-style-yoghurt-side-dishes-1712589063594 |date=8 April 2024}}</ref> यह [[दही]], पिसे हुए जीरे और खीरे, पेठे या सफेद कद्दू से तैयार किया जाने वाला एक खट्टा व्यंजन है। इसके ऊपर तड़के के रूप में सरसों के दाने और करी पत्ते डाले जाते हैं।<ref>{{Cite news |date=9 September 2019 |title=Here's looking at the delicious Onam Sadhya |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/heres-looking-at-the-delicious-onam-sadhya/articleshow/71047268.cms |access-date=13 March 2026 |work=[[The Times of India]]}}</ref> किचड़ी को प्रायः सद्या के एक भाग के रूप में परोसा जाता है। यह उत्तर भारत में परोसे जाने वाले रायते के समान है, लेकिन इसमें सरसों के दानों और करी पत्तों का तड़का इसे रायते से अलग स्वाद प्रदान करता है।<ref>{{cite web |last=Rohatgi |first=Gauri |title=How To Make South-Indian-Style Tomato Raita |url=https://food.ndtv.com/food-drinks/how-to-make-south-indian-style-tomato-raita-3224331 |access-date=11 October 2022 |website=[[NDTV|NDTV Food]] |language=en}}</ref> किचड़ी केरल की पारंपरिक सद्या का एक महत्वपूर्ण व्यंजन है और इसे विशेष रूप से [[ओणम]] तथा [[विषु]] जैसे त्योहारों के अवसर पर परोसा जाता है।<ref name="Rai">{{cite book |last=Rai |first=J. |title=Curry Cookbook – Keralan Cuisine – Jay Rai's Indian Kitchen: करी व्यंजनों |publisher=Springwood Media |isbn=978-1-4761-2308-0 |url=https://books.google.com/books?id=5zDWhOU-I04C&pg=PT4 |pages=pt4-5}}</ref> ==संदर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:केरल का खाना]] 71b5i0almyxotwxp5ooy6b0s7kn7dat चित्र:Arjun Reddy.jpg 6 1616968 6598698 2026-08-14T00:23:26Z ParasharSarthak 629044 6598698 wikitext text/x-wiki == Summary == {{Non-free use rationale poster | Article = अर्जुन रेड्डी | Use = Infobox | Name = Arjun Reddy | Owner = Bhadrakali Pictures | Source = https://twitter.com/AndhraBoxOffice/status/899857645120528384 }} == Licensing == {{Non-free film poster|image has rationale=yes|2010s Indian film posters}} [[Category:Film posters for Telugu-language films]] sum0vbyrmzlmlokn59cevv8xy9g3lqc सदस्य वार्ता:~2026-44428-94 3 1616969 6598721 2026-08-14T03:00:56Z Lemonaka 735464 सामान्य टिप्पणी: अरचनात्मक संपादन [[:ड्रैगन बॉल]] पर. 6598721 wikitext text/x-wiki == अगस्त 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर आपका स्वागत है। हालांकि सबका विकिपीडिया पे योगदान करने के लिए स्वागत है, परन्तु आपके द्वारा किए गए [[Special:Contributions/&#126;2026-44428-94|हाल ही के संपादनों में से कम से कम एक]], जैसे कि आपने किया है [[:ड्रैगन बॉल]] पर, सकारात्मक नहीं दिखता व प्रत्यावर्तित या हटा दिया गया है। अगर आप कोई परीक्षण संपादन करना चाहते हैं तो कृपया [[WP:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें, और इस ज्ञानकोश पे रचनात्मक योगदान करने के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] पढ़ें, धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism1 --> [[सदस्य:Lemonaka|Lemonaka]] ([[सदस्य वार्ता:Lemonaka|वार्ता]]) 03:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) ornmrefvfyl2j5xwhn1elczvigcfyqz 6598725 6598721 2026-08-14T03:03:39Z Lemonaka 735464 सावधानी बरतें: अरचनात्मक संपादन [[:डोरेमोन: नोबिता और जादुई टापू]] पर. 6598725 wikitext text/x-wiki == अगस्त 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर आपका स्वागत है। हालांकि सबका विकिपीडिया पे योगदान करने के लिए स्वागत है, परन्तु आपके द्वारा किए गए [[Special:Contributions/&#126;2026-44428-94|हाल ही के संपादनों में से कम से कम एक]], जैसे कि आपने किया है [[:ड्रैगन बॉल]] पर, सकारात्मक नहीं दिखता व प्रत्यावर्तित या हटा दिया गया है। अगर आप कोई परीक्षण संपादन करना चाहते हैं तो कृपया [[WP:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें, और इस ज्ञानकोश पे रचनात्मक योगदान करने के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] पढ़ें, धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism1 --> [[सदस्य:Lemonaka|Lemonaka]] ([[सदस्य वार्ता:Lemonaka|वार्ता]]) 03:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) [[File:Information orange.svg|25px|alt=Information icon]] कृपया विकिपीडिया पर अरचनात्मक संपादन करने से बचें, जैसा कि आपने [[:डोरेमोन: नोबिता और जादुई टापू]] पर किया है। आपके संपादन [[विकिपीडिया:बर्बरता|बर्बरता]] प्रतीत होते हैं और [[सहायता:प्रत्यावर्तन|पूर्ववत]] कर दिए गए, या हटा दिए गए हैं। अगर आप परीक्षण करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का प्रयोग करें। [[विकिपीडिया:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] बार-बार बर्बरता करने वाले सदस्यों को [[विकिपीडिया:निषेध नियमावली|अवरोधित]] करने की क्षमता रखते हैं। धन्यवाद।<!-- Template:uw-vandalism2 --> [[सदस्य:Lemonaka|Lemonaka]] ([[सदस्य वार्ता:Lemonaka|वार्ता]]) 03:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) lqa565fjdkf5n9vitadu34gil89q0pk सदस्य वार्ता:~2026-44569-27 3 1616970 6598727 2026-08-14T03:04:11Z Lemonaka 735464 सामान्य टिप्पणी: अरचनात्मक संपादन [[:बांके चमार]] पर. 6598727 wikitext text/x-wiki == अगस्त 2026 == [[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर आपका स्वागत है। हालांकि सबका विकिपीडिया पर योगदान करने के लिए स्वागत है, परन्तु आपके द्वारा किए गए [[Special:Contributions/&#126;2026-44569-27|हाल ही के संपादनों]] में कम-से-कम एक सम्पादन, जैसे कि आपने [[:बांके चमार]] पर किया है, सकारात्मक प्रतीत नहीं होता है व [[सहायता:प्रत्यावर्तन|प्रत्यावर्तित]] या हटा दिया गया है। किसी भी संपादन परीक्षण के लिए कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया पर योगदान करने हेतु सभी का स्वागत है, फिर भी कृपया हमारी [[विकिपीडिया:नीतियाँ और दिशानिर्देश|नीतियों और दिशानिर्देशों]] से स्वयं को अवगत करायें। आप इनके बारे में जानकारी [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] पर पा सकते हैं जो कि इस ज्ञानकोश में रचनात्मक रूप से योगदान करने के बारे में और जानकारी प्रदान करता है। धन्यवाद।<!-- Template:uw-disruptive1 --> [[सदस्य:Lemonaka|Lemonaka]] ([[सदस्य वार्ता:Lemonaka|वार्ता]]) 03:04, 14 अगस्त 2026 (UTC) 4d7fzsjdh235nbet97d2uh09p220js5 सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav/प्रयोगस्थल 3 1616971 6598760 2026-08-14T04:16:04Z Kuldeepbabayadav 941467 नया पृष्ठ: {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपु... 6598760 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == जीवन परिचय == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठा गया। इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं। उनके परिवार में निम्नलिखित सदस्य शामिल हैं: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव == शैक्षणिक यात्रा == * '''प्राथमिक शिक्षा:''' आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। * '''माध्यमिक शिक्षा:''' परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा उत्तीर्ण की। * '''उच्च माध्यमिक शिक्षा:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) से कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। 1apn0pdsaghwuz8hbfq92b5lpxccadu 6598761 6598760 2026-08-14T04:19:43Z Kuldeepbabayadav 941467 6598761 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार में निम्नलिखित सदस्य शामिल हैं: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) == शैक्षणिक यात्रा == उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। * '''प्राथमिक शिक्षा (कक्षा 1 से 5):''' आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन का पाठ सीखा। * '''माध्यमिक शिक्षा (कक्षा 6 से 10):''' परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से प्राप्त की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। * '''उच्च माध्यमिक शिक्षा (कक्षा 11 से 12):''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) से इंटरमीडिएट की पढ़ाई पूरी की। यहाँ उनमें नेतृत्व क्षमता और सामाजिक सरोकारों का विकास हुआ। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान तक सीमित हैं। वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == कुलदीप बाबा के जीवन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है: * '''प्रमुख पावन तीर्थ:''' उन्होंने प्रयागराज, काशी, अयोध्या, हरिद्वार, ऋषिकेश, द्वारिका और रामेश्वरम की व्यापक यात्राएँ कीं। साथ ही प्रकृति और जीवन के दार्शनिक पहलुओं को समझने के लिए उन्होंने लद्दाख और कश्मीर के शांत परिवेश का भ्रमण किया। * '''चारों शंकराचार्य पीठ (मठ):''' उन्होंने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा स्थापित चारों पवित्र पीठों—बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर), गोवर्धन पीठ (पूर्व), शारदा पीठ (पश्चिम) और शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण) की सघन यात्रा की। * '''पूर्वोत्तर भारत की यात्रा:''' भारत के पूर्वोत्तर राज्यों (Seven Sisters) की यात्रा के दौरान उन्होंने वहाँ सनातन संस्कृति के प्रति अलगाव को महसूस किया, जिसके बाद वे सुदूर क्षेत्रों में हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और व्यावहारिक स्वरूप के प्रचार-प्रसार हेतु प्रतिबद्ध हुए। == नारी सम्मान पर विचार == कुलदीप बाबा के जीवन और दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। वे अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस को साक्षात देखने के कारण नारी को संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी मानते हैं। उनका विचार है कि जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती। == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप बाबा ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है: # ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' # ''विधान'' (न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका) # ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' # ''कौन जात हो'' (सामाजिक एवं वैचारिक विषय) # ''After Life'' (जीवन एवं मृत्यु से संबंधित विचार) # ''India's Iron Man: Sardar Patel'' # ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' # ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' # ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' # ''Be the Change'' (परिवर्तन एवं आत्म-विकास) # ''The Open Mind: A New Era'' (आधुनिक विचार एवं नई दृष्टि) # ''गीता सार – जीवन पथ'' == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "सच्चा नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" 7szedqvm22c15065xa9dht8ggiymqqa 6598762 6598761 2026-08-14T04:22:11Z Kuldeepbabayadav 941467 6598762 wikitext text/x-wiki जीवन परिचय: कुलदीप यादव (लेखक एवं विचारक) 1. प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि जन्मभूमि और परिवेश: कुलदीप यादव का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। पारिवारिक संरचना और संघर्ष कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: • माता: श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) • छोटे भाई: अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) • छोटी बहन: पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। 2. शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। • परिवेश में बदलाव: फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। • व्यक्तित्व का विकास: कक्षा 6 से 10 तक का समय किसी भी किशोर के जीवन का सबसे महत्वपूर्ण मोड़ होता है। साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। • नेतृत्व क्षमता: आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। • किशोर से युवा का सफर: इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। 3. व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: 1. मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा: कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। 2. ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच: रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। 3. सादगी और उच्च विचार: "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। 4. वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। 5. जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) कालखंड / कक्षा शिक्षण संस्थान / स्थान मुख्य उपलब्धि / विवरण कक्षा 1 से 5 आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। कक्षा 6 से 10 परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। कक्षा 11 से 12 आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। पारिवारिक भूमिका गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। 6. प्रकाशित कृतियाँ (साहित्यिक एवं पुस्तक लेखन) कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: क्र.सं. पुस्तक का नाम विषय / विधा 1 श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान 2 अपहरण न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका 3 Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) 4 कौन जात हो सामाजिक एवं वैचारिक विषय 5 After Life जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार 6 India's Iron Man: Sardar Patel सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान 7 Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन 8 महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत 9 Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण 10 Be the Change व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास 11 The Open Mind: A New Era आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि 12 गीता सार – जीवन पथ भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन 7.प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन दर्शन, संघर्षों और उनकी साहित्यिक कृतियों से प्रेरित प्रमुख विचार निम्नलिखित हैं: • "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" • "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" • "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" • "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" • "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" • "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" • "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" • "सच्चा नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" • "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" • "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" 8.कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: • सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking): उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। • विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude): कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। • खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach): उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। • सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values): प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। • ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment): वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। • आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development): उनकी कृति Be the Change के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। • आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge): कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। 9.कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे कौन जात हो और The Open Mind) में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। 10.आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका और गीता सार) को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल • प्रयागराज, काशी और अयोध्या: उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। • हरिद्वार और ऋषिकेश: हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। • लद्दाख और कश्मीर: भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर After Life और The Open Mind) के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। • द्वारिका और रामेश्वरम: भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: 1. बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर): उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। 2. गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व): ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। 3. शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम): गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। 4. शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण): कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: • तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण: वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। • साहित्यिक योगदान: पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका और गीता सार – जीवन पथ जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। • वसुधैव कुटुंबकम का संदेश: उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे The Open Mind: A New Era) के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। 11. नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: 1. माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहसी बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" 2. समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। 3. सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। 4. शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। e6hmkveuylgazu4yp5vnbxd4kjx1hb8 6598765 6598762 2026-08-14T04:23:17Z Kuldeepbabayadav 941467 6598765 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरमและ त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। ee6vgor7tt6u8ub6zmy07pslmz07pr4 सदस्य:Hridya Mohan Meena 2 1616972 6598768 2026-08-14T04:29:53Z Hridya Mohan Meena 759073 /* */ मीणा समाज में 5200 से अधिक गोत्र होते हैं यह आदिकाल से धरती पर पाई जाने वाली जनजाति है और इसकी अपनी मान्यताएं प्रकृति संरक्षक के रूप में सदैव से प्रचलित एवं सर्वमान्य रही है 6598768 wikitext text/x-wiki मीणा समाज से संबंधित जानकारियां का संकलन मीणा इतिहास से  - बड़गोती गोत्र के मीणाओ की जानकारी , जागाओ और बही भाटों की पोथियों में ये लेख मिलते हैं कि बड़गो ती मीनो का सर्वाधिक विस्तार अविभाजित पाकिस्तान , मेवाड़ और मारवाड़ में सर्वाधिक था । इनके बनाए किले आज भी पाकिस्तान में राष्ट्रीय महत्व की धरोहर हैं। जगाओ की पोथियों से यह भी ज्ञात हुआ है कि इनकी वजह से ही पाकिस्तान के एक क्षेत्र को मीन देश कहा जाता था जिसमें इनके बनाए सर्वाधिक किले मिले है और उन पर बीजक भी लिखा हुआ है । इनके बनाए कुछ महत्वपूर्ण किले इस प्रकार है - १ धारूहेड़ा का प्रसिद्ध किला जो जिला लाहौर तहसील राजापुर में आज भी स्थित है । इसे बागोरिया गोरी सागर मीणा ने विक्रम संवत के प्रारम्भ से थोड़ा पहले बनवाया था जो इसके लेख/ बीजक में अंकित है । ये आज पाकिस्तान की राष्ट्रीय स्मारकों में से एक है । २ मग्थाना गढ़ , मीन देश,  वर्तमान पाकिस्तान। ३ देवगढ़ , मीन देश , याथोपरी। ४ भीम गढ़ , मीन देश , यथोपरी। ५ जैतलगढ़, याथोपरी। ६  गढ़ जरदा, वहीं । ७ सुहानगढ , वहीं । ८ गढ़ जंगीपुर , वहीं। ९ गढ़ कोट पुतली , वहीं । १० गढ़ मंगठी , वहीं। ११ कोट , बीजापुर पाक। उपरोक्त सभी किले अब पाकिस्तान में है । इन किलो से अंदाजा लगाया जा सकता है की इनका साम्राज्य कितना फैला हुआ था । मारवाड़ में भी इनके किले है जो इस प्रकार है  --- १ बनैठ गढ़ , मारवाड़ । २ दुदाल गढ़ मारवाड़ । ३ बोर्दा गढ़ी मारवाड़। ४ खेजड़ा गढ़ मारवाड़। ५ दल्ला खेड़ा मारवाड़। ६ दीपू खेड़ा मारवाड़ । ७ गढ़ मरूठल मारवाड़ । ८ गढ़ दुद्वाला मारवाड़ । ९ नुर्थल मारवाड़ । १० रणभौरगढ़ , वहीं । ११ भंडरिया नगरी , बागड़ देश । १२ गढ़ मैनाल , मेवाड़ देश । ये उस समय के नाम है । हो सकता है अब स्थानों के नाम में कुछ परिवर्तन हो गया हो।✔️ (साभार शंकर लाल जी की पुस्तक) ctyr98057ykymq4ys8srozyjsbxms7y सदस्य:Kuldeepbabayadav 2 1616973 6598769 2026-08-14T04:30:54Z Kuldeepbabayadav 941467 नया पृष्ठ: {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपु... 6598769 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == जीवन परिचय == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठा गया। इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं। उनके परिवार में निम्नलिखित सदस्य शामिल हैं: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव == शैक्षणिक यात्रा == * '''प्राथमिक शिक्षा:''' आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। * '''माध्यमिक शिक्षा:''' परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा उत्तीर्ण की। * '''उच्च माध्यमिक शिक्षा:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) से कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। 1apn0pdsaghwuz8hbfq92b5lpxccadu 6598771 6598769 2026-08-14T04:31:18Z Kuldeepbabayadav 941467 6598771 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरमและ त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। ee6vgor7tt6u8ub6zmy07pslmz07pr4 6598772 6598771 2026-08-14T04:32:40Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#स3|शीह स3]]) 6598772 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = Kuldeep baba.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''विधान'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = Kuldeep baba signature.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरमและ त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। kbcqccrgbciytutx2vbg8t8cyv9pdxd सदस्य वार्ता:Dr. Anil Jain Yoga Guru 3 1616974 6598776 2026-08-14T04:49:10Z ~2026-44630-99 941989 /* Introduction */ नया अनुभाग 6598776 wikitext text/x-wiki == Introduction == Dr. Anil Jain is a <mark>prominent Indian yoga guru, naturopathy expert, and social worker born on March 27, 1967</mark>. He serves as the President of the Jain Arogya Naturocare Welfare Society (JANWS), organizing health and yoga camps nationwide, and has held advisory roles on various government committees [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44630-99|&#126;2026-44630-99]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44630-99|वार्ता]]) 04:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) m5xsy1wk8hchmtu06gxtyw3wy7bw1bh 6598779 6598776 2026-08-14T04:57:09Z ~2026-44630-99 941989 /* Background & Public service */ नया अनुभाग 6598779 wikitext text/x-wiki == Introduction == Dr. Anil Jain is a <mark>prominent Indian yoga guru, naturopathy expert, and social worker born on March 27, 1967</mark>. He serves as the President of the Jain Arogya Naturocare Welfare Society (JANWS), organizing health and yoga camps nationwide, and has held advisory roles on various government committees [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44630-99|&#126;2026-44630-99]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44630-99|वार्ता]]) 04:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) == Background & Public service == '''Leadership:''' President of [http://www.draniljain.com/ Jain Arogya Naturocare Welfare Society] (JANWS), promoting public health, yoga, and natural healthcare. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44630-99|&#126;2026-44630-99]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44630-99|वार्ता]]) 04:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) 2y1tcj9afmdb38sdzssgwe89znl8i26 6598781 6598779 2026-08-14T05:02:14Z Codename Noreste 782202 शीघ्र हटाने का नामांकन 6598781 wikitext text/x-wiki {{शीह-प्रचार}}== Introduction == Dr. Anil Jain is a <mark>prominent Indian yoga guru, naturopathy expert, and social worker born on March 27, 1967</mark>. He serves as the President of the Jain Arogya Naturocare Welfare Society (JANWS), organizing health and yoga camps nationwide, and has held advisory roles on various government committees [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44630-99|&#126;2026-44630-99]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44630-99|वार्ता]]) 04:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) == Background & Public service == '''Leadership:''' President of [http://www.draniljain.com/ Jain Arogya Naturocare Welfare Society] (JANWS), promoting public health, yoga, and natural healthcare. [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44630-99|&#126;2026-44630-99]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44630-99|वार्ता]]) 04:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) f4cxub40xv1psikk7afkm71lzl2m7wx सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav 3 1616975 6598777 2026-08-14T04:52:27Z Kuldeepbabayadav 941467 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6598777 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस सदस्य पृष्ठ को वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... पेज पर काम जारी रखें, वहाँ आपका लेख पूरी तरह सुरक्षित है। --[[सदस्य:Kuldeepbabayadav|Kuldeepbabayadav]] ([[सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav|वार्ता]]) 04:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) hk40699j8aeh5l0d432ezms9op97uza 6598788 6598777 2026-08-14T05:24:10Z ~2026-44414-86 942000 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ 6598788 wikitext text/x-wiki ={{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = kuldeep baba_2.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = kuldeep baba signature_2.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। 4qiq514ix6b3i3a24x8hugsik8ws2xu 6598794 6598788 2026-08-14T05:43:27Z ~2026-44638-02 942003 6598794 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = kuldeep baba_2.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = kuldeep baba signature_2.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। mazk7e7lu57o7h9wyjw0gvgkjiq55p3 6598819 6598794 2026-08-14T07:30:46Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#स3|शीह स3]]) 6598819 wikitext text/x-wiki {{db-notwebhost}} {{ज्ञानसन्दूक लेखक | नाम = कुलदीप यादव | चित्र = kuldeep baba_2.png | चित्र_आकार = 250px | चित्र_कैप्शन = लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) | उपनाम = कुलदीप बाबा | जन्म_स्थान = ग्राम रहसूपुर, थाना-औंग, जिला-फतेहपुर, उत्तर प्रदेश, भारत | राष्ट्रीयता = भारतीय | शिक्षा = इंटरमीडिएट (आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग) | व्यवसाय = लेखक, दार्शनिक विचारक | भाषा = हिन्दी, अंग्रेजी | काल = २१वीं सदी (आधुनिक काल) | विधा = दर्शन, अध्यात्म, इतिहास, सामाजिक, जीवन-प्रबंधन | विषय = भगवद्गीता सार, राष्ट्रनायकों का जीवन, सामाजिक समरसता, आत्म-विकास | उल्लेखनीय_कृतियाँ = * ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' * ''कौन जात हो'' * ''After Life'' * ''Be the Change'' | माता = श्रीमती ज्ञानवती | पिता = स्वर्गीय श्री छोटे यादव | हस्ताक्षर = kuldeep baba signature_2.png | हस्ताक्षर_आकार = 150px }} == प्रारंभिक जीवन, जन्मभूमि और पारिवारिक पृष्ठभूमि == '''कुलदीप यादव''' (कुलदीप बाबा) का जन्म और पालन-पोषण उत्तर प्रदेश के फतेहपुर जिले के ग्राम रहसूपुर में हुआ था। यह गाँव थाना-औंग के अंतर्गत आता है। फतेहपुर जिला, जो गंगा और यमुना दो पवित्र नदियों के मध्य स्थित दोआब क्षेत्र का एक ऐतिहासिक हिस्सा है, अपनी सांस्कृतिक धरोहर और स्वतंत्रता संग्राम में निभाई गई भूमिका के लिए जाना जाता है। रहसूपुर की मिट्टी और यहाँ के ग्रामीण परिवेश ने कुलदीप के भीतर सादगी, ईमानदारी और कठोर परिश्रम के संस्कारों को रोपा। ग्रामीण अंचल में पले-बढ़े होने के कारण उनका जुड़ाव हमेशा अपनी जड़ों और समाज के प्रति रहा है। === पारिवारिक संरचना और संघर्ष === कुलदीप का पारिवारिक जीवन गहरे स्नेह और उससे भी बड़े संघर्षों की कहानी है। उनके पिता स्वर्गीय श्री छोटे यादव थे, जिनका साया कुलदीप के सिर से असमय उठ गया। एक ग्रामीण परिवार में पिता का न होना पूरे परिवार को भारी आर्थिक और मानसिक संकट में डाल देता है, लेकिन इस कठिन समय में कुलदीप की माता श्रीमती ज्ञानवती ने अद्वितीय साहस का परिचय दिया। उन्होंने एक ढाल बनकर पूरे परिवार को बिखरने से बचाया। कुलदीप अपने भाई-बहनों में सबसे बड़े हैं, जिसके कारण उन पर बचपन से ही एक स्वाभाविक जिम्मेदारी आ गई। उनके परिवार की संरचना इस प्रकार है: * '''माता:''' श्रीमती ज्ञानवती (परिवार की संबल और प्रेरणा स्रोत) * '''छोटे भाई:''' अनूप यादव (जिनके मार्गदर्शक और बड़े भाई के रूप में कुलदीप हमेशा खड़े रहते हैं) * '''छोटी बहन:''' पूनम यादव (पारिवारिक स्नेह और कुलदीप की प्राथमिकताओं में सबसे आगे) पिता के निधन के बाद, कुलदीप ने अपने व्यक्तिगत सपनों को परिवार के कल्याण के साथ जोड़ा। उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके भाई अनूप और बहन पूनम को किसी कमी का अहसास न हो और वे सुरक्षित माहौल में बड़े हों। == शैक्षणिक यात्रा: ज्ञान और व्यक्तित्व का निर्माण == कुलदीप यादव की शिक्षा केवल किताबी ज्ञान तक सीमित नहीं रही, बल्कि विभिन्न विद्यालयों के परिवेश ने उनके सामाजिक दृष्टिकोण को भी बदला। उनकी शिक्षा मुख्य रूप से फतेहपुर और पड़ोसी जिले कानपुर नगर के विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानों से पूरी हुई। === प्राथमिक शिक्षा: आदर्श विद्या मंदिर, औंग === कुलदीप की शैक्षणिक यात्रा की शुरुआत आदर्श विद्या मंदिर, औंग (फतेहपुर) से हुई। यहाँ उन्होंने कक्षा 1 से 5 तक की पढ़ाई पूरी की। प्राथमिक विद्यालय के इस दौर में उन्होंने अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और नैतिक मूल्यों का पाठ सीखा। यहाँ के शिक्षकों के मार्गदर्शन ने कुलदीप के भीतर एक होनहार छात्र की नींव रखी। === माध्यमिक शिक्षा: परिषद विद्यालय, साढ़ (कानपुर नगर) === अपनी प्राथमिक शिक्षा पूरी करने के बाद, कुलदीप ने उच्च प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा के लिए पड़ोसी जिले कानपुर नगर का रुख किया। उन्होंने परिषद विद्यालय, साढ़ (जिला - कानपुर नगर) से कक्षा 6 से 10 तक की शिक्षा प्राप्त की। * '''परिवेश में बदलाव:''' फतेहपुर से कानपुर नगर के इस शैक्षणिक बदलाव ने कुलदीप को नए दृष्टिकोण से परिचित कराया। * '''व्यक्तित्व का विकास:''' साढ़ के इस विद्यालय में रहते हुए कुलदीप ने न केवल अपनी खेलकूद और शैक्षणिक गतिविधियों में भाग लिया, बल्कि विज्ञान, गणित और सामाजिक विज्ञान जैसे विषयों पर अपनी पकड़ मजबूत की। यहाँ से उन्होंने उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद (UP Board) की हाईस्कूल परीक्षा ससम्मान उत्तीर्ण की। === उच्च माध्यमिक शिक्षा: आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग === हाईस्कूल की पढ़ाई पूरी करने के बाद कुलदीप पुनः अपनी गृहभूमि औंग लौटे और क्षेत्र के प्रतिष्ठित संस्थान आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग (फतेहपुर) में दाखिला लिया। यहाँ से उन्होंने कक्षा 11 और 12 (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई पूरी की। * '''नेतृत्व क्षमता:''' आदर्श जनता इंटर कॉलेज में बिताए गए दो साल कुलदीप के जीवन के टर्निंग पॉइंट साबित हुए। यहाँ उन्होंने युवा राजनीति, सामाजिक सरोकारों और सामूहिक गतिविधियों को करीब से देखा। * '''किशोर से युवा का सफर:''' इस कॉलेज के समृद्ध माहौल ने उन्हें एक गंभीर और विचारवान युवा के रूप में तराशा। इंटरमीडिएट की परीक्षा उत्तीर्ण करने के साथ ही उन्होंने यह साबित कर दिया कि विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों के बावजूद यदि इरादे मजबूत हों, तो शिक्षा का मार्ग कभी अवरुद्ध नहीं हो सकता। == व्यक्तित्व, जीवन दर्शन और सामाजिक दृष्टिकोण == कुलदीप यादव का व्यक्तित्व एक शांत, गंभीर और कर्मठ युवा का है। अपने जीवन में आए तूफानों को उन्होंने अपनी कमजोरी नहीं, बल्कि अपनी ताकत बनाया। उनके जीवन दर्शन के कुछ मुख्य पहलू निम्नलिखित हैं: # '''मातृ-भक्ति और पारिवारिक निष्ठा:''' कुलदीप के जीवन का केंद्रबिंदु उनकी माता श्रीमती ज्ञानवती हैं। वे अपनी मां को अपना आदर्श मानते हैं, जिन्होंने विपरीत परिस्थितियों में भी हार नहीं मानी। अपनी बहन पूनम और भाई अनूप के प्रति उनका झुकाव एक पिता समान संरक्षक जैसा है। उनका मानना है कि जो व्यक्ति अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह समाज का भला कभी नहीं कर सकता। # '''ग्रामीण उत्थान के प्रति सोच:''' रहसूपुर और औंग जैसे ग्रामीण क्षेत्रों में पले-बढ़े होने के कारण कुलदीप ग्रामीण भारत की समस्याओं—जैसे गुणवत्तापूर्ण शिक्षा का अभाव, युवाओं के लिए रोजगार के सीमित अवसर और स्वास्थ्य सुविधाओं की कमी—को बहुत गहराई से समझते हैं। वे अक्सर स्थानीय युवाओं के साथ मिलकर शिक्षा के प्रसार और करियर काउंसलिंग जैसे विषयों पर चर्चा करते हैं ताकि गाँव के बच्चों को भी शहरों जैसी राह मिल सके। # '''सादगी और उच्च विचार:''' "सादा जीवन, उच्च विचार" के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप अपने क्षेत्र के युवाओं के बीच काफी लोकप्रिय हैं। वे किसी भी प्रकार के आडंबर से दूर रहकर अपने काम और परिवार पर ध्यान केंद्रित करना पसंद करते हैं। == वर्तमान स्थिति और भविष्य के लक्ष्य == कुलदीप यादव का सफर अभी जारी है। अपनी स्कूली शिक्षा को सफलतापूर्वक पूरा करने के बाद, वे वर्तमान में लेखन (Writing) के क्षेत्र में निरंतर आगे बढ़ रहे हैं। उनका लक्ष्य न केवल अपने पैरों पर खड़े होकर अपने परिवार को एक समृद्ध जीवन देना है, बल्कि अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से समाज के शोषित और जरूरतमंद वर्गों के लिए भी एक मददगार हाथ बनना है। == जीवन के मुख्य बिंदु (TimeLine) == {| class="wikitable" |- ! कालखंड / कक्षा !! शिक्षण संस्थान / स्थान !! मुख्य उपलब्धि / विवरण |- | कक्षा 1 से 5 || आदर्श विद्या मंदिर, औंग, फतेहपुर || प्राथमिक शिक्षा, बुनियादी नैतिक मूल्यों और अनुशासन की शुरुआत। |- | कक्षा 6 से 10 || परिषद विद्यालय, साढ़, कानपुर नगर || माध्यमिक शिक्षा, बाहरी परिवेश का अनुभव और हाईस्कूल ससम्मान उत्तीर्ण। |- | कक्षा 11 से 12 || आदर्श जनता इंटर कॉलेज, औंग, फतेहपुर || उच्च माध्यमिक (इंटरमीडिएट) की पढ़ाई, नेतृत्व क्षमता का विकास। |- | पारिवारिक भूमिका || गृह ग्राम: रहसूपुर, औंग, फतेहपुर || पिता के निधन के बाद माता ज्ञानवती के साथ मिलकर भाई अनूप व बहन पूनम का संरक्षण। |} == प्रकाशित कृतियाँ == कुलदीप यादव ने विभिन्न विषयों पर पुस्तकों एवं साहित्यिक कृतियों का लेखन किया है। उनकी उपलब्ध कृतियों में भारतीय दर्शन, आध्यात्मिकता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन, मनोविज्ञान, न्याय व्यवस्था, इतिहास, राष्ट्रनायकों के जीवन, प्रेम-कथाओं तथा सामाजिक एवं वैचारिक विषयों से संबंधित पुस्तकें शामिल हैं: {| class="wikitable" |- ! क्र.सं. !! पुस्तक का नाम !! विषय / विधा |- | 1 || ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' || भगवद्गीता, आधुनिक जीवन-प्रबंधन और मनोविज्ञान |- | 2 || ''अपहरण'' || न्याय प्रक्रिया एवं गवाहों की भूमिका |- | 3 || ''Stars That Never Met: True Stories of Love and Loyalty'' || प्रेम एवं लोककथाएँ (अंग्रेजी) |- | 4 || ''कौन जात हो'' || सामाजिक एवं वैचारिक विषय |- | 5 || ''After Life'' || जीवन एवं मृत्यु से संबंधित दार्शनिक विचार |- | 6 || ''India's Iron Man: Sardar Patel'' || सरदार वल्लभभाई पटेल का जीवन और योगदान |- | 7 || ''Subhash Chandra Bose: An Invincible Warrior Whom the British Could Never Defeat'' || नेताजी सुभाष चंद्र बोस एवं भारतीय स्वतंत्रता आंदोलन |- | 8 || ''महात्मा: सत्य और अहिंसा की महागाथा'' || महात्मा गांधी, सत्य और अहिंसा के सिद्धांत |- | 9 || ''Architect of Modern India: Jawaharlal Nehru'' || जवाहरलाल नेहरू एवं आधुनिक भारत का निर्माण |- | 10 || ''Be the Change'' || व्यक्तिगत परिवर्तन एवं आत्म-विकास |- | 11 || ''The Open Mind: A New Era'' || आधुनिक विचार एवं नई तार्किक दृष्टि |- | 12 || ''गीता सार – जीवन पथ'' || भगवद्गीता एवं व्यावहारिक जीवन-दर्शन |} == प्रमुख विचार एवं सूक्तियाँ == * "जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" * "जो व्यक्ति अपनी विपरीत परिस्थितियों को अपनी कमजोरी मान लेता है वह बिखर जाता है, लेकिन जो उसे अपनी ताकत बनाता है वह इतिहास रचता है।" * "सफलता का असली आनंद तब है जब आप आसमान की बुलंदियों को छू रहे हों, लेकिन आपके पैर हमेशा अपनी मिट्टी और अपनी जड़ों से जुड़े हों।" * "जो इंसान अपने परिवार के प्रति वफादार और जिम्मेदार नहीं हो सकता, वह कभी भी समाज या राष्ट्र का सच्चा भला नहीं कर सकता।" * "किताबी ज्ञान केवल आपको साक्षर बना सकता है, लेकिन समाज के प्रति आपकी संवेदनशीलता और सादगी ही आपको एक सच्चा इंसान बनाती है।" * "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती।" * "बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद से होती है। समाज को बदलने की इच्छा रखने से पहले, स्वयं के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाना जरूरी है।" * "Sacha नेतृत्व वह नहीं है जो दूसरों पर हुक्म चलाए, बल्कि वह है जो संकट के समय अपने परिवार और अपनों के लिए ढाल बनकर खड़ा हो जाए।" * "जीवन और मृत्यु के बीच का जो सफर है, उसे आडंबर में नहीं बल्कि 'सादा जीवन और उच्च विचार' के साथ जीना ही जीवन की असली सार्थकता है।" * "इतिहास गवाह है कि जो लोग कठिनाइयों के थपेड़ों में भी अपने नैतिक मूल्यों और अनुशासन को नहीं छोड़ते, वे ही समाज के लिए एक शाश्वत मार्गदर्शिका बनते हैं।" == कुलदीप बाबा के शिक्षा दर्शन के आधारभूत सिद्धान्त == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) का शिक्षा दर्शन केवल किताबी ज्ञान या डिग्रियों तक सीमित नहीं है, बल्कि वह व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन, नैतिक मूल्यों और सामाजिक उत्थान का एक सशक्त माध्यम है। उनके शिक्षा दर्शन के मुख्य सिद्धान्त निम्नलिखित हैं: * '''सादगी और उच्च विचार (Simplicity and High Thinking):''' उनके दर्शन का सबसे पहला नियम है कि शिक्षा मनुष्य को आडंबर और दिखावे से दूर करना चाहिए। वास्तविक शिक्षा वही है जो व्यक्ति को अत्यधिक सफल होने के बाद भी अपनी मिट्टी, अपने ग्रामीण परिवेश और अपनी जड़ों से जोड़े रखे। * '''विपरीत परिस्थितियों में ढाल बनना (Resilience and Fortitude):''' कुलदीप बाबा के अनुसार, शिक्षा का मुख्य उद्देश्य युवा में वह मानसिक शक्ति पैदा करना है जिससे वह संकट और आर्थिक तंगी के समय टूटने के बजाय अपने परिवार और समाज के लिए एक मजबूत ढाल बनकर खड़ा हो सके। * '''खुला और प्रगतिशील दृष्टिकोण (The Open Mind Approach):''' उनके विचारानुसार, शिक्षा को रूढ़िवादिता और संकीर्णता की बेड़ियों को तोड़ना चाहिए। एक शिक्षित व्यक्ति का मस्तिष्क 'ओपन माइंड' (प्रगतिशील) होना चाहिए, जो नए विचारों, विज्ञान और तार्किक दृष्टिकोण को स्वीकार कर सके। * '''सामाजिक व नैतिक मूल्यों का बीजारोपण (Rooting Ethical Values):''' प्राथमिक शिक्षा के स्तर से ही बच्चों में अक्षरों के ज्ञान के साथ-साथ अनुशासन, राष्ट्रभक्ति और बड़ों के प्रति सम्मान जैसे नैतिक मूल्यों को रोपना अनिवार्य है। उनके अनुसार, नैतिक मूल्यों के बिना शिक्षा केवल साक्षरता है, बुद्धिमत्ता नहीं। * '''ग्रामीण उत्थान और सुलभ अवसर (Rural Upliftment):''' वे ग्रामीण अंचल के बच्चों और युवाओं के लिए शहरों जैसी गुणवत्तापूर्ण शिक्षा, करियर काउंसलिंग और मार्गदर्शन के प्रबल पक्षधर हैं। उनका मानना है कि जब तक गाँव के शोषित और जरूरतमंद बच्चों को सही राह नहीं मिलेगी, तब तक देश का समग्र विकास असंभव है। * '''आत्म-विकास और आंतरिक परिवर्तन (Self-Development):''' उनकी कृति ''Be the Change'' के सिद्धांतों के अनुसार, शिक्षा का एक बड़ा उद्देश्य व्यक्ति को स्वयं के भीतर सुधार करने के लिए प्रेरित करना है। जब तक कोई व्यक्ति स्वयं को नहीं बदलता, वह समाज में कोई रचनात्मक बदलाव नहीं ला सकता। * '''आध्यात्मिक और व्यावहारिक ज्ञान का समन्वय (Synthesis of Spiritual and Practical Knowledge):''' कुलदीप बाबा भगवद्गीता के सिद्धांतों को आधुनिक शिक्षा में महत्वपूर्ण मानते हैं। उनके अनुसार, शिक्षा को केवल आजीविका कमाने का साधन नहीं, बल्कि जीवन और मृत्यु से जुड़े दार्शनिक पहलुओं (After Life) तथा आधुनिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) को समझाने वाला होना चाहिए। == कुलदीप बाबा का शिक्षा-दर्शन == कुलदीप बाबा प्रचलित पारंपरिक शिक्षा व्यवस्था के उन पहलुओं के विरोधी हैं जो केवल किताबी ज्ञान और डिग्रियों तक सीमित हैं, क्योंकि ऐसी शिक्षा का उद्देश्य सिर्फ साक्षर लोगों की संख्या बढ़ाना है। वह ऐसी व्यावहारिक शिक्षा के पक्षधर हैं जिससे बालक का सर्वांगीण विकास हो सके। उनके अनुसार, बालक की शिक्षा का मुख्य उद्देश्य उसे आत्मनिर्भर बनाकर अपने पैरों पर खड़ा करना और संकट के समय जिम्मेदारी उठाना है। कुलदीप बाबा ने केवल व्यावहारिक परीक्षा उत्तीर्ण करने को सच्ची शिक्षा नहीं माना है। उनका मत है कि जो शिक्षा युवा को जीवन के वास्तविक संघर्षों के लिए तैयार नहीं करती, जो विपरीत पारिवारिक परिस्थितियों में ढाल बनने का साहस नहीं देती, जो समाज सेवा की भावना विकसित नहीं करती तथा जो सादगी और उच्च विचारों का निर्माण नहीं कर सकती, वैसी शिक्षा अधूरी है। अतः कुलदीप बाबा केवल सैद्धान्तिक शिक्षा के पक्ष में नहीं हैं, वे व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन और नैतिक मूल्यों को व्यक्ति के लिए अनिवार्य मानते हैं। व्यक्ति का सही दृष्टिकोण ही उसे भविष्य के लिए तैयार करता है, इसलिए शिक्षा में उन तत्वों का होना आवश्यक है, जो उसके व्यावहारिक भविष्य के लिए महत्वपूर्ण हों। कुलदीप बाबा के शब्दों में: "यदि आपके इरादे मजबूत और नेक हैं, तो दुनिया की कोई भी आर्थिक या मानसिक तंगी आपके शिक्षा और विकास के मार्ग को रोक नहीं सकती। बदलाव की शुरुआत हमेशा खुद के विचारों को खुला और प्रगतिशील बनाने से होती है।" कुलदीप बाबा शिक्षा द्वारा लौकिक (व्यावहारिक) एवं पारलौकिक (दार्शनिक) दोनों जीवन के लिए तैयार करना चाहते हैं। लौकिक दृष्टि से शिक्षा के सम्बन्ध में उनका मानना है कि 'हमें ऐसी शिक्षा चाहिए, जिससे चरित्र का गठन हो, ग्रामीण अंचल के युवाओं को आगे बढ़ने की राह मिले, बुद्धि का तार्किक विकास हो और व्यक्ति स्वावलम्बी बने।' पारलौकिक और मानसिक दृष्टि से उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों में स्पष्ट किया है कि 'शिक्षा मनुष्य के भीतर अध्यात्म, आत्म-विकास और जीवन-मृत्यु के शाश्वत सत्य को समझने की अंतर्दृष्टि है।' === निष्ठा एवं पारिवारिक समर्पण === कुलदीप बाबा का संपूर्ण जीवन अपने परिवार और नैतिक मूल्यों के प्रति अनन्य भक्ति और निष्ठा की एक अनूठी मिसाल है। उनके जीवन में एक समय ऐसा आया जब पिता का साया असमय सिर से उठ गया, जिससे पूरे परिवार पर अचानक भारी आर्थिक और मानसिक संकट आ गया। ऐसे कठिन और संवेदनशील समय में, जब कोई भी युवा विचलित हो सकता है, कुलदीप बाबा ने अपने व्यक्तिगत सपनों और सुखों की चिंता किए बिना स्वयं को पूरी तरह से अपने परिवार के कल्याण में समर्पित कर दिया। उन्होंने अपनी माता जी के साथ मिलकर एक मजबूत ढाल की तरह पूरे परिवार को संभाला। अपनी पारिवारिक जिम्मेदारियों के प्रति उनके भीतर ऐसी गहरी निष्ठा थी कि उन्होंने यह सुनिश्चित किया कि पिता की अनुपस्थिति में भी उनके छोटे भाई और छोटी बहन को कभी किसी कमी या असुरक्षा का अहसास न हो। अपने कर्तव्यों के प्रति इसी अडिग निष्ठा और त्याग के प्रताप से ही वे विपरीत परिस्थितियों को पार कर सके और समाज के सामने एक आदर्श स्थापित कर सके। उनके इस महान व्यक्तित्व की नींव में निहित यही पारिवारिक निष्ठा, कर्तव्यपरायणता और निस्वार्थ सेवाभाव आगे चलकर उनके लेखन और उच्च विचारों का मुख्य आधार बनी, जिसका प्रभाव आज उनके पाठकों और समाज पर स्पष्ट दिखाई देता है। === दूरदर्शी सोच और सामाजिक दृष्टिकोण === कुलदीप बाबा एक बड़े स्वप्नद्रष्टा और विचारवान लेखक हैं। उन्होंने एक ऐसे समतामूलक समाज की कल्पना की है जिसमें जाति, वर्ग या क्षेत्र के आधार पर मनुष्य-मनुष्य में कोई भेद न रहे। उन्होंने अपनी साहित्यिक कृतियों (जैसे ''कौन जात हो'' और ''The Open Mind'') में सामाजिक समानता के सिद्धांतों को बहुत ही तार्किक और व्यावहारिक रूप में प्रस्तुत किया है। पारंपरिक रूढ़ियों और सामाजिक कुरीतियों के विवाद में पड़े बिना भी यह स्पष्ट रूप से कहा जा सकता है कि ग्रामीण उत्थान और सामाजिक समरसता का जो बौद्धिक आधार कुलदीप बाबा ने अपनी लेखनी के माध्यम से दिया है, वह आधुनिक युवा पीढ़ी के लिए अत्यंत प्रेरणादायी है। कुलदीप बाबा को देश के युवाओं से बहुत बड़ी आशाएँ हैं। उनका मानना है कि युवाओं के तार्किक और प्रगतिशील विचारों से ही एक नए युग (A New Era) का निर्माण हो सकता है। आज के युवाओं के लिए उनके जीवन का संघर्ष, सादगी और उच्च विचार एक महान आदर्श हैं। == आध्यात्मिक यात्राएँ एवं तीर्थाटन == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन, चिंतन और लेखन पर भारत के विभिन्न सांस्कृतिक और आध्यात्मिक केंद्रों की यात्राओं का गहरा प्रभाव रहा है। उनके शिक्षा दर्शन और दार्शनिक दृष्टिकोण (जैसे ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार'') को समृद्ध करने में इन यात्राओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। उनकी प्रमुख यात्राओं का विवरण निम्नलिखित है: === प्रमुख पावन तीर्थ एवं ऐतिहासिक स्थल === * '''प्रयागराज, काशी और अयोध्या:''' उत्तर प्रदेश के इन त्रिवेणी स्वरूप केंद्रों की यात्रा ने कुलदीप बाबा के वैचारिक धरातल को एक नई दिशा दी। प्रयागराज में गंगा, यमुना और सरस्वती का संगम, काशी (वाराणसी) की अविनाशी सांस्कृतिक चेतना और मर्यादा पुरुषोत्तम श्री राम की जन्मभूमि अयोध्या की यात्राओं ने उन्हें भारतीय सनातन संस्कृति, इतिहास और दर्शन को बहुत करीब से समझने का अवसर दिया। * '''हरिद्वार और ऋषिकेश:''' हिमालय की तलहटी में स्थित माँ गंगा के पावन तट हरिद्वार की यात्रा ने उनके भीतर सादगी, अनुशासन और आध्यात्मिक चेतना का संचार किया, जो उनके व्यक्तित्व में स्पष्ट रूप से झलकता है। * '''लद्दाख और कश्मीर:''' भारत के मुकुट कहे जाने वाले कश्मीर और लद्दाख की दुर्गम तथा अत्यंत शांत वादियों की यात्रा ने उन्हें प्रकृति की भव्यता और जीवन की अनित्यता का बोध कराया। इन शांत परिवेशों ने उनके लेखन (विशेषकर ''After Life'' और ''The Open Mind'') के लिए एक दार्शनिक पृष्ठभूमि तैयार की। * '''द्वारिका और रामेश्वरम:''' भारत के सुदूर पश्चिम में स्थित भगवान श्री कृष्ण की नगरी द्वारिका और दक्षिण के पावन ज्योतिर्लिंग रामेश्वरम (तमिलनाडु) की यात्राओं के माध्यम से उन्होंने भारत की भौगोलिक और सांस्कृतिक एकता को आत्मसात किया। रामेश्वरम और केरल के शांत तटीय आध्यात्मिक केंद्रों की यात्रा ने उनके वैचारिक दृष्टिकोण को और अधिक व्यापक बनाया। === चारों शंकराचार्य पीठ (मठ) एवं प्रमुख मंदिर === कुलदीप बाबा ने आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा भारत की चारों दिशाओं में स्थापित पवित्र पीठों और उनसे जुड़े ऐतिहासिक मंदिरों की सघन यात्रा की, जो उनके आध्यात्मिक अनुसंधान का मुख्य हिस्सा रही हैं: # '''बद्रिकाश्रम ज्योतिषपीठ (उत्तर):''' उत्तराखंड के हिमालय क्षेत्र में स्थित बद्रीनाथ धाम और ज्योतिषपीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने साधना और ज्ञान के महत्व को समझा। # '''गोवर्धन पीठ, पुरी (पूर्व):''' ओडिशा के जगन्नाथ पुरी में स्थित गोवर्धन पीठ और महाप्रभु जगन्नाथ मंदिर की यात्रा, जो उनकी भक्ति और लोक-संस्कृति के प्रति झुकाव को दर्शाती है। # '''शारदा पीठ, द्वारका (पश्चिम):''' गुजरात के द्वारकाधीश मंदिर और शारदा पीठ की यात्रा, जिसने उन्हें कर्मयोग और कृष्ण-दर्शन से गहराई से जोड़ा। # '''शृंगेरी शारदा पीठ (दक्षिण):''' कर्नाटक के शृंगेरी में तुंगा नदी के तट पर स्थित प्रथम पीठ की यात्रा, जहाँ उन्होंने आदि गुरु की ज्ञान-परंपरा और अद्वैत वेदांत के व्यावहारिक स्वरूप का अध्ययन किया। === यात्राओं का साहित्यिक एवं दार्शनिक प्रभाव === इन व्यापक देशाटन और तीर्थाटन ने कुलदीप बाबा को केवल एक यात्री नहीं, बल्कि एक गंभीर विचारक और लेखक के रूप में स्थापित किया। विभिन्न संस्कृतियों, धर्मस्थानों और भौगोलिक विविधताओं के प्रत्यक्ष अनुभव ने उनकी लेखनी में वह गहराई प्रदान की, जिससे वे आधुनिक युवाओं को व्यावहारिक जीवन-प्रबंधन (Psychology) और प्राचीन भारतीय दर्शन के समन्वय का मार्ग दिखा पा रहे हैं। === पूर्वोत्तर भारत की विस्तृत यात्रा एवं सांस्कृतिक पुनरुत्थान === कुलदीप बाबा ने भारत के पूर्वोत्तर राज्यों—जिन्हें 'सप्त भगिनी' (Seven Sisters) के नाम से जाना जाता है—की अत्यंत सघन और व्यापक यात्राएँ कीं। उन्होंने असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, नागालैंड, मणिपुर, मिजोरम और त्रिपुरा के सुदूर ग्रामीण व जनजातीय अंचलों का दौरा किया। इस दीर्घ देशाटन के दौरान उन्होंने वहाँ की स्थानीय संस्कृतियों, लोक-परम्पराओं और जनजीवन को बहुत करीब से देखा। ==== वैचारिक परिवर्तन और विसंगतियों का अनुभव ==== इस यात्रा के दौरान कुलदीप बाबा को एक गहरी सामाजिक और धार्मिक विसंगति का अनुभव हुआ। उन्होंने देखा कि आधुनिकता और भौगोलिक अलगाव के कारण, इन रणनीतिक रूप से महत्वपूर्ण राज्यों के मूल जनमानस के बीच सनातन हिंदू धर्म के वास्तविक, तार्किक और दार्शनिक स्वरूप की जानकारी अत्यंत सीमित थी। स्थानीय युवाओं में अपनी मूल सांस्कृतिक जड़ों और आध्यात्मिक विरासत के प्रति एक अनभिज्ञता का भाव था। स्वामी विवेकानन्द जी ने जिस प्रकार यह माना था कि भारत का उत्थान तब तक नहीं हो सकता जब तक समाज के अंतिम छोर पर खड़ा व्यक्ति जागृत न हो, ठीक उसी प्रकार कुलदीप बाबा ने भी महसूस किया कि पूर्वोत्तर को मुख्यधारा से वैचारिक रूप से जोड़ना अत्यंत आवश्यक है। ==== हिंदू धर्म के प्रचार-प्रसार हेतु संकल्प और प्रतिबद्धता ==== पूर्वोत्तर की इस पावन भूमि से लौटने के बाद, कुलदीप बाबा ने हिंदू धर्म के शाश्वत और व्यावहारिक मूल्यों के प्रचार-प्रसार के लिए स्वयं को पूरी तरह प्रतिबद्ध कर लिया। उनके इस संकल्प के मुख्य आयाम निम्नलिखित हैं: * '''तार्किक और आधुनिक प्रस्तुतिकरण:''' वे हिंदू धर्म को किसी कर्मकांड या संकीर्णता के रूप में नहीं, बल्कि एक वैज्ञानिक और सार्वभौमिक जीवन पद्धति के रूप में प्रस्तुत करने के प्रबल पक्षधर बने। * '''साहित्यिक योगदान:''' पूर्वोत्तर के युवाओं को अपनी जड़ों की ओर आकर्षित करने के लिए उन्होंने ''श्रीमद्भगवद्गीता: एक शाश्वत मार्गदर्शिका'' और ''गीता सार – जीवन पथ'' जैसी कृतियों की रचना की, ताकि दर्शन को सरल भाषा में सुदूर क्षेत्रों तक पहुँचाया जा सके। * '''वसुधैव कुटुंबकम का संदेश:''' उन्होंने अपने व्याख्यानों और लेखन (जैसे ''The Open Mind: A New Era'') के माध्यम से यह संदेश दिया कि सनातन धर्म की मूल आत्मा समता, सादगी और प्रेम पर आधारित है, जिसमें जाति या क्षेत्र के आधार पर कोई भेदभाव नहीं है। इस प्रकार, कुलदीप बाबा की पूर्वोत्तर यात्रा केवल एक भौगोलिक भ्रमण साबित नहीं हुई, बल्कि इसने उनके जीवन को एक नया मिशन दिया। आज वे अपनी लेखनी और विचारों के माध्यम से सुदूर पूर्वोत्तर के क्षेत्रों में सांस्कृतिक पुनरुत्थान और राष्ट्रवाद की भावना को सुदृढ़ करने में निरंतर प्रयासरत हैं। == नारी सम्मान पर विचार एवं दृष्टिकोण == लेखक एवं विचारक कुलदीप यादव (कुलदीप बाबा) के जीवन और उनके दर्शन में 'नारी सम्मान' का स्थान सर्वोपरि है। उनके अनुसार, नारी केवल समाज का एक हिस्सा नहीं है, बल्कि वह संपूर्ण सृष्टि और परिवार की धुरी है। अपने जीवन के कठिन संघर्षों में अपनी माता श्रीमती ज्ञानवती जी के अप्रतिम साहस और त्याग को साक्षात देखने के कारण, कुलदीप बाबा का नारी के प्रति दृष्टिकोण अत्यंत गहरा और श्रद्धामय है। नारी सम्मान और सशक्तीकरण पर उनके मुख्य विचार निम्नलिखित बिंदुओं के माध्यम से समझे जा सकते हैं: # '''माँ: प्रथम गुरु और सर्वोच्च संबल:''' कुलदीप बाबा का मानना है कि एक पुरुष को संस्कारवान और साहस बनाने में सबसे बड़ा योगदान उसकी माता का होता है। उनके शब्दों में: "जब पिता का साया असमय सिर से उठ जाए, तब एक माँ ही होती है जो अपनी संतानों के लिए ढाल बनकर खड़ी हो जाती है। जीवन का सबसे बड़ा विश्वविद्यालय विपत्तियां हैं, और सबसे सच्ची गुरु 'माँ' होती है जो हमें कभी हारना नहीं सिखाती।" # '''समाज और राष्ट्र निर्माण में नारी की भूमिका:''' अपनी साहित्यिक चेतना और दार्शनिक दृष्टिकोण के माध्यम से कुलदीप बाबा ने सदैव इस बात पर बल दिया है कि जिस समाज में नारी का आदर नहीं होता, वह समाज कभी प्रगति नहीं कर सकता। उनके अनुसार, नारी का सम्मान किसी उपकार की भावना से नहीं, बल्कि उनके अधिकारों और उनके अस्तित्व के प्रति कृतज्ञता की भावना से होना चाहिए। एक शिक्षित, सुरक्षित और सम्मानित नारी ही एक सुदृढ़ राष्ट्र की नींव रख सकती है। # '''सादगी, मर्यादा और आंतरिक शक्ति:''' 'सादा जीवन और उच्च विचार' के सिद्धांत को जीने वाले कुलदीप बाबा के अनुसार, नारी की असली शक्ति उसके भीतर छिपी सहनशीलता, करुणा और मर्यादा में है। आधुनिकता के नाम पर सांस्कृतिक मूल्यों को भूलना उचित नहीं है। वे युवाओं को प्रेरित करते हैं कि वे अपनी बहनों, माताओं और समाज की हर नारी को एक सुरक्षित और सम्मानजनक माहौल प्रदान करें। उनके विचारानुसार, जो व्यक्ति अपने घर की स्त्रियों को उचित सम्मान और अधिकार नहीं दे सकता, उसका सामाजिक और आध्यात्मिक विकास अधूरा है। # '''शोषित और जरूरतमंद नारियों का उत्थान:''' कुलदीप बाबा विशेष रूप से ग्रामीण अंचल की महिलाओं और बालिकाओं की शिक्षा व स्वास्थ्य के प्रबल समर्थक हैं। उनका लक्ष्य अपनी लेखनी और सामाजिक कार्यों के माध्यम से गाँव की शोषित और जरूरतमंद नारियों तक मदद का हाथ पहुँचाना है, ताकि वे भी आत्मनिर्भर बनकर समाज की मुख्यधारा में अपना योगदान दे सकें। 78m8sl80e83akz5krrs2g4mkbk2puad ओबिउल मारूफ़ 0 1616976 6598799 2026-08-14T06:07:12Z Marufoviul 942004 नया पृष्ठ: ओविउल मारूफ़ (जन्म 3 दिसंबर, 2007) एक बांग्लादेशी फ़ोटोग्राफ़र हैं जो अभी सिलहट, बांग्लादेश में रहते हैं। वह ज़्यादातर नेचर फ़ोटोग्राफ़ी करते हैं, साथ ही लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक और ए... 6598799 wikitext text/x-wiki ओविउल मारूफ़ (जन्म 3 दिसंबर, 2007) एक बांग्लादेशी फ़ोटोग्राफ़र हैं जो अभी सिलहट, बांग्लादेश में रहते हैं। वह ज़्यादातर नेचर फ़ोटोग्राफ़ी करते हैं, साथ ही लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक और एब्स्ट्रैक्ट फ़ोटोग्राफ़िक फ़ॉर्म का भी इस्तेमाल करते हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://earth.org/eo-photographers/oviul-maruf/|title=Oviul Maruf|website=Earth.Org|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worthwhile-magazine.com/articles/a-conversation-with-photographer-oviul-maruf|title=A Conversation with Photographer Oviul Maruf|date=2026-07-17|website=Worthwhile Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> मारूफ़ का काम कई इंटरनेशनल फ़ोटोग्राफ़ी पब्लिकेशन में दिखाया गया है, जिसमें L'Œil de la Photographie और Collater.al शामिल हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://loeildelaphotographie.com/fr/?p=160310804|title=Oviul Maruf|last=Photographie|first=L'Œil de la|date=2026-05-30|website=The Eye of Photography Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.collater.al/en/botanical-silence-oviul-maruf-photography/|title=The Magic of Botany Through Oviul Maruf’s Lens {{!}} Collater.al|last=Contributors|first=Collater al|date=2026-03-19|website=Collateral|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> == जीवनी == ओविउल मारुफ़ का जन्म 3 दिसंबर 2007 को हबीगंज, बांग्लादेश में हुआ था। वह अभी सिलहट में रहते हैं और काम करते हैं।<ref name=":0" /> मारुफ़ ने 2022 में फ़ोटोग्राफ़ी शुरू की और नेचर फ़ोटोग्राफ़ी पर फ़ोकस करते हैं।<ref name=":0" /> उन्होंने सिलहट में जलालाबाद कैंटोनमेंट पब्लिक स्कूल और कॉलेज में पढ़ाई की।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bicoastalreview.com/oviulmaruf|title=Oviul Maruf|website=Bicoastal Review|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> == करियर == मारूफ़ ने अपना फ़ोटोग्राफ़ी करियर 2022 में शुरू किया। उनके सब्जेक्ट मैटर में नेचर, लाइट और विज़ुअल फ़ॉर्म शामिल हैं। वह अपनी फ़ोटोग्राफ़ी में लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक का भी इस्तेमाल करते हैं।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://magazine.wallmag.io/long-exposure-through-my-lens-an-interview-with-photographer-oviul-maruf/|title=Long Exposure Through My Lens: An Interview with Photographer Oviul Maruf|date=2026-05-15|website=Wallmag|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> 2026 में, मारूफ़ का काम कई फ़ोटोग्राफ़ी पब्लिकेशन में दिखाया गया। L'Œil de la Photographie ने मई 2026 में उनकी Botanical Silence सीरीज़ पब्लिश की।<ref name=":1" />Collater.al ने भी सीरीज़ के बारे में एक आर्टिकल पब्लिश किया।<ref name=":2" /> == बॉटनिकल साइलेंस == बॉटनिकल साइलेंस मारुफ़ की फ़ोटोग्राफ़ की एक सीरीज़ है जो फूलों और पौधों के रूपों पर फ़ोकस करती है। यह सीरीज़ बांग्लादेश के सिलहट में ली गई थी।<ref name=":2" /> यह प्रोजेक्ट फूलों और पौधों के आकार, टेक्सचर और रोशनी पर फ़ोकस करता है। L'Œil de la Photographye ने यह सीरीज़ 30 मई, 2026 को पब्लिश की।<ref name=":1" /> Collater.al ने बाद में इस प्रोजेक्ट के बारे में एक आर्टिकल भी पब्लिश किया।<ref name=":2" /> WallMag के साथ एक इंटरव्यू में, मारुफ़ ने अपने फ़ोटोग्राफ़िक अप्रोच और लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक के इस्तेमाल के बारे में बात की।<ref name=":3" /> == दूसरे काम == मारूफ़ की एक फ़ोटो, जिसका टाइटल 'व्हेयर डार्कनेस मीट्स टच' था, 23वें स्मिथसोनियन मैगज़ीन फ़ोटो कॉन्टेस्ट में आर्टिस्टिक कैटेगरी में दिखाई गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://photocontest.smithsonianmag.com/photocontest/detail/where-darkness-meets-touch/|title=Where Darkness Meets Touch|last=Magazine|first=Smithsonian|last2=maruf|first2=oviul|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> 2026 में, Earth.Org ने बताया कि मारूफ़ ने सिलहट एनवायरनमेंट समिट के हिस्से के तौर पर एनवायरनमेंटल फ़ोटोग्राफ़ी एग्ज़िबिशन में फ़ोटोग्राफ़ी कॉम्पिटिशन में पहला स्थान जीता था।<ref name=":0" /> उनके काम को बायरन मैगज़ीन में भी दिखाया गया है, जिसमें बॉटनिकल साइलेंस सीरीज़ की तस्वीरें भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.byronmagazine.com/news/botanical-silence|title=The Quiet Poetry of Flowers|website=Byron Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> n288nku88elpwcb9r4sxtyk6vcucc8x 6598801 6598799 2026-08-14T06:08:17Z Marufoviul 942004 /* दूसरे काम */ 6598801 wikitext text/x-wiki ओविउल मारूफ़ (जन्म 3 दिसंबर, 2007) एक बांग्लादेशी फ़ोटोग्राफ़र हैं जो अभी सिलहट, बांग्लादेश में रहते हैं। वह ज़्यादातर नेचर फ़ोटोग्राफ़ी करते हैं, साथ ही लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक और एब्स्ट्रैक्ट फ़ोटोग्राफ़िक फ़ॉर्म का भी इस्तेमाल करते हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://earth.org/eo-photographers/oviul-maruf/|title=Oviul Maruf|website=Earth.Org|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worthwhile-magazine.com/articles/a-conversation-with-photographer-oviul-maruf|title=A Conversation with Photographer Oviul Maruf|date=2026-07-17|website=Worthwhile Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> मारूफ़ का काम कई इंटरनेशनल फ़ोटोग्राफ़ी पब्लिकेशन में दिखाया गया है, जिसमें L'Œil de la Photographie और Collater.al शामिल हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://loeildelaphotographie.com/fr/?p=160310804|title=Oviul Maruf|last=Photographie|first=L'Œil de la|date=2026-05-30|website=The Eye of Photography Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.collater.al/en/botanical-silence-oviul-maruf-photography/|title=The Magic of Botany Through Oviul Maruf’s Lens {{!}} Collater.al|last=Contributors|first=Collater al|date=2026-03-19|website=Collateral|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> == जीवनी == ओविउल मारुफ़ का जन्म 3 दिसंबर 2007 को हबीगंज, बांग्लादेश में हुआ था। वह अभी सिलहट में रहते हैं और काम करते हैं।<ref name=":0" /> मारुफ़ ने 2022 में फ़ोटोग्राफ़ी शुरू की और नेचर फ़ोटोग्राफ़ी पर फ़ोकस करते हैं।<ref name=":0" /> उन्होंने सिलहट में जलालाबाद कैंटोनमेंट पब्लिक स्कूल और कॉलेज में पढ़ाई की।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bicoastalreview.com/oviulmaruf|title=Oviul Maruf|website=Bicoastal Review|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> == करियर == मारूफ़ ने अपना फ़ोटोग्राफ़ी करियर 2022 में शुरू किया। उनके सब्जेक्ट मैटर में नेचर, लाइट और विज़ुअल फ़ॉर्म शामिल हैं। वह अपनी फ़ोटोग्राफ़ी में लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक का भी इस्तेमाल करते हैं।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://magazine.wallmag.io/long-exposure-through-my-lens-an-interview-with-photographer-oviul-maruf/|title=Long Exposure Through My Lens: An Interview with Photographer Oviul Maruf|date=2026-05-15|website=Wallmag|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> 2026 में, मारूफ़ का काम कई फ़ोटोग्राफ़ी पब्लिकेशन में दिखाया गया। L'Œil de la Photographie ने मई 2026 में उनकी Botanical Silence सीरीज़ पब्लिश की।<ref name=":1" />Collater.al ने भी सीरीज़ के बारे में एक आर्टिकल पब्लिश किया।<ref name=":2" /> == बॉटनिकल साइलेंस == बॉटनिकल साइलेंस मारुफ़ की फ़ोटोग्राफ़ की एक सीरीज़ है जो फूलों और पौधों के रूपों पर फ़ोकस करती है। यह सीरीज़ बांग्लादेश के सिलहट में ली गई थी।<ref name=":2" /> यह प्रोजेक्ट फूलों और पौधों के आकार, टेक्सचर और रोशनी पर फ़ोकस करता है। L'Œil de la Photographye ने यह सीरीज़ 30 मई, 2026 को पब्लिश की।<ref name=":1" /> Collater.al ने बाद में इस प्रोजेक्ट के बारे में एक आर्टिकल भी पब्लिश किया।<ref name=":2" /> WallMag के साथ एक इंटरव्यू में, मारुफ़ ने अपने फ़ोटोग्राफ़िक अप्रोच और लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक के इस्तेमाल के बारे में बात की।<ref name=":3" /> == दूसरे काम == मारूफ़ की एक फ़ोटो, जिसका टाइटल 'व्हेयर डार्कनेस मीट्स टच' था, 23वें स्मिथसोनियन मैगज़ीन फ़ोटो कॉन्टेस्ट में आर्टिस्टिक कैटेगरी में दिखाई गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://photocontest.smithsonianmag.com/photocontest/detail/where-darkness-meets-touch/|title=Where Darkness Meets Touch|last=Magazine|first=Smithsonian|last2=maruf|first2=oviul|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> 2026 में, Earth.Org ने बताया कि मारूफ़ ने सिलहट एनवायरनमेंट समिट के हिस्से के तौर पर एनवायरनमेंटल फ़ोटोग्राफ़ी एग्ज़िबिशन में फ़ोटोग्राफ़ी कॉम्पिटिशन में पहला स्थान जीता था।<ref name=":0" /> उनके काम को बायरन मैगज़ीन में भी दिखाया गया है, जिसमें बॉटनिकल साइलेंस सीरीज़ की तस्वीरें भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.byronmagazine.com/news/botanical-silence|title=The Quiet Poetry of Flowers|website=Byron Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> == संदर्भ == crr0mxm152jejx3vyf1ql8ibgtlmm82 6598816 6598801 2026-08-14T07:04:59Z Saroj 268543 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1c) 6598816 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=Spam <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> ओविउल मारूफ़ (जन्म 3 दिसंबर, 2007) एक बांग्लादेशी फ़ोटोग्राफ़र हैं जो अभी सिलहट, बांग्लादेश में रहते हैं। वह ज़्यादातर नेचर फ़ोटोग्राफ़ी करते हैं, साथ ही लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक और एब्स्ट्रैक्ट फ़ोटोग्राफ़िक फ़ॉर्म का भी इस्तेमाल करते हैं।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://earth.org/eo-photographers/oviul-maruf/|title=Oviul Maruf|website=Earth.Org|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.worthwhile-magazine.com/articles/a-conversation-with-photographer-oviul-maruf|title=A Conversation with Photographer Oviul Maruf|date=2026-07-17|website=Worthwhile Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> मारूफ़ का काम कई इंटरनेशनल फ़ोटोग्राफ़ी पब्लिकेशन में दिखाया गया है, जिसमें L'Œil de la Photographie और Collater.al शामिल हैं।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://loeildelaphotographie.com/fr/?p=160310804|title=Oviul Maruf|last=Photographie|first=L'Œil de la|date=2026-05-30|website=The Eye of Photography Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.collater.al/en/botanical-silence-oviul-maruf-photography/|title=The Magic of Botany Through Oviul Maruf’s Lens {{!}} Collater.al|last=Contributors|first=Collater al|date=2026-03-19|website=Collateral|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> == जीवनी == ओविउल मारुफ़ का जन्म 3 दिसंबर 2007 को हबीगंज, बांग्लादेश में हुआ था। वह अभी सिलहट में रहते हैं और काम करते हैं।<ref name=":0" /> मारुफ़ ने 2022 में फ़ोटोग्राफ़ी शुरू की और नेचर फ़ोटोग्राफ़ी पर फ़ोकस करते हैं।<ref name=":0" /> उन्होंने सिलहट में जलालाबाद कैंटोनमेंट पब्लिक स्कूल और कॉलेज में पढ़ाई की।<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.bicoastalreview.com/oviulmaruf|title=Oviul Maruf|website=Bicoastal Review|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> == करियर == मारूफ़ ने अपना फ़ोटोग्राफ़ी करियर 2022 में शुरू किया। उनके सब्जेक्ट मैटर में नेचर, लाइट और विज़ुअल फ़ॉर्म शामिल हैं। वह अपनी फ़ोटोग्राफ़ी में लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक का भी इस्तेमाल करते हैं।<ref name=":3">{{Cite web|url=https://magazine.wallmag.io/long-exposure-through-my-lens-an-interview-with-photographer-oviul-maruf/|title=Long Exposure Through My Lens: An Interview with Photographer Oviul Maruf|date=2026-05-15|website=Wallmag|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> 2026 में, मारूफ़ का काम कई फ़ोटोग्राफ़ी पब्लिकेशन में दिखाया गया। L'Œil de la Photographie ने मई 2026 में उनकी Botanical Silence सीरीज़ पब्लिश की।<ref name=":1" />Collater.al ने भी सीरीज़ के बारे में एक आर्टिकल पब्लिश किया।<ref name=":2" /> == बॉटनिकल साइलेंस == बॉटनिकल साइलेंस मारुफ़ की फ़ोटोग्राफ़ की एक सीरीज़ है जो फूलों और पौधों के रूपों पर फ़ोकस करती है। यह सीरीज़ बांग्लादेश के सिलहट में ली गई थी।<ref name=":2" /> यह प्रोजेक्ट फूलों और पौधों के आकार, टेक्सचर और रोशनी पर फ़ोकस करता है। L'Œil de la Photographye ने यह सीरीज़ 30 मई, 2026 को पब्लिश की।<ref name=":1" /> Collater.al ने बाद में इस प्रोजेक्ट के बारे में एक आर्टिकल भी पब्लिश किया।<ref name=":2" /> WallMag के साथ एक इंटरव्यू में, मारुफ़ ने अपने फ़ोटोग्राफ़िक अप्रोच और लॉन्ग एक्सपोज़र टेक्नीक के इस्तेमाल के बारे में बात की।<ref name=":3" /> == दूसरे काम == मारूफ़ की एक फ़ोटो, जिसका टाइटल 'व्हेयर डार्कनेस मीट्स टच' था, 23वें स्मिथसोनियन मैगज़ीन फ़ोटो कॉन्टेस्ट में आर्टिस्टिक कैटेगरी में दिखाई गई थी।<ref>{{Cite web|url=https://photocontest.smithsonianmag.com/photocontest/detail/where-darkness-meets-touch/|title=Where Darkness Meets Touch|last=Magazine|first=Smithsonian|last2=maruf|first2=oviul|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=2026-08-14}}</ref> 2026 में, Earth.Org ने बताया कि मारूफ़ ने सिलहट एनवायरनमेंट समिट के हिस्से के तौर पर एनवायरनमेंटल फ़ोटोग्राफ़ी एग्ज़िबिशन में फ़ोटोग्राफ़ी कॉम्पिटिशन में पहला स्थान जीता था।<ref name=":0" /> उनके काम को बायरन मैगज़ीन में भी दिखाया गया है, जिसमें बॉटनिकल साइलेंस सीरीज़ की तस्वीरें भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.byronmagazine.com/news/botanical-silence|title=The Quiet Poetry of Flowers|website=Byron Magazine|language=en-US|access-date=2026-08-14}}</ref> == संदर्भ == mp06g1r0t50wc82y427e0tu4m9o6w26 वार्ता:शेफ़ाली शाह 1 1616977 6598833 2026-08-14T08:14:14Z ~2026-44312-03 941877 /* humaaphi */ नया अनुभाग 6598833 wikitext text/x-wiki == humaaphi == hi [[विशेष:योगदान/&#126;2026-44312-03|&#126;2026-44312-03]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-44312-03|वार्ता]]) 08:14, 14 अगस्त 2026 (UTC) 11zhtzr4p043inqzktv43fouqzd82tz बुद्रख 0 1616978 6598839 2026-08-14T08:49:50Z Indrajeet singh sikarwar 588383 सामग्री और जानकारी जोड़ी गई गाँव की जानकारी मंदिर की जानकारियां गाँव की जनसंख्या 6598839 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बुदरख | settlement_type = गाँव | image_skyline = Budrakhvillage.jpg | image_caption = बुदरख गाँव का एक दृश्य | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = मध्य प्रदेश | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = छतरपुर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = महाराजपुर | postal_code = 471501 }} '''बुदरख''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के छतरपुर ज़िले की महाराजपुर तहसील में स्थित एक गाँव है। == भूगोल एवं प्रशासनिक स्थिति == बुदरख गाँव मध्य प्रदेश के बुंदेलखंड क्षेत्र में स्थित है। * '''ज़िला:''' छतरपुर * '''तहसील:''' महाराजपुर * '''राज्य:''' मध्य प्रदेश * '''पिन कोड:''' 471501 * '''डाकघर:''' बुदरख (शाखा डाकघर) == धार्मिक स्थल एवं मंदिर == बुदरख गाँव में कई प्रमुख आस्था और पूजा-अर्चना के केंद्र स्थित हैं: * '''श्री पातालेश्वर हनुमान जी मंदिर:''' यह गाँव का अति-प्रसिद्ध और जागृत धार्मिक स्थल है, जो गूगल मैप्स पर भी दर्ज है। यह मंदिर हनुमान जी की भक्ति और जन-आस्था का प्रमुख केंद्र है। विशेष रूप से प्रत्येक '''मंगलवार और शनिवार''' को यहाँ श्रद्धालुओं का भारी तांता लगता है और दूर-दराज से लोग दर्शन, हनुमान चालीसा पाठ एवं पूजा-अर्चना के लिए पहुँचते हैं। * '''माँ अर्धकुंवारी मंदिर:''' यह गाँव का एक अन्य अति-पवित्र और प्रमुख धार्मिक स्थल है। इस मंदिर के पीठाधीश '''रज्जू महाराज''' हैं, जिनके मार्गदर्शन में यहाँ नियमित पूजा-अर्चना, धार्मिक अनुष्ठान और जन-कल्याणकारी आयोजन संपन्न होते हैं। रज्जू महाराज जी के आध्यात्मिक सानिध्य के कारण यहाँ श्रद्धालुओं की विशेष आस्था जुड़ी हुई है। * '''राधे कृष्णा मंदिर:''' यह गाँव का एक अन्य प्रसिद्ध मंदिर है, जहाँ त्यौहारों और धार्मिक अवसरों पर विशेष पूजा का आयोजन होता है। * '''अन्य देव स्थान:''' इसके अलावा गाँव में स्थानीय देवी-देवताओं के स्थान भी स्थित हैं। == जनसंख्या (जनगणना 2011) == 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार: * '''कुल जनसंख्या:''' 1,776 (जिसमें 911 पुरुष और 865 महिलाएँ हैं) * '''कुल परिवार:''' लगभग 343 * '''लिंगानुपात:''' 950 महिलाएँ प्रति 1000 पुरुष * '''साक्षरता दर:''' 48.65% (पुरुष साक्षरता: 58.32%, महिला साक्षरता: 38.49%) * '''अनुसूचित जाति:''' कुल जनसंख्या का लगभग 16.33% (290) == अर्थव्यवस्था एवं कार्य == गाँव की मुख्य अर्थव्यवस्था कृषि (खेती) पर आधारित है। यहाँ के अधिकांश लोग खेती और उससे जुड़े कार्यों से अपनी आजीविका चलाते हैं। == संदर्भ == <references /> * [https://www.census2011.co.in/data/village/457797-budrakh-madhya-pradesh.html जनगणना 2011 - बुदरख गाँव] * [https://chhatarpur.nic.in/ छतरपुर ज़िला आधिकारिक वेबसाइट] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.facebook.com/share/1EhiNgUfha/ श्री पातालेश्वर हनुमान जी मंदिर - फ़ेसबुक पेज] nvcd9kjl3n0044kf0x1uosow3zzq9qv Budrakh 0 1616979 6598841 2026-08-14T08:58:16Z Indrajeet singh sikarwar 588383 पुनर्निर्देशन बनाया 6598841 wikitext text/x-wiki <nowiki>#REDIRECT [[बुदरख]]</nowiki> nc18fb87j9ymdwjr75r93zpwlextglk 6598848 6598841 2026-08-14T09:18:35Z Indrajeet singh sikarwar 588383 जानकारी जोड़ी गई 6598848 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = बुदरख | settlement_type = गाँव | image_skyline = Budrakhvillage.jpg | image_caption = बुदरख गाँव का एक दृश्य | subdivision_type = देश | subdivision_name = भारत | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = मध्य प्रदेश | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = छतरपुर | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = महाराजपुर | postal_code = 471501 }} '''बुदरख''' भारत के मध्य प्रदेश राज्य के छतरपुर ज़िले की महाराजपुर तहसील में स्थित एक गाँव है। == भूगोल एवं प्रशासनिक स्थिति == बुदरख गाँव मध्य प्रदेश के बुंदेलखंड क्षेत्र में स्थित है। * '''ज़िला:''' छतरपुर * '''तहसील:''' महाराजपुर * '''राज्य:''' मध्य प्रदेश * '''पिन कोड:''' 471501 * '''डाकघर:''' बुदरख (शाखा डाकघर) == धार्मिक स्थल एवं मंदिर == बुदरख गाँव में कई प्रमुख आस्था और पूजा-अर्चना के केंद्र स्थित हैं: * '''श्री पातालेश्वर हनुमान जी मंदिर:''' यह गाँव का अति-प्रसिद्ध और जागृत धार्मिक स्थल है, जो गूगल मैप्स पर भी दर्ज है। यह मंदिर हनुमान जी की भक्ति और जन-आस्था का प्रमुख केंद्र है। विशेष रूप से प्रत्येक '''मंगलवार और शनिवार''' को यहाँ श्रद्धालुओं का भारी तांता लगता है और दूर-दराज से लोग दर्शन, हनुमान चालीसा पाठ एवं पूजा-अर्चना के लिए पहुँचते हैं। * '''माँ अर्धकुंवारी मंदिर:''' यह गाँव का एक अन्य अति-पवित्र और प्रमुख धार्मिक स्थल है। इस मंदिर के पीठाधीश '''रज्जू महाराज''' हैं, जिनके मार्गदर्शन में यहाँ नियमित पूजा-अर्चना, धार्मिक अनुष्ठान और जन-कल्याणकारी आयोजन संपन्न होते हैं। रज्जू महाराज जी के आध्यात्मिक सानिध्य के कारण यहाँ श्रद्धालुओं की विशेष आस्था जुड़ी हुई है। * '''राधे कृष्णा मंदिर:''' यह गाँव का एक अन्य प्रसिद्ध मंदिर है, जहाँ त्यौहारों और धार्मिक अवसरों पर विशेष पूजा का आयोजन होता है। * '''अन्य देव स्थान:''' इसके अलावा गाँव में स्थानीय देवी-देवताओं के स्थान भी स्थित हैं। == जनसंख्या (जनगणना 2011) == 2011 की भारत की जनगणना के अनुसार: * '''कुल जनसंख्या:''' 1,776 (जिसमें 911 पुरुष और 865 महिलाएँ हैं) * '''कुल परिवार:''' लगभग 343 * '''लिंगानुपात:''' 950 महिलाएँ प्रति 1000 पुरुष * '''साक्षरता दर:''' 48.65% (पुरुष साक्षरता: 58.32%, महिला साक्षरता: 38.49%) * '''अनुसूचित जाति:''' कुल जनसंख्या का लगभग 16.33% (290) == अर्थव्यवस्था एवं कार्य == गाँव की मुख्य अर्थव्यवस्था कृषि (खेती) पर आधारित है। यहाँ के अधिकांश लोग खेती और उससे जुड़े कार्यों से अपनी आजीविका चलाते हैं। == संदर्भ == <references /> * [https://www.census2011.co.in/data/village/457797-budrakh-madhya-pradesh.html जनगणना 2011 - बुदरख गाँव] * [https://chhatarpur.nic.in/ छतरपुर ज़िला आधिकारिक वेबसाइट] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://www.facebook.com/share/1EhiNgUfha/ श्री पातालेश्वर हनुमान जी मंदिर - फ़ेसबुक पेज] 5a0p38i4yfswj1kvl879qskjd7ee8mb होरा भाषा 0 1616980 6598887 2026-08-14T11:38:08Z ङघिञ 872516 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368588527|Jorá language]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6598887 wikitext text/x-wiki {{Infobox language|name=होरा|nativename=Jorá, Hora|region=[[बॉरेस]], बेनी डिपार्टमेंट|ethnicity=होरा लोग|familycolor=tupian|fam1=[[तूपीयन भाषाएँ|तूपीयन]]|fam2=[[तूपी-गुआरानी भाषाएँ|तूपी-गुआरानी]]|fam3=गुआरायु|iso3=jor|glotto=jora1240|states=[[बोलीविया]]|pronunciation={{IPA|[hoˈra]}}|speakers=०&dash;५|lingua=88-AAI-ae|date=२००२|ref=<ref name="Crevels-2002">{{Citation |last=Crevels |first=Mily |title=Why speakers shift and languages die: An account of Language Death in Amazonian Bolivia |date=2002 |work=Current Studies on South American Languages |volume=3 |pages=9–30 |url=https://etnolinguistica.wdfiles.com/local--files/illa:vol3n2/illa_vol3n2_crevels.pdf |access-date=2026-06-08 |series=Lenguas Indígenas de América Latina (ILLA) |place=Leiden |publisher=Research School of Asian, African and Amerindian Studies (CNWS), Universiteit Leiden}}</ref>}} '''होरा''' [[बोलीविया]] की संभवतः विलुप्त [[तूपी-गुआरानी भाषाएँ|तूपी-गुआरानी भाषा]] है। यह सिरियोनो और युकी से निकटता से संबंधित है और समूह II का सदस्य है। इसके वक्ताओं को २०वीं शताब्दी के मध्य में उनके खिलाफ किए गए नरसंहार में समाप्त कर दिया गया था, और जोरा के उत्तरजीवी इस भाषा का उपयोग नहीं करते हैं। शब्दों और छोटे वाक्यों सहित केवल १६५ प्रविष्टियों को भाषा के रूप में प्रलेखित किया गया था। नतीजतन, इसकी व्याकरणिक संरचना के बारे में बहुत कम जानकारी है। == इतिहास == होरा लोग और भाषा कभी भी संख्यात्मक रूप से बड़ी नहीं थी।<ref name="Danielsen-2015a">{{Cite journal|last=Danielsen|first=Swintha|last2=Gasparini|first2=Noé|date=August 2015|title=News on the Jorá (Tupí-Guaraní): sociolinguistics, description, and classification|url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1981-81222015000200441&lng=en&tlng=en|journal=Boletim do Museu Paraense Emílio Goeldi. Ciências Humanas|volume=10|issue=2|pages=441–466|doi=10.1590/1981-81222015000200012|issn=1981-8122}}</ref> १९४० के दशक में ऑस्ट्रियाई मानवविज्ञानी वांडा हैंके <small>[<nowiki/>[[:de:Wanda_Hanke|de]]]</small> को पता चला कि जोरा को "व्यवस्थित [[नरसंहार]]" में "जानवरों की तरह शिकार" किया जा रहा था। इससे पहले, होरा बॉरेस शहर के पास जारा झील <small>[<nowiki/>[[:es:Laguna_Jara|es]]]</small> के आसपास रहते थे, जहाँ [[बौरे लोग]] रहते थे, जो उनके हमलों से डरते थे।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.proel.org/index.php?pagina=mundo/amerindia/tupian/guarayu/jora|title=Promotora Española de Lingüística|website=www.proel.org|access-date=2026-07-29}}</ref> बौरों का कहना है कि उन्हें होरा से खतरा महसूस हुआ और इसलिए उनकी हत्याओं को उचित ठहराया गया। शेष होरा को पकड़ लिया गया, "मानव चिड़ियाघर की तरह उजागर" किया गया, और स्थानीय परिवारों द्वारा अपनाया गया या गुलामी में बेच दिया गया, ३-४ और उनकी भाषा के अंतिम वक्ता की मृत्यु १९६३ में हुई थी, हालांकि जर्मन मानवविज्ञानी जुर्गेन रीस्टर [<nowiki/>[[:es:Jürgen_Riester|es]]] ने १९७४ के अंत में पांच वक्ताओं को पाया।<ref name="Danielsen-2015b" /><ref>{{Cite book|url=https://ribeiro.wdfiles.com/local--files/temp%3A1/The_Amazonian_Languages__Cambridge_Language_Surveys.pdf|title=The Amazonian languages|date=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-57021-3|editor-last=Dixon|editor-first=Robert M. W.|series=Cambridge language surveys|location=Cambridge, UK ; New York|editor-last2=Aĭkhenvalʹd|editor-first2=A. I︠U︡}}</ref> १९९५ तक, केवल पाँच जोरा रह गए।<ref name=":0" /> २००२ में, [[Mily Crevels|मिली क्रेवेल्स]] ने कहा कि जोरा "सबसे अधिक संभवतः विलुप्त" था। २६ होरा के शेष वंशज अपनी यादों को सामने नहीं लाते हैं, भले ही उनसे पूछा जाए। एक मामले में, एक होरा महिला जो अपने माता-पिता के शवों के बगल में एक बच्चे के रूप में अनाथ पाई गई थी, उसे बार-बार होरा भाषा की कुछ शब्दावली प्राप्त करने के लिए कहा गया था।<ref name="Danielsen-2015b">{{Cite conference|location=Paris}}</ref> == शब्दावली == {| class="wikitable" |+होरा के लिए स्वदेश सूची <ref>{{Cite book|url=https://digitalrepository.unm.edu/anth_etds/153|title=Description and classification of Sirionó: a Tupí-Guaraní language|last=Firestone|first=Homer L.|date=1965|publisher=Berlin: Mouton de Gruyter|series=Janua Linguarum: Series Practica|volume=16|location=Tha Hague}}</ref> !संख्या !जोरा |- |२ |{{Lang|jor|tvku}} |- |४ |{{Lang|jor|agařiřa}}; {{Lang|jor|agriřv}} |- |४ |éraa dutshvh |- |१९ |{{Lang|jor|sísv}} |- |२० |{{Lang|jor|ib̶i}} |- |२३ |{{Lang|jor|séř-sv}} |- |२६ |{{Lang|jor|tvʔtv}} |- |२७ |{{Lang|jor|jířa}} |- |३३ |{{Lang|jor|ayiři}}; {{Lang|jor|saiyiři}} |- |३४ |{{Lang|jor|sangi}}; {{Lang|jor|sánkv}} |- |३५ |{{Lang|jor|sɛntšv}}; {{Lang|jor|santsv}} |- |३७ |{{Lang|jor|ya}} |- |४१ |{{Lang|jor|ɛřa}} |- |४६ |{{Lang|jor|sake}}; {{Lang|jor|sakį}} |- |५० |{{Lang|jor|tɛřuřu}}; {{Lang|jor|sɛꟈuřu}} |- |५२ |{{Lang|jor|sɛgvři}}; {{Lang|jor|sɛ́yiři}} |- |५४ |{{Lang|jor|nvřú}} |- |५५ |{{Lang|jor|sangv}} |- |५७ |{{Lang|jor|dɛ́l iv}} |- |५९ |{{Lang|jor|zaku}} |- |६२ |{{Lang|jor|díkera}} |- |६७ |{{Lang|jor|sídɛt}}; {{Lang|jor|ídɛt}} |- |७० |{{Lang|jor|tɛtvsi}} |- |७२ |{{Lang|jor|yɛsitvʔtv}} |- |७४ |{{Lang|jor|tɛndv}} |- |८० |{{Lang|jor|sinka}} |- |८१ |{{Lang|jor|sɛřɛ}} |- |८२ |{{Lang|jor|tša}} |- |८३ |{{Lang|jor|atšvtšvtu}} |- |८६ |{{Lang|jor|i}} |- |९१ |{{Lang|jor|jura}} |- |९७ |{{Lang|jor|iꟈia}}; {{Lang|jor|denda}} |- |९८ |{{Lang|jor|gvsi}}; {{Lang|jor|yv́si}} |} == सन्दर्भ == <references /> {{Authority control}} hqwujbwz2o7p3lpwbakl4xt8xfpta0e