विकिपीडिया hiwiki https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter मीडिया विशेष वार्ता सदस्य सदस्य वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता साँचा साँचा वार्ता सहायता सहायता वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता प्रवेशद्वार प्रवेशद्वार वार्ता TimedText TimedText talk मॉड्यूल मॉड्यूल वार्ता Event Event talk मनोविज्ञान 0 179 6611038 6472944 2026-09-06T08:52:22Z ~2026-48310-64 946326 6611038 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय== व्यवहार विषयक नियमों की खोज ही मनोविज्ञान का मुख्य ध्येय था। सैद्धांतिक स्तर पर विभिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए गए। मनोविज्ञान के क्षेत्र में सन् 1912 ई के आसपास [[संरचनावाद]], [[क्रियावाद]], [[व्यवहारवाद]], [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्टाल्टवाद]] तथा [[मनोविश्लेषण]] आदि मुख्य मुख्य शाखाओं का विकास हुआ। इन सभी वादों के प्रवर्तक इस विषय में एकमत थे कि मनुष्य के व्यवहार का वैज्ञानिक अध्ययन ही मनोविज्ञान का उद्देश्य है। उनमें परस्पर मतभेद का विषय था कि इस उद्देश्य को प्राप्त करने का सबसे अच्छा ढंग कौन सा है। सरंचनावाद के अनुयायियों का मत था कि व्यवहार की व्याख्या के लिये उन शारीरिक संरचनाओं को समझना आवश्यक है जिनके द्वारा व्यवहार संभव होता है। क्रियावाद के माननेवालों का कहना था कि शारीरिक संरचना के स्थान पर प्रेक्षण योग्य तथा दृश्यमान व्यवहार पर अधिक जोर होना चाहिए। इसी आधार पर बाद में वाटसन ने व्यवहारवाद की स्थापना की। गेस्टाल्टवादियों ने प्रत्यक्षीकरण को व्यवहारविषयक समस्याओं का मूल आधार माना। व्यवहार में सुसंगठित रूप से व्यवस्था प्राप्त करने की प्रवृत्ति मुख्य है, ऐसा उनका मत था। [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] ने मनोविश्लेषणवाद की स्थापना द्वारा यह बताने का प्रयास किया कि हमारे व्यवहार के अधिकांश कारण अचेतन प्रक्रियाओं द्वारा निर्धारित होते हैं। ; मनोविज्ञान के सम्प्रदाय *'''1879''', [[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]], [[संरचनावाद]] -- डब्ल्यू वुन्ट *'''1896''', [[मनोविश्लेषण]] -- सिग्मण्ड फ्रॉयड *'''1913''', [[व्यवहारवाद]] -- जॉन ब्रोडस वाट्सन *'''1954''', रेशनल इमोटिव बिहेविअरल थिरैपी -- अल्बर्ट एलिस *'''1960''', [[संज्ञानात्मक चिकित्सा]] -- आरोन टी बैक *'''1967''', [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] -- उल्रिक नाइजर *'''1962''', [[मानववादी मनोविज्ञान]] -- अमेरिकन एसोशिएशन ऑफ ह्युमनिस्टिक साइकोलॉजी *'''1940''', [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्ताल्तवाद]] -- फ्रिट्ज पर्ल्स आधुनिक मनोविज्ञान में इन सभी "वादों" का अब एकमात्र ऐतिहासिक महत्व रह गया है। इनके स्थान पर मनोविज्ञान में अध्ययन की सुविधा के लिये विभिन्न शाखाओं का विभाजन हो गया है। '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। इस संदर्भ को ध्यान में रखते हुए [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] का जन्म हुआ। सन् 1912 ई के कुछ ही बाद [[मैक्डूगल]] (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें [[प्रेरक मनोविज्ञान]], [[सत्तात्मक मनोविज्ञान]], [[गणितीय मनोविज्ञान]] विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' - न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस, साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं एवं [[शिजोफ्रेनिया]], [[हिस्टीरिया]], ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं के कारण क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक की आवश्यकता दिन-प्रतिदिन बढ़ रही है। ऐसे मनोवज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों का पता लगाना और निदानात्मक तथा विभिन्न उपचारात्मक तकनीकों का इस्तेमाल करना है। '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] एक अद्भुत शाखा है। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं - * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology (I/O) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology (OHP) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) == मनोविज्ञान के क्षेत्र == इस क्षेत्र की मुख्य शाखाएँ ये हैं: : (1) जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान (Life-span development Psychology) : (2) मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान (Human experimental Psychology) : (3) पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान (Animal experimental Psychology) : (4) दैहिक मनोविज्ञान (Psychological Psychology) : (5) परिणात्मक मनोविज्ञान (Quantitative Psychology) : (6) व्यक्तित्व मनोविज्ञान (Personality Psychology) : (7) समाज मनोविज्ञान (Social Psychology) : (8) शिक्षा मनोविज्ञान (Educational Psychology) : (9) संज्ञात्मक मनोविज्ञान (Cognitive Psychology) : (10) असामान्य मनोविज्ञान (Abnormal Psychology) ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। ==== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान==== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। ==== पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ==== मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। ==== दैहिक मनोविज्ञान ==== दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] rfjygmt57d0rqrdej6g0exmsg02c53i 6611042 6611038 2026-09-06T09:04:32Z ~2026-48310-64 946326 6611042 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == व्यवहार विषयक नियमों की खोज ही मनोविज्ञान का मुख्य ध्येय था। सैद्धांतिक स्तर पर विभिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए गए। मनोविज्ञान के क्षेत्र में सन् 1912 ई के आसपास [[संरचनावाद]], [[क्रियावाद]], [[व्यवहारवाद]], [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्टाल्टवाद]] तथा [[मनोविश्लेषण]] आदि मुख्य मुख्य शाखाओं का विकास हुआ। इन सभी वादों के प्रवर्तक इस विषय में एकमत थे कि मनुष्य के व्यवहार का वैज्ञानिक अध्ययन ही मनोविज्ञान का उद्देश्य है। उनमें परस्पर मतभेद का विषय था कि इस उद्देश्य को प्राप्त करने का सबसे अच्छा ढंग कौन सा है। सरंचनावाद के अनुयायियों का मत था कि व्यवहार की व्याख्या के लिये उन शारीरिक संरचनाओं को समझना आवश्यक है जिनके द्वारा व्यवहार संभव होता है। क्रियावाद के माननेवालों का कहना था कि शारीरिक संरचना के स्थान पर प्रेक्षण योग्य तथा दृश्यमान व्यवहार पर अधिक जोर होना चाहिए। इसी आधार पर बाद में वाटसन ने व्यवहारवाद की स्थापना की। गेस्टाल्टवादियों ने प्रत्यक्षीकरण को व्यवहारविषयक समस्याओं का मूल आधार माना। व्यवहार में सुसंगठित रूप से व्यवस्था प्राप्त करने की प्रवृत्ति मुख्य है, ऐसा उनका मत था। [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] ने मनोविश्लेषणवाद की स्थापना द्वारा यह बताने का प्रयास किया कि हमारे व्यवहार के अधिकांश कारण अचेतन प्रक्रियाओं द्वारा निर्धारित होते हैं। ; मनोविज्ञान के सम्प्रदाय *'''1879''', [[संरचनावाद]] -- डब्ल्यू वुन्ट *'''1896''', [[मनोविश्लेषण]] -- सिग्मण्ड फ्रॉयड *'''1913''', [[व्यवहारवाद]] -- जॉन ब्रोडस वाट्सन *'''1962''', [[मानववादी मनोविज्ञान]] -- अमेरिकन एसोशिएशन ऑफ ह्युमनिस्टिक साइकोलॉजी आधुनिक मनोविज्ञान में इन सभी "वादों" का अब एकमात्र ऐतिहासिक महत्व रह गया है। इनके स्थान पर मनोविज्ञान में अध्ययन की सुविधा के लिये विभिन्न शाखाओं का विभाजन हो गया है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं - * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] एक अद्भुत शाखा है। === विकासात्मक मनोविज्ञान === इस संदर्भ को ध्यान में रखते हुए [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] का जन्म हुआ। '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद [[मैक्डूगल]] (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' - न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस, साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं एवं [[शिजोफ्रेनिया]], [[हिस्टीरिया]], ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं के कारण क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक की आवश्यकता दिन-प्रतिदिन बढ़ रही है। ऐसे मनोवज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों का पता लगाना और निदानात्मक तथा विभिन्न उपचारात्मक तकनीकों का इस्तेमाल करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ==== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें [[प्रेरक मनोविज्ञान]], [[सत्तात्मक मनोविज्ञान]], [[गणितीय मनोविज्ञान]] विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] 9w6j5unq830kbt9qzvqnh0uxorteqqm 6611044 6611042 2026-09-06T09:13:13Z ~2026-48310-64 946326 6611044 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == व्यवहार विषयक नियमों की खोज ही मनोविज्ञान का मुख्य ध्येय था। सैद्धांतिक स्तर पर विभिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए गए। मनोविज्ञान के क्षेत्र में सन् 1912 ई के आसपास [[संरचनावाद]], [[क्रियावाद]], [[व्यवहारवाद]], [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्टाल्टवाद]] तथा [[मनोविश्लेषण]] आदि मुख्य मुख्य शाखाओं का विकास हुआ। इन सभी वादों के प्रवर्तक इस विषय में एकमत थे कि मनुष्य के व्यवहार का वैज्ञानिक अध्ययन ही मनोविज्ञान का उद्देश्य है। उनमें परस्पर मतभेद का विषय था कि इस उद्देश्य को प्राप्त करने का सबसे अच्छा ढंग कौन सा है। सरंचनावाद के अनुयायियों का मत था कि व्यवहार की व्याख्या के लिये उन शारीरिक संरचनाओं को समझना आवश्यक है जिनके द्वारा व्यवहार संभव होता है। क्रियावाद के माननेवालों का कहना था कि शारीरिक संरचना के स्थान पर प्रेक्षण योग्य तथा दृश्यमान व्यवहार पर अधिक जोर होना चाहिए। इसी आधार पर बाद में वाटसन ने व्यवहारवाद की स्थापना की। गेस्टाल्टवादियों ने प्रत्यक्षीकरण को व्यवहारविषयक समस्याओं का मूल आधार माना। व्यवहार में सुसंगठित रूप से व्यवस्था प्राप्त करने की प्रवृत्ति मुख्य है, ऐसा उनका मत था। [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] ने मनोविश्लेषणवाद की स्थापना द्वारा यह बताने का प्रयास किया कि हमारे व्यवहार के अधिकांश कारण अचेतन प्रक्रियाओं द्वारा निर्धारित होते हैं। ; मनोविज्ञान के सम्प्रदाय *'''1879''', [[संरचनावाद]] -- डब्ल्यू वुन्ट *'''1896''', [[मनोविश्लेषण]] -- सिग्मण्ड फ्रॉयड *'''1913''', [[व्यवहारवाद]] -- जॉन ब्रोडस वाट्सन *'''1962''', [[मानववादी मनोविज्ञान]] -- अमेरिकन एसोशिएशन ऑफ ह्युमनिस्टिक साइकोलॉजी आधुनिक मनोविज्ञान में इन सभी "वादों" का अब एकमात्र ऐतिहासिक महत्व रह गया है। इनके स्थान पर मनोविज्ञान में अध्ययन की सुविधा के लिये विभिन्न शाखाओं का विभाजन हो गया है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं - * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === इस संदर्भ को ध्यान में रखते हुए [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] का जन्म हुआ। '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''', न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस, साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं एवं [[शिजोफ्रेनिया]], [[हिस्टीरिया]], ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं के कारण क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक की आवश्यकता दिन-प्रतिदिन बढ़ रही है। ऐसे मनोवज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों का पता लगाना और निदानात्मक तथा विभिन्न उपचारात्मक तकनीकों का इस्तेमाल करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] 6kob2atfugght5wdam7gb05x9l1d53h 6611049 6611044 2026-09-06T09:31:18Z ~2026-48310-64 946326 6611049 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == व्यवहार विषयक नियमों की खोज ही मनोविज्ञान का मुख्य ध्येय था। सैद्धांतिक स्तर पर विभिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए गए। मनोविज्ञान के क्षेत्र में सन् 1912 ई के आसपास [[संरचनावाद]], [[क्रियावाद]], [[व्यवहारवाद]], [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्टाल्टवाद]] तथा [[मनोविश्लेषण]] आदि मुख्य मुख्य शाखाओं का विकास हुआ। इन सभी वादों के प्रवर्तक इस विषय में एकमत थे कि मनुष्य के व्यवहार का वैज्ञानिक अध्ययन ही मनोविज्ञान का उद्देश्य है। उनमें परस्पर मतभेद का विषय था कि इस उद्देश्य को प्राप्त करने का सबसे अच्छा ढंग कौन सा है। सरंचनावाद के अनुयायियों का मत था कि व्यवहार की व्याख्या के लिये उन शारीरिक संरचनाओं को समझना आवश्यक है जिनके द्वारा व्यवहार संभव होता है। क्रियावाद के माननेवालों का कहना था कि शारीरिक संरचना के स्थान पर प्रेक्षण योग्य तथा दृश्यमान व्यवहार पर अधिक जोर होना चाहिए। इसी आधार पर बाद में वाटसन ने व्यवहारवाद की स्थापना की। गेस्टाल्टवादियों ने प्रत्यक्षीकरण को व्यवहारविषयक समस्याओं का मूल आधार माना। व्यवहार में सुसंगठित रूप से व्यवस्था प्राप्त करने की प्रवृत्ति मुख्य है, ऐसा उनका मत था। [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] ने मनोविश्लेषणवाद की स्थापना द्वारा यह बताने का प्रयास किया कि हमारे व्यवहार के अधिकांश कारण अचेतन प्रक्रियाओं द्वारा निर्धारित होते हैं। ; मनोविज्ञान के सम्प्रदाय *'''1879''', [[संरचनावाद]] -- डब्ल्यू वुन्ट *'''1896''', [[मनोविश्लेषण]] -- सिग्मण्ड फ्रॉयड *'''1913''', [[व्यवहारवाद]] -- जॉन ब्रोडस वाट्सन *'''1962''', [[मानववादी मनोविज्ञान]] -- अमेरिकन एसोशिएशन ऑफ ह्युमनिस्टिक साइकोलॉजी आधुनिक मनोविज्ञान में इन सभी "वादों" का अब एकमात्र ऐतिहासिक महत्व रह गया है। इनके स्थान पर मनोविज्ञान में अध्ययन की सुविधा के लिये विभिन्न शाखाओं का विभाजन हो गया है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं - * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === इस संदर्भ को ध्यान में रखते हुए [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] का जन्म हुआ। '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' मुख्य रूप से न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस और साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं तथा शिजोफ्रेनिया, [[हिस्टीरिया]] और ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं से संबंधित है। क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों की पहचान करना और [[मनोचिकित्सक]] के परामर्श से मानकीकृत उपचारात्मक तकनीकें प्रदान करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] ncjp0u6zw8c20muj27atd1wuemowyah 6611050 6611049 2026-09-06T09:37:20Z ~2026-48310-64 946326 6611050 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == व्यवहार विषयक नियमों की खोज ही मनोविज्ञान का मुख्य ध्येय था। सैद्धांतिक स्तर पर विभिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए गए। मनोविज्ञान के क्षेत्र में सन् 1912 ई के आसपास [[संरचनावाद]], [[क्रियावाद]], [[व्यवहारवाद]], [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्टाल्टवाद]] तथा [[मनोविश्लेषण]] आदि मुख्य मुख्य शाखाओं का विकास हुआ। इन सभी वादों के प्रवर्तक इस विषय में एकमत थे कि मनुष्य के व्यवहार का वैज्ञानिक अध्ययन ही मनोविज्ञान का उद्देश्य है। उनमें परस्पर मतभेद का विषय था कि इस उद्देश्य को प्राप्त करने का सबसे अच्छा ढंग कौन सा है। सरंचनावाद के अनुयायियों का मत था कि व्यवहार की व्याख्या के लिये उन शारीरिक संरचनाओं को समझना आवश्यक है जिनके द्वारा व्यवहार संभव होता है। क्रियावाद के माननेवालों का कहना था कि शारीरिक संरचना के स्थान पर प्रेक्षण योग्य तथा दृश्यमान व्यवहार पर अधिक जोर होना चाहिए। इसी आधार पर बाद में वाटसन ने व्यवहारवाद की स्थापना की। गेस्टाल्टवादियों ने प्रत्यक्षीकरण को व्यवहारविषयक समस्याओं का मूल आधार माना। व्यवहार में सुसंगठित रूप से व्यवस्था प्राप्त करने की प्रवृत्ति मुख्य है, ऐसा उनका मत था। [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] ने मनोविश्लेषणवाद की स्थापना द्वारा यह बताने का प्रयास किया कि हमारे व्यवहार के अधिकांश कारण अचेतन प्रक्रियाओं द्वारा निर्धारित होते हैं। ; मनोविज्ञान के सम्प्रदाय *'''1879''', [[संरचनावाद]] -- डब्ल्यू वुन्ट *'''1896''', [[मनोविश्लेषण]] -- सिग्मण्ड फ्रॉयड *'''1913''', [[व्यवहारवाद]] -- जॉन ब्रोडस वाट्सन *'''1962''', [[मानववादी मनोविज्ञान]] -- अमेरिकन एसोशिएशन ऑफ ह्युमनिस्टिक साइकोलॉजी आधुनिक मनोविज्ञान में इन सभी "वादों" का अब एकमात्र ऐतिहासिक महत्व रह गया है। इनके स्थान पर मनोविज्ञान में अध्ययन की सुविधा के लिये विभिन्न शाखाओं का विभाजन हो गया है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं - * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' मुख्य रूप से न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस और साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं तथा शिजोफ्रेनिया, [[हिस्टीरिया]] और ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं से संबंधित है। क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों की पहचान करना और [[मनोचिकित्सक]] के परामर्श से मानकीकृत उपचारात्मक तकनीकें प्रदान करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] 1wyxtcu9dti01huitlh0kbczk8hizxf 6611051 6611050 2026-09-06T09:49:22Z ~2026-48310-64 946326 6611051 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == व्यवहार विषयक नियमों की खोज ही मनोविज्ञान का मुख्य ध्येय था। सैद्धांतिक स्तर पर विभिन्न दृष्टिकोण प्रस्तुत किए गए। मनोविज्ञान के क्षेत्र में सन् 1912 ई के आसपास [[संरचनावाद]], [[क्रियावाद]], [[व्यवहारवाद]], [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान|गेस्टाल्टवाद]] तथा [[मनोविश्लेषण]] आदि मुख्य मुख्य शाखाओं का विकास हुआ। इन सभी वादों के प्रवर्तक इस विषय में एकमत थे कि मनुष्य के व्यवहार का वैज्ञानिक अध्ययन ही मनोविज्ञान का उद्देश्य है। उनमें परस्पर मतभेद का विषय था कि इस उद्देश्य को प्राप्त करने का सबसे अच्छा ढंग कौन सा है। सरंचनावाद के अनुयायियों का मत था कि व्यवहार की व्याख्या के लिये उन शारीरिक संरचनाओं को समझना आवश्यक है जिनके द्वारा व्यवहार संभव होता है। क्रियावाद के माननेवालों का कहना था कि शारीरिक संरचना के स्थान पर प्रेक्षण योग्य तथा दृश्यमान व्यवहार पर अधिक जोर होना चाहिए। इसी आधार पर बाद में वाटसन ने व्यवहारवाद की स्थापना की। गेस्टाल्टवादियों ने प्रत्यक्षीकरण को व्यवहारविषयक समस्याओं का मूल आधार माना। व्यवहार में सुसंगठित रूप से व्यवस्था प्राप्त करने की प्रवृत्ति मुख्य है, ऐसा उनका मत था। [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] ने मनोविश्लेषणवाद की स्थापना द्वारा यह बताने का प्रयास किया कि हमारे व्यवहार के अधिकांश कारण अचेतन प्रक्रियाओं द्वारा निर्धारित होते हैं। ; मनोविज्ञान के सम्प्रदाय *'''1879''', [[संरचनावाद]] -- डब्ल्यू वुन्ट *'''1896''', [[मनोविश्लेषण]] -- सिग्मण्ड फ्रॉयड *'''1913''', [[व्यवहारवाद]] -- जॉन ब्रोडस वाट्सन *'''1962''', [[मानववादी मनोविज्ञान]] -- अमेरिकन एसोशिएशन ऑफ ह्युमनिस्टिक साइकोलॉजी आधुनिक मनोविज्ञान में इन सभी "वादों" का अब एकमात्र ऐतिहासिक महत्व रह गया है। इनके स्थान पर मनोविज्ञान में अध्ययन की सुविधा के लिये विभिन्न शाखाओं का विभाजन हो गया है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं: * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' मुख्य रूप से न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस और साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं तथा शिजोफ्रेनिया, [[हिस्टीरिया]] और ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं से संबंधित है। क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों की पहचान करना और [[मनोचिकित्सक]] के परामर्श से मानकीकृत उपचारात्मक तकनीकें प्रदान करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] k0mrrg4k9zekfyru4mh7rahy2z6quzo 6611065 6611051 2026-09-06T10:51:03Z ~2026-48310-64 946326 6611065 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == मनोविज्ञान के विकास के साथ मन, अनुभव और व्यवहार को समझने के लिए अलग-अलग दृष्टिकोण सामने आए, जिन्हें मनोविज्ञान के '''सम्प्रदाय''' कहा जाता है। 1890 के दशक में [[एडवर्ड बी. टिचनर]] से जुड़ा [[संरचनावाद]] चेतन अनुभव को संवेदना और भावना जैसे मूल भागों में बाँटकर [[अंतर्निरीक्षण]] द्वारा समझने पर जोर देता था; इससे पहले [[विल्हेम वुण्ट]] ने 1879 में जर्मनी के लाइपज़िग में प्रयोगात्मक मनोविज्ञान की प्रसिद्ध प्रयोगशाला स्थापित की थी और उनके कार्य ने संरचनावाद को प्रभावित किया, हालांकि वुण्ट के अपने विचार पूरी तरह संरचनावादी नहीं थे। इसी समय अमेरिका में [[विलियम जेम्स]], [[जॉन डेवी]] और [[जेम्स रोलैंड एंजेल]] से जुड़ा [[प्रकार्यात्मक मनोविज्ञान|प्रकार्यवाद]] यह समझने पर केंद्रित था कि मन और व्यवहार क्या काम करते हैं और वातावरण के अनुसार ढलने में कैसे सहायता करते हैं। 1890 के दशक में [[सिग्मंड फ्रायड]] ने [[मनोविश्लेषण]] विकसित करना शुरू किया, जिसमें व्यवहार और भावनाओं पर [[अचेतन मन|अचेतन]] इच्छाओं और संघर्षों के प्रभाव पर जोर दिया गया। 1912 में [[मैक्स वर्टहाइमर]] के कार्य से जुड़े [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान]] ने बताया कि मन अलग-अलग भागों को जोड़कर एक पूरे और व्यवस्थित रूप में समझता है; [[वोल्फगैंग कोहलर]] और [[कुर्ट कॉफ्का]] भी इसके प्रमुख मनोवैज्ञानिक थे। 1913 में [[जॉन बी. वॉटसन]] ने [[व्यवहारवाद]] को स्पष्ट रूप से प्रस्तुत किया, जिसने ऐसे व्यवहार के वैज्ञानिक अध्ययन पर जोर दिया जिसे देखा और मापा जा सके; बाद में [[बी. एफ. स्किनर]] ने इस परंपरा को आगे बढ़ाया। 1950 के दशक में [[अब्राहम मैस्लो]] और [[कार्ल रोजर्स]] से जुड़ा [[मानवतावादी मनोविज्ञान]] व्यक्ति के अनुभव, स्वतंत्र चुनाव, विकास और अपनी क्षमताओं को पूरा करने पर केंद्रित हुआ। 1950 और 1960 के दशकों में हुई '''संज्ञानात्मक क्रांति''' के साथ [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] तेजी से विकसित हुआ, जिसमें स्मृति, ध्यान, भाषा, सोच, निर्णय और समस्या समाधान जैसी मानसिक प्रक्रियाओं का वैज्ञानिक अध्ययन किया गया; [[जॉर्ज ए. मिलर]], [[जेरोम ब्रूनर]] और [[उलरिक नाइसर]] इसके प्रमुख नामों में थे और नाइसर की 1967 की पुस्तक ''Cognitive Psychology'' ने इस क्षेत्र को स्पष्ट पहचान देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। === मनोविज्ञान के प्रमुख ऐतिहासिक सम्प्रदाय === * '''1890 का दशक''' – [[संरचनावाद]] – [[एडवर्ड बी. टिचनर]] * '''1890 का दशक''' – [[प्रकार्यात्मक मनोविज्ञान|प्रकार्यवाद]] – [[विलियम जेम्स]], [[जॉन डेवी]] और [[जेम्स रोलैंड एंजेल]] * '''1890 का दशक''' – [[मनोविश्लेषण]] – [[सिग्मंड फ्रायड]] * '''1912''' – [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान]] – [[मैक्स वर्टहाइमर]], [[वोल्फगैंग कोहलर]] और [[कुर्ट कॉफ्का]] * '''1913''' – [[व्यवहारवाद]] – [[जॉन बी. वॉटसन]] * '''1950 का दशक''' – [[मानवतावादी मनोविज्ञान]] – [[अब्राहम मैस्लो]] और [[कार्ल रोजर्स]] * '''1950–1960 के दशक''' – [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] – [[जॉर्ज ए. मिलर]], [[जेरोम ब्रूनर]], [[उलरिक नाइसर]] तथा अन्य आधुनिक मनोविज्ञान में ये पुराने सम्प्रदाय अपने मूल रूप में अलग-अलग प्रमुख समूहों के रूप में कम दिखाई देते हैं। फिर भी इनके कई विचार आज भी मनोविज्ञान को प्रभावित करते हैं। आधुनिक मनोविज्ञान में व्यवहार, सोच, भावना, मस्तिष्क, विकास, व्यक्तित्व और सामाजिक संबंधों का अध्ययन कई अलग-अलग दृष्टिकोणों और शाखाओं के माध्यम से किया जाता है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं: * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' मुख्य रूप से न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस और साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं तथा शिजोफ्रेनिया, [[हिस्टीरिया]] और ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं से संबंधित है। क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों की पहचान करना और [[मनोचिकित्सक]] के परामर्श से मानकीकृत उपचारात्मक तकनीकें प्रदान करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] gmb4bx79zcw91dcvkph9tvaq10gchu4 6611066 6611065 2026-09-06T10:52:30Z ~2026-48310-64 946326 6611066 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == मनोविज्ञान के विकास के साथ मन, अनुभव और व्यवहार को समझने के लिए अलग-अलग दृष्टिकोण सामने आए, जिन्हें मनोविज्ञान के '''सम्प्रदाय''' कहा जाता है। 1890 के दशक में [[एडवर्ड बी. टिचनर]] से जुड़ा [[संरचनावाद]] चेतन अनुभव को संवेदना और भावना जैसे मूल भागों में बाँटकर अंतर्निरीक्षण द्वारा समझने पर जोर देता था; इससे पहले [[विल्हेम वुण्ट]] ने 1879 में जर्मनी के लाइपज़िग में प्रयोगात्मक मनोविज्ञान की प्रसिद्ध प्रयोगशाला स्थापित की थी और उनके कार्य ने संरचनावाद को प्रभावित किया, हालांकि वुण्ट के अपने विचार पूरी तरह संरचनावादी नहीं थे। इसी समय अमेरिका में [[विलियम जेम्स]], [[जॉन डेवी]] और [[जेम्स रोलैंड एंजेल]] से जुड़ा [[प्रकार्यात्मक मनोविज्ञान|प्रकार्यवाद]] यह समझने पर केंद्रित था कि मन और व्यवहार क्या काम करते हैं और वातावरण के अनुसार ढलने में कैसे सहायता करते हैं। 1890 के दशक में [[सिग्मंड फ्रायड]] ने [[मनोविश्लेषण]] विकसित करना शुरू किया, जिसमें व्यवहार और भावनाओं पर अचेतन इच्छाओं और संघर्षों के प्रभाव पर जोर दिया गया। 1912 में [[मैक्स वर्टहाइमर]] के कार्य से जुड़े [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान]] ने बताया कि मन अलग-अलग भागों को जोड़कर एक पूरे और व्यवस्थित रूप में समझता है; [[वोल्फगैंग कोहलर]] और [[कुर्ट कॉफ्का]] भी इसके प्रमुख मनोवैज्ञानिक थे। 1913 में [[जॉन बी. वॉटसन]] ने [[व्यवहारवाद]] को स्पष्ट रूप से प्रस्तुत किया, जिसने ऐसे व्यवहार के वैज्ञानिक अध्ययन पर जोर दिया जिसे देखा और मापा जा सके; बाद में [[बी. एफ. स्किनर]] ने इस परंपरा को आगे बढ़ाया। 1950 के दशक में [[अब्राहम मैस्लो]] और [[कार्ल रोजर्स]] से जुड़ा [[मानवतावादी मनोविज्ञान]] व्यक्ति के अनुभव, स्वतंत्र चुनाव, विकास और अपनी क्षमताओं को पूरा करने पर केंद्रित हुआ। 1950 और 1960 के दशकों में हुई '''संज्ञानात्मक क्रांति''' के साथ [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] तेजी से विकसित हुआ, जिसमें स्मृति, ध्यान, भाषा, सोच, निर्णय और समस्या समाधान जैसी मानसिक प्रक्रियाओं का वैज्ञानिक अध्ययन किया गया; [[जॉर्ज ए. मिलर]], [[जेरोम ब्रूनर]] और [[उलरिक नाइसर]] इसके प्रमुख नामों में थे और नाइसर की 1967 की पुस्तक ''Cognitive Psychology'' ने इस क्षेत्र को स्पष्ट पहचान देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। === मनोविज्ञान के प्रमुख ऐतिहासिक सम्प्रदाय === * '''1890 का दशक''' – [[संरचनावाद]] – [[एडवर्ड बी. टिचनर]] * '''1890 का दशक''' – [[प्रकार्यात्मक मनोविज्ञान|प्रकार्यवाद]] – [[विलियम जेम्स]], [[जॉन डेवी]] और [[जेम्स रोलैंड एंजेल]] * '''1890 का दशक''' – [[मनोविश्लेषण]] – [[सिग्मंड फ्रायड]] * '''1912''' – [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान]] – [[मैक्स वर्टहाइमर]], [[वोल्फगैंग कोहलर]] और [[कुर्ट कॉफ्का]] * '''1913''' – [[व्यवहारवाद]] – [[जॉन बी. वॉटसन]] * '''1950 का दशक''' – [[मानवतावादी मनोविज्ञान]] – [[अब्राहम मैस्लो]] और [[कार्ल रोजर्स]] * '''1950–1960 के दशक''' – [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] – [[जॉर्ज ए. मिलर]], [[जेरोम ब्रूनर]], [[उलरिक नाइसर]] तथा अन्य आधुनिक मनोविज्ञान में ये पुराने सम्प्रदाय अपने मूल रूप में अलग-अलग प्रमुख समूहों के रूप में कम दिखाई देते हैं। फिर भी इनके कई विचार आज भी मनोविज्ञान को प्रभावित करते हैं। आधुनिक मनोविज्ञान में व्यवहार, सोच, भावना, मस्तिष्क, विकास, व्यक्तित्व और सामाजिक संबंधों का अध्ययन कई अलग-अलग दृष्टिकोणों और शाखाओं के माध्यम से किया जाता है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं: * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' मुख्य रूप से न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस और साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं तथा शिजोफ्रेनिया, [[हिस्टीरिया]] और ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं से संबंधित है। क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों की पहचान करना और [[मनोचिकित्सक]] के परामर्श से मानकीकृत उपचारात्मक तकनीकें प्रदान करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] oy93gu627tgn3726o6aghunrid9tlkp 6611086 6611066 2026-09-06T11:29:42Z ~2026-48310-64 946326 6611086 wikitext text/x-wiki {{विकिफ़ाइ|date=फेब्रुआरी 2021}}{{मनोविज्ञान साइडबार}} '''मनोविज्ञान''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेज़ी]]: psychology) वह शैक्षिक और अनुप्रयोगात्मक विद्या है जो प्राणी (मनुष्य, पशु आदि) के [[मानसिक प्रक्रिया|मानसिक प्रक्रियाओं]], [[अनुभव|अनुभवों]] तथा व्यक्त व अव्यक्त दोनों प्रकार के [[व्यवहार]] का एक क्रमबद्ध तथा वैज्ञानिक अध्ययन करती है।<ref>[http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer "How does the APA define "psychology"?".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120828130742/http://www.apa.org/support/about/apa/psychology.aspx#answer |date=28 अगस्त 2012 }} Retrieved 15 November 2011.</ref> दूसरे शब्दों में यह कहा जा सकता है कि मनोविज्ञान एक ऐसा [[विज्ञान]] है जो क्रमबद्ध रूप से प्रेक्षणीय व्यवहार का अध्ययन करता है तथा प्राणी के भीतर के मानसिक एवं दैहिक प्रक्रियाओं जैसे - [[चिंतन|चिन्तन]], भाव आदि तथा वातावरण की घटनाओं के साथ उनका संबंध जोड़कर अध्ययन करता है। इस परिप्रेक्ष्य में मनोविज्ञान को व्यवहार एवं मानसिक प्रक्रियाओं के अध्ययन का विज्ञान कहा गया है। 'व्यवहार' में मानव व्यवहार तथा पशु व्यवहार दोनों ही सम्मिलित होते हैं। मानसिक प्रक्रियाओं के अन्तर्गत [[संवेद]]न, [[ध्यान|अवधान]], [[अवगम|प्रत्यक्षण]], सीखना ([[अधिगम]]), [[स्मृति]], [[चिंतन|चिन्तन]] आदि आते हैं। मनोविज्ञान अनुभव का विज्ञान है। इसका उद्देश्य चेतनावस्था की प्रक्रिया के तत्त्वों का विश्लेषण, उनके परस्पर संबंधों का स्वरूप तथा उन्हें निर्धारित करनेवाले नियमों का पता लगाना है। ==परिभाषाएँ== मनोविज्ञान की परिभाषाएँ :- * वाटसन के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार का निश्चित या शुद्ध विज्ञान है।'' * मैक्डूगल के अनुसार, '' मनोविज्ञान, आचरण एवं व्यवहार का यथार्थ विज्ञान है '' * वुडवर्थ के अनुसार, '' मनोविज्ञान, वातावरण के सम्पर्क में होने वाले मानव व्यवहारों का विज्ञान है।'' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव–व्यवहार और मानव सम्बन्धों का अध्ययन है।'' * बोरिंग के अनुसार, '' मनोविज्ञान मानव प्रकृति का अध्ययन है।'' * [[बी॰एफ॰ स्किनर|स्किनर]] के अनुसार, '' मनोविज्ञान, व्यवहार और अनुभव का विज्ञान है।'' * मन के अनुसार, ''आधुनिक मनोविज्ञान का सम्बन्ध व्यवहार की वैज्ञानिक खोज से है।'' * गैरिसन व अन्य के अनुसार, '' मनोविज्ञान का सम्बन्ध प्रत्यक्ष मानव – व्यवहार से है।'' * गार्डनर मर्फी के अनुसार, '' मनोविज्ञान वह विज्ञान है, जो जीवित व्यक्तियों का उनके वातावरण के प्रति अनुक्रियाओं का अध्ययन करता है। '' * स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षणिक विकास का क्रमिक अध्ययन है।'' * ब्राउन के अनुसार, ''शिक्षा के द्वारा मानव व्यवहार में परिवर्तन किया जाता है तथा मानव व्यवहार का अध्ययन ही मनोविज्ञान कहलाता है। '' * क्रो एण्ड क्रो के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान, व्यक्ति के जन्म से लेकर वृद्धावस्था तक के अनुभवों का वर्णन तथा व्याख्या करता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान के अन्तर्गत शिक्षा से सम्बन्धित सम्पूर्ण व्यवहार और व्यक्तित्व आ जाता है।'' * कॉलसनिक के अनुसार, ''मनोविज्ञान के सिद्धान्तों व परिणामों का शिक्षा के क्षेत्र में अनुप्रयोग ही शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है।'' * सारे व टेलफोर्ड के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का मुख्य सम्बन्ध सीखने से है। यह मनोविज्ञान का वह अंग है जो शिक्षा के मनोवैज्ञानिक पहलुओं की वैज्ञानिक खोज से विशेष रूप से सम्बन्धित है।'' * किल्फोर्ड के अनुसार, ''बालक के विकास का अध्ययन हमें यह जानने योग्य बनाता है कि क्या पढ़ायें और कैसे पढाये। '' * स्किनर के अनुसार, ''मानव व्यवहार एवं अनुभव से सम्बंधित निष्कर्षो का शिक्षा के क्षेत्र में प्रयोग शिक्षा मनोविज्ञान कहलाता है। '' * जे.एम. स्टीफन के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक विकास का क्रमिक अध्ययन है। '' * ट्रो के अनुसार, शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिस्थितियों के मनोविज्ञान पक्षों का अध्ययन है। '' * बी एन झा के अनुसार, ''शिक्षा की प्रकिया पूर्णतया मनोविज्ञान की कृपा पर निर्भर है। '' * हिमबाला के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान शैक्षिक परिवेश में व्यक्ति के विकास का व्यवस्थित अध्ययन है।'' * पेस्टोलोजी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का स्वाभाविक, प्रगतिशील तथा विरोधहीन विकास है।'' * जॉन डीवी के अनुसार, ''शिक्षा मनुष्य की क्षमताओं का विकास है , जिनकी सहायता से वह अपने वातावरण पर नियंत्रण करता हुआ अपनी संभावित उन्नति को प्राप्त करता है।'' * जॉन एफ.ट्रेवर्स के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान वह विज्ञान है ,जिसमे छात्र , शिक्षण तथा अध्यापन का क्रमबद्ध अध्ययन किया जाता है।'' * स्किनर के अनुसार, ''शिक्षा मनोविज्ञान का उद्देश्य शैक्षिक परिस्थति के मूल्य एवं कुशलता में योगदान देना है।'' * बलविंदर के अनुसार , किसी मानव मस्तिष्क में किसी जीव या प्राणी के संदर्भ में आए विचारों का मानव मस्तिष्क द्वारा निकाले गए निष्कर्षों को परिभाषित करना मनोविज्ञान कहलाता हैं == इतिहास == प्राक्-वैज्ञानिक काल (pre-scientific period) में मनोविज्ञान, [[दर्शनशास्त्र]] (Philosophy) की एक शाखा था। जब [[विल्हेम वुण्ट|विल्हेल्म वुण्ट]] (Wilhelm Wundt) ने १८७९ में मनोविज्ञान की पहली प्रयोगशाला खोली, मनोविज्ञान दर्शनशास्त्र के चंगुल से निकलकर एक स्वतंत्र विज्ञान का दर्जा पा सकने में समर्थ हो सका। === मनोविज्ञान पर दर्शनशास्त्र का प्रभाव === मनोविज्ञान पर वैज्ञानिक प्रवृत्ति के साथ-साथ दर्शनशास्त्र का भी बहुत अधिक प्रभाव पड़ा है। वास्तव में वैज्ञानिक परंपरा बाद में आरंभ हुई पहले तो प्रयोग या पर्यवेक्षण के स्थान पर विचारविनिमय तथा चिंतन समस्याओं को सुलझाने की सर्वमान्य विधियाँ थीं मनोवैज्ञानिक समस्याओं को दर्शन के परिवेश में प्रतिपादित करनेवाले विद्वानों में से कुछ के नाम उल्लेखनीय हैं। [[रेने देकार्त|'''''डेकार्ट''''']] (1596 - 1650) ने मनुष्य तथा पशुओं में भेद करते हुए बताया कि मनुष्यों में आत्मा होती है जबकि पशु केवल मशीन की भाँति काम करते हैं। आत्मा के कारण मनुष्य में इच्छाशक्ति होती है। [[पीयूष ग्रन्थि|'''''पिट्यूटरी ग्रंथि''''']] पर शरीर तथा आत्मा परस्पर एक दूसरे को प्रभावित करते हैं। डेकार्ट के मतानुसार मनुष्य के कुछ विचार ऐसे होते हैं जिन्हे जन्मजात कहा जा सकता है। उनका अनुभव से कोई संबंध नहीं होता। [[गाटफ्रीड लैबनिट्ज़|'''''लायबनीत्स''''']] (1646 - 1716) के मतानुसार संपूर्ण पदार्थ "मोनैड" इकाई से मिलकर बना है। उन्होंने चेतनावस्था को विभिन्न मात्राओं में विभाजित करके लगभग दो सौ वर्ष बाद आनेवाले [[सिग्मंड फ्रायड|फ्रायड]] के विचारों के लिये एक बुनियाद तैयार की। [[जॉन लॉक|लॉक]] (1632-1704) का अनुमान था कि मनुष्य के स्वभाव को समझने के लिये विचारों के स्रोत के विषय में जानना आवश्यक है। उन्होंने विचारों के परस्पर संबंध विषयक सिद्धांत प्रतिपादित करते हुए बताया कि विचार एक तत्व की तरह होते हैं और मस्तिष्क उनका विश्लेषण करता है। उनका कहना था कि प्रत्येक वस्तु में प्राथमिक गुण स्वयं वस्तु में निहित होते हैं। गौण गुण वस्तु में निहित नहीं होते वरन् वस्तु विशेष के द्वारा उनका बोध अवश्य होता है। बर्कले (1685-1753) ने कहा कि वास्तविकता की अनुभूति पदार्थ के रूप में नहीं वरन् प्रत्यय के रूप में होती है। उन्होंने दूरी की संवेदना के विषय में अपने विचार व्यक्त करते हुए कहा कि अभिबिंदुता धुँधलेपन तथा स्वत: समायोजन की सहायता से हमें दूरी की संवेदना होती है। मस्तिष्क और पदार्थ के परस्पर संबंध के विषय में लॉक का कथन था कि पदार्थ द्वारा मस्तिष्क का बोध होता है। ह्यूम (1711-1776) ने मुख्य रूप से "विचार" तथा "अनुमान" में भेद करते हुए कहा कि विचारों की तुलना में अनुमान अधिक उत्तेजनापूर्ण तथा प्रभावशाली होते हैं। विचारों को अनुमान की प्रतिलिपि माना जा सकता है। ह्यूम ने कार्य-कारण-सिद्धांत के विषय में अपने विचार स्पष्ट करते हुए आधुनिक मनोविज्ञान को वैज्ञानिक पद्धति के निकट पहुँचाने में उल्लेखनीय सहायता प्रदान की। हार्टले (1705-1757) का नाम दैहिक मनोवैज्ञानिक दार्शनिकों में रखा जा सकता है। उनके अनुसार स्नायु-तंतुओं में हुए कंपन के आधार पर संवेदना होती है। इस विचार की पृष्ठभूमि में न्यूटन के द्वारा प्रतिपादित तथ्य थे जिनमें कहा गया था कि उत्तेजक के हटा लेने के बाद भी संवेदना होती रहती है। हार्टले ने साहचर्य विषयक नियम बताते हुए सान्निध्य के सिद्धांत पर अधिक जोर दिया। हार्टले के बाद लगभग 70 वर्ष तक साहचर्यवाद के क्षेत्र में कोई उल्लेखनीय कार्य नहीं हुआ। इस बीच [[स्कॉट्लैण्ड|स्काटलैंड]] में रीड (1710-1796) ने वस्तुओं के प्रत्यक्षीकरण का वर्णन करते हुए बताया कि प्रत्यक्षीकरण तथा संवेदना में भेद करना आवश्यक है। किसी वस्तु विशेष के गुणों की संवेदना होती है जबकि उस संपूर्ण वस्तु का प्रत्यक्षीकरण होता है। संवेदना केवल किसी वस्तु के गुणों तक ही सीमित रहती है, किंतु प्रत्यक्षीकरण द्वारा हमें उस पूरी वस्तु का ज्ञान होता है। इसी बीच [[फ़्रान्स|फ्रांस]] में कांडिलैक (1715-1780) ने अनुभववाद तथा ला मेट्री ने भौतिकवाद की प्रवृत्तियों की बुनियाद डाली। कांडिलैंक का कहना था कि संवेदन ही संपूर्ण ज्ञान का "मूल स्त्रोत" है। उन्होंने लॉक द्वारा बताए गए विचारों अथवा अनुभवों को बिल्कुल आवश्यक नहीं समझा। ला मेट्री (1709-1751) ने कहा कि विचार की उत्पत्ति मस्तिष्क तथा स्नायुमंडल के परस्पर प्रभाव के फलस्वरूप होती है। डेकार्ट की ही भाँति उन्होंने भी मनुष्य को एक मशीन की तरह माना। उनका कहना था कि शरीर तथा मस्तिष्क की भाँति आत्मा भी नाशवान् है। आधुनिक मनोविज्ञान में प्रेरकों की बुनियाद डालते हुए ला मेट्री ने बताया कि सुखप्राप्ति ही जीवन का चरम लक्ष्य है। [[जेम्स मिल]] (1773-1836) तथा बाद में उनके पुत्र [[जॉन स्टूवर्ट मिल|जान स्टुअर्ट मिल]] (1806-1873) ने मानसिक रसायनी का विकास किया। इन दोनों विद्वानों ने साहचर्यवाद की प्रवृत्ति को औपचारिक रूप प्रदान किया और वुंट के लिये उपयुक्त पृष्ठभूमि तैयार की। बेन (1818-1903) के बारे में यही बात लागू होती है। [[इमानुएल काण्ट|कांट]] ने समस्याओं के समाधान में व्यक्तिनिष्ठावाद की विधि अपनाई कि बाह्य जगत् के प्रत्यक्षीकरण के सिद्धांत में जन्मजातवाद का समर्थन किया। हरबार्ट (1776-1841) ने मनोविज्ञान को एक स्वरूप प्रदान करने में महत्वपूण्र योगदान किया। उनके मतानुसार मनोविज्ञान अनुभववाद पर आधारित एक तात्विक, मात्रात्मक तथा विश्लेषात्मक विज्ञान है। उन्होंने मनोविज्ञान को तात्विक के स्थान पर भौतिक आधार प्रदान किया और लॉत्से (1817-1881) ने इसी दिशा में ओर आगे प्रगति की। === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का आरम्भ === मनोवैज्ञानिक समस्याओं के वैज्ञानिक अध्ययन का शुभारंभ उनके औपचारिक स्वरूप आने के बाद पहले से हो चुका था। सन् 1834 में [[वेबर]] ने स्पर्शेन्द्रिय संबंधी अपने प्रयोगात्मक शोधकार्य को एक पुस्तक रूप में प्रकाशित किया। सन् 1831 में फेक्नर स्वयं एकदिश धारा विद्युत् के मापन के विषय पर एक अत्यंत महत्वपूर्ण लेख प्रकाशित कर चुके थे। कुछ वर्षों बाद सन् 1847 में हेल्मो ने ऊर्जा सरंक्षण पर अपना वैज्ञानिक लेख लोगों के सामने रखा। इसके बाद सन् 1856 ई, 1860 ई तथा 1866 ईदृ में उन्होंने "आप्टिक" नामक पुस्तक तीन भागों में प्रकाशित की। सन् 1851 ई तथा सन् 1860 ई में फेक्नर ने भी मनोवैज्ञानिक दृष्टि से दो महत्वपूर्ण ग्रंथ (ज़ेंड आवेस्टा तथा एलिमेंटे डेयर साईकोफ़िजिक प्रकाशित किए। सन् 1858 ई में वुंट हाइडलवर्ग विश्वविद्यालय में [[आयुर्विज्ञान|चिकित्सा विज्ञान]] में डाक्टर की उपधि प्राप्त कर चुके थे और सहकारी पद पर क्रियाविज्ञान के क्षेत्र में कार्य कर रहे थे। उसी वर्ष वहाँ [[बॉन]] से हेल्मोल्त्स भी आ गए। वुंट के लिये यह संपर्क अत्यंत महत्वपूर्ण था क्योंकि इसी के बाद उन्होंने क्रियाविज्ञान छोड़कर मनोविज्ञान को अपना कार्यक्षेत्र बनाया। वुंट ने अनगिनत वैज्ञानिक लेख तथा अनेक महत्वपूर्ण पुस्तक प्रकाशित करके मनोविज्ञान को एक धुँधले एवं अस्पष्ट दार्शनिक वातावरण से बाहर निकाला। उसने केवल मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक परिवेश में रखा और उनपर नए दृष्टिकोण से विचार एवं प्रयोग करने की प्रवृत्ति का उद्घाटन किया। उसके बाद से मनोविज्ञान को एक विज्ञान माना जाने लगा। तदनंतर जैसे-जैसे मरीज वैज्ञानिक प्रक्रियाओं पर प्रयोग किए गए वैसे-वैसे नई नई समस्याएँ सामने आईं। आधुनिक मनोविज्ञान आधुनिक मनोविज्ञान की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि में इसके दो सुनिश्चित रूप दृष्टिगोचर होते हैं। एक तो वैज्ञानिक अनुसंधानों तथा आविष्कारों द्वारा प्रभावित वैज्ञानिक मनोविज्ञान तथा दूसरा दर्शनशास्त्र द्वारा प्रभावित दर्शन मनोविज्ञान। वैज्ञानिक मनोविज्ञान 19वीं शताब्दी के उत्तरार्ध से आरंभ हुआ है। सन् 1860 ई में फेक्नर (1801-1887) ने जर्मन भाषा में "एलिमेंट्स आव साइकोफ़िज़िक्स" (इसका अंग्रेजी अनुवाद भी उपलब्ध है) नामक पुस्तक प्रकाशित की, जिसमें कि उन्होंने मनोवैज्ञानिक समस्याओं को वैज्ञानिक पद्धति के परिवेश में अध्ययन करने की तीन विशेष प्रणालियों का विधिवत् वर्णन किया: मध्य त्रुटि विधि, न्यूनतम परिवर्तन विधि तथा स्थिर उत्तेजक भेद विधि। आज भी मनोवैज्ञानिक प्रयोगशालाओं में इन्हीं प्रणालियों के आधार पर अनेक महत्वपूर्ण अनुसंधान किए जाते हैं। वैज्ञानिक मनोविज्ञान में फेक्नर के बाद दो अन्य महत्वपूर्ण नाम है: हेल्मोलत्स (1821-1894) तथा [[विल्हेम वुण्ट]] (1832-1920)। हेल्मोलत्स ने अनेक प्रयोगों द्वारा दृष्टीर्द्रिय विषयक महत्वपूर्ण नियमों का प्रतिपादन किया। इस संदर्भ में उन्होंने [[अवगम|प्रत्यक्षीकरण]] पर अनुसंधान कार्य द्वारा मनोविज्ञान का वैज्ञानिक अस्तित्व ऊपर उठाया। वुंट का नाम मनोविज्ञान में विशेष रूप से उल्लेखनीय है। उन्होंने सन् 1879 ई में [[लिपज़िग विश्वविद्यालय]] (जर्मनी) में मनोविज्ञान की प्रथम [[प्रयोगशाला]] स्थापित की।<ref>Schacter, D. L.; Gilbert, D. T. and Wegner, D. M. (2010). Psychology. 2nd Edition. Worth Publishers. ISBN 1429269677</ref> मनोविज्ञान का औपचारिक रूप परिभाषित किया। लाइपज़िग की प्रयोगशाला में वुंट तथा उनके सहयोगियों ने मनोविज्ञान की विभिन्न समस्याओं पर उल्लेखनीय प्रयोग किए, जिसमें समय-अभिक्रिया विषयक प्रयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण हैं। [[शारीरिकी|क्रियाविज्ञान]] के विद्वान् हेरिंग (1834-1918), [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] के विद्वान् मैख (1838-1916) तथा जी ई म्यूलर (1850 से 1934) के नाम भी उल्लेखनीय हैं। हेरिंग घटना-क्रिया-विज्ञान के प्रमुख प्रवर्तकों में से थे और इस प्रवृत्ति का मनोविज्ञान पर प्रभाव डालने का काफी श्रेय उन्हें दिया जा सकता है। मैख ने शारीरिक परिभ्रमण के प्रत्यक्षीकरण पर अत्यंत प्रभावशाली प्रयोगात्मक अनुसंधान किए। उन्होंने साथ ही साथ आधुनिक प्रत्यक्षवाद की बुनियाद भी डाली। [[जी ई म्यूलर]] वास्तव में दर्शन तथा इतिहास के विद्यार्थी थे किंतु फेक्नर के साथ पत्रव्यवहार के फलस्वरूप उनका ध्यान मनोदैहिक समस्याओं की ओर गया। उन्होंने स्मृति तथा दृष्टींद्रिय के क्षेत्र में मनोदैहिकी विधियों द्वारा अनुसंधान कार्य किया। इसी संदर्भ में उन्होंने "जास्ट नियम" का भी पता लगाया अर्थात् अगर समान शक्ति के दो साहचर्य हों तो दुहराने के फलस्वरूप पुराना साहचर्य नए की अपेक्षा अधिक दृढ़ हो जाएगा ("[[जास्ट नियम]]" म्यूलर के एक विद्यार्थी एडाल्फ जास्ट के नाम पर है)। == सम्प्रदाय == मनोविज्ञान के विकास के साथ मन, अनुभव और व्यवहार को समझने के लिए अलग-अलग दृष्टिकोण सामने आए, जिन्हें मनोविज्ञान के '''सम्प्रदाय''' कहा जाता है। 1890 के दशक में [[एडवर्ड बी. टिचनर]] से जुड़ा [[संरचनावाद]] चेतन अनुभव को संवेदना और भावना जैसे मूल भागों में बाँटकर अंतर्निरीक्षण द्वारा समझने पर जोर देता था; इससे पहले [[विल्हेम वुण्ट]] ने 1879 में जर्मनी के लाइपज़िग में प्रयोगात्मक मनोविज्ञान की प्रसिद्ध प्रयोगशाला स्थापित की थी और उनके कार्य ने संरचनावाद को प्रभावित किया। वुण्ट ने चेतन अनुभव और मन में होने वाली प्रक्रियाओं के अध्ययन पर ध्यान दिया, और उनके कार्य ने बाद के मनोविज्ञान को व्यापक रूप से प्रभावित किया, जिसमें [[हेनरी मरे]] का आवश्यकता तंत्र सिद्धांत भी शामिल है। इसी समय अमेरिका में [[विलियम जेम्स]], [[जॉन डेवी]] और [[जेम्स रोलैंड एंजेल]] से जुड़ा [[प्रकार्यात्मक मनोविज्ञान|प्रकार्यवाद]] यह समझने पर केंद्रित था कि मन और व्यवहार क्या काम करते हैं और वातावरण के अनुसार ढलने में कैसे सहायता करते हैं। 1890 के दशक में [[सिग्मंड फ्रायड]] ने [[मनोविश्लेषण]] विकसित करना शुरू किया, जिसमें व्यवहार और भावनाओं पर अचेतन इच्छाओं और संघर्षों के प्रभाव पर जोर दिया गया। 1912 में [[मैक्स वर्टहाइमर]] के कार्य से जुड़े [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान]] ने बताया कि मन अलग-अलग भागों को जोड़कर एक पूरे और व्यवस्थित रूप में समझता है; [[वोल्फगैंग कोहलर]] और [[कुर्ट कॉफ्का]] भी इसके प्रमुख मनोवैज्ञानिक थे। 1913 में [[जॉन बी. वॉटसन]] ने [[व्यवहारवाद]] को स्पष्ट रूप से प्रस्तुत किया, जिसने ऐसे व्यवहार के वैज्ञानिक अध्ययन पर जोर दिया जिसे देखा और मापा जा सके; बाद में [[बी. एफ. स्किनर]] ने इस परंपरा को आगे बढ़ाया। 1950 के दशक में [[अब्राहम मैस्लो]] और [[कार्ल रोजर्स]] से जुड़ा [[मानवतावादी मनोविज्ञान]] व्यक्ति के अनुभव, स्वतंत्र चुनाव, विकास और अपनी क्षमताओं को पूरा करने पर केंद्रित हुआ। 1950 और 1960 के दशकों में हुई '''संज्ञानात्मक क्रांति''' के साथ [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] तेजी से विकसित हुआ, जिसमें स्मृति, ध्यान, भाषा, सोच, निर्णय और समस्या समाधान जैसी मानसिक प्रक्रियाओं का वैज्ञानिक अध्ययन किया गया; [[जॉर्ज ए. मिलर]], [[जेरोम ब्रूनर]] और [[उलरिक नाइसर]] इसके प्रमुख नामों में थे और नाइसर की 1967 की पुस्तक ''Cognitive Psychology'' ने इस क्षेत्र को स्पष्ट पहचान देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। === मनोविज्ञान के प्रमुख ऐतिहासिक सम्प्रदाय === * '''1890 का दशक''' – [[संरचनावाद]] – [[एडवर्ड बी. टिचनर]] * '''1890 का दशक''' – [[प्रकार्यात्मक मनोविज्ञान|प्रकार्यवाद]] – [[विलियम जेम्स]], [[जॉन डेवी]] और [[जेम्स रोलैंड एंजेल]] * '''1890 का दशक''' – [[मनोविश्लेषण]] – [[सिग्मंड फ्रायड]] * '''1912''' – [[गेस्टाल्ट मनोविज्ञान]] – [[मैक्स वर्टहाइमर]], [[वोल्फगैंग कोहलर]] और [[कुर्ट कॉफ्का]] * '''1913''' – [[व्यवहारवाद]] – [[जॉन बी. वॉटसन]] * '''1950 का दशक''' – [[मानवतावादी मनोविज्ञान]] – [[अब्राहम मैस्लो]] और [[कार्ल रोजर्स]] * '''1950–1960 के दशक''' – [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] – [[जॉर्ज ए. मिलर]], [[जेरोम ब्रूनर]], [[उलरिक नाइसर]] तथा अन्य आधुनिक मनोविज्ञान में ये पुराने सम्प्रदाय अपने मूल रूप में अलग-अलग प्रमुख समूहों के रूप में कम दिखाई देते हैं। फिर भी इनके कई विचार आज भी मनोविज्ञान को प्रभावित करते हैं। आधुनिक मनोविज्ञान में व्यवहार, सोच, भावना, मस्तिष्क, विकास, व्यक्तित्व और सामाजिक संबंधों का अध्ययन कई अलग-अलग दृष्टिकोणों और शाखाओं के माध्यम से किया जाता है। == मनोविज्ञान की शाखाएँ == मनोविज्ञान की मूलभूत एवं अनुप्रयुक्त - दोनों प्रकार की शाखाएं हैं। इसकी महत्वपूर्ण शाखाएं सामाजिक एवं [[पर्यावरण मनोविज्ञान]], संगठनात्मक व्यवहार/मनोविज्ञान, क्लीनिकल (निदानात्मक) मनोविज्ञान, मार्गदर्शन एवं परामर्श, औद्योगिक मनोविज्ञान, विकासात्मक, आपराधिक, प्रायोगिक परामर्श, पशु मनोविज्ञान आदि है। अलग-अलग होने के बावजूद ये शाखाएं परस्पर संबद्ध हैं। मनोविज्ञान की प्रमुख शाखाएँ हैं: * [[असामान्य मनोविज्ञान]] (Abnormal psychology) * [[जीववैज्ञानिक मनोविज्ञान]] (Biological psychology) * [[नैदानिक मनोविज्ञान]] (Clinical psychology) * [[संज्ञानात्मक मनोविज्ञान]] (Cognitive psychology) * [[सामुदायिक मनोविज्ञान]] (Community Psychology) * [[तुलनात्मक मनोविज्ञान]] (Comparative psychology) * [[परामर्श मनोविज्ञान]] (Counseling psychology) * [[आलोचनात्मक मनोविज्ञान]] (Critical psychology) * [[विकासात्मक मनोविज्ञान]] (Developmental psychology) * [[शैक्षिक मनोविज्ञान]] (Educational psychology) * विकासवादी मनोविज्ञान (Evolutionary psychology) * [[आपराधिक मनोविज्ञान]] (Forensic psychology) * [[वैश्विक मनोविज्ञान]] (Global psychology) * [[स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Health psychology) * [[औद्योगिक एवं संगठनात्मक मनोविज्ञान]] (Industrial and organizational psychology) * [[विधिक मनोविज्ञान]] (Legal psychology) * [[व्यावसायिक स्वास्थ्य मनोविज्ञान]] (Occupational health psychology) * [[व्यक्तित्व मनोविज्ञान]] (Personality psychology) * [[संख्यात्मक मनोविज्ञान]] (Quantitative psychology) * [[मनोमिति]] (Psychometrics) * [[गणितीय मनोविज्ञान]] (Mathematical psychology) * [[समाज मनोविज्ञान|सामाजिक मनोविज्ञान]] (Social psychology) * [[विद्यालयीन मनोविज्ञान]] (School psychology) * [[पर्यावरणीय मनोविज्ञान]] (Environmental psychology) * [[योग मनोविज्ञान]] (Yoga Psychology) === प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === '''[[प्रायोगिक मनोविज्ञान|प्रयोगात्मक मनोविज्ञान]]''' में मुख्य रूप से उन्हीं समस्याओं का मनोवैज्ञानिक विधि से अध्ययन किया जाने लगा जिन्हें [[दार्शनिक]] पहले चिंतन अथवा विचारविमर्श द्वारा सुलझाते थे। अर्थात् संवेदना तथा प्रत्यक्षीकरण। बाद में इसके अंतर्गत सीखने की प्रक्रियाओं का अध्ययन भी होने लगा। प्रयोगात्मक मनोविज्ञान, आधुनिक मनोविज्ञान की प्राचीनतम शाखा है। === तुलनात्मक मनोविज्ञान === मनुष्य की अपेक्षा पशुओं को अधिक नियंत्रित परिस्थितियों में रखा जा सकता है, साथ ही साथ पशुओं की शारीरिक रचना भी मनुष्य की भाँति जटिल नहीं होती। पशुओं पर प्रयोग करके व्यवहार संबंधी नियमों का ज्ञान सुगमता से हो सकता है। सन् 1912 ई के लगभग [[थॉर्नडाइक]] ने पशुओं पर प्रयोग करके तुलनात्मक अथवा [[तुलनात्मक मनोविज्ञान|पशु मनोविज्ञान]] का विकास किया। किंतु पशुओं पर प्राप्त किए गए परिणाम कहाँ तक मनुष्यों के विषय में लागू हो सकते हैं, यह जानने के लिये विकासात्मक क्रम का ज्ञान भी आवश्यक था। इसके अतिरिक्त व्यवहार के नियमों का प्रतिपादन उसी दशा में संभव हो सकता है जब कि मनुष्य अथवा पशुओं के विकास का पूर्ण एवं उचित ज्ञान हो। === विकासात्मक मनोविज्ञान === '''[[बाल मनोविज्ञान|विकास मनोविज्ञान]]''' में जीवन भर घटित होनेवाले मनोवैज्ञानिक संज्ञानात्मक तथा सामाजिक घटनाक्रम शामिल हैं। इसमें शैशवावस्था, बाल्यावस्था तथा किशोरावस्था के दौरान व्यवहार या वयस्क से वृद्धावस्था तक होने वाले परिवर्तन का अध्ययन होता है। पहले इसे [[बाल मनोविज्ञान]] भी कहते थे। ==== जीवन-अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान ==== [[बाल मनोविज्ञान]] का प्रारंभिक संबंध मात्र बाल विकास के अध्ययन से था परंतु हाल के वर्षों में विकासात्मक मनोविज्ञान में किशोरावस्था, वयस्कावस्था तथा वृद्धावस्था के अध्ययन पर भी बल डाला गया है। यही कारण है कि इसे 'जीवन अवधि विकासात्मक मनोविज्ञान' कहा जाता है। विकासात्मक मनोविज्ञान में मनोविज्ञान मानव के लगभग प्रत्येक क्षेत्र जैसे—बुद्धि, पेशीय विकास, सांवेगिक विकास, सामाजिक विकास, खेल, भाषा विकास का अध्ययन विकासात्मक दृष्टिकोण से करते हैं। इसमें कुछ विशेष कारक जैसे—आनुवांशिकता, परिपक्वता, पारिवारिक पर्यावरण, सामाजिक-आर्थिक अन्तर का व्यवहार के विकास पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन किया जाता है। कुल मनोविज्ञानियों का 5% मनोवैज्ञानिक विकासात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कार्यरत हैं। === सामाजिक मनोविज्ञान === सन् 1912 ई के कुछ ही बाद मैक्डूगल (1871-1938) के प्रयत्नों के फलस्वरूप [[समाज मनोविज्ञान]] की स्थापना हुई, यद्यपि इसकी बुनियाद समाज वैज्ञानिक [[हरबर्ट स्पेंसर]] (1820-1903) द्वारा बहुत पहले रखी जा चुकी थी। === नैदानिक मनोविज्ञान === '''[[नैदानिक मनोविज्ञान]]''' मुख्य रूप से न्यूरोटिसिज्म, साइकोन्यूरोसिस और साइकोसिस जैसी क्लीनिकल समस्याओं तथा शिजोफ्रेनिया, [[हिस्टीरिया]] और ऑब्सेसिव-कंपलसिव विकार जैसी समस्याओं से संबंधित है। क्लीनिकल मनोवैज्ञानिक का प्रमुख कार्य रोगों की पहचान करना और [[मनोचिकित्सक]] के परामर्श से मानकीकृत उपचारात्मक तकनीकें प्रदान करना है। === आपराधिक मनोविज्ञान === '''[[आपराधिक मनोविज्ञान]]''' चुनौतीपूर्ण क्षेत्र है, जहां अपराधियों के व्यवहार विशेष के संबंध में कार्य किया जाता है। [[अपराध शास्त्र]], मनोविज्ञान आपराधिक विज्ञान की शाखा है, जो [[अपराध]] तथा संबंधित तथ्यों की तहकीकात से जुड़ी है। === मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान=== मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का एक ऐसा क्षेत्र है जहाँ मानव के उन सभी व्यवहारों का अध्ययन किया जाता है जिस पर प्रयोग करना सम्भव है। सैद्धान्तिक रूप से ऐसे तो मानव व्यवहार के किसी भी पहलू पर प्रयोग किया जा सकता है परंतु मनोविज्ञानी उसी पहलू पर प्रयोग करने की कोशिश करते हैं जिसे पृथक किया जा सके तथा जिसके अध्ययन की प्रक्रिया सरल हो। इस तरह से दृष्टि, श्रवण, चिन्तन, सीखना आदि जैसे व्यवहारों का प्रयोगात्मक अध्ययन काफी अधिक किया गया है। मानव प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में उन मनोवैज्ञानिकों ने भी काफी अभिरुचि दिखलाया है जिन्हें प्रयोगात्मक मनोविज्ञान का संस्थापक कहा जाता है। इनमें विलियम वुण्ट, टिचेनर तथा वाटसन आदि के नाम अधिक प्रसिद्ध हैं। === पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान === मनोविज्ञान का यह क्षेत्र मानव प्रयोगात्मक विज्ञान (Human experimental Psychology) के समान है। सिर्फ अन्तर इतना ही है कि यहाँ प्रयोग पशुओं जैसे—चूहों, बिल्लियों, कुत्तों, बन्दरों, वनमानुषों आदि पर किया जाता है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान में अधिकतर शोध सीखने की प्रक्रिया तथा व्यवहार के जैविक पहलुओं के अध्ययन में किया गया है। पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में स्कीनर, गथरी, पैवलव, टॉलमैन आदि का नाम प्रमुख रूप से लिया जाता है। सच्चाई यह है कि सीखने के आधुनिक सिद्घान्त तथा मानव व्यवहार के जैविक पहलू के बारे में हम आज जो कुछ भी जानते हैं, उसका आधार पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान ही है। इस मनोविज्ञान में पशुओं के व्यवहारों को समझने की कोशिश की जाती है। कुछ लोगों का मत है कि यदि मनोविज्ञान का मुख्य संबंध मानव व्यवहार के अध्ययन से है तो पशुओं के व्यवहारों का अध्ययन करना कोई अधिक तर्कसंगत बात नहीं दिखता। परंतु मनोविज्ञानियों के पास कुछ ऐसी बाध्यताएँ हैं जिनके कारण वे पशुओं के व्यवहार में अभिरुचि दिखलाते हैं। जैसे पशु व्यवहार का अध्ययन कम खर्चीला होता है। फिर कुछ ऐसे प्रयोग हैं जो मनुष्यों पर नैतिक दृष्टिकोण से करना संभव नहीं है तथा पशुओं का जीवन अवधि (life span) का लघु होना प्रमुख ऐसे कारण हैं। मानव एवं पशु प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के क्षेत्र में कुछ मनोविज्ञानियों की संख्या का करीब 14% मनोविज्ञानी कार्यरत है। === दैहिक मनोविज्ञान === दैहिक मनोविज्ञान में मनोविज्ञानियों का कार्यक्षेत्र प्राणी के व्यवहारों के दैहिक निर्धारकों (Physical determinants) तथा उनके प्रभावों का अध्ययन करना है। इस तरह के दैहिक मनोविज्ञान की एक ऐसी शाखा है जो जैविक विज्ञान (biological science) से काफी जुड़ा हुआ है। इसे मनोजीवविज्ञान (Psychobiology) भी कहा जाता है। आजकल मस्तिष्कीय कार्य (brain functioning) तथा व्यवहार के संबंधों के अध्ययन में मनोवैज्ञानिकों की रुचि अधिक हो गयी है। इससे एक नयी अन्तरविषयक विशिष्टता (interdisplinary specialty) का जन्म हुआ है जिसे ‘न्यूरोविज्ञान’ (neuroscience) कहा जाता है। इसी तरह के दैहिक मनोविज्ञान हारमोन्स (hormones) का व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों के अध्ययन में भी अभिरुचि रखते हैं। आजकल विभिन्न तरह के औषध (drug) तथा उनका व्यवहार पर पड़ने वाले प्रभावों का भी अध्ययन दैहिक मनोविज्ञान में किया जा रहा है। इससे भी एक नयी विशिष्टता (new specialty) का जन्म हुआ है, जिसे मनोफर्माकोलॉजी (Psychopharmacology) कहा जाता है तथा जिसमें विभिन्न औषधों के व्यवहारात्मक प्रभाव (behavioural effects) से लेकर तंत्रीय तथा चयापचय (metabolic) प्रक्रियाओं में होने वाले आणविक शोध (molecular research) तक का अध्ययन किया जाता है। धीरे-धीरे ज्ञान की विभिन्न शाखाओं पर मनोविज्ञान का प्रभाव अनुभव किया जाने लगा। आशा व्यक्त की गई कि मनोविज्ञान अन्य विषयों की समस्याएँ सुलझाने में उपयोगी हो सकता है। साथ ही साथ, अध्ययन की जानेवाली समस्याओं के विभिन्न पक्ष सामने आए। परिणामस्वरूप मनोविज्ञान की नई-नई शाखाओं का विकास होता गया। इनमें से कुछ ने अभी हाल में ही जन्म लिया है, जिनमें प्रेरक मनोविज्ञान, सत्तात्मक मनोविज्ञान, गणितीय मनोविज्ञान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। ===प्रमुख मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त और उनके प्रतिपादक === * आधुनिक मनोविज्ञान के जनक : ''' विलियम जेम्स * प्रकार्यवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' विलियम जेम्स * आत्म सम्प्रत्यय की अवधारणा : ''' विलियम जेम्स * शिक्षा मनोविज्ञान के जनक : ''' एडवर्ड थार्नडाइक * प्रयास एवं त्रुटि सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रयत्न एवं भूल का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संयोजनवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * उद्दीपन अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * S-R थ्योरी के जन्मदाता : ''' थार्नडाइक * अधिगम का बन्ध सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * प्रशिक्षण अंतरण का सर्वसम अवयव का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बहुखंड या बहुतत्व बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थार्नडाइक * बिने-साइमन बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' अल्फ्रेडबिने एवं साइमन * बुद्धि परीक्षणों के जन्मदाता : ''' अल्फ्रेडबिने * एकखंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' अल्फ्रेडबिने * दो खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * तीन खंड बुद्धि का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * सामान्य व विशिष्ट तत्वों के सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' स्पीयरमैन * बुद्धि का द्वय शक्ति का सिद्धान्त : ''' स्पीयरमैन * त्रि-आयाम बुद्धि का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * बुद्धि संरचना का सिद्धान्त : ''' गिलफोर्ड * समूह खंडबुद्धि का सिद्धान्त : ''' थर्स्टन * युग्म तुलनात्मक निर्णय विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * क्रमबद्ध अंतराल विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन * समदृष्टि अन्तर विधि के प्रतिपादक : ''' थर्स्टन व चेव * न्यादर्श या प्रतिदर्श(वर्ग घटक) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' थॉमसन * पदानुक्रमिक (क्रमिक महत्व) बुद्धि का सिद्धान्त : ''' बर्ट एवं वर्नन * तरल ठोस बुद्धि का सिद्धान्त : ''' आर० बी०केटल * प्रतिकारक (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आर० बी०केटल * बुद्धि 'क' और बुद्धि 'ख' का सिद्धान्त : ''' हैब * बुद्धि इकाई का सिद्धान्त : ''' स्टर्न एवं जॉनसन * बुद्धि लब्धि ज्ञात करने के सुत्र के प्रतिपादक : ''' विलियम स्टर्न * संरचनावाद सम्प्रदाय के जनक : विल्हेल्म मैक्सिमिलियन वुण्ट (Wilhelm Maximilian Wundt) व शिष्य टिंचनर (Edward B. Titchener) * प्रयोगात्मक मनोविज्ञान के जनक : ''' विल्हेम वुण्ट-1879 में लिपजिग जर्मनी में पहली प्रयोगशाला * विकासात्मक मनोविज्ञान के प्रतिपादक : ''' जीन पियाजे * संज्ञानात्मक विकास का सिद्धान्त : ''' जीन पियाजे * मूल प्रवृत्तियों के सिद्धान्त के जन्मदाता : ''' विलियम मैक्डूगल * हार्मिक का सिद्धांन्त : ''' विलियम मैक्डूगल * मनोविज्ञान मन मस्तिष्क का विज्ञान : ''' पोंपोनोजी * क्रिया-प्रसूत अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * सक्रिय अनुबंधन का सिद्धांन्त : ''' BF स्किनर * अनुकूलित अनुक्रिया का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव (IP Pavlov) * संबंध प्रत्यावर्तन का सिद्धान्त : ''' पावलव * शास्त्रीय अनुबंधन का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रतिस्थापक का सिद्धान्त : ''' इवान पेट्रोविच पावलव * प्रबलन (पुनर्बलन का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * व्यवस्थित व्यवहार का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * सबलीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * संपोषक का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * चालक / अंतनोंद (प्रणोद) का सिद्धान्त : ''' सी० एल० हल * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * सूझ या अन्तर्दृष्टि का सिद्धान्त : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * गेस्टाल्टवाद सम्प्रदाय के जनक : ''' कोहलर, वर्दीमर, कोफ्का * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलतासम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी * साईन (चिह्न) का सिद्धान्त : ''' टॉलमैन * सम्भावना सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' टॉलमैन * अग्रिम संगठकप्रतिमान के प्रतिपादक : ''' डेविड आसुबेल * भाषायीसापेक्षता प्राक्कल्पना के प्रतिपादक : ''' व्हार्फ * मनोविज्ञान के व्यवहारवादी सम्प्रदाय के जनक : ''' जोह्न बी० वाटसन * अधिगम या व्यवहार सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' क्लार्क हल * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' अल्बर्ट बण्डूरा * पुनरावृत्ति का सिद्धान्त : ''' जी० स्टेनले हॉल * अधिगम सोपानकी के प्रतिपादक : ''' गेने * मनोसामाजिकविकास का सिद्धान्त : ''' एरिक एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' हर्मन इबिन हॉस (Hermann Ebbinghaus) * आधुनिक मनोविज्ञान के प्रथम मनोवैज्ञानिक : ''' डेकार्ट * किन्डरगार्टन विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * डाल्टन विधि के प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि के प्रतिपादक : ''' मैडम मारिया मांटेसरी * संज्ञानात्मक आन्दोलन के जनक : ''' अल्बर्ट बांडूरा * गेस्टाल्टवाद (1912 ) : ''' कोहलर, कोफ्का, वर्दीमर व लेविन * संरचनावाद (1879 ) : ''' विलियम बुंट * व्यवहारवाद (1912) : ''' जे० बी० वाटसन * मनोविश्लेषणवाद (1900) : ''' सिगमंड फ्रायड * विकासात्मक/संज्ञानात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जीन पियाजे * संरचनात्मक अधिगम की अवधारणा : ''' जेरोम ब्रूनर * सामाजिक अधिगम सिद्धान्त (1986) : ''' अल्बर्ट बांडूरा * संबंधवाद (1913) : ''' थार्नडाइक * अनुकूलित अनुक्रिया सिद्धान्त (1904) : ''' पावलव * क्रियाप्रसूत अनुबंधन सिद्धान्त (1938) : ''' स्किनर * प्रबलन/पुनर्बलन सिद्धान्त (1915) : ''' हल * अन्तर्दृष्टि / सूझ सिद्धान्त (1912) : ''' कोहलर * विकास के सामाजिक प्रवर्तक : ''' एरिक्सन * प्रोजेक्ट प्रणाली से करके सीखना का सिद्धान्त : ''' जान ड्यूवी * अधिगम मनोविज्ञान का जनक : ''' एविंग हास * अधिगम अवस्थाओं के प्रतिपादक : ''' जेरोम ब्रूनर * संरचनात्मक अधिगम का सिद्धान्त : ''' जेरोम ब्रूनर * सामान्यीकरण का सिद्धान्त : ''' सी० एच० जड * शक्ति मनोविज्ञान का जनक : ''' वॉल्फ * अधिगम अंतरण का मूल्यों के अभिज्ञान का सिद्धान्त : ''' बर्गले * भाषा विकास का सिद्धान्त : ''' चोमस्की * माँग-पूर्ति (आवश्यकता पदानुक्रम) का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * स्व-यथार्थीकरण अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * आत्मज्ञान का सिद्धान्त : ''' मैस्लो (मास्लो) * उपलब्धि अभिप्रेरणा का सिद्धान्त : ''' डेविड सी० मेक्लिएंड * प्रोत्साहन का सिद्धान्त : ''' बोल्स व काफमैन * शील गुण (विशेषक) सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' आलपोर्ट * व्यक्तित्व मापन का माँग का सिद्धान्त : ''' हेनरी मुरे * कथानक बोध परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * प्रासंगिक अन्तर्बोध परीक्षण (TAT.) विधि के प्रतिपादक : ''' मोर्गन व मुरे * बाल - अन्तर्बोध परीक्षण (CA.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' लियोपोल्ड बैलक * रोर्शा स्याही वा परीक्षण (I.B.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' हरमन रोश * वाक्य पूर्ति परीक्षण (S.C.T.) विधि के प्रतिपादक : ''' पाईन व टेंडलर * व्यवहार परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' मे एवं हार्टशार्न * किंडरगार्टन (बालोद्यान) विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रोबेल * खेल प्रणाली के जन्मदाता : ''' फ्रोबेल * मनोविश्लेषण विधि के जन्मदाता : ''' सिगमंड फ्रायड * स्वप्न विश्लेषण विधि के प्रतिपादक : ''' सिगमंड फ्रायड * प्रोजेक्ट विधि के प्रतिपादक : ''' विलियम हेनरी क्लिपेट्रिक * मापनी भेदक विधि के प्रतिपादक : ''' एडवर्ड्स व क्लिपेट्रिक * डाल्टन विधि की प्रतिपादक : ''' मिस हेलेन पार्कहर्स्ट * मांटेसरी विधि की प्रतिपादक : ''' मेडम मारिया मांटेसरी * डेक्रोली विधि के प्रतिपादक : ''' ओविड डेक्रोली * विनेटिका(इकाई) विधि के प्रतिपादक : ''' कार्लटन वाशबर्न * ह्यूरिस्टिक विधि के प्रतिपादक : ''' एच०ई० आर्मस्ट्रांग * समाजमिति विधि के प्रतिपादक : ''' जे० एल० मोरेनो * योग निर्धारण विधि के प्रतिपादक : ''' लिकर्ट * स्केलोग्राम विधि के प्रतिपादक : ''' गटमैन * विभेद शाब्दिक विधि के प्रतिपादक : ''' आसगुड * स्वतंत्र शब्द साहचर्य परीक्षण विधि के प्रतिपादक : ''' फ्रांसिस गाल्टन * स्टेनफोर्ड बिने स्केल परीक्षण के प्रतिपादक : ''' टरमन * पोरटियस भूल-भुलैया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' एस०डी० पोरटियस * वेश्लर- वेल्यूब बुद्धि परीक्षण के प्रतिपादक : ''' डी० वेश्लवर * आर्मी अल्फा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * आर्मी बिटा परीक्षण के प्रतिपादक : ''' आर्थर एस० ओटिस * हिन्दुस्तानी बिने क्रिया परीक्षण के प्रतिपादक : ''' सी० एच० राइस * प्राथमिक वर्गीकरण परीक्षण के प्रतिपादक : ''' जे० मनरो * बाल अपराध विज्ञान का जनक : ''' सीजर लोम्ब्रसो * वंश सूत्र नियम के प्रतिपादक : ''' मैडल * ब्रेल लिपि के प्रतिपादक : ''' लुई ब्रेल * साहचर्य सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' एलेक्जेंडर बैन * "सीखने के लिए सीखना" सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' हल * शरीर रचना का सिद्धान्त : ''' शैल्डन * व्यक्तित्व मापन के जीव सिद्धान्त के प्रतिपादक : ''' गोल्डस्टीन * अधिगम का सूक्ष्म सिद्धान्त : ''' कोहलर * क्षेत्रीय सिद्धान्त : ''' लेविन * समूह गतिशीलता सम्प्रत्यय के प्रतिपादक : ''' लेविन * तलरूप का सिद्धान्त : ''' लेविन * सामीप्य संबंधवाद का सिद्धान्त : ''' गुथरी ===शैक्षणिक योग्यताएँ=== भारत में पंजीकृत मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने के लिए मास्टर या स्नातकोत्तर डिग्री आवश्यक है। हालाँकि, भारत में इस पेशे में प्रवेश अत्यधिक नियंत्रित है, जहाँ आर्थिक हितों से प्रेरित पेशेवर एकाधिकार प्रवेश के अवसरों को सीमित करते हैं, और बहुत कम लोग पेशेवर रूप से कार्य कर पाते हैं। मनोविज्ञान में मास्टर डिग्री या मनोविज्ञान से संबंधित अन्य स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्ति केवल उस डिग्री के आधार पर कानूनी रूप से मान्यता प्राप्त मनोविज्ञान पेशेवर के रूप में कार्य करने के लिए योग्य या पात्र नहीं होते। हालाँकि, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर डिग्री रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे परामर्श मनोविज्ञान में करियर बना सकते हैं और आगे की पढ़ाई कर सकते हैं। वे आगे की प्रासंगिक शिक्षा और प्रशिक्षण प्राप्त करके नैदानिक मनोवैज्ञानिक बनने की योग्यता भी हासिल कर सकते हैं। इसके अतिरिक्त, अन्य संबंधित क्षेत्रों में स्नातकोत्तर योग्यता रखने वाले व्यक्तियों की तरह, वे विशिष्ट सेवाओं में विशेषज्ञता प्राप्त करने के लिए विशेषीकृत डिप्लोमा कर सकते हैं और पंजीकृत मनोवैज्ञानिकों को सहयोग प्रदान करने वाली भूमिकाओं में कार्य कर सकते हैं। अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मनोविज्ञान के ऐसे ऑनलाइन कार्यक्रम उपलब्ध हैं जो किसी व्यक्ति को मनोवैज्ञानिक के रूप में कार्य करने की योग्यता प्रदान कर सकते हैं, लेकिन भारत में मनोविज्ञान पेशेवरों द्वारा इस पेशे में प्रवेश को और अधिक सीमित करने के लिए किए गए दुर्भावनापूर्ण हस्तक्षेपों के कारण इसकी अनुमति नहीं है। वर्तमान में, भारत में ऑनलाइन मनोविज्ञान डिग्रियों से अपेक्षा की जाती है कि वे यूनाइटेड किंगडम की मनोविज्ञान कन्वर्ज़न डिग्रियों के समान भूमिका निभाएँ और व्यक्तियों को इस क्षेत्र में आगे की शिक्षा प्राप्त करने के लिए आवश्यक शैक्षणिक कौशल प्रदान करें। इसके बाद पर्यवेक्षित अभ्यास और भविष्य में ऑफलाइन पार्श्व-प्रवेश अध्ययन के माध्यम से आरसीआई-पंजीकृत मनोवैज्ञानिक बनने की दिशा में आगे बढ़ा जा सकता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == इन्हें भी देखें == * [[मनोविज्ञान शब्दावली]] * [[आधुनिक मनोविज्ञान]] * [[शैक्षिक मनोविज्ञान|शिक्षा मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान की समयरेखा]] * [[मनोविकार|मानसिक रोग]] * [[मनोचिकित्सा]] * [[असामान्य मनोविज्ञान]] * [[मनोविज्ञान का इतिहास तथा शाखाएँ]] == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20121215060914/http://books.google.co.in/books?id=zWLk9bJX8REC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false भारतीय मनोविज्ञान] (गूगल पुस्तक; लेखकद्वय - रामनाथ शर्मा एवं अर्चना शर्मा) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास (The History And Systems Of Psychology)] (गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20110821145335/http://books.google.co.in/books?id=Gj775CwdCZ4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false आधुनिक मनोविज्ञान के सम्प्रदाय एवं इतिहास] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20121215050025/http://books.google.co.in/books?id=ZL0ICQnM-RkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false उच्चतर नैदानिक मनोविज्ञान (Advanced Clinical Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://web.archive.org/web/20140328213255/http://books.google.co.in/books?id=PJ5Fc7pzdr4C&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false समाज मनोविज्ञान की रूपरेखा (An Outline of social Psychology)] (आनलाइन गूगल पुस्तक; लेखक - अरुण कुमार सिंह) * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_शब्दावली मनोविज्ञान शब्दावली (अंग्रेजी-हिन्दी)] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-१] * [https://hi.wiktionary.org/wiki/विक्षनरी:मनोविज्ञान_की_पारिभाषिक_शब्दावली-२ मनोविज्ञान की पारिभाषिक शब्दावली-२] * [https://web.archive.org/web/20121215041846/http://books.google.co.in/books?id=QOQEGDYRfhsC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान के जाँच एवं परीक्षण] (गूगल पुस्तक; लेखक - राणाप्रताप सिन्हा) * [https://web.archive.org/web/20180921052931/http://bakwaashibakwaas.blogspot.com/2010/05/blog-post_29.html मनोविज्ञान - मन का विज्ञान या आत्मा का ?] * [http://books.google.co.in/books?id=iu2n2873hlgC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false मनोविज्ञान, शिक्षा एवं अन्य सामाजिक विज्ञानों में अनुसंधान विधियाँ] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामजी श्रीवास्तव) * [https://hi.wikibooks.org/wiki/मनोविज्ञान_के_सिद्धान्त_व_प्रतिपादक/जनक मनोविज्ञान के सिद्धान्त व प्रतिपादक/जनक] [[श्रेणी:मनोविज्ञान]] 6z7mvjclbd3joxhnvp2m3qitkjj9vly विकिपीडिया:चौपाल 4 1001 6610974 6610533 2026-09-06T06:34:08Z अमर तिवारी 932885 /* मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध */ नया अनुभाग 6610974 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया मॉड्यूल:Lang/data/iana languages में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) to9cxwn9tqq3kwl9tufa8p6h4uhsn9f 6610976 6610974 2026-09-06T06:34:44Z अमर तिवारी 932885 /* मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध */ कड़ी जोड़ी 6610976 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) jka3yi5ufywlkz0xz311yln8dilya5p 6611048 6610976 2026-09-06T09:26:53Z TheTarget2027 934652 /* ब्रज भूमि (फिल्म) को हटाना */ 6611048 wikitext text/x-wiki {{/शीर्ष}} <!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। --> == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 111 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. {{ping|DreamRimmer}} {{ping|SM7}} {{ping|अजीत कुमार तिवारी }} {{ping|अनिरुद्ध कुमार}} {{ping|संजीव कुमार }} #[[:file:1000_Bangladeshi_taka_Obs_2011.jpg]] #[[:file:10_INR_Obs_2017.jpg]] #[[:file:10_INR_Rev_2017.jpg]] #[[:file:Amazing_Spider-Man_teaser_poster.jpg]] #[[:file:AnandabazarFront.JPG]] #[[:file:Andpictures.png]] #[[:file:Anupamaa.jpg]] #[[:file:Avengers_Assemble_-_Music_From_And_Inspired_By_The_Motion_Picture.jpg]] #[[:file:Avengers_Infinity_War_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Baahubali_poster.jpg]] #[[:file:Bairan_Banjaare_.png]] #[[:file:Barfi!_Audio_CD.jpg]] #[[:file:Batman_begins.jpg]] #[[:file:BiggBoss10.jpg]] #[[:file:Bigmagic.jpeg]] #[[:file:BournePoster.jpg]] #[[:file:Bumblebee_(film)_poster.png]] #[[:file:Cars_2006.jpg]] #[[:file:Casino_Royale_3.jpg]] #[[:file:Colors_TV.svg.png]] #[[:file:Crime_Patrol_Satark.jpg]] #[[:file:DHTCD.jpg]] #[[:file:Dabbe-_Curse_of_the_Jinn_poster.jpg]] #[[:file:Dear_Zindagi_Soundtrack.png]] #[[:file:Dhoom_series.JPG]] #[[:file:Die_another_Day_-_UK_cinema_poster.jpg]] #[[:file:Don_album.jpg]] #[[:file:Eragon_Teaser_Poster_10.jpg]] #[[:file:Fast_Five_poster.jpg]] #[[:file:Fast_and_Furious4.jpg]] #[[:file:Fast_and_the_furious_poster.jpg]] #[[:file:FastandFurious6-teaserposter.jpg]] #[[:file:Filmfare_awards.jpg]] #[[:file:First_Phantom_Sunday_strip.jpg]] #[[:file:Free_Guy_Theatrical_First_Poster.jpg]] #[[:file:Geraftaarfilm.jpg]] #[[:file:Google_Play_screenshot.png]] #[[:file:Gunday_(2013_film).jpg]] #[[:file:Gurdas-Maan-Roti.jpg]] #[[:file:Hacked_film_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Goblet_of_Fire_Poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Order_of_the_Phoenix_poster.jpg]] #[[:file:Harry_Potter_and_the_Prisoner_of_Azkaban_poster.png]] #[[:file:Himmatjaunpurii.jpg]] #[[:file:Images.jpg]] #[[:file:IndianOcean_desertRain.jpg]] #[[:file:IndianoceanKandisa.jpg]] #[[:file:Jaishankar_Prasad,1889-1937.jpg]] #[[:file:Jkkk.jpg]] #[[:file:Justice_League_(soundtrack).jpg]] #[[:file:Laal_Singh_Chaddha.jpg]] #[[:file:LinkinParkATSCover.jpg]] #[[:file:Linkin_park_hybrid_theory.jpg]] #[[:file:Main_baabul_ke_Des.png]] #[[:file:Manchester_City.png]] #[[:file:MeteoraLP.jpg]] #[[:file:Minutes_to_Midnight_cover.jpg]] #[[:file:Neelkamal_1947.jpg]] #[[:file:New_PSG.png]] #[[:file:Nil_Battey_Sannata_(cover).jpg]] #[[:file:Os_kii_bunda.jpg]] #[[:file:Pagglait_poster.jpg]] #[[:file:Pepsi_IPL_logo.png]] #[[:file:Php-logo-90.png]] #[[:file:Pon_de_Replay_cover.png]] #[[:file:Race_2_2013.jpg]] #[[:file:Rihanna_-_Music_of_the_Sun.png]] #[[:file:Rock_On_2_poster.jpg]] #[[:file:Saiyaara_film_poster.jpg]] #[[:file:Sohan_Singh_Bhakna.jpg]] #[[:file:Sony_Pix_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Wah_new_logo.png]] #[[:file:Sony_Yay_new_logo.png]] #[[:file:Spain_National_Football_Team_badge.png]] #[[:file:Spider-Man_Far_From_Home_Soundtrack_Cover.jpg]] #[[:file:Spider-Man_Into_the_Spider-Verse_(2018_poster).png]] #[[:file:Swachchhand.jpg]] #[[:file:Terminator1984movieposter.jpg]] #[[:file:Terminator2poster.jpg]] #[[:file:The-dirty-picture.jpg]] #[[:file:The_Amazing_Spiderman_2.jpg]] #[[:file:The_Incredible_Hulk_poster.jpg]] #[[:file:The_Matrix_soundtrack_cover.jpg]] #[[:file:Transformers07.jpg]] #[[:file:Troy2004Poster.jpg]] #[[:file:Wonder_Woman_1984.jpg]] #[[:file:आप_से_मौसिकी.jpg]] #[[:file:आयरन_मैन_२_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक_पहेली_लीला_एल्बम_कवर.jpg]] #[[:file:एक्स-मेन_ऑरिजिंस-_वूल्वरिन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:एक्स-मैन_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:कबाली_-_फिल्म_.jpg]] #[[:file:घोस्ट_राइडर_डीवीडी_कवर.jpeg]] #[[:file:जॉन_कार्टर_फ़िल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:डेस्पासिटो.png]] #[[:file:डॉक्टर_सट्रेंज-फिल्म_पोस्टर.jpg]] #[[:file:तुम_ही_हो.jpg]] #[[:file:नट_बोल्टू.png]] #[[:file:पद्मावत_(फ़िल्म_एल्बम).jpg]] #[[:file:पार्टी_विद_द_भूतनाथ.jpg]] #[[:file:बालवीर_रिटर्न्स.png]] #[[:file:यहाँ_मैं_घर_घर_खेली.jpg]] #[[:file:यार_ना_मिले.jpg]] #[[:file:रक्षा_बंधन.png]] #[[:file:लाहौर_चिह्न.jpg]] #[[:file:शपथ_लाइफ_ओके.jpg]] #[[:file:समुंदर_के_लुटेरे-_अन्तिम_घडी_पोस्टर.jpeg]] #[[:file:सोनिक_निकलोडियन.webp]] #[[:file:सौदागर.jpg]] #[[:file:स्कायफॉल_फिल्म_पोस्टर_और_हिंदी_वीसीडी.png]] #[[:file:हैरी_पॉटर_और_रहस्यमयी_तहख़ाना_फिल्म_डीवीडी_कवर.jpeg]] [[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[सदस्य वार्ता:Balajijagadesh|वार्ता]]) 09:04, 14 जुलाई 2026 (UTC) :{{सुनो प्रबंधक}} मेंशन बिना हस्ताक्षर के किया गया था; अतः पिंग प्रणाली के कार्य न करने से किसी के पास मेंशन की अधिसूचना नहीं पहुँची। प्रबंधकों को दुबारा पिंग किया जा रहा। :उपर्युक्त में से कई तो ऐसे चित्र हैं जिनका उपयोग संभवतः बाद के संपादनों में हट गया लगता है। उदाहरण के लिये फिल्मों के पोस्टर, जबकि फ़िल्म पर लेख मौजूद है। ऐसे चित्रों को दुबारा फ़िल्म ज्ञानसंदूक में जोड़ा जा सकता है। {{पिंग|हिंदुस्थान वासी}} जी शायद कुछ मदद कर पायें। :जिन्हें किसी लेख में नहीं जोड़ा जा सकता उन्हें हटा दिया जाना चाहिये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 12:33, 14 जुलाई 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी और @[[सदस्य:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] जी, मैं ऐसे चित्रों की हर कुछ माह से समीक्षा करता हूँ। हालांकि आधे चित्र पुनरीक्षण के अभाव में हटाये हुये होते हैं अतः इनका पुनरीक्षण करना पड़ेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:12, 15 जुलाई 2026 (UTC) ::ऐसा ही कुछ हुआ होगा। यदि केवल इतने ही चित्र ऐसे हैं तो समीक्षा करके हटाए या रखे जा सकते हैं। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 07:01, 16 जुलाई 2026 (UTC) :::@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] नमस्ते। समीक्षा में नहीं इन्हें वापस उन संबंधित लेखों में जोड़ने के कार्य में मदद माँग रहा था, क्योंकि आपकी रुचि फिल्मों में है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:11, 16 जुलाई 2026 (UTC) ::::अच्छा। बात तो वही आएगी पर। यदि नए चित्र पोस्टर के तौर पर लगा दिए गए हैं। तो इनका शीह नामांकन ही होगा। पक्का तो नहीं कह सकता। लेकिन इनको देखेंगे का प्रयत्न करूंगा। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 08:24, 16 जुलाई 2026 (UTC) == विकी परियोजनाओं का अनुवाद == हिन्दी विकिपीडिया पर अन्य भाषाओं की तुलना में काफ़ी चीज़ों के बारे में जानकारी कम है, हालांकि औसतन कहना चाहिए कम नहीं। स्थान, व्यक्ति, कोई सिद्धान्त, पुस्तक आदि पर तो काम हो जायेगा लेकिन मुझे लगता है कई सांचों में कमी है या वो हिंदी के अनुरूप नहीं है। इसी तरह बहुत से परियोजना पन्ना का हिंदी में अंतरभाषा कड़ी नहीं है या कड़ी है लेकिन सीधा अंग्रेज़ी की कड़ी हैं। मेरा मानना है , प्रबन्धक नीति-निर्देश, शर्तें आदि पर ध्यान दें। केवल प्रबंधकों पर ही पूरा बोझ डालना भी सही नहीं है क्योंकि उनके अन्य कार्य भी हैं, तो सामान्य संपादकों को भी इस काम पर लगना चाहिए। उदाहरण के लिए ये [[https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Compare_criteria_Good_v._Featured_article|क्या यह हिंदी में अन्य नाम से है या नया पृष्ठ बनाना चाहिए]] अंग्रेज़ी विकी से। [[सदस्य:Pushkar Singh|<span style="color:DeepPink;">पुष्कर सिंह</span>]] [[सदस्य वार्ता:Pushkar Singh|<span style="color:Red;">✉️</span>]] 09:19, 24 जुलाई 2026 (UTC) == Request for comment (the future of Abstract Wikipedia) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies if this has not yet been translated into your wiki's language. {{int:Please-translate}} You are invited to voice your opinions in a [[:m:Requests for comment/The future of Abstract Wikipedia|request for comment about the future of Abstract Wikipedia]]. {{Int:Feedback-thanks-title}} [[:m:User:Kowal2701|Kowal2701]] ([[:m:User talk:Kowal2701|talk]]) 12:24, 24 जुलाई 2026 (UTC) </bdi> <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 पर मौजूद सूची का प्रयोग करके User:DreamRimmer@metawiki द्वारा भेजा गया संदेश --> == Invitation to Participate in Kerala Culture Month 2026 == Dear Wikimedia Contributors, We are excited to announce '''[[m:Kerala_Culture_Month_2026|Kerala Culture Month 2026]]''', a collaborative campaign launched in conjunction with [[m:WikiConference_India_2026|'''WikiConference India 2026'''.]] This initiative aims to expand and enhance content about Kerala across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. '''Campaign Focus:''' * Expand Wikipedia articles about Kerala in multiple languages * Improve content quality with citations, images, and comprehensive information * Populate Wikimedia Commons with freely licensed Kerala media * Enrich Wikidata with structured information about Kerala-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page: https://meta.wikimedia.org/wiki/Kerala_Culture_Month_2026 on your preferred Wikimedia project. Best regards, ''Communications Team, WCI 2026'' <nowiki>~~~~</nowiki> [[सदस्य:Shadabgdg|Shadabgdg]] ([[सदस्य वार्ता:Shadabgdg|वार्ता]]) 15:51, 25 जुलाई 2026 (UTC) == इन तीन साँचों को इम्पोर्ट कर दें == प्रबंधक जी, इन तीन साँचों से संबंधित लेख लिखे जा चुके... आवश्यकता है कि इनके साँचे भी बन जायें ... [[:en:Template:Quranic manuscripts]] साँचा:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ - श्रेणी:क़ुरआन की पांडुलिपियाँ --+-- श्रेणी:क़ुरआन [[:en:Template:Campaignbox Campaigns of Muhammad]] साँचा:मुहम्मद के सैन्य अभियान - श्रेणी:मुहम्मद [[:en:Template:Usul al-Fiqh]] साँचा:उसूल-अल-फ़िक़्ह श्रेणी:फ़िक़्ह आनुरोध कर्ता ... 📚 [[सदस्य:Umarkairanvi|M. Umar kairanvi]] ([[सदस्य वार्ता:Umarkairanvi|वार्ता]]) 08:42, 29 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:Umarkairanvi|Umarkairanvi]] जी, [[सदस्य:Umarkairanvi/Template:Usul al-Fiqh]] पर आयात कर दिया गया है। अनुवाद के बाद मेरे वार्ता पन्ने पर सूचित कर दीजियेगा ताकि इसे साँचा: नामस्थान में ले जाया जा सके। आगे से साँचों के आयात के लिये [[वि:आयात]] पर अनुरोध किया करें, यहाँ चौपाल पर नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:14, 3 अगस्त 2026 (UTC) == यहाँ एक उचित हेडिंग दें == i am creating a new page मलिक अहमद खान फ़ारूकी However this message comesup इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है। यदि आपका मानना है कि आपका कार्य रचनात्मक था, कृपया इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर अपनी बात सप्रमाण रखें। बिना प्रमाण दावे अथवा पक्षपातपूर्ण अनुरोध हटा दिए जायेंगे। विघटनकारी व्यवहार जारी रखने पर आपके संपादन करने पर रोक लगाईं जा सकती है। why am i unable to create this page. this is a new page ::{{Ping|Mundhalia746}} We already have a page on [[अहमद खान फ़ारूकी|मलिक अहमद खान फ़ारूकी]]. Perhaps you can help in improving the page contents or by adding references. --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:13, 29 जुलाई 2026 (UTC) == समस्या == @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, मैं [[:चित्र:Silsilayy.jpg]] पर स्थानांतरण का अनुरोध किया जिसमें उसके [[चित्र वार्ता:Silsilayy.jpg|वार्ता पृष्ठ]] में Template:Rename media न दिखने की समस्या आ रही है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:27, 31 जुलाई 2026 (UTC) :@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। :जब पूछना दो ही लोगों से है तो यहाँ चौपाल पे लिखने का कोई औचित्य नहीं। यह कोई सामूहिक चर्चा का विषय नहीं है। :आपने जो {{tl|नाम बदलें}} का प्रयोग लिखा है उसके बाद साफ़-साफ़ लिखा हुआ तो आ ही रहा है कि यह साँचा फ़ाइलों के नाम बदलने के लिये अनुरोध करने के लिये नहीं है। इसकी जगह दूसरा साँचा है {{tl|rename media}} जिसका प्रयोग करके यह अनुरोध लिखा जाना चाहिए। तो उस साँचे को इस्तेमाल करिये। उसके प्रयोग की विधि उसी साँचे को देखने पे समझ में आ जायेगी। :दूसरी बात, आपने नाम बदलें का अनुरोध भी एक व्यक्ति को पिंग करके लिखा था। इसकी क्या आवश्यकता पड़ गयी? आपको पहले भी मना किया है कि ऐसे अनुरोध में किसी व्यक्ति विशेष को पिंग करने की आवश्यकता नहीं। अगर आपको लगता है कि उसी व्यक्ति को आदेश देना है तो उसके वार्ता पन्ने पे लिखिए। यही काम आप स्थानांतरण अनुरोध में करते हैं, यही काम आप सूचनापट पे करते हैं। :तीसरी बात, फ़ाइल का नाम हिंदी में कर लेने से क्या अतिरिक्त सुविधा मिल जायेगी? कोशिश तो यह की जाती है कि विकिमीडिया के सभी प्रोजेक्ट्स पर ऐसी फाइलें एक ही नाम से रहें। आपका अनुरोध भी स्वीकार करने योग्य नहीं है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 03:49, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] और @[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैंने यह अनुरोध 'ट्विंकल टूल' से किया था, जिससे सिस्टम ने डिफ़ॉल्ट रूप से गलत साँचा लगा दिया। मैंने अब वार्ता पृष्ठ पर इसे सुधार दिया है। प्रबंधकों से निवेदन है कि ट्विंकल में इस तकनीकी त्रुटि को भी ठीक करें ताकि अन्य सदस्यों को परेशानी न हो। ::<br /> ::मेरा मुख्य उद्देश्य फ़ाइल का नाम हिंदी में करना नहीं था, बल्कि पोस्टर और अंग्रेज़ी विकि के अनुसार इसकी सही स्पेलिंग (<code>Silsilayy</code> से <code>Silsiilay</code>) करना था। पिंग के विषय में आपकी बात मैं अच्छी तरह समझ गया हूँ और आगे से इसका पूरा ध्यान रखूँगा। ::<nowiki>धन्यवाद। ~~~~</nowiki> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:31, 1 अगस्त 2026 (UTC) :::और महोदय साँचा:Rename media में '''नाम परिवर्तन''' का '''कारण''' दिखने का स्थान नहीं [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:35, 1 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, ट्विंकल "मुख्य" (लेख) नामस्थान के अतिरिक्त अन्य नामस्थानों के लिये पूरी तरह लोकलाइज नहीं है। अतः आपसे विनम्र अनुरोध है कि अन्य नामस्थानों में इसका प्रयोग न करें और ऐसे अनुरोध मैनुअली करें। अगर ट्विंकल विकल्प दिखने से अधिक भ्रम की स्थिति हो तो इसे अन्य नामस्थानों के लिये सुधार होने तक निष्क्रिय भी किया जा सकता है ताकि आप जैसे अन्य सदस्यों को कोई परेशानी न हो। ::::Rename media साँचे में आपको अलग से प्राचल नाम "reason =" लिखने की आवश्यकता नहीं। वैसे यह साँचा भी किसी ने परीक्षण के तौर पर बनाया था और पूरी तरह अनूदित नहीं है। समय मिलने पर इसका भी लोकलाइजेशन पूरा कर दिया जाएगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:12, 1 अगस्त 2026 (UTC) == अनुवाद करते हुए == मैं संपादित करना चाहता हूँ [[मॉड्यूल:Lua banner]] क्योंकि मैं "This template uses Lua" को "यह टेम्पलेट Lua का उपयोग करता है।" में बदलना चाहता हूँ। [[विशेष:योगदान/&#126;2026-42535-82|&#126;2026-42535-82]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-42535-82|वार्ता]]) 05:08, 1 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:~2026-42535-82|~2026-42535-82]] आपका अनुरोधित अनुवाद समय मिलते ही पूरा कर दिया जायेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:15, 3 अगस्त 2026 (UTC) == मोबाइल संस्करण समस्या == किसी अनजाने कारण से, मेरे खाते में हिन्दी विकिपीडिया वेबसाइट मोबाइल संस्करण में अटका हुआ है। इससे में नारायम का प्रयोग नहीं कर सकता। कृपया इस समस्या को जल्द से जल्द ठीक करें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 10:13, 6 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] यह आपके ब्राउजर से संबंधित हो सकता है या विकिपीडिया के किसी गैजेट से संबंधित। आप अपनी वरीयताओं (Preferences) में जाएँ और सभी गैजेट हटा दें (अनचेक करके सहेज लें)। खाते से लॉग आउट करें और फिर दुबारा लॉगिन करें। इसके बाद संपादन करके चेक करें। बाद में आप वरीयताओं में जाकर पुनः उन गैजेट्स को सक्रिय कर सकते हैं जिनका इस्तेमाल आप वास्तव में करते हों। कोई अनावश्यक गैजेट न चेक रहे। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:38, 6 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:SM7|SM7]] कैश मिटाने के बाद समस्या ठीक हो चुकी है। धन्यवाद. [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 14:46, 6 अगस्त 2026 (UTC) == Linux के उच्चारण के संबंध में। == संजीव कुमार जी के ही निवेदन पर यह चर्चा है। आंग्लम् विकिपीडिया पर Linux का उच्चारण लिनुक्स दिखाया गया है, जबकि स्वयं लीनूस तूर्वाल्ड्स इसका उच्चारण लीनुक्स जैसा कर रहे थे। वहीं हिंदी पर यह "लिनक्स" है। बस यही चाहते हैं कि इस पर मत कराकर ठीक कराया जाए, ताकि भूलवश भी ग़लत जानकारी न दें बैठें। 17:26, 6 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :: "लिनक्स" उचित है । --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 22:07, 7 अगस्त 2026 (UTC) == मार्क ज़करबर्ग के नाम की वर्तनी के संबंध में। == @संजीव कुमार जी, इनका सरनेम कभी "जुकरबर्ग" तो कभी "जुकेरबर्ग" लिखा जा रहा है। इसका शीर्षक "मार्क ज़करबर्ग" के रूप में परिवर्तित किया जाए। आप चेक करिएगा।[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 15:52, 8 अगस्त 2026 (UTC)Dimple323 :स्रोत: https://www.bbc.com/hindi/articles/c62el743dy0o [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 10:49, 25 अगस्त 2026 (UTC) == प्रश्न == यदि किसी लेख में बहुत कम सामग्री हो (जैसे केवल एक वाक्य), तो क्या उसे शीघ्र हटाने के लिए नामांकित करना उचित है? [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:09, 11 अगस्त 2026 (UTC) :नहीं। आपको उस लेख और उसकी सामग्री को जोड़कर उसका विस्तार करना चाहिए। यदि किसी लेख में जोड़ने के लिए पर्याप्त सामग्री उपलब्ध नहीं है, तो दो या उससे अधिक संबंधित लेखों का विलय करके एक विस्तृत लेख बनाया जा सकता है। ऐसी स्थिति में छोटे लेखों को अलग रखने के बजाय उन्हें मुख्य लेख पर पुनर्निर्देशन किया जा सकता है। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:40, 13 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] आपके उत्तर के लिए धन्यवाद। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 12:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) == लेखों के मूल्यांकन में नरमी == मेरा सवाल सभी प्रबंधकों से है कि क्या लेखों के मूल्यांकन में थोडी नरमी नहीं बरती जा सकती है। मुझे याद है कि संविधान संपादनोत्सव वाले लेखों के मूल्यांकन का कार्य मुझे दिया गया था। मेरे हिसाब से मैंने काफी अच्छा मूल्यांकन किया था। वर्तमान प्रबंधकों जितनी सख्ती बरते भी हम लेखों की गुणवत्ता बनाये रख सकतेें हैं। यदि गलती 3-4 से ज्यादा हो तभी लेखों को शून्य दिया जाए। आप समग्र गुणवत्ता के अंक कम कर सकते हैं,परंतु लेखों पर शून्य नंबर देना,दूसरों के घंटो की मेहनत को बेकार बताना है। मैं इसके सख्त खिलाफ हूँ। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:शीतल सिन्हा|शीतल सिन्हा]] जी नमस्ते! आपको देर से उत्तर देने के लिए क्षमा चाहता हूँ। आपने उपर्युक्त संविधान संपादनोत्सव में अच्छा मूल्यांकन किया था, इसमें कोई संदेह नहीं है। जून वाले संपादनोत्सव में जिसे आप सख्ती मान रही हैं वह न्यूनतम आवश्यकता है लेख निर्माण की। अगर मशीन से या मशीनी ढंग से ही लिखना है तो यह घंटों वाली मेहनत कहीं और की जानी चाहिए, क्योंकि इस कोटि के लेख कुछ मिनटों में ही मशीन (बॉट) से बनवाए जा सकते हैं। आपको 'हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026' में इसका उदाहरण दिया भी गया था। कृपया जिन गलतियों का उल्लेख आपके मूल्यांकन टिप्पणी में किया जाता है उसे दोहराने से बचें। आपका पूरा अधिकार है कि आप प्रतिरोध करें लेकिन आपकी इच्छा से आपका मूल्यांकन किया जाना न तो उचित है न ही संभव। चूँकि आपके अधिकांश लेखों का मूल्यांकन मैंने ही किया है इसलिए उत्तर देना मेरा दायित्व था। देर से उत्तर देने के लिए एक बार पुनः क्षमा चाहता हूँ। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 16:13, 22 अगस्त 2026 (UTC) == Invitation to pre-conference activities for WikiConference India 2026 == Dear Wikimedia contributors, As the Wikiconference India 2026 draws nearer, the excitement is soaring as well! We are sending this message to inform you that two pre-conference activities are being held as a part of this meetup. The Wiki Loves Villages campaign 2026 starts on 15th August 2026, so get ready to contribute! This initiative aims to expand and enhance content and media about villages across all Wikimedia projects, creating a comprehensive, open-access knowledge base. Campaign Focus: A. Expand Wikipedia articles about Villages in India in multiple languages B. Improve content quality with citations, images, and comprehensive information C. Populate Wikimedia Commons with freely licensed media about a village D. Enrich Wikidata with structured information about Village-related topics We invite you to contribute by writing new articles, enhancing existing ones, uploading media, or organizing data on Wikidata. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. For more information and to get involved, visit the campaign page ([https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026](https://meta.wikimedia.org/wiki/Wiki_Loves_Village_2026)) on your preferred Wikimedia project. Another way to contribute to a pre-conference activity is the innovative Wiki Loves Medicinal Plants 2026- it is a photography campaign hosted by WikiConference India 2026. The activity already started on 1st August and ends on 31st August 2026, so gear up to document local medicinal knowledge and fill the knowledge gaps. This initiative aims to expand and enhance freely licensed images and other media of medicinal plants in and around our surroundings. Campaign Focus: A. Add freely licensed images of medicinal plants. B. Improve description of existing medicinal plants. C. Improve depictions of images. D. Improve wikidata items. We invite you to contribute by adding new photos, videos or enhancing existing ones. Whether you're an experienced editor or new to Wikimedia, your participation matters. To know more about how to contribute, rules, and tips head to the Meta page to find information ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants](https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Medicinal_Plants)) on your preferred Wikimedia project. Best regards,<br>WikiConference India 2026 pre-conference organizing team -- '''[[user:kuldeepburjbhalaike|<i style="color:#FF4500; font-family:sylfaen">KuldeepBurjBhalaike</i>]]''' <sup style="color:#FF4500; font-family:georgia">([[User_talk:Kuldeepburjbhalaike|Talk]])</sup> 11:55, 13 अगस्त 2026 (UTC) == हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप सूचना == * [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] 7-9 अगस्त को नई दिल्ली के पास गुरुग्राम में संपन्न हुआ। * [[w:hi:विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026|विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026]]- 15 अगस्त-14 सितंबर 2026 का आयोजन कल से शुरु हो रहा है जिसमें 80 लेख स्वीकृत होने पर 8000 के निश्चित पुरस्कार जीते जा सकते हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६|विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६]] 15-30 अगस्त 2026 को विकिस्रोत पर आयोजित संपादनोत्सव में 40 अंक के पृष्ठ शोधित कर निश्चित पुरस्कार प्राप्त करें। * [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/जून 2026]] के परिणाम घोषित हो गए हैं। * [[s:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/जुलाई २०२६]] :सदस्यों से अनुरोध है कि 15 अगस्त से शुरु होने वाले संपादनोत्सवों में शामिल होकर हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में सहयोग करें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] जी, अगर आप विकिस्रोत:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव २०२६ में 40 पृष्ठ के स्थान पर 40 अंक लिख दें तो अच्छा हो। क्योंकि विकिस्रोत पर कुछ पृष्ठ के 4 अंक दिए जा रहे है। ::विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के पुरस्कार को स्पष्ट करें कि क्या 'विशेष पुरस्कार' सामान्य पुरस्कार राशि के अतिरिक्त दिया जाएगा? यदि किसी प्रतिभागी के 80 लेख स्वीकृत होते हैं, तो क्या गणना के अनुसार कुल राशि ₹17,000 (₹9,000 सामान्य पुरस्कार + ₹8,000 विशेष पुरस्कार) देय होगी? [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:00, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::40 पृष्ठ को 40 अंक के पृष्ठ किया गया। विशेष पुरस्कार को भी स्पष्ट किया गया है। यह पुरस्कार किसी अन्य पुरस्कार के साथ मिलाकर नहीं दिया जाएगा बल्कि 80 लेख स्वीकृत होने पर सभी को मिलेगा। प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के लिए न्यूनतम अर्हता क्रमशः 100, 90 एवं 80 अंक है। एक से अधिक प्रतिभागियों के 80 लेख स्वीकृत होने की स्थिति में अंकों की यह संख्या बढ़ सकती है। किसी भी स्थिति में यह विशिष्ट पुरस्कार प्रथम, द्वितीय एवं तृतीय पुरस्कारों के अलावा ही दिए जाएँगे, साथ नहीं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:26, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी धन्यवाद। भारत-यूक्रेन सांस्कृतिक धरोहर अनुभाग अभी उपलब्ध नहीं है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) :::::शीघ्र ही उपलब्ध करवाया जाएगा। यदि आपको जल्दी है तो इस विषय से जुड़े अपने पसंदीदा लेखों का प्रस्ताव दे सकते हैं। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 03:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी, संपादकोत्सव के पृष्ठ में 'अपने लेख यहाँ जमा करें' पर पुराने संपादकोत्सव की कड़ी लगी है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:37, 15 अगस्त 2026 (UTC) ::::::::संपादनोत्सव संबंधी प्रश्नों की चर्चा संपादनोत्सव के वार्ता पृष्ठ पर करें। यहाँ की सामग्री वहाँ कॉपी कर रहा हूँ। आगे की चर्चा वहीं होगी। वहीँ अपना उत्तर भी दे रहा हूँ। :::::::[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 07:33, 15 अगस्त 2026 (UTC) == लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो पृष्ठ पर अर्ध-सुरक्षा हटाने का अनुरोध == नमस्ते, मैं [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] नाम से एक नया पृष्ठ बनाने का प्रयास कर रहा हूँ, लेकिन मुझे एक त्रुटि का सामना करना पड़ रहा है जो कहती है कि "इस पृष्ठ पर केवल विश्वसनीय सदस्यों को संपादन करने की अनुमति है।" <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) == [[ब्रज भूमि (फिल्म)]] को हटाना == @ [[सदस्य:SM7|SM7]] अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। एक क्षेत्रीय फिल्म का प्रचार। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 09:23, 17 अगस्त 2026 (UTC) == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्तूबर के प्रस्तावित नियम पर मत दें == [[विकिपीडिया:संपर्क सूत्र]] पृष्ठ पर आगामी अक्तूबर में होने वाले संपर्क सूत्र के निर्वाचन के नियम प्रस्तावित किए गए हैं। पिछले वर्ष के निर्वाचन के दौरान हुई चर्चाओं के आधार पर प्रबंधक बैठक में चर्चा के उपरांत संशोधित नियम प्रस्तावित किए गए हैं। इनपर सदस्यों की राय का स्वागत है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) == स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 से सम्बंधित == '''महोदय/महोदया जी,''' मुझे एक जानकारी चाहिए थी। क्या कोई सदस्य एक बार में अपनी पसंद के कई लेख चुनकर उन्हें भविष्य में बनाने के लिए चिन्हित कर सकता है? [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता_दिवस_संपादनोत्सव_2026]] उदाहरण के लिए, @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] नामक उपयोगकर्ता ने लगभग 11–12 लेख पहले से चिन्हित किए हुए हैं, लेकिन अभी तक उन पर लेख बनाने का कार्य शुरू नहीं हुआ है। चूँकि एक दिन में 5 से अधिक लेख अपलोड नहीं किए जा सकते हैं, इसलिए मैं जानना चाहता हूँ कि क्या इस प्रकार पहले से अधिक संख्या में लेख चिन्हित करना किसी नियम के विरुद्ध है, या फिर कोई भी सदस्य अपनी सुविधा के अनुसार भविष्य में बनाने के लिए कितने भी लेख चिन्हित कर सकता है? कृपया इस संबंध में मेरा मार्गदर्शन करें। धन्यवाद। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 10:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) :मैंने पहले कुछ लेख अपने नाम से चिन्हित किए थे, लेकिन अब उन्हें हटा दिया है, अतः आप उन लेखों पर कार्य कर सकते हैं। जहाँ तक नियमों की बात है, मेरी समझ के अनुसार पहले एक लेख पर कार्य करके उसे जमा करना और उसके बाद अगले लेख को चिन्हित करना उचित प्रक्रिया है। एक साथ बहुत अधिक लेख चिन्हित न करने की अपेक्षा है। [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 11:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::बहुत-बहुत धन्यवाद @[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] जी, आपने जानकारी देकर मेरी शंका दूर कर दी। अब मुझे संबंधित नियम अच्छी तरह समझ में आ गया है। [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 15:56, 22 अगस्त 2026 (UTC) :::संपादनोत्सव संबंधी आगे की चर्चा उसके वार्ता पृष्ठ पर करें। चौपाल के संवाद वहाँ प्रतिलिपि कर रहा हूँ। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:11, 22 अगस्त 2026 (UTC) ::किसी प्रतिभागी के द्वारा एक दिन में अधिकतम 5 लेख चुने जा सकते हैं। वे इसे एक ही बार में चुन सकते हैं। चुने हुए लेख बनाने के बाद ही नए लेख (अधिकतम 5 तक) पुनः चुने जा सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:06, 22 अगस्त 2026 (UTC) == साँचा:Infobox French commune सम्पादन निवेदन == साँचा:Infobox French commune में फ़्रांस के विभागों के नाम अंग्रेज़ी में है। उनके अनुवाद के लिए कृपया मुझे सम्पादन अनुमति दें। [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 02:17, 23 अगस्त 2026 (UTC) :Infobox French commune में विभागों के नाम का हिंदी अनुवाद [[विशेष:योगदान/&#126;2026-45964-89|&#126;2026-45964-89]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-45964-89|वार्ता]]) 03:15, 23 अगस्त 2026 (UTC) == सुझाव आमंत्रण == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने '''[[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन]]''' पृष्ठ पर चित्र प्रेरक अधिकार के लिए अपना नामांकन किया है। आप से विनम्र अनुरोध है कि कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें और अपना सुझाव दें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:53, 24 अगस्त 2026 (UTC) == जुआन ब्रांको के नए मसौदे की भाषाई समीक्षा == नमस्कार। सदस्य:EncreEtMarges/जुआन ब्रांको पर एक नया, स्वतंत्र और संक्षिप्त हिंदी मसौदा तैयार किया गया है: https://hi.wikipedia.org/wiki/सदस्य:EncreEtMarges/जुआन_ब्रांको मुख्य लेख 20 जुलाई और 20 अगस्त 2026 को ल५ (खराब मशीनी अनुवाद) के अंतर्गत हटाया गया था। पारदर्शिता के लिए: मैं Les Ruches से संबद्ध हूँ, जो जुआन ब्रांको की 2027 की राष्ट्रपति पद की उम्मीदवारी का समर्थन करता है। इसी हित-संबंध के कारण मैं इसे स्वयं मुख्य नामस्थान में पुनः प्रकाशित नहीं कर रहा हूँ। कृपया इसकी भाषा, स्वाभाविकता, तटस्थता और स्रोतों की स्वतंत्र समीक्षा करें। उपयुक्त होने पर कोई स्वतंत्र संपादक इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित कर सकता है। धन्यवाद। [[सदस्य:EncreEtMarges|EncreEtMarges]] ([[सदस्य वार्ता:EncreEtMarges|वार्ता]]) 02:32, 27 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिपीडियन साथियों, मैंने विकिमीडिया के हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है, यदि आपको मेरे द्वारा किए गए योगदान योग्य लगें, तो कृपया मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। इस प्रक्रिया में समुदाय के सभी वरिष्ठ और साथी सदस्यों का समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा। आवेदन का लिंक यहाँ है: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR|Hardware donation program/AMAN KUMAR]] आप सभी के समय और सहयोग के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:09, 27 अगस्त 2026 (UTC) == संपादनोत्सव बैठक सूचना == * [https://meet.google.com/avn-bdsm-jup Google Meet की मदद से शामिल हों] * 7:00 pm - 9:00 pm * Sun, 30 August 2026 *स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026 के दौरान लेखों के मूल्यांकन और समस्याओं पर चर्चा के लिए बैठक का आयोजन किया जा रहा है। == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सुधार अनुरोध == कृपया इन मानों को बदलें: ["te"] = "तेलुगु" ["ha"] = "हाउसा" ["zgh"] = "मानक मोरक्की अमज़िग़" [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:20, 31 अगस्त 2026 (UTC) :{{done}} [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 13:24, 31 अगस्त 2026 (UTC) ::@[[सदस्य:Max|Max]] धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) == विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में समर्थन हेतु निवेदन == नमस्ते विकिमीडियन्स, मैंने विकिमीडिया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में आवेदन किया है ताकि मैं विकी परियोजनाओं पर और अधिक योगदान दे सकूँ। यदि आपको मेरा योगदान उपयोगी लगता है तो कृपया इस लिंक ([[meta:Hardware donation program/आदेश यादव|Hardware donation program/आदेश यादव]]) के माध्यम से आप मेरा समर्थन (Endorse) कर सकते है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) १९:४१, १ सितम्बर २०२६ (UTC) == Template editor user group == <div class="cd-moveMark">[[विकिपीडिया:दूतावास#Template editor user group]] से स्थानांतरित किया। [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:46, 3 सितंबर 2026 (UTC)</div> Hi. As you may know, only template editors have <code>editprotected</code> and <code>templateeditor</code>, but <code>templateeditor</code> is considered useless because Hindi Wikipedia does not have template editor protection (per InitialiseSettings.php). Instead, I want to propose moving to a new user group named Protected page editors (<code>editprotected</code>). This will only have <code>editprotected</code> as the only user right, allowing to edit fully protected pages. Thoughts? [[सदस्य:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[सदस्य वार्ता:Codename Noreste|वार्ता]]) 17:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) == मॉड्यूल:Lang/data/iana languages सम्पादन अनुरोध == कृपया [[मॉड्यूल:Lang/data/iana languages]] में इन मानों को बदलें: ["ary"] = {"मोरक्की अरबी"}, ["xms"] = {"मोरक्की सांकेतिक भाषा"}, ["aju"] = {"यहूदी-मोरक्की अरबी"}, क्योंकि मोरक्कोवासियों का उचित नाम "मोरक्की" होना चाहिये, धन्यवाद! [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 06:34, 6 सितंबर 2026 (UTC) tonmkpc4286cw3yytx1hzxkyz4pohsm भारतीय रेल 0 2436 6610773 6609881 2026-09-05T17:22:06Z ~2026-48089-33 946247 /* */ Shatabdi express Apne samay ki vah pabandi gadi hai aur ek number ki gadi hai 6610773 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi express Amrit Bharat ka Inka jaega jab subah 6:10 per chalegi yahi engine lag ke jaega parmanent Shatabdi express Apne Tej gati hadtal mein chalti Hai Apne samay ke bahut pabandi gadi hai gadi roj chalegi 24 ghante chalegi == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] rqs2l7s424ev9i1ozl2wapkcx3e8u1r 6610926 6610773 2026-09-06T05:50:46Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Diff/6609881|6609881]] से [[Special:Diff/6610773|6610773]] तक 2 अवतरण पूर्ववत किए 6610926 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] [[श्रेणी:भारत में रेल परिवहन]] rifj6634mvee7f1y36beyzdhejzcqpa 6611053 6610926 2026-09-06T10:03:30Z ~2026-48089-33 946247 Lucknow to New Delhi Shatabdi express 6611053 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi express Anubhuti class mein Yatra karm vande Bharat ka coach Laga Hai k1 seat number 45 46 mein Yatra karunga s31arkiz9ewmus0ft0v7171nxop2bzn 6611054 6611053 2026-09-06T10:04:57Z ~2026-48089-33 946247 Shatabdi express ka kiraya kam karo 6611054 wikitext text/x-wiki {{Copy edit |date = जून 2020}} {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name = भारतीय रेल |logo = Indian Railways logo.png |logo_size = 125px |logo_alt = भारतीय रेलवे का लोगो |image = Rail Bhavan 1.jpg |image_caption = रेल भवन, [[नई दिल्ली]] |type = [[रेल मंत्रालय]], [[भारत सरकार]] का विभागीय उपक्रम |foundation = [[8 मई]], [[1945]].<ref name="IRFCA-history-page">{{cite web|url=http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html|title=[IRFCA] Indian Railways FAQ: IR History: Early Days – 1|website=www.irfca.org|access-date=3 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20050307181407/http://irfca.org/faq/faq-hist.html|archive-date=7 मार्च 2005|url-status=dead}}</ref> <!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845 by . See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853.--> <br/> [[1951]] में राष्ट्रीकृत.<ref name="IRFCA-history-page"/> |location = |location_city = नई दिल्ली |location_country = भारत |locations = <!--# of locations--> |area_served = [[भारत]] |key_people = • [[अश्विनी वैष्णव]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल मंत्री]]<br />• रावसाहेब पाटिल दानवे, [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br />• [[दर्शना जरदोश]], [[रेल मंत्रालय, भारत|केन्द्रीय रेल राज्यमंत्री]]<br/>• जय वर्मा सिन्हा, रेलवे बोर्ड अध्यक्ष |industry = [[रेलवे]] |products = इंजने,<br/>डबे,<br/>अन्य वस्तूएं |services = रेल यातायात, <br />माल-यातायात, <br />अन्य सेवाएं |revenue = {{profit}} [[भारतीय रुपया|₹]] 189906 [[करोड़]] (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |operating_income = |net_income = |num_employees = 12.27 लाख (2020)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |parent = रेल मंत्रालय (भारत) |divisions = 19 रेलवे जोन |subsid = |homepage = [http://www.indianrailways.gov.in/ भारतीय रेल] |footnotes = |intl = Yes |slogan = "राष्ट्र की जीवन रेखा" }} {{Infobox rail |railroad_name = |logo_filename = |logo_size = |system_map = Railway network map of India - Schematic.svg |map_caption = भारतीय रेल जालिका मानचित्र |map_size = |marks = |image = |image_size = |image_caption = |locale = भारत |start_year = {{Start date|1845|5|८|df=y}}<!-- Indian railways traces its history back to Madras Railway which was incorporated on 8 May 1845. See the ref, http://www.irfca.org/faq/faq-hist.html. The first passenger line albeit was by GIPR in 1853. This article is about the company and not about rail transport. Hence the foundation year is 1845 and not 1853. --> |end_year = वर्तमान |predecessor_line = |successor_line = |gauge = {{RailGauge|1676mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|1000mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|762mm|lk=on}}<br>{{RailGauge|610mm|lk=on}} |length = {{convert|67,415|km}} (मार्ग) <br>{{convert|95,981|km}} (दौड़ पट्टी)<br> {{convert|123,542|km}} (कुल ट्रैक)<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> |electrification = {{convert|39,866|km}}<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> }} '''भारतीय रेल''' (भारे), यह [[भारत सरकार]]<nowiki/>-नियंत्रित सार्वजनिक रेलवे सेवा है। भारत में रेलवे की कुल लंबाई 115,000 किलोमीटर है। भारतीय रेल रोजाना करीब 2 करोड़ 31 लाख (लगभग पूरे ऑस्ट्रेलिया देश की जनसंख्या के बराबर) यात्रियों और 33 लाख टन माल ढोती है। भारतीय रेलवे के स्वामित्व में, भारतीय रेलवे में 12147 लोकोमोटिव, 74003 यात्री कोच और 289185 वैगन हैं और 8702 यात्री ट्रेनों के साथ प्रतिदिन कुल 13523 ट्रेनें चलती हैं। भारतीय रेलवे में 300 रेलवे यार्ड, 2300 माल ढुलाई और 700 मरम्मत केंद्र हैं। यह दुनिया की चौथी सबसे बड़ी रेलवे सेवा है। 12.27 लाख कर्मचारियों के साथ, भारतीय रेलवे दुनिया की आठवीं सबसे बड़ी विभाग है। रेलवे विभाग भारत सरकार के मध्य रेलवे विभाग का एक प्रभाग है, जो भारत में संपूर्ण रेलवे नेटवर्क की योजना बना रहा है। रेलवे विभाग की देखरेख रेलवे विभाग के कैबिनेट मंत्री द्वारा की जाती है और रेलवे विभाग की योजना रेलवे बोर्ड द्वारा बनाई जाती है।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> यह भारत के परिवहन क्षेत्र का मुख्य घटक है। यह न केवल देश की मूल संरचनात्‍मक आवश्यकताओं को पूरा करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है अपितु बिखरे हुए क्षेत्रों को एक साथ जोड़ने में और देश राष्‍ट्रीय अखंडता का भी संवर्धन करता है। राष्‍ट्रीय आपात स्थिति के दौरान आपदाग्रस्त क्षेत्रों में राहत सामग्री पहुंचाने में भारतीय रेलवे अग्रणी रहा है। देश के औद्योगिक और कृषि क्षेत्र की त्‍वरित प्रगति ने रेल परिवहन की उच्‍च स्‍तरीय मांग का सृजन किया है, विशेषकर मुख्‍य क्षेत्रकों में जैसे कोयला, लौह और इस्‍पात अयस्‍क, पेट्रोलियम उत्‍पाद और अनिवार्य वस्‍तुएं जैसे खाद्यान्‍न, उर्वरक, सीमेंट, चीनी, नमक, खाद्य तेल आदि।रेलवे का नया जोन कोंकण रेलवे जोन है ।<ref>{{Cite web |url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=17 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf |archive-date=7 अप्रैल 2020 |url-status=live }}</ref> == रेल इतिहास / == भारत में रेलवे के लिए पहली बार प्रस्ताव [[चेन्नई|मद्रास]] में 1832 में किए गए थे.<ref name="irfca.org">{{cite web|url=http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|title=[IRFCA] India's First Railways|website=www.irfca.org|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221220502/http://www.irfca.org/docs/history/india-first-railways.html|archive-date=21 फ़रवरी 2018|url-status=dead}}</ref> भारत में पहली ट्रेन 1837 में [[चेन्नई|मद्रास]] में लाल पहाड़ियों से चिंताद्रीपेत पुल (लिटिल माउंट)तक 25किमी चली थी. इसे आर्थर कॉटन द्वारा सड़क-निर्माण के लिए ग्रेनाइट परिवहन के लिए बनाया गया था| इसमें विलियम एवरी द्वारा निर्मित रोटरी स्टीम लोकोमोटिव प्रयोग किया गया था| 1845 में, गोदावरी बांध निर्माण रेलवे को गोदावरी नदी पर बांध के निर्माण के लिए पत्थर की आपूर्ति करने के लिए राजामुंदरी के डोलेस्वरम में कॉटन द्वारा बनाया गया था। 8 मई 1845 को, मद्रास रेलवे की स्थापना की गई, उसके बाद उसी वर्ष ईस्ट इंडिया रेलवे की स्थापना की गई। 1 अगस्त 1849 में [[ग्रेट इंडियन पेनिनसुला रेलवे|ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे]] (GIPR) की स्थापना की गई संसद के एक अधिनियम द्वारा। 1851 में रुड़की में सोलानी एक्वाडक्ट रेलवे बनाया गया था। इसका नाम थॉमसन स्टीम लोकोमोटिव द्वारा रखा गया था, जिसका नाम उस नाम के एक ब्रिटिश अधिकारी के नाम पर रखा गया था। रेलवे ने सोलानी नदी पर एक एक्वाडक्ट के लिए निर्माण सामग्री पहुंचाई। 1852 में, मद्रास गारंटी रेलवे कंपनी की स्थापना की गई। सन् 1850 में ग्रेट इंडियन प्रायद्वीपीय रेलवे कम्पनी ने बम्बई से थाणे तक रेल लाइन बिछाने का कार्य प्रारम्भ किया गया था।<ref>भारतीय रेल के इतिहास के बारे में [https://www.hindistudy.in/indian-railway-history "History of Indian Railway in Hindi"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इसी वर्ष हावड़ा से रानीगंज तक रेल लाइन बिछाने का काम शुरू हुआ। सन् 1853 में बहुत ही मामूली शुरूआत से जब पहली प्रवासी ट्रेन ने मुंबई से थाणे तक (३४ कि॰मी॰ की दूरी) की दूरी तय की थी<ref name="irfca.org"/><ref>{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|title=164 Years Ago On This Day, India's First Train Ran From Mumbai To Thane|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729114445/http://www.indiatimes.com/news/india/164-years-ago-on-this-day-india-s-first-train-ran-from-mumbai-to-thane-275748.html|archive-date=29 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|title=India’s 1st train: When Sahib, Sindh & Sultan blew steam - Times of India|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808221221/http://timesofindia.indiatimes.com/news/Indias-1st-train-When-Sahib-Sindh-Sultan-blew-steam/articleshow/19717248.cms|archive-date=8 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|title=Facts about the Indian Railways that will surprise you!|date=11 December 2015|publisher=|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170723223807/http://www.india.com/travel/articles/facts-about-the-indian-railway-that-will-surprise-you/|archive-date=23 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>, अब भारतीय रेल विशाल नेटवर्क में विकसित हो चुका है। साल २०१७ में भारतीय रेल व्यवस्था को सुधरने हेतु महत्वपूर्ण कदम उठाये गए। रेल सुरक्षा निधि १००,००० करोड़ रुपये के एक कोष के साथ ५ साल की अवधि में बनाया जा रहा है। लिफ्टों और एस्केलेटर प्रदान करके 500से अधिक रेलवे स्टेशनों को अलग-अलग तरीके से अनुकूल बनाया जा राहा है। तीर्थयात्रा और पर्यटन के लिए समर्पित गाड़ियों को लॉन्च करने के लिए कदम उठाए जा राहा है।२०१९ तक, भारतीय रेल के सभी कोचों को जैव-शौचालयों के साथ फिट किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है। मानव रहित रेलवे स्तरीय क्रॉसिंग को २०२० तक समाप्त किया गया| यह कार्य पूरा हो गया है| ऐसे नेटवर्क को आधुनिक बनाने, सुदृढ़ करने और इसका विस्‍तार करने के लिए भारत सरकार निजी पूंजी तथा रेल के विभिन्‍न वर्गों में, जैसे पत्‍तन में- पत्‍तन संपर्क के लिए परियोजनाएं, गेज परिवर्तन, दूरस्‍थ/पिछड़े क्षेत्रों को जोड़ने, नई लाइन बिछाने, सुंदरबन परिवहन आदि के लिए राज्‍य निधियन को आ‍कर्षित करना चाहती है। तद्नुसार [https://web.archive.org/web/20190119152513/https://rrbntpcresults.com/ भारतीय रेल] में रेल प्रौद्योगिकी की प्रगति को आत्‍मसात करने के लिए अनेकानेक प्रयास किए हैं और बहुत से रेल उपकरणों जैसे रोलिंग स्‍टॉक के उत्‍पादन में आत्‍मनिर्भर हो गया है। यह ईंधन किफायती नई डिज़ाइन के उच्‍च [[अश्व शक्ति|हॉर्स पावर]] वाले इंजन, उच्‍च गति के कोच और माल यातायात के लिए आधुनिक बोगियों को कार्य में लगाने की प्रक्रिया कर रहा है। आधुनिक सिग्‍नलिंग जैसे पैनल-इंटर लॉकिंग, रूट रीले इंटर लॉकिंग, [[केन्द्रीय निगरानी प्रणाली|केंद्रीकृत यातायात नियंत्रण]], स्‍वत: सिग्‍नलिंग और बहु पहलू रंगीन प्रकाश सिग्‍नलिंग की भी शुरूआत हो चुका है। इसके अतिरिक्‍त सरकार ने दिल्‍ली, मुंबई, चैन्नई, बैंगलूर, हैदराबाद और कोलकाता मेट्रोपोलिटन शहरों में रेल आधारित [[मेट्रोपॉलिटन लाइन|मास रेपिड ट्रांज़िट प्रणाली]] शुरू की है। परियोजना का लक्ष्‍य, शहरों के यात्रियों के लिए विश्‍वसनीय सुरक्षित एवं प्रदूषण रहित यात्रा मुहैया कराना है। यह परिवहन का सबसे तेज साधन सुनिश्चित करती है, समय की बचत करती एवं दुर्घटना कम करती है। इस परियोजना ने उल्‍लेखनीय प्रगति की है। विशेषकर [[दिल्ली मेट्रो रेल|दिल्‍ली मेट्रो]] रेल परियोजना का कार्य निष्‍पादन स्‍मरणीय है। भारत में रेल मूल संरचना के विकास में निजी क्षेत्रों की भागीदारी का धीरे-धीरे विस्‍तार हो रहा है, मान और संभावना दोनों में। उदाहरण के लिए, पीपावाव रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड (पीआरसीएल) रेल परिवहन में पहला सरकारी निजी भागीदारी का मूल संरचना मॉडल है। यह भारतीय रेल और गुजरात [[पीपावाव बंदरगाह|पीपावाव पोर्ट लिमिटेड]] की संयुक्‍त उद्यम कंपनी है, जिसकी स्‍थापना २७१ कि॰मी॰ लंबी रेल लाइंस का निर्माण, रखरखाव और संचालन करने के लिए की गई है, यह गुजरात राज्‍य में पीपावाव पत्‍तन को पश्चिमी रेल के सुरेन्‍द्र नगर जंक्‍शन से जोडती है।<ref name=":0">राष्ट्रीयकृत</ref> साझेदारी के माध्यम से चयनित वस्तुओं के लिए परिवहन समाधान समाप्त करने के लिए रेलवे एकीकृत होगा| == संस्था == भारत में [[रेल मंत्रालय, भारत|रेल मंत्रालय]], रेल परिवहन के विकास और रखरखाव के लिए नोडल प्राधिकरण है। यह विभन्‍न नीतियों के निर्माण और रेल प्रणाली के कार्य प्रचालन की देख-रेख करने में रत है। === सहायक कंपनिया === भारतीय रेल के कार्यचालन की विभिन्‍न पहलुओं की देखभाल करने के लिए इसने अनेकानेक सरकारी क्षेत्र के उपक्रम स्‍थापित किये हैं.<ref name="IRStruct">{{cite web|title=Organization Structure|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|publisher=Indian Railways|accessdate=20 June 2020|format=PDF|date=2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407173351/http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English.pdf|archive-date=7 अप्रैल 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/Year_Book/Year%20Book%202018-19-English/129.pdf|title=Indian Railways Annual Publication 2018-19 - Undertakings|last=|first=|date=20 June 2020|website=|access-date=|url-status=live}}</ref>:- * रेल इंडिया टेक्‍नीकल एवं इकोनॉमिक सर्विसेज़ लिमिटेड (आर आई टी ई एस) * इंडियन रेलवे कन्‍स्‍ट्रक्‍शन (आई आर सी ओ एन) अंतरराष्‍ट्रीय लिमिटेड * इंडियन रेलवे फाइनेंस कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर एफ सी) * कंटनेर कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड (सी ओ एन सी ओ आर) * [[कोंकण रेलवे|कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (के आर सी एल) * इंडियन रेलवे कैटरिंग एंड टूरिज्‍म कॉर्पोरेशन लिमिटेड (आई आर सी टी सी ) * [[रेलटेल|रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया लिमिटेड]] (रेलटेल) * मुंबई रेलवे विकास कॉर्पोरेशन लिमिटेड (एम आर वी सी लि) * [[रेल विकास निगम लिमिटेड]] (आर वी एन आई) * नेशनल हाई स्पीड रेल कार्पोरेशन लिमिटेड (ने हा स्पी रे का र्लि) * अनुसंधान, डिज़ाइन और मानक संगठन: [[आरडीएसओ]] के अतिरिक्‍त [[लखनऊ]] में अनुसंधान और विकास स्‍कंध (आर एंड डी) भारतीय रेल का है। यह तकनीकी मामलों में मंत्रालय के परामर्शदाता के रूप में कार्य करता है। यह रेल विनिर्माण और डिज़ाइनों से संबद्ध अन्‍य संगठनों को भी परामर्श देता है। रेल सूचना प्रणाली के लिए भी केंद्र है (सीआरआईएस), जिसकी स्‍थापना विभिन्‍न कम्‍प्‍यूटरीकरण परियोजनाओं का खाका तैयार करने और क्रियान्‍वयन करने के लिए की गई है। इनके साथ-साथ छह उत्‍पादन यूनिटें हैं जो रोलिंग स्‍टॉक, पहिए, एक्‍सेल और रेल के अन्‍य सहायक संघटकों के विनिर्माण में रत हैं अर्थात, चितरंजन लोको वर्क्स; डीजल इंजन आधुनिकीकरण कारखाना; डीजल इंजन कारखाना; एकीकृत कोच फैक्‍टरी; रेल कोच फैक्‍टरी; और रेल पहिया फैक्‍टरी। === क्षेत्र तथा मंडल === [[चित्र:Indianrailwayzones-numbered.svg|thumb|right|भारतीय रेलके क्षेत्र]] प्रशासनिक सुविधा एवं रेलों के परिचालन की सुविधा की दृष्टि से भारतीय रेल को सत्रह क्षेत्र या जोन्स में बाँटा गया है। {{भारतीय रेल मंडल}} यद्यपि [[कोलकाता मेट्रो]] भारतीय रेल द्वारा ही संचालित होती है परंतु इसे किसी जोन में नहीं रखा गया है। प्रशासनिक रूप से इसे एक क्षेत्रीय रेलवे के रूप में देखा जाता है। हर जोन में कुछ रेलमंडल होते हैं, इस समय भारत में कुल 67 रेलमंडल है जो उपरोक्त 18 रेल-क्षेत्र (जोन) केब अंतर्गत कार्य करते हैं। == उत्पादन == ;रेल ईंजन निर्माण केंद्र * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन (विद्युत इंजन) * बनारस लोकोमोटिव वर्क्स, वाराणसी (डीजल इंजन विधुत इंजन) * डीजल कम्पोनेट वर्क्स, पटियाला (डीजल इंजन के पूर्जे) * टाटा इंजीनियरिंग एंड लोकोमोटिव कम्पनी लिमिटेड, चितरंजन (डीजल इंजन) * डीजल लोकोमोटिव कंपनी, जमशेदपुर (डीजल इंजन) * भारत हैवी इलेक्ट्रिकल लिमिटेड, भोपाल (डीजल इंजन) ;रेल डिब्बे निर्माण केंद्र * इंटीग्रल कोच फैक्ट्री पैराम्बूर (चेन्नई) बी.जी.डिब्बा निर्माण * रेल कोच फैक्ट्री, कपूरथला (पंजाब) बी.जी. डिब्बा निर्माण * चितरंजन लोकोमोटिव वर्क्स, चितरंजन * भारत अर्थमूवर्स लिमिटेड बेंगलुरु (कर्नाटक) * जेसफ़ एंड कंपनी लिमिटेड, कोलकाता (पं.बंगाल) * व्हील एंड एक्सेल, बेंगलुरु (कर्नाटक) ;रेलवे प्रशिक्षण केंद्र * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ मेकेनिकल एंड इलिक्ट्रोनिक, इंजीनियरिंग, जमालपुर। * रेलवे स्टाफ कालेज, बड़ौदा * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिग्नल इंजीनियरिंग एंड हेली कम्यूनिकेशन, सिकंदराबाद। * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ सिविल इंजीनियरिंग, पुणे * इंडियन रेलवे इंस्टीट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग, नासिक। == सेवा == भारतीय रेल के दो मुख्‍य सेवा हैं - भाड़ा/माल वाहन और सवारी। भाड़ा खंड लगभग दो तिहाई [[राजस्व|राजस्‍व]] जुटाता है जबकि शेष सवारी यातायात से आता है। भाड़ा खंड के भीतर थोक यातायात का योगदान लगभग 95 प्रतिशत से अधिक कोयले से आता है। वर्ष 2002-03 से सवारी और भाड़ा ढांचा यौक्तिकीकरण करने की प्रक्रिया में वातानुकूलित प्रथम वर्ग का सापेक्ष सूचकांक को 1400 से घटाकर 1150 कर दिया गया है। एसी-2 टायर का सापेक्ष सूचकांक 720 से 650 कर दिया गया है। एसी प्रथम वर्ग के किराए में लगभग 18 प्रतिशत की कटौती की गई है और एसी-2 टायर का 10 प्रतिशत घटाया गया है। 2005-06 में माल यातायात में वस्‍तुओं की संख्‍या 4000 वस्‍तुओं से कम करके 80 मुख्‍य वस्‍तु समूह रखा गया है और अधिक 2006-07 में 27 समूहों में रखा गया है। भाड़ा प्रभारित करने के लिए वर्गों की कुल संख्‍या को घटाकर 59 से 17 कर दिया गया है।<ref>{{cite web|url=http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|title=History of Railways|website=www.kportal.indianrailways.gov.in|access-date=2 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170721211938/http://www.kportal.indianrailways.gov.in/index.php/history-of-railways|archive-date=21 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref> === सवारी सेवा === * [[वंदे भारत एक्सप्रेस]] *[[राजधानी एक्सप्रेस]] – ये रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को सीधे राजधानी दिल्ली से जोडती हुयी एक वातानुकूलित रेल है इसलिए इसे राजधानी एक्सप्रेस कहते है| ये भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो में शामिल है जो लगभग 130-140 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक चल सकती है| इसकी शुरुआत 1969 में हुयी थी| *गोवा एक्सप्रेस --भारत कि सबसे मजेदार जर्नी है / *[[शताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी रेल वातानुकूलित इंटरसिटी रेल है जो केवल दिन में चलती है| भोपाल शताब्दी एक्सप्रेस भारत की सबसे तेज रेलों में से एक है जो दिल्ली से भोपाल के बीच चलती है| ये रेलगाड़ी 150 किमी प्रति घंटे की रफ्तार तक पहुच सकती है| इसकी शुरुवात 1988 में हुयी थी| *[[दूरंतो एक्सप्रेस|दुरन्त एक्सप्रेस]] – 2009 में में शुरू हुयी यह रेल सेवा एक नॉन स्टॉप रेल है जो भारत के मेट्रो शहरों और राज्यों की राजधानियों को आपस में जोडती है| इस रेल की रफ्तार लगभग राजधानी एक्सप्रेस के बराबर है| *[[तेजस एक्सप्रेस]] – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी है लेकिन शताब्दी एक्सप्रेस से हटकर इसमें स्लीपर कोच भी है जो लम्बी दूरी के लिए काम आती है| *उदय एक्सप्रेस – दो मंजिला , पूर्ण वातानुकूलित ,उच्च प्राथमिकता , सिमीत स्टॉप , रात्रि यात्रा के लिए अच्छी है| *[[जनशताब्दी एक्सप्रेस]] – शताब्दी एक्सप्रेस की सस्ती किस्म , गति 130 किमी प्रति घंटा , AC और Non-AC दोनों है| *[[गरीब रथ एक्सप्रेस]] – वातानुकूलित, गति अधिकतम 130 किमी प्रति घंटा, साधारण कोच से लेकर 3 टियर इकॉनमी बर्थ है| *[[हमसफर एक्सप्रेस]] – पूर्ण वातानुकूलित 3 टियर AC कोच रेलगाड़ी *[[संपर्क क्रांति एक्स्प्रेस]] – राजधानी दिल्ली से जोडती सुपर एक्सप्रेस रेलगाड़ी| *युवा एक्सप्रेस – 60 प्रतिशत से ज्यादा सीट 18-45 साल के यात्रियों के लिए रिज़र्व है| *कवि गुरु एक्सप्रेस – रविन्द्रनाथ टैगोर के सम्मान में शुरू रेलगाड़ी है| *विवेक एक्सप्रेस – स्वामी विवेकानंद की 150वी वर्षगांठ पर 2013 में शुरू है| *राज्य रानी एक्सप्रेस – राज्यों की राजधानियों को महत्वपूर्ण शहरों से जोड़ती रेलगाड़ी है| *महामना एक्सप्रेस – आधुनिक सुविधाओं युक्त रेलगाड़ी है| *इंटरसिटी एक्सप्रेस – महत्वपूर्ण शहरों को आपस में जोड़ने के लिए छोटे रूट वाली गाडिया है| *एसी एक्सप्रेस – ये पूर्ण वातानुकूलित रेलगाड़ी भारत के मुख्य शहरों को आपस में जोडती है | ये भी भारत की सबसे तेज रेलगाड़ियो से शामिल है जिसकी रफ्तार लगभग 130 किमी प्रति घंटा है| *डबल डेकर एक्सप्रेस – ये भी शताब्दी एक्सप्रेस की तरह पूर्ण वातानुकूलित दो मंजिला एक्सप्रेस रेल है| ये केवल दिन के समय सफर करती है और भारत की सबसे तेज रेलों में शामिल है| *सुपरफ़ास्ट एक्सप्रेस – लगभग 100 किमी प्रति घंटे की रफ्तार से चलने वाली गाडिया है| *अन्त्योदय एक्सप्रेस और जन साधारण एक्सप्रेस – पूर्ण रूप से अनारक्षित रेल है| *पैसेंजर – हर स्टेशन पर रुकने वाली धीमी रेलगाड़ियां (40-80 किमी प्रति घंटा), जो सबसे सस्ती रेलगाड़ियां होती है| *सबअर्बन रेल – शहरी इलाको जैसे मुम्बई ,दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, हैदाराबाद, अहमदाबाद, पुणे आदि में चलने वाली रेलगाड़ियां, जो हर स्टेशन पर रुकती है और जिसमे अनारक्षित सीट होती है| ==== विश्व विरासत रेलगाड़िया ==== * [[दार्जिलिंग हिमालयी रेल|दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है उसे [[यूनेस्को]] द्वारा [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। यह रेल अभी भी भाप से चलित इंजनों द्वारा खींची जाती है। आजकल यह न्यू [[जलपाईगुड़ी]] से [[सिलीगुड़ी]] तक चलती है। इस रास्ते में सबसे ऊँचाई पर स्थित स्टेशन [[घूम रेलवे स्टेशन|घूम]] है। * [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। * [[कालका शिमला रेलवे]] जो पतली गेज की रेल व्यवस्था है इसे भी [[विश्व विरासत]] घोषित किया गया है। ===== पर्यटन रेलगाड़िय ===== * [[डेकन ओडिसी]] * [[महाराजा एक्सप्रेस]] * गोवा एक्स्प्रेस ==== इतर रेलगाड़िया ==== * [[समझौता एक्सप्रेस]] * [[थार एक्सप्रेस]] * जीवन रेखा एक्सप्रेस, भारतीय रेल की चलंत अस्पताल सेवा जो दुर्घटनाओं एवं अन्य स्थितियों में प्रयोग की जाती है। === माल सेवा === भाड़ा सेगमेंट में, IR भारत की लंबाई और चौड़ाई में औद्योगिक, उपभोक्ता और कृषि क्षेत्रों में विभिन्न वस्तुओं और ईंधनों की आपूर्ति करता है। आईआर ने माल व्यवसाय से होने वाली आय के साथ यात्री खंड को ऐतिहासिक रूप से सब्सिडी दी है। नतीजतन, माल ढुलाई सेवा लागत और वितरण की गति दोनों पर परिवहन के अन्य साधनों के साथ प्रतिस्पर्धा करने में असमर्थ हैं, जिससे बाजार में हिस्सेदारी लगातार बढ़ रही है। इस नीचे की प्रवृत्ति का मुकाबला करने के लिए, IR ने माल खंडों में नई पहल शुरू की है, जिसमें मौजूदा माल शेड को उन्नत करना, बहु-वस्तु मल्टी-मोडल लॉजिस्टिक्स टर्मिनलों का निर्माण करने के लिए [[पूंजीवाद|निजी पूंजी]] को आकर्षित करना, कंटेनर के आकार को बदलना, समय-समय पर मालवाहक गाड़ियों का परिचालन, और साथ में ट्विकिंग करना शामिल है। माल का मूल्य निर्धारण / उत्पाद मिश्रण। इसके अलावा, एंड-टू-एंड इंटीग्रेटेड ट्रांसपोर्ट सॉल्यूशंस जैसे रोल-ऑन, रोल-ऑफ (RORO) सर्विस, कोंकण रेलवे कॉर्पोरेशन द्वारा 1999 में फ्लैटबेड ट्रेलरों पर ट्रकों को ले जाने के लिए एक सड़क-रेल प्रणाली का नेतृत्व किया गया, अब इसे बढ़ाया जा रहा है। भारत भर में अन्य मार्गों के लिए। शायद माल खंड में आईआर के लिए गेम चेंजर नए समर्पित फ्रेट कॉरिडोर हैं जो 2020 तक पूरा होने की उम्मीद है। जब पूरी तरह से लागू किया जाता है, तो 3300 किमी के आसपास फैले नए कॉरिडोर, लंबाई में 1.5 किमी तक की गाड़ियों के ठहराव का समर्थन कर सकते हैं। 100 किलोमीटर प्रति घंटे (62 मील प्रति घंटे) की गति से 32.5 टन एक्सल-लोड। साथ ही, वे घने यात्री मार्गों पर क्षमता को मुक्त कर देंगे और आईआर को उच्च गति पर अधिक ट्रेनें चलाने की अनुमति देंगे। देश में माल ढाँचे को बढ़ाने के लिए अतिरिक्त गलियारों की योजना बनाई जा रही है। रेल मंत्रालय के तरफ से मेरी सहेली पहल की सुरुआत की गयी है महिला की सुरक्षा हेतू ।2012 मे कवच प्रणाली की सुरूवात की थी। * [[रेल मंत्रालय, भारत]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category|Indian Railways|भारतीय रेल}} * [https://indianrailways.gov.in/IndianRailways/hnd.html भारतीय रेल हिंदी में आधिकारिक जालस्थल] * [https://www.irctc.co.in/nget/train-search भारतीय रेल ऑनलाइन टिकट बुक आधिकारिक जालस्थल]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://pib.gov.in/indexd.aspx पत्र सूचना कार्यालय का जालस्थल] * [https://www.indiantrain.in/ भारतीय रेल सहायता वेबसाइट] {{भारतीय रेल}} {{भारत में परिवहन}} {{भारतीय रेलवे के शीर्ष सौ बुकिंग स्टेशन}} [[श्रेणी:भारतीय रेल|*]] [[श्रेणी:भारत में परिवहन|रेल]] 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi express Anubhuti class mein Yatra karm vande Bharat ka coach Laga Hai k1 seat number 45 46 mein Yatra karunga Shatabdi express ka kiraya kam karo pkpxe0jilk8glhe9p4uuovdmw6rk046 ऋषिकेश 0 3446 6610904 6510500 2026-09-06T04:46:32Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610904 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | nickname = योगनगरी | settlement_type = [[शहर|नगर]] | image_skyline = {{Photomontage | photo5a = 20160523 150853 Pano.jpg{{!}} [[एम्स]] ऋषिकेश | photo1b = Ghats on the Ganges near Parmarth Niketan, Muni Ki Reti, Rishikesh.jpg{{!}}मुनि की रेती | photo2a = Evening praying time at Parmarth Niketan ghat, by the Ganges, Rishikesh.jpg{{!}}परमार्थ निकेतन | photo1a = Rishikesh haRishikeshridwar (577).JPG{{!}}त्र्यम्बकेश्वर मन्दिर | photo3c = Ramjhula - bridge over the Ganga.jpg{{!}}राम झूला | photo3a = Aarti at Triveni Ghat Rishikesh.jpg{{!}}त्रिवेणी घाट पर आरती | photo3b = Now memory Shiva statue near Paramarth Niketan.jpg{{!}}गंगा तट पर शिव मूर्ति | size = 300 |border=0 |spacing=1 |color=none }} | image_alt = | image_caption = ऊपर से दक्षिणावर्त : [[त्र्यम्बकेश्वर मन्दिर]], [[मुनि की रेती]], [[परमार्थ निकेतन]], [[राम झूला]], [[एम्स ऋषिकेश|एम्स]], [[त्रिवेणी घाट]] पर आरती तथा [[गंगा]] तट पर [[शिव]] मूर्ति। | pushpin_map = India Uttarakhand#India | pushpin_map_caption = उत्तराखण्ड में स्थिति | coordinates = {{coord |30 |06 |30 |N |78 |17 |50 |E |region:IN |display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[विश्व के सभी देश|देश]] | subdivision_name = [[भारत]] | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तराखण्ड]] | subdivision_type2 = [[उत्तराखण्ड के जिले|जनपद]] | subdivision_name2 = [[देहरादून जिला|देहरादून]] | established_title1 = | established_date1 = | established_title2 = नगरपालिका | established_date2 = १९५२ | founder = | named_for = [[विष्णु सहस्रनाम#विष्णु के सहस्र नामों की सूची|भगवान हृषीकेश]] | government_type = मेयर-काउन्सिल | governing_body = [[ऋषिकेश नगर निगम]] | leader_title = [[महापौर]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = ११.५ | elevation_footnotes = | elevation_m = ३७२ | population_total = १०२,१३८ (महानगरीय क्षेत्र) | population_blank1_title = पुरुष | population_blank1 = ५४,४४६ | population_blank2_title = महिलाएं | population_blank2 = ४७,६७२ | population_as_of = [[भारत की जनगणना २०११|२०११]] | population_rank = [[उत्तराखण्ड के नगरों की सूची|७वां]] | population_density_km2 = ८,८५१ | population_density_rank = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषाएँ | demographics1_title1 = आधिकारिक | demographics1_info1 = [[हिन्दी]]<br />[[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] | demographics1_title2 = अन्य | demographics1_info2 = [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|आइएसटी]] | utc_offset1 = +५:३० | postal_code_type = [[डाक सूचक संख्या|पिन कोड]] | postal_code = २४९२०१ | area_code_type = टेलीफोन कोड | area_code = +९१-१३५ | registration_plate = यूके-१४ | blank_name_sec2 = [[भारत में साक्षरता|साक्षरता दर]] (२०११) | blank_info_sec2 = ८६.८६% | blank1_name_sec2 = &bull; पुरुष | blank1_info_sec2 = ९२.२१% | blank2_name_sec2 = &bull; महिला | blank2_info_sec2 = ८०.७८% | blank3_name_sec2 = &bull; रैंक | blank3_info_sec2 = [[उत्तराखण्ड के नगरों की सूची|२]] | blank4_name_sec2 = [[लिंगानुपात के आधार पर भारत के राज्यों की सूची|लिंगानुपात]] (२०११) | blank4_info_sec2 = ८७५ [[महिला|♀]] / १००० [[पुरुष|♂]] | blank5_name_sec2 = &bull; रैंक | blank5_info_sec2 = | website = | footnotes = | name = हृषीकेश | other_name = ऋषिकेश }} '''हृषीकेश''' ([[तद्भव]]: ऋषिकेश) भारतीय राज्य [[उत्तराखण्ड]] के [[देहरादून जिला|देहरादून ज़िले]] में [[देहरादून]] के निकट एक नगर है। यह [[गंगा नदी]] के दाहिने किनारे पर स्थित है और हिन्दुओं हेतु एक तीर्थस्थल है, जहाँ प्राचीन सन्त उच्च ज्ञानान्वेषण में यहाँ ध्यान करते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LZ6oWxMFj3MC&pg=PA187|title=DK Eyewitness Travel Guide: India|date=2011-09-01|publisher=Penguin|isbn=978-0-7566-8444-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/travel/rishikesh-haven-for-yoga-and-wellness-enthusiasts/articleshow/33129900.cms|title=Rishikesh: Haven for yoga and wellness enthusiasts|date=2014-04-03|work=The Economic Times|access-date=2023-03-16|issn=0013-0389}}</ref> नदी के किनारे कई मन्दिर और आश्रम बने हुए हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qb9yQgAACAAJ|title=Sacred Waters: A Pilgrimage Up the Ganges River to the Source of Hindu Culture|last=Alter|first=Stephen|date=2001|publisher=Harcourt|isbn=978-0-15-100585-7|language=en}}</ref> इसे "[[गढ़वाल हिमालय]] का प्रवेश द्वार" और "विश्व की योगनगरी" के रूप में जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.blisstripdestination.com/2022/06/yoga-school-in-rishikesh.html|title=Yoga School in Rishikesh 2023 - Yoga TTC in Rishikesh|website=Bliss Trip Destination - Know The World|language=en-US|access-date=2023-03-16|archive-date=7 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207072302/https://www.blisstripdestination.com/2022/06/yoga-school-in-rishikesh.html|url-status=dead}}</ref> नगर ने 1999 से मार्च के पहले सप्ताह में वार्षिक "अन्तर्राष्ट्रीय योग महोत्सव" की आतिथ्य की है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thestatesman.com/cities/controversy-hit-parmarth-yoga-fest-ends-1502598047.html|title=Rishikesh: Controversy-hit Parmarth Yoga fest ends|last=Service|first=Statesman News|date=2018-03-08|website=The Statesman|language=en-US|access-date=2023-03-16}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/yoga-enthusiasts-from-across-the-globe-flock-to-rishikesh-to-be-a-part-of-this-festival/articleshow/68441822.cms|title=Yoga enthusiasts from across the globe flock to Rishikesh to be a part of this festival|date=2019-03-16|work=The Times of India|access-date=2023-03-16|issn=0971-8257}}</ref> हृषीकेश एक [[शाकाहारी]] और मद्यमुक्त नगर है।<ref>{{Cite web|url=https://www.thenationalnews.com/lifestyle/travel/my-kind-of-place-rishikesh-india-1.692704|title=My Kind of Place: Rishikesh, India|last=Ramadurai|first=Charukesi|date=2018-01-04|website=The National|language=en|access-date=2023-03-16}}</ref> [[टिहरी बाँध]] केवल 86 किमी दूर है और [[उत्तरकाशी]], एक लोकप्रिय योग स्थल है, जो गंगोत्री के मार्ग में 170 किमी की पर्वतोर्ध्व पर स्थित है। हृषीकेश [[छोटा चार धाम]] तीर्थ स्थानों जैसे [[बद्रीनाथ (नगर)|बद्रीनाथ]], [[केदारनाथ नगर|केदारनाथ]], [[गंगोत्री]] और [[यमुनोत्री]] और [[हरसिल]], [[चोपता]], [[औली]] जैसे हिमालयी पर्यटन स्थलों की यात्रा हेतु प्रारम्भिक बिन्दु है और [[शिविर]]<nowiki/>वास और भव्य हिमालय के मनोरम दृश्यों हेतु [[डोडीताल]], दयारा [[बुग्याल]], [[केदारकांठा|केदारकण्ठ]], [[हर की दून घाटी]] जैसे प्रसिद्ध ग्रीष्मकालीन और शीतकालीन पदयात्रा गन्तव्य हैं। सितम्बर 2015 में, भारतीय [[पर्यटन मन्त्रालय (भारत)|पर्यटन मन्त्री]] [[महेश शर्मा]] ने घोषणा की कि हृषीकेश और [[हरिद्वार]] पहले "जुड़वाँ राष्ट्रीय विरासत नगर" होंगे। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Centre-to-declare-Haridwar-Rishikesh-national-heritage-cities/articleshow/48535927.cms|title=Centre to declare Haridwar, Rishikesh national heritage cities|date=2015-08-19|work=The Times of India|access-date=2023-03-16|issn=0971-8257}}</ref> 2021 तक, हृषीकेश की कुल जनसंख्या 322,825 है, जिसमें नगर और इसके निकट के 93 ग्राम अन्तर्गत हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiagrowing.com/Uttarakhand/Dehradun/Rishikesh|title=Rishikesh Population 2022/2023, Tehsil Village List in Dehradun, Uttarakhand|website=www.indiagrowing.com|access-date=2023-03-16|archive-date=21 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021072822/https://www.indiagrowing.com/Uttarakhand/Dehradun/Rishikesh|url-status=dead}}</ref> == शब्दोत्पत्ती == हृषीकेश नगर का नाम भगवान विष्णु के नाम से लिया गया है, जो हृषीक अर्थात् 'इन्द्रियों' और ईश अर्थात् 'ईश्वर' की [[समास]] से बना है, और 'इन्द्रियों के ईश्वर' का संयुक्तार्थ देता है।<ref>{{Cite web|url=https://sanskrit.inria.fr/MW/316.html|title=Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary --ह|website=sanskrit.inria.fr|access-date=2023-03-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.rishikeshcity.com/rishikeshhistory.htm|title=New Page 1|date=2008-05-13|website=web.archive.org|access-date=2023-03-16|archive-date=13 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513001609/http://www.rishikeshcity.com/rishikeshhistory.htm|url-status=dead}}</ref> यह नाम [[रैभ्य ऋषि]] को, उनके [[तपस्या]] के फलस्वरूप, भगवान विष्णु की एक साक्षात दर्शन का स्मरण कराता है। ऋषि रैभ्य ने अपनी इन्द्रियों पर विजय प्राप्त कर इन्द्रियों के विजेता भगवान विष्णु को प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|url=http://dehradun.nic.in/rishikhesh.htm|title=Rishikesh|date=2006-07-11|website=web.archive.org|access-date=2023-03-16|archive-date=11 जुलाई 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060711204911/http://dehradun.nic.in/rishikhesh.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[स्कन्द पुराण]] में, इस क्षेत्र को '''कुब्जाम्रक''' के रूप में जाना जाता है, क्योंकि भगवान विष्णु एक आम्र वृक्ष के नीचे प्रकट हुए थे। == आकर्षण == [[चित्र:Panoramic photography of rishikesh.JPG|500px|center|ऋषिकेश का विहंगम दृश्य]] ===लक्ष्मण झूला=== गंगा नदी के एक किनार को दूसर किनार से जोड़ता यह झूला नगर की विशिष्ट की पहचान है। इसे विकतमसंवत 1996 में बनवाया गया था। कहा जाता है कि गंगा नदी को पार करने के लिए लक्ष्मण ने इस स्थान पर जूट का झूला बनवाया था। झूले के बीच में पहुँचने पर वह हिलता हुआ प्रतीत होता है। 450 फीट लम्बे इस झूले के समीप ही लक्ष्मण और रघुनाथ मन्दिर हैं। झूले पर खड़े होकर आसपास के खूबसूरत नजारों का आनन्द लिया जा सकता है। लक्ष्मण झूला के समान राम झूला भी नजदीक ही स्थित है। यह झूला शिवानन्द और स्वर्ग आश्रम के बीच बना है। इसलिए इसे शिवानन्द झूला के नाम से भी जाना जाता है। ऋषिकेश मैं गंगाजी के किनारे की रेेत बड़ी ही नर्म और मुलायम है, इस पर बैठने से यह माँ की गोद जैसी स्नेहमयी और ममतापूर्ण लगती है, यहाँ बैठकर दर्शन करने मात्र से हृदय मैं असीम शान्ति और रामत्व का उदय होने लगता है।.. ===त्रिवेणी घाट=== [[File:Triveni Ghat, Rishikesh.jpg|thumb|त्रिवेणी घाट]] ऋषिकेश में स्नान करने का यह प्रमुख घाट है जहाँ प्रात: काल में अनेक श्रद्धालु पवित्र गंगा नदी में डुबकी लगाते हैं। कहा जाता है कि इस स्थान पर हिन्दू धर्म की तीन प्रमुख नदियों गंगा यमुना और सरस्वती का संगम होता है। इसी स्थान से गंगा नदी दायीं ओर मुड़ जाती है। गोधूलि वेला में यहाँ की नियमित पवित्र आरती का दृश्य अत्यन्त आकर्षक होता है। शाम को त्रिवेणी घाट पर आरती का दृश्य एक अलग आकर्षक एवं असीम शांति दायक होता है। ===स्वर्ग आश्रम=== [[चित्र:Ramjhula - bridge over the Ganga.jpg|right|200px|thumb|राम झूला सेतु]] [[चित्र:Evening praying time at Parmarth Niketan ghat, by the Ganges, Rishikesh.jpg|right|300px|thumb|परमार्थ निकेतन घाट]] [[स्वामी विशुद्धानन्द]] द्वारा स्थापित यह आश्रम ऋषिकेश का सबसे प्राचीन आश्रम है। स्वामी जी को 'काली कमली वाले' नाम से भी जाना जाता था। इस स्थान पर बहुत से सुन्दर मन्दिर बने हुए हैं। यहाँ खाने पीने के अनेक रस्तरां हैं जहाँ केवल [[शाकाहार|शाकाहारी भोजन]] ही परोसा जाता है। आश्रम की आसपास हस्तशिल्प के सामान की बहुत सी दुकानें हैं। ===नीलकण्ठ महादेव मन्दिर=== लगभग 5,500 फीट की ऊँचाई पर स्वर्ग आश्रम की पहाड़ी की चोटी पर नीलकण्ठ महादेव मन्दिर स्थित है। कहा जाता है कि भगवान शिव ने इसी स्थान पर [[समुद्र मन्थन]] से निकला [[विष]] ग्रहण किया गया था। विषपान के बाद विष के प्रभाव के से उनका गला नीला पड़ गया था और उन्हें नीलकण्ठ नाम से जाना गया था। मन्दिर परिसर में पानी का एक झरना है जहाँ भक्तगण मन्दिर के दर्शन करने से पहले स्नान करते हैं। ===भरत मन्दिर=== यह ऋषिकेश का सबसे प्राचीन मन्दिर है जिसे 12 शताब्दी में आदि गुरु शंकराचार्य ने बनवाया था। भगवान राम के छोटे भाई भरत को समर्पित यह मन्दिर त्रिवेणी घाट के निकट ओल्ड टाउन में स्थित है। मन्दिर का मूल रूप 1398 में तैमूर आक्रमण के दौरान क्षतिग्रस्त कर दिया गया था। हालाँकि मन्दिर की बहुत सी महत्वपूर्ण चीजों को उस हमले के बाद आज तक संरक्षित रखा गया है। मन्दिर के अन्दरूनी गर्भगृह में भगवान विष्णु की प्रतिमा एकल शालीग्राम पत्थर पर उकेरी गई है। आदि गुरु शंकराचार्य द्वारा रखा गया श्रीयन्त्र भी यहाँ देखा जा सकता है। ===कैलाश निकेतन मन्दिर=== लक्ष्मण झूले को पार करते ही कैलाश निकेतन मन्दिर है। 12 खण्डों में बना यह विशाल मंदिर ऋषिकेश के अन्य मन्दिरों से भिन्न है। इस मंदिर में सभी देवी देवताओं की मूर्तियाँ स्थापित हैं। ===वशिष्ठ गुफा=== ऋषिकेश से 22 किलोमीटर की दूरी पर 3,000 साल पुरानी वशिष्ठ गुफा बद्रीनाथ-केदारनाथ मार्ग पर स्थित है। इस स्थान पर बहुत से साधुओं विश्राम और ध्यान लगाए देखे जा सकते हैं। कहा जाता है यह स्थान भगवान राम और बहुत से राजाओं के पुरोहित वशिष्ठ का निवास स्थल था। वशिष्ठ गुफा में साधुओं को ध्यानमग्न मुद्रा में देखा जा सकता है। गुफा के भीतर एक शिवलिंग भी स्थापित है। यह जगह पर्यटन के लिये बहुत मशहूर है। ===गीता भवन=== राम झूला पार करते ही गीता भवन है जिसे विकतमसंवत 2007 में श्री [[जयदयाल गोयन्दका]]जी के द्वारा बनवाया गया था। यह अपनी दर्शनीय दीवारों के लिए प्रसिद्ध है। यहां [[रामायण]] और [[महाभारत]] के चित्रों से सजी दीवारें इस स्थान को आकर्षण बनाती हैं। यहां एक आयुर्वेदिक डिस्पेन्सरी और गीताप्रेस गोरखपुर की एक शाखा भी है। प्रवचन और कीर्तन मन्दिर की नियमित क्रियाएँ हैं। शाम को यहां भक्ति संगीत की आनन्द लिया जा सकता है। तीर्थयात्रियों के ठहरने के लिए यहाँ सैकड़ों कमरे हैं। ===मोहनचट्टी=== ऋषिकेश से नीलकण्ठ मार्ग के बीच यह स्थान आता है जिसका नाम है फूलचट्टी , मोहनचट्टी , यह स्थान बहुत ही शान्त वातावरण का है यहाँ चारों और सुन्दर वादियाँ है , नीलकण्ठ मार्ग पर मोहनचट्टी आकर्षण का केंद्र बनता है | ===एम्स/AIIMS=== यहाँ पर देश का दूसरा सबसे बड़ा [[अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान, ऋषिकेश|अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्थान]] है। इससे बड़ा एम्स दिल्लि में स्थित है। == कैसे जाएँ == ===वायुमार्ग=== ऋषिकेश से 18 किलोमीटर की दूरी पर देहरादून के निकट जौली ग्रान्ट एयरपोर्ट नजदीकी एयरपोर्ट है। एयर इण्डिया, जेट एवं स्पाइसजेट की फ्लाइटें इस एयरपोर्ट को दिल्ली से जोड़ती है। ===रेलमार्ग=== ऋषिकेश का नजदीकी रलवे स्टेशन ऋषिकेश है जो शहर से 5 किलोमीटर दूर है। ऋषिकेश देश के प्रमुख रेलवे स्टेशनों से जुड़ा हुआ है। और ऋषिकेश का आखरी स्टेशन है। इसके बाद आगे रेलवे लाइन नहीं जाती। ===सड़क मार्ग=== दिल्ली के कश्मीरी गेट से ऋषिकेश के लिए डीलक्स और निजी बसों की व्यवस्था है। राज्य परिवहन निगम की बसें नियमित रूप से दिल्ली और उत्तराखण्ड के अनेक शहरों से ऋषिकेश के लिए चलती हैं। == खरीददारी == ऋषिकेश में हस्तशिल्प का सामान अनेक छोटी दुकानों से खरीदा जा सकता है। यहाँ अनेक दुकानें हैं जहाँ से साड़ियों, बेड कवर, हैन्डलूम फेबरिक, कॉटन फेबरिक आदि की खरीददारी की जा सकती है। ऋषिकेश में सरकारी मान्यता प्राप्त हैण्डलूम शॉप, खादी भण्डार, गढ़वाल वूल और क्राफ्ट की बहुत सी दुकानें हैं जहाँ से उच्चकोटि का सामान खरीदा जा सकता है। इन दुकानों से कम कीमत पर समान खरीदे जा सकते हैं। == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{विकियात्रा|ऋषिकेश}}[https://rishikeshnews.com/ ऋषिकेश समाचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260119175150/https://rishikeshnews.com/ |date=19 जनवरी 2026 }} - ऋषिकेश के बारे में नवीनतम समाचार और अपडेट हिंदी में।<ref>{{Cite web|url=https://rishikeshnews.com/|title=Rishikesh News in Hindi {{!}} ऋषिकेश की ताज़ा खबरें, ब्रेकिंग न्यूज़ और स्थानीय अपडेट|date=2025-09-23|language=hi-IN|access-date=2026-01-11|archive-date=19 जनवरी 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119175150/https://rishikeshnews.com/|url-status=dead}}</ref>{{देहरादून}} [[श्रेणी:भारत के तीर्थ]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के नगर निगम]] [[श्रेणी:देहरादून ज़िले के नगर]] [[श्रेणी:ऋषिकेश|*]] 5id1ybui5643kco8b5qr2uru2ui8gq1 ऋग्वेद संहिता 0 4105 6610592 6504755 2026-09-05T12:11:59Z ~2026-48161-68 946189 /* ऋग्वेद-संहिता के ऋषि एवं ऋषिका */ 6610592 wikitext text/x-wiki '''ऋग्वेद-संहिता''' वैदिक साहित्य का प्राचीनतम वेद है और ऋग्वैदिक वाङ्मय का मन्त्र-भाग मानी जाती है। परम्परा में इसे दस मण्डलों में व्यवस्थित 1,028 सूक्तों (लगभग 10,552 मन्त्र; शाकल-शाखा) का संकलन माना जाता है। विद्वानों के मुख्यधारा मतानुसार ऋग्वेद-संहिता का प्रमुख संकलन लौह-युग के प्रारम्भ के आसपास, सामान्यतः '''c. 1500–1200 BCE''' के बीच रखा जाता है (कुछ परतें/सूक्त बाद के भी माने गये हैं, c. 1000–800 BCE), जबकि पाठ-संरक्षण दीर्घकाल तक मौखिक परम्परा से हुआ। इसे ‘विश्व का प्राचीनतम ग्रन्थ’ कहना विवादास्पद है, क्योंकि मिस्र के '''Pyramid Texts''' (c. 2400 BCE) और सुमेरी '''Instructions of Shuruppak''' (c. 2600–2500 BCE) जैसे लिखित संकलन इससे पहले प्रमाणित हैं।<ref>Jamison, Stephanie W.; Brereton, Joel P. (2014), ''The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India'', Oxford University Press.</ref><ref>Witzel, Michael (1995), “The Development of the Vedic Canon and its Schools: The Social and Political Milieu”, in: ''Inside the Texts, Beyond the Texts'', Harvard University.</ref><ref>''Encyclopaedia Britannica'', s.v. “Rigveda”.</ref><ref>Allen, James P. (2015), ''The Ancient Egyptian Pyramid Texts'', SBL Press.</ref><ref>Alster, Bendt (2005), ''Wisdom of Ancient Sumer'', Eisenbrauns — अध्याय “The Instructions of Šuruppag”.</ref> '''विभाजन''' — ऋकसंहिता का पाठ दो प्रचलित विन्यासों में बताया जाता है: (1) '''मण्डल–अनुवाक–सूक्त–मन्त्र''' (10 मण्डल, 1,028 सूक्त, ~10,552 मन्त्र; शाकल-शाखा), और (2) '''अष्टक–अध्याय–वर्ग–मन्त्र''' (8 अष्टक, 64 अध्याय, ~2006 वर्ग)।<ref>Jamison & Brereton 2014; Macdonell, A.A. & Keith, A.B. (1912), ''Vedic Index of Names and Subjects'', London.</ref> '''शाखाएँ''' — उपलब्ध पूर्ण संहिता प्रायः '''शाकल-शाखा''' की मानी जाती है; अन्य शाखाओं के अवशेष/उद्धरण मिलते हैं।<ref>Witzel 1995.</ref> ==परिचय== चारों वेदों में सर्वोच्च स्थान ऋग्वेद को ही प्राप्त है। वैदिक वाङ्मय में ऋग्वेद को परम पूजनीय माना जाता है और [[वसंत|वसन्त]] पूजा आदि के अवसर पर सर्वप्रथम वेदपाठ ऋग्वेद से ही प्रारम्भ किया जाता है। पुरुषसूक्त में आदि पुरुष से उत्पन्न वेदमन्त्रों में सर्वप्रथम 'ऋक' को गिनाया गया है। ऋग्वेद की संहिता को 'ऋकसंहिता' कहते हैं। वस्तुत: 'ऋक' का अर्थ है- 'स्तुतिपरक मन्त्र और 'संहिता' का अभिप्राय संकलन से है। अत: ऋचाओं के संकलन का नाम 'ऋकसंहिता' है। ऋक की परिभाषा दी जाती है- ''ऋच्यन्ते स्तूयन्ते देवा अनया इति ऋक'' ; अर्थात् जिससे देवताओं की स्तुति हो उसे 'ऋक' कहते हैें। एक दूसरी व्याख्या के अनुसार छन्दों में बंधी रचना को 'ऋक' नाम दिया जाता है। ब्राह्रण ग्रन्थों में ऋक को ब्रह्म, वाक, प्राण, अमृत आदि कहा गया है जिसका तात्पर्य यही है कि ऋग्वेद के मन्त्र ब्रह्म की प्रापित कराने वाले, वाक की प्रापित कराने वाले, प्राण या तेज की प्रापित कराने वाले और अमरत्व के साधन हैं। सामान्य रूप से इससे ऋग्वेद के मन्त्रों की महिमा का ग्रहण किया जाना चाहिए। [[पतञ्जलि|पतंजलि]] के [[महाभाष्य]] के अनुसार ऋग्वेद की कदाचित २१ शाखाएं थीं। इनमें से 'चरणव्यूह' नामक ग्रन्थ में उल्लखित ये पांच शाखाएं प्रमुख मानी जाती हैं- शाकल, वाष्कल, आश्वलायनी, शांखायनी और माण्डूकायनी। सम्प्रति ऋग्वेद की शाकल शाखा तथा आश्वलायनी शाखा की संहिता ही प्राप्त होती है। यह संहिताएं कई दृष्टियों से अत्यधिक महत्त्वपूर्ण है। ==ऋग्वेद की संहिता का महत्त्व== सम्पूर्ण वैदिक वाङ्मय का प्राचीनतम ग्रन्थ होने के कारण इस (शाकल) संहिता को विश्वसाहित्य का प्रथम ग्रन्थ होने का गौरव प्राप्त है। चारों वेदों की संहिताओं की तुलना में यह सबसे बड़ी संहिता है। एक विशालकाय वैदिक ग्रन्थ के रूप में यह अद्भुत और विविध अनंत ज्ञान का स्रोत है। भाव, भाषा और छन्द की दृषिट से भी यह अत्यन्त प्राचीन है। इसमें अधिकांश देव इन्द्र, विष्णु, मरुत आदि प्राकृतिक तत्त्वों के प्रतिनिधि हैं। ये पंचतत्त्वों- अगिन, वायु, आदि तथा मेघ, विद्युत, सूर्य आदि का प्रतिनिधित्व करते हैं। सभी वेदों और ब्राह्राण ग्रन्थों में ऋग्वेद या इसकी संहिता का ही नाम सर्वप्रथम गिनाया जाता है। फिर अनेक विषयों की व्यापक चर्चा करने के कारण इस संहिता का वर्ण्यविषयपरक महत्त्व भी स्वीकार किया जाता है। ==ऋग्वेद संहिता का विभाजन== ऋग्वेद की संहिता ऋचाओं का संग्रह है। ऋकसंहिता का विभाजन दो प्रकार से किया जाता है- (1) अष्टक-क्रम और (2) मण्डल-क्रम। अष्टक क्रम के अन्तर्गत सम्पूर्ण संहिता आठ अष्टकों में विभाजित है और प्रत्येक अष्टक में आठ अध्याय हैं। अध्याय वर्गों में विभाजित हैं और वर्ग के अन्तर्गत ऋचाएं हैं। कुल अध्यायों की संख्या 64 और वर्गों की संख्या 2006 है। मण्डल-क्रम में सम्पूर्ण संहिता में दस मण्डल हैं। प्रत्येक मण्डल में कई अनुवाक, प्रत्येक अनुवाक में कई सूक्त और प्रत्येक सूक्त में कई मन्त्र हैं। तदनुसार ऋग्वेद-संहिता में 10 मण्डल, 85 अनुवाक, 1028 सूक्त और 10552 मन्त्र हैं। इस प्रकार ऋग्वेद की मन्त्र-संहिता के विभाजन की एक सुन्दर और निश्चित व्यवस्था प्राप्त होती है। ==ऋग्वेद-संहिता के ऋषि एवं ऋषिका== ऋग्वेद-संहिता के मन्त्रद्रष्टा ऋषियों पर यदि ध्यान दिया जाए, तो हम पाते हैं कि दूसरे से सातवें मण्डल के अन्तर्गत समाविष्ट मन्त्र किसी एक ऋषि के द्वारा ही साक्षात्कार किये गये हैं। इसीलिए ये मण्डल वंशमंडल कहलाते हैं। इन मण्डलों को दूसरे मण्डलों की तुलना में प्राचीन माना जाता है। यद्यपि कई विद्वान इस मत से असहमत भी हैं। आठवें मण्डल में कण्व, भृगु आदि कुछ परिवारों के मन्त्र संकलित हैं। पहले और दसवें मण्डल में सूक्त-संख्या समान हैं। दोनों में 191 सूक्त ही हैं। इन दोनों मण्डलों की उल्लेखयोग्य विशेषता यह भी है कि इसमें अनेक ऋषियों के द्वारा साक्षात्कार किये गये मन्त्रों का संकलन किया गया है। पहले और दसवें मण्डल में विभिन्न विषयों के सूक्त हैं। प्राय: विद्वान इन दोनों मण्डलों को अपेक्षाकृत अर्वाचीन मानते हैं। नवां मण्डल भी कुछ विशेष महत्त्व लिये हुए है। इसमें सोम देवता के समस्त मन्त्रों को संकलित किया गया है। इसीलिए इसका दूसरा प्रचलित नाम है- पवमान मण्डल। सुविधा के लिए ऋग्वेद की संहिता के मण्डल, सूक्तसंख्या और ऋषिनामों का विवरण निम्नलिखित तालिका में दिया जा रहा है- {| class="wikitable" |- ! मण्डल !! सूक्त संख्या !! महर्षियों के नाम |- | 1. || 191 || मधुच्छन्दा: , मेधातिथि, दीर्घतमा:, अगस्त्य, गौतम, पराशर आदि। |- | 2. || 43 || गृत्समद एवं उनके वंशज |- | 3. || 62 || विश्वामित्र एवं उनके वंशज |- | 4. || 58 || वामदेव एवं उनके वंशज |- | 5. || 87 || अत्रि एवं उनके वंशज |- | 6. || 75 || भरद्वाज एवं उनके वंशज |- | 7. || 104 || वशिष्ठ एवं उनके वंशज |- | 8. || 103 || अंगिरा , कण्व, सौभरि और उनके वंशज तथा भृगु |- | 9. || 114 || ऋषिगण, विषय-पवमान सोम |- | 10. || 191 || त्रित, विमद, इन्द्र, श्रद्धा, कामायनी इन्द्राणी, शची आदि। |- |} इन मन्त्रों के द्रष्टा-ऋषियों में गृत्समद, विश्वामित्र, वामदेव, अत्रि, भरद्वाज, वसिष्ठ, भृगु और अंगिरा प्रमुख हैं। कर्इ वैदिक नारियां भी मन्त्रों की द्रष्टा रही हैें। प्रमुख ऋषिकाओं के रूप में वाक आम्भृणी, सूर्या, सावित्री, सार्पराज्ञी, यमी, वैवस्वती, उर्वशी, लोपामुद्रा, घोषा आदि के नाम उल्लेखनीय हैें। ==ऋग्वेद संहिता के छन्द== ऋग्वेद संहिता में कुल 20 [[छंद|छन्दों]] का प्रयोग हुआ है। इनमें भी प्रमुख छन्द सात हैं। ये हैं- *1. [[गायत्री छंद|गायत्री]] - 24 अक्षर *2. उषिणक - 28 अक्षर *3. [[अनुष्टुप छंद|अनुष्टुप]] - 32 अक्षर *4. बृहती - 36 अक्षर *5. पंकित - 40 अक्षर *6. त्रिष्टुप - 44 अक्षर *7. जगती - 48 अक्षर इनमें भी इन चार छन्दों के मन्त्रों की संख्या इस संहिता में सबसे अधिक पार्इ जाती है- त्रिष्टुप, गायत्री, जगती और अनुष्टुप। ==ऋग्वेद संहिता का वर्ण्य-विषय== ऋग्वेद में तत्कालीन समाज की सामाजिक, राजनैतिक, आर्थिक व्यवस्था तथा संस्थाओं का विवरण है। इसमें उनके दार्शनिक, आध्यात्मिक कलात्मक तथा वैज्ञानिक विचारों का समावेश भी है। वेदकालीन ऋषियों के जीवन में देवताओं और देव-आराधना को महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त था। ऋग्वेद का प्रत्येक मन्त्र किसी न किसी देवता से सम्बद्ध है। यथार्थ में देवता से तात्पर्य वर्ण्य विषय का है। तभी छुरा और ऊखल जैसी वस्तुएं भी देवता है। अक्ष और कृषि भी देवता हैं। ऋग्वेद की संहिता में देवस्तुति की प्रधानता है। अगिन, इन्द्र, मरुत, उषा, सोम, अशिवनौ आदि नाना देवताओं की कर्इ-कर्इ सूक्तों में स्तुतियां की गर्इ हैं। सबसे अधिक सूक्त [[इन्द्र]] देवता की स्तुति में कहे गये हैं और उसके बाद संख्या की दृष्टि से अग्नि के सूक्तों का स्थान है। अत: इन्द्र और अगिन वैदिक आर्यों के प्रधान देवता प्रतीत होते हैं। कुछ सूक्तों में मित्रवरुणा, इन्द्रवायू, धावापृथिवी जैसे युगल देवताओं की स्तुतियां हैं। अनेक देवगण जैसे आदित्य, मरुत, रुद्र, विश्वेदेवा आदि भी मन्त्रों में स्तवनीय हैं। देवियों में उषा और अदिति का स्थान अग्रगण्य है। ऋकसंहिता में देवस्तुतियों के अतिरिक्त कुछ दूसरे विषयों पर भी सूक्त हैं, जैसे जुआरी की दुर्दशा का चित्रण करने वाला 'अक्षसूक्त', वाणी और ज्ञान के महत्त्व को प्रतिपादित करने वाला 'ज्ञानसूक्त', यम और यमी के संवाद को प्रस्तुत करने वाला 'यमयमी-संवादसूक्त', [[पुरूरवा]] और [[उर्वशी]] की बातचीत पर प्रकाश डालने वाला 'पुरूरवाउर्वशी-संवादसूक्त' आदि। विषय की गम्भीरता को दर्शाने वाले सूक्तों में दार्शनिक सूक्तों को गिना जा सकता है, जैसे [[पुरुष सूक्त|पुरुषसूक्त]], [[हिरण्यगर्भ]]सूक्त, [[नासदीय सूक्त|नासदीयसूक्त]] आदि। इनमें सृष्टि-उत्पत्ति और उसके मूलकारण को लेकर गूढ़ दार्शनिक विवेचन किया गया है। [[औषधिसूक्त]] में नाना प्रकार की औषधियों के रूप, रंग और प्रभाव का विवरण है। ==ऋग्वेद संहिता के कुछ प्रमुख सूक्त== *{{मुख्य|सूक्त}} ऋग्वेद-संहिता के [[सूक्त|सूक्तों]] को वर्ण्य-विषय और शैली के आधार पर प्राय: इस प्रकार विभाजित किया जाता है- (1) पुरुष सूक्त (2) देवस्तुतिपरकसूक्त (3) दार्शनिक सूक्त (4) लौकिक सूक्त (5) संवाद सूक्त (6) आख्यान सूक्त (7) [[श्री सूक्त]] आदि। कुछ प्रमुख सूक्त, जो अत्यधिक लोकप्रिय और महत्त्वपूर्ण हैं, उनका संक्षिप्त परिचय इस संहिता के व्यापक विषय पर प्रकाश डालता है। *(१) '''[[पुरुष सूक्त]]''' - ऋग्वेदसंहिता के [[दशम मण्डल]] का 90 संख्यक सूक्त 'पुरुषसूक्त कहलाता है क्योंकि इसका देवता पुरुष है। इसमें पुरुष के विराट रूप का वर्णन है और उससे होने वाली सृषिट की विस्तार से चर्चा की गयी है। इस पुरुष को हजारों सिर, हजारों पैरों आदि से युक्त बताया गया है। इसी से विश्व के विविध अंग और चारों वेदों की उत्पत्ति कही गयी है। सर्वप्रथम चार वर्णों के नामों का उल्लेख ऋग्वेद के इसी सूक्त में मिलता है। यह सूक्त उदात्तभावना, दार्शनिक विचार और रूपकात्मक शैली के लिए अति प्रसिद्ध है। *(२) '''[[नासदीय सूक्त]]''' - ऋग्वेदसंहिता के दशम मण्डल के 129वें सूक्त को '[[नासदीय सूक्त]] या 'भाववृत्तम सूक्त' कहते हैं। इसमें सृषिट की उत्पत्ति की पूर्व अवस्था का चित्रण है और यह खोजने का यत्न किया गया है कि जब कुछ नहीं था तब क्या था। तब न सत था, न असत, न रात्रि थी, न दिन था; बस तमस से घिरा हुआ तमस था। फिर सर्वप्रथम उस एक तत्त्व में 'काम उत्पन्न हुआ और उसका यही संकल्प सृषिट के नाना रूपों में अभिव्यक्त हो गया। पर अन्त में सन्देह किया गया है कि वह परम व्योम में बैठने वाला एक अध्यक्ष भी इस सबको जानता है या नहीं। अथवा यदि जानता है तो वही जानता है और दूसरा कौन जानेगा? *(३) '''[[हिरण्यगर्भ सूक्त]]''' - इस संहिता के दशम मण्डल के 121वें सूक्त को 'हिरण्यगर्भ सूक्त' कहते हैं क्योंकि इसका देवता हिरण्यगर्भ है। नौ मन्त्रों के इस सूक्त में प्रत्येक मन्त्र में 'कस्मै देवाय हविषा विधेम' कहकर यह बात दोहराई गयी है कि ऐसे महनीय हिरण्यगर्भ को छोड़कर हम किस अन्य देव की आराधना करेंं? हमारे लिए तो यह 'क' संज्ञक प्रजापति ही सर्वाधिक पूजनीय है। इस हिरण्यगर्भ का स्वरूप, महिमा और उससे होने वाली उत्पत्ति का विवरण इस सूक्त में बड़े सरल और स्पष्ट शब्दों में किया गया है। हिरण्यगर्भ ही सृष्टि का नियामक और धर्ता है। *(४) '''[[संज्ञान सूक्त]]''' - ऋग्वेदसंहिता के [[दशम मण्डल]] के 191वें संख्यक सूक्त को संज्ञान सूक्त कहते हैं। इसमें कुल 8 मन्त्र हैं, पर ऋग्वेद का यह अनितम मन्त्र अपने उदात्त विचारों और सांमनस्य के सन्देश के कारण मानवीय समानता का आदर्श माना जाता है। हम मिलकर चले, मिलकर बोलें, हमारे हृदयों में समानता और एकता हो-यह कामना किसी भी समाज या संगठन के लिए एकता का सूत्र है। *(५)''' [[अक्ष सूक्त]] '''- ऋग्वेद के दशम मण्डल के 34वें सूक्त को 'अक्ष सूक्त' कहते हैं। यह एक लौकिक सूक्त है। इसमें कुल 14 मन्त्र हैं। [[जुआ|अक्ष क्रीड़ा]] की निन्दा करना और परिश्रम का उपदेश देना- इस सूक्त का सार है। एक निराश जुआरी की दुर्दशा का मार्मिक चित्रण इसमें दिया गया है जो घर और पत्नी की दुर्दशा को समझकर भी जुए के वशीभूत होकर अपने को उसके आकर्षण से रोक नहीं पाता है और फिर सबका अपमान सहता है और अपना सर्वनाश कर लेता है। अन्त में, सविता देवता से उसे नित्य परिश्रम करने और कृषि द्वारा जीविकोपार्जन करने की प्रेरणा प्राप्त होती है। *(६) '''[[विवाह सूक्त]]''' - ऋग्वेद संहिता के दशम मण्डल के 85वें सूक्त को विवाहसूक्त नाम से जाना जाता है। [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] में भी विवाह के दो सूक्त हैं। इस सूक्त में सूर्य की पुत्री 'सूर्या तथा सोम के विवाह का वर्णन है। अशिवनी कुमार इस विवाह में सहयोगी का कार्य करते हैं। यहां स्त्री के कर्तव्यों का विस्तार से वर्णन है। उसे सास-ससुर की सेवा करने का उपदेश दिया गया है। परिवार का हित करना उसका कर्तव्य है। साथ ही स्त्री को गृहस्वामिनी, गृहपत्नी और 'साम्राज्ञी' कहा गया है। अतः स्त्री को परिवार में आदरणीय बताया गया है। *(७) '''कुछ मुख्य आख्यानसूक्त''' - ऋग्वेदसंहिता में कैई सूक्तों में कथा जैसी शैली मिलती है और उपदेश या रोचकता उसका उद्देश्य प्रतीत होता है। कुछ प्रमुख सूक्त जिनमें आख्यान की प्रतीति होती है इस प्रकार हैं- श्वावाश्र सूक्त (5-61), मण्डूक सूक्त (7-103), इन्द्रवृत्र सूक्त (1-80, 2-12), विष्णु का त्रिविक्रम (1-154); सोम सूर्या विवाह (10-85)। वैदिक आख्यानों के गूढ़ार्थ की व्याख्या विद्वानों द्वारा अनेक प्रकार से की जाती है। *(८) '''कुछ मुख्य संवादसूक्त''' - वे सूक्त, जिनमें दो या दो से अधिक देवताओं, ऋषियों या किन्हीं और के मध्य वार्तालाप की शैली में विषय को प्रस्तुत किया गया है, प्राय: संवादसूक्त कहलाते हैं। कुछ प्रमुख संवाद सूक्त इस प्रकार हैं- :: पुरूरवा-उर्वशी-संवाद ऋ. 10/95 :: यम-यमी-संवाद ऋ. 10/10 :: सरमा-पणि-संवाद ऋ. 10/108 :: विश्वामित्र-नदी-संवाद ऋ. 3/33 :: वशिष्ठ-सुदास-संवाद ऋ. 7/83 :: अगस्त्य-लोपामुद्रा-संवाद ऋ. 1/179 :: इन्द्र-इन्द्राणी-वृषाकपि-संवाद कं. 10/86 संवाद सूक्तों की व्याख्या और तात्पर्य वैदिक विद्वानों का एक विचारणीय विषय रहा है; क्योंकि वार्तालाप करने वालों को मात्र व्यक्ति मानना सम्भव नहीं है। इन आख्यानों और संवादों में निहित तत्त्वों से उत्तरकाल में साहित्य की कथा और नाटक विधाओं की उत्पत्ति हुई है। इसके अतिरिक्त, आप्रीसूक्त, दानस्तुतिसूक्त, आदि कुछ दूसरे सूक्त भी अपनी शैली और विषय के कारण पृथक रूप से उलिलखित किये जाते हैं। इस प्रकार ऋग्वेद की संहिता वैदिक देवताओं की स्तुतियों के अतिरिक्त दर्शन, लौकिक ज्ञान, पर्यावरण, विज्ञान, कथनोपकथन आदि अवान्तर विषयों पर भी प्रकाश डालने वाला प्राचीनतम आर्ष ग्रन्थ है। धार्मिक, सांस्कृतिक, सामाजिक और दार्शनिक दृष्टि से अत्यन्त सारगर्भित सामग्री को प्रस्तुत करने के साथ-साथ यह साहितियक और काव्य-शास्त्रीय दृषिट से भी विशिष्ट तथ्यों को उपस्थापित करने वाला महनीय ग्रन्थरत्न है। ==इन्हें भी देखें== *[[ऋग्वेद]] *[[सूक्त]] *[[संहिता]] == सन्दर्भ == {{Reflist}} == ग्रन्थसूची (चयन) == * Jamison, S.W.; Brereton, J.P. (2014). ''The Rigveda: The Earliest Religious Poetry of India''. Oxford University Press. * Witzel, Michael (1995). “The Development of the Vedic Canon and its Schools…”, in: ''Inside the Texts, Beyond the Texts''. Harvard University. * Allen, James P. (2015). ''The Ancient Egyptian Pyramid Texts''. SBL Press. * Alster, Bendt (2005). ''Wisdom of Ancient Sumer''. Eisenbrauns. * Macdonell, A.A.; Keith, A.B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. London. * ''Encyclopaedia Britannica'': “Rigveda”. == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20150509013339/http://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%8B%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%83/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE ऋग्वेद संहिता] (संस्कृत विकिस्रोत) * [https://web.archive.org/web/20050827071859/http://www.sacred-texts.com/hin/rigveda/index.htm ऋग्वेद: English translation ] * [https://web.archive.org/web/20060618023322/http://www.intratext.com/ixt/SAN0010/_index.htm ऋग्वेद: मूलग्रन्थ: ITRANS encoding] [[श्रेणी:हिन्दू ग्रन्थ]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:वेद]] elnis53ii3cvy7ljifh8pr5alphpt2y अफ़्रीका 0 6072 6610957 6603370 2026-09-06T06:14:38Z अमर तिवारी 932885 6610957 wikitext text/x-wiki {{निर्वाचित लेख}} {{Infobox Continent |image = [[चित्र:Africa (orthographic projection).svg|200px]] |area = 3,02,21,532 किमी<sup>2</sup> (1,16,68,598.7 वर्ग मील) |population = 92,20,11,000<ref>[http://esa.un.org/unpp/ "वर्ल्ड पॉपुलेशन प्रस्पेक्ट्स: द २००६ रिवीज़न"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429173209/http://esa.un.org/unpp/ |date=29 अप्रैल 2011 }} [[संयुक्त राष्ट्र]] (आर्थिक एवं सामाजिक मामले विभाग, जनगणाना प्रभाग)</ref> |density = 30.51/किमी<sup>2</sup> (लगभग 70/वर्ग मील) |countries = 54 |list_countries = अफ्रीका के क्षेत्र|अफ्रीकी देशों की सूची |languages = [[अफ़्रीका की भाषाएं|भाषाओं की सूची]]<!-- |cities = [[अफ्रीका के बड़े महानगरों की सूची|शहरों की सूची]] --> |dependencies = {{Collapsible list | title = {{voidd}} | frame_style = border: none; padding: 0; | list_style = display: none; | 1 = [[मायोत]] | 2 = [[रियूनियन]] | 3 = [[कैनेरी द्वीप]] | 4 = [[क्यूटा]] | 5 = [[मदेरा द्वीप]] | 6 = [[मेलिला]] | 7 = [[सेंट हेलेना]] }} |time = [[यूटीसी−०१:००]] से [[यूटीसी+०४:००]] }} '''अफ़्रीका''' [[एशिया]] के बाद विश्व का सबसे बड़ा [[महाद्वीप]] है। यह 37°14' उत्तरी [[अक्षांश]] से 34°50' दक्षिणी अक्षांश एवं 17°33' पश्चिमी [[देशांतर]](देशान्तर) से 51°23' पूर्वी देशांतर (देशान्तर) के मध्य स्थित है।<ref>{{cite book |last=तिवारी |first=विजय शंकर |title= आलोक भू-दर्शन |year=जुलाई 2004 |publisher=निर्मल प्रकाशन |location=कलकत्ता |id= |page=67 |access-date= 7 जुलाई 2009}}</ref> अफ्रीका के उत्तर में [[भूमध्यसागर]] एवं [[यूरोप]] महाद्वीप, पश्चिम में [[अंध महासागर]], दक्षिण में दक्षिण महासागर तथा पूर्व में [[अरब सागर]] एवं [[हिंद महासागर]](हिन्द महासागर) हैं। पूर्व में स्वेज [[भूडमरूमध्य]] इसे [[एशिया]] से जोड़ता है तथा [[स्वेज नहर]] इसे [[एशिया]] से अलग करती है। [[जिब्राल्टर जलडमरूमध्य]] इसे उत्तर में यूरोप महाद्वीप से अलग करता है। इस महाद्वीप में विशाल [[मरुस्थल]], अत्यन्त घने वन, विस्तृत घास के मैदान, बड़ी-बड़ी नदियाँ व झीलें तथा विचित्र जंगली जानवर हैं। मुख्य [[मध्याह्न रेखा]] (0°) अफ्रीका महाद्वीप के [[घाना]] देश की राजधानी [[अक्रा]] शहर से होकर गुजरती है। यहाँ सेरेनगेती और क्रुजर राष्‍ट्रीय उद्यान है तो जलप्रपात और [[वर्षावन]] भी हैं। एक ओर [[सहारा|सहारा मरुस्‍थल]] है तो दूसरी ओर किलिमंजारो पर्वत भी है और सुषुप्‍त [[ज्वालामुखी]] भी है। [[युगांडा]], [[तंजानिया]] और [[केन्या]] की सीमा पर स्थित [[विक्टोरिया झील]] अफ्रीका की सबसे बड़ी तथा सम्पूर्ण पृथ्वी पर मीठे पानी की दूसरी सबसे बड़ी [[झील]]है। यह झील दुनिया की सबसे लम्बी नदी [[नील नदी|नील]] के पानी का स्रोत भी है। कुछ इतिहासकारों का मानना है कि इसी महाद्वीप में सबसे पहले [[मानव]] का जन्म व विकास हुआ और यहीं से जाकर वे दूसरे महाद्वीपों में बसे, इसलिए इसे मानव सभ्‍यता की जन्‍मभूमि माना जाता है। यहाँ विश्व की दो प्राचीन सभ्यताओं (मिस्र एवं कार्थेज) का भी विकास हुआ था। अफ्रीका के बहुत से देश [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद स्वतंत्र हुए हैं एवं सभी अपने आर्थिक विकास में लगे हुए हैं। अफ़्रीका अपनी बहुरंगी [[संस्कृति]] और जमीन से जुड़े साहित्य के कारण भी विश्व में जाना जाता है। == इतिहास == {{main|अफ़्रीका का इतिहास|फ्रांसिकरण}} [[चित्र:African nations order of independence 1950-1993.gif|thumb|200px|अफ्रीका की स्वतंत्रता का इतिहास]] अफ्रीका महाद्वीप के नाम के पीछे कई कहानियाँ एवं धारणाएँ हैं। 1981 में प्रकाशित एक शोध के अनुसार अफ्रीका शब्द की उत्पत्ति बरबर भाषा के शब्द ''इफ्री'' या ''इफ्रान'' से हुई है जिसका अर्थ गुफा होता है जो गुफा में रहने वाली जातियों के लिए प्रयोग किया जाता था।<ref name="book on ligne">The Berbers, by Geo. Babington Michell,p 161, 1903, Journal of Royal African people [http://www.jstor.org/pss/714549 book on ligne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406093306/https://www.jstor.org/stable/714549 |date=6 अप्रैल 2020 }}</ref>.एक और धारणा के अनुसार अफ्री उन लोगों को कहा जाता था जो उत्तरी अफ्रीका में प्राचीन नगर [[कार्थेज]] के निकट रहा करते थे। कार्थेज में प्रचलित [[फोनेसियन भाषा]] के अनुसार अफ्री शब्द का अर्थ है ''धूल''। कालान्तर में कार्थेज रोमन साम्राज्य के अधीन हो गया और लोकप्रिय रोमन [[प्रत्यय]] -का (-ca जो किसी नगर या देश को जताने के लिए उपयोग में लिया जाता है) को ''अफ्री'' के साथ जोड़ कर ''अफ्रीका'' शब्द की उत्पत्ति हुई।<ref>{{cite web|url=http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm|title=Consultos.com etymology|access-date=10 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129111458/http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm|archive-date=29 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> अफ्रीका के इतिहास को [[मानव]] विकास का इतिहास भी कहा जा सकता है। अफ़्रीका में 17 लाख 50 हजार वर्ष पहले पाए जाने वाले आदि मानव का नामकरण होमो इरेक्टस अर्थात् उर्ध्व [[मेरूदण्डी]] मानव हुआ है।<ref>{{cite book |last=भट्टाचार्य |first=स्वपन |title= इतिहास (प्राचीन) |year=जुलाई 2002 |publisher=पश्चिमबंग मध्यशिक्षा पर्षद |location=कोलकाता |id= |page=247-248 |access-date= 3 मई 1995}}</ref> होमो सेपियेंस या प्रथम आधुनिक मानव का आविर्भाव लगभग 30 से 40 हजार वर्ष पहले हुआ।<ref>{{cite book |last=राय |first=रामदत्त |title=प्राचीन सभ्यता का इतिहास |year=जुलाई 2002 |publisher=जनता पुस्तक भण्डार |location=हावड़ा |id= |page=247-248 |access-date= 3 मई 1990}}</ref> लिखित इतिहास में सबसे पहले वर्णन मिस्र की सभ्यता का मिलता है जो [[नील नदी]] की घाटी में ईसा से 4000 वर्ष पूर्व प्रारम्भ हुई। इस सभ्यता के बाद विभिन्न सभ्यताएँ [[नील नदी]] की घाटी के निकट आरम्भ हुई और सभी दिशाओं में फैली। आरम्भिक काल से ही इन सभ्यताओं ने उत्तर एवं पूर्व की [[यूरोप|यूरोपीय]] एवं [[एशिया|एशियाई]] सभ्यताओं एवं जातियों से परस्पर सम्बन्ध बनाने आरम्भ किये जिसके फलस्वरूप महाद्वीप नयी [[संस्कृति]] और [[धर्म]] से अवगत हुआ। [[ईसा]] से एक शताब्दी पूर्व तक [[रोमन साम्राज्य]] ने उत्तरी अफ्रीका में अपने उपनिवेश बना लिए थे। [[ईसाई धर्म]] बाद में इसी रास्ते से होकर अफ्रीका पहुँचा। 7 वीं शताब्दी पश्चात इस्लाम धर्म अफ्रीका में व्यापक रूप से फैलना शुरू किया और नयी संस्कृतियों जैसे पूर्वी अफ्रीका की स्वाहिली और [[उप-सहारा]] क्षेत्र के सोंघाई साम्राज्य को जन्म दिया। [[इस्लाम]] और [[इसाई]] धर्म के प्रचार-प्रसार से दक्षिणी अफ़्रीका के कुछ साम्राज्य जैसे [[घाना साम्राज्य|घाना]], [[ओयो साम्राज्य|ओयो]] और [[बेनिन साम्राज्य|बेनिन]] अछूते रहे एवं उन्होंने अपनी एक विशिष्ट पहचान बनायी। इस्लाम के प्रचार के साथ ही 'अरब दास व्यापार' की भी शुरुआत हुई जिसने यूरोपीय देशों को अफ्रीका की तरफ आकर्षित किया और अफ्रीका को एक यूरोपीय [[उपनिवेश]] बनाने का मार्ग प्रशस्त किया। == भू-प्रकृति == {{main|अफ़्रीका की भू-प्रकृति}} [[चित्र:Amphitheatre Drakensberg View.jpg|thumb|right|200 px|[[ड्रेकेन्सबर्ग पर्वत]] ]] अफ्रीका ऊँचे [[पठारों]] का महाद्वीप है,<ref>{{cite book |last=पाण्डे |first=रामनारायण |title= भूगोल परिचय, भाग-2|year=जनवरी 1981 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=162-177 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> इसका निर्माण अत्यन्त प्राचीन एवं कठोर [[चट्टानों]] से हुआ है। जर्मनी के प्रसिद्ध जलवायुवेत्ता तथा भूशास्त्रवेत्ता अल्फ्रेड वेगनर ने पूर्व जलवायु शास्त्र, पूर्व वनस्पति शास्त्र, भूशास्त्र तथा भूगर्भशास्त्र के प्रमाणों के आधार पर यह प्रमाणित किया कि एक अरब वर्ष पहलें समस्त स्थल भाग एक स्थल भाग के रूप में संलग्न था एवं इस स्थलपिण्ड का नामकरण पैंजिया किया।<ref>{{cite book |last=सिहं |first=सविन्द्र |title= भौतिक भूगोल |year=जुलाई 2002 |publisher=वसुन्धरा प्रकाशन |location=गोरखपुर |id= |page=47 |access-date= 26 जुलाई 2009}}</ref> कार्बन युग में पैंजिया के दो टुकड़े हो गये जिनमें से एक उत्तर तथा दूसरा दक्षिण में चला गया। पैंजिया का उत्तरी भाग लारेशिया तथा दक्षिणी भाग गोंडवाना लैंड को प्रदर्शित करता था।<ref>{{cite book |last=मामोरिया |first=चतुर्भुज |title= एशिया का भूगोल |year=जुलाई 2008 |publisher=साहित्य भवन |location=आगरा |id= |page=18 |access-date= 26 जुलाई 2009}}</ref> अफ्रीका महादेश का धरातल प्राचीन [[गोंडवाना लैंड]] का ही एक भाग है। बड़े पठारों के बीच अनेक छोटे-छोटे पठार विभिन्न ढाल वाले हैं। इसके उत्तर में विश्व का बृहत्तम शुष्क मरुस्थल [[सहारा]] स्थित है।<ref>{{cite book |last=पाण्डेय |first=डाक्टर श्याम नारायण |title= माध्यमिक भूगोल शास्त्र, भाग-2 |year=जुलाई 1996 |publisher=कमला पुस्तक भवन |location=कोलकाता |id= |page=124 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> इसके नदी बेसिनों का मानव सभ्यता के विकास में उल्लेखनीय योगदान रहा है, जिसमें [[नील नदी]] बेसिन का विशेष स्थान है। समुद्रतटीय मैदानों को छोड़कर किसी भी भाग की ऊँचाई 324 मीटर से कम नहीं है। अफ्रीका के उत्तर-पश्चिम में [[एटलस पर्वत]] की श्रेणियाँ हैं, जो [[यूरोप]] के [[मोड़दार पर्वत]] [[आल्प्स पर्वतमाला]] की ही एक शाखा है। ये पर्वत दक्षिण-पश्चिम से उत्तर-पूर्व दिशा में फैले हुए हैं और उत्तर की अपेक्षा दक्षिण में अधिक ऊँचे हैं। इसकी सबसे ऊँची चोटी जेबेल टूबकल है जिसकी ऊँचाई 4,167 मीटर है। यहाँ खारे पानी की कई झीलें हैं जिन्हें शॉट कहते हैं। मध्य का निम्न पठार भूमध्य रेखा के उत्तर पश्चिम में [[अन्ध महासागर]] तट से पूर्व में नील नदी की घाटी तक फैला हुआ है। इसकी ऊँचाई 300 से 600 मीटर है। यह एक पठार केवल मरुस्थल है जो सहारा तथा लीबिया के नाम से प्रसिद्ध है। यह प्राचीन पठार नाइजर, कांगो (जायरे), बहर एल गजल तथा चाड नदियों की घाटियों द्वारा कट-फट गया है। इस पठार के मध्य भाग में अहगर एवं टिबेस्टी के उच्च भाग हैं जबकि पूर्वी भाग में कैमरून, निम्बा एवं फूटा जालौन के उच्च भाग हैं। कैमरून के पठार पर स्थित कैमरून (4,069 मीटर) पश्चिमी अफ्रीका की सबसे ऊँचा चोटी है। [[कैमरून]] [[गिनि खाड़ी]] के समानान्तर स्थित एक शांत ज्वालामुखी है। पठार के पूर्वी किनारे पर [[ड्रेकेन्सबर्ग पर्वत]] है जो समुद्र तट की ओर एक दीवार की भाँति खड़ा है। दक्षिणी-पश्चिमी भाग में [[कालाहारी मरुस्थल|कालाहारी]] का [[मरूस्थल]] है। पूर्व एवं दक्षिण का उच्च पठार भूमध्य रेखा के पूर्व तथा दक्षिण में स्थित है तथा अपेक्षाकृत अधिक ऊँचा है। प्राचीन समय में यह पठार [[दक्षिण भारत]] के पठार से मिला था। बाद में बीच की भूमि के धँसने के कारण यह [[हिन्द महासागर]] द्वारा अलग हो गया। इस पठार का एक भाग [[अबीसिनिया]] में [[लाल सागर]] के तटीय भाग से होकर [[मिस्र]] देश तक पहुँचता है। इसमें [[इथोपिया]], [[पूर्वी अफ्रीका]] एवं [[दक्षिणी अफ्रीका]] के पठार सम्मिलित हैं। अफ्रीका के उत्तर-पश्चिम में इथोपिया का पठार है। 2,400 मीटर ऊँचे इस पठार का निर्माण प्राचीनकालीन [[ज्वालामुखी]] के उद्गार से निकले हुए लावा हुआ है।<ref>{{cite book |last=प्रसाद |first=सुरेश |title= भौतिक और प्रादेशिक भूगोल |year=जुलाई 1981 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=107-120 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> नील नदी की कई सहायक नदियों ने इस पठार को काट कर घाटियाँ बना दी हैं। इथोपिया की पर्वतीय गाँठ से कई उच्च श्रेणियाँ निकलकर पूर्वी अफ्रीका के झील प्रदेश से होती हुई दक्षिण की ओर जाती हैं। इथोपिया की उच्च भूमि के दक्षिण में पूर्वी अफ्रीका की उच्च भूमि है। इस पठार का निर्माण भी ज्वालामुखी की क्रिया द्वारा हुआ है। इस श्रेणी में [[किलिमांजारो]] (5,895 मीटर), [[रोबेनजारो]] (5,180 मीटर) और [[केनिया]] (5,490 मीटर) की बर्फीली चोटियाँ [[भूमध्यरेखा]] के समीप पायी जाती हैं। ये तीनों ज्वालामुखी पर्वत हैं। किलिमंजारो अफ्रीका की सबसे ऊँचा पर्वत एवं चोटी है। [[चित्र:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|left|200px|[[दक्षिण अफ्रीका]] के तट का उपग्रह से खींचा गया चित्र]] अफ्रीका महाद्वीप की एक मुख्य भौतिक विशेषता पृथ्वी की आन्तरिक हलचलों के कारण अफ्रीका के पठार के पूर्वी भाग में भ्रंश घाटियों की उपस्थिति है। यह दरार घाटी पूर्वी अफ्रीका की महान दरार घाटी के नाम से प्रसिद्ध है तथा उत्तर से दक्षिण फैली है। यह विश्व की सबसे लम्बी दरार घाटी है तथा 4,800 किलोमीटर लम्बी है। अफ्रीका की महान दरार घाटी की दो शाखाएँ हैं- पूर्वी एवं पश्चिमी। पूर्वी शाखा दक्षिण में मलावी झील से रूडाल्फ झील तथा लाल सागर होती हुई सहारा तक फैली हुई है तथा पश्चिमी शाखा मलावी झील से न्यासा झील एवं टांगानिका झील होती हुई एलबर्ट झील तक चली गयी है। भ्रंश घाटियों में अनेक गहरी झीलें हैं। रुकवा, कियू, एडवर्ड, अलबर्ट, टाना व न्यासा झीलें भ्रंश घाटी में स्थित हैं। अफ्रीका महाद्वीप के चारों ओर संकरे तटीय मैदान हैं जिनकी ऊँचाई 180 मीटर से भी कम है। भूमध्य सागर एवं अन्ध महासागर के तटों के समीप अपेक्षाकृत चौड़े मैदान हैं। अफ्रीका महाद्वीप में तटवर्ती प्रदेश सीमित एवं अनुपयोगी हैं क्योंकि अधिकांश भागों में पठारी कगार तट तक आ गये हैं और शेष में तट में दलदली एवं प्रवाल भित्ति से प्रभावित हैं। [[मॉरीतानिया]] और [[सेनेगल]] का तटवर्ती प्रदेश काफी विस्तृत है, [[गिनी की खाड़ी]] का तट दलदली एवं [[अनूप झील|अनूप झीलों]] से प्रभावित है। जगह-जगह पर रेतीले टीले हैं तथा अच्छे पोताश्रयों का अभाव है। [[पश्चिमी अफ्रीका]] का तट की सामान्यतः गिनी तट के समान है जिसमें लैगून एवं दलदलों की अधिकता है। दक्षिणी अफ्रीका में पठार एवं तट में बहुत ही कम अन्तर है। पूर्वी अफ्रीका में प्रवालभित्तियों की अधिकता है। अफ्रीका में निम्न मैदानों का अभाव है। केवल [[कांगो]], [[जेम्बेजी नदी|जेम्बेजी]], [[ओरेंज]], [[नाइजर]] तथा नील नदियों के सँकरे बेसिन हैं। == जल अपवाह प्रणाली == {{main|अफ़्रीका की जल अपवाह प्रणाली}} अफ़्रीका की अधिकांश नदियाँ मध्य अफ़्रीका के उच्च पठारी भाग से निकलती हैं यहाँ खूब वर्षा होती है। अफ़्रीका के उच्च पठार इस महाद्वीप में जल विभाजक का कार्य करते हैं। [[नील नदी|नील]], [[नाइजर नदी|नाइजर]], [[जेम्बेजी नदी|जेम्बेजी]], [[कांगो नदी|कांगो]], [[लिम्पोपो नदी|लिम्पोपो]] एवं [[ओरंज नदी|ओरंज]] इस महाद्वीप की बड़ी नदियाँ हैं। महाद्वीप के आधे से अधिक भाग इन्हीं नदियों के प्रवाह क्षेत्र के अन्तर्गत हैं। शेष का अधिकांश आन्तरिक प्रवाह-क्षेत्र में पड़ता है; जैसे- [[चाड झील]] का क्षेत्र, उत्तरी सहारा-क्षेत्र, कालाहारी-क्षेत्र इत्यादि। पठारी भाग से मैदानी भाग में उतरते समय ये नदियाँ [[जलप्रपात]] एवं क्षिप्रिका (द्रुतवाह) बनाती हैं अतः इनमें अपार सम्भावित जलशक्ति है। संसार की सम्भावित जलशक्ति का एक-तिहाई भाग अफ़्रीका में ही आँका गया है। इन नदियों के उल्लेखनीय जलप्रपात [[विक्टोरिया जलप्रपात|विक्टोरिया]] (जाम्बेजी में), स्टैनली (कांगो में) और लिविंग्स्टोन (कांगो में) हैं। नील, नाइजर, कांगो और जम्बेजी को छोड़कर अधिकांश नदियाँ नाव चलाने योग्य (नौगम्य) नहीं हैं। भूमध्यसागरीय जल अपवाह प्रणाली अफ़्रीका के उत्तरी भाग में विस्तृत है। नील इस क्षेत्र की प्रमुख नदी है जो अफ्रीका की सबसे बड़ी [[झील]] [[विक्टोरिया झील|विक्टोरिया]] से निकलकर विस्तृत [[सहारा मरुस्थल]] के पूर्वी भाग को पार करती हुई उत्तर में [[भूमध्यसागर]] में उतर पड़ती है। सफेद नील और नीली नील दो प्रमुख धाराओं से नील नदी निर्मित होती है। सफेद और नीली नील सूडान के खारतूम के पास मिलती है।<ref>{{cite book |last=सिंह |first=विक्रमादित्य |title= भ-दर्शिका (भाग-5) |year=जुलाई 1984 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=185-190 |access-date= 26 जुलाई 2009}}</ref> इसका स्रोत वर्षाबहुल भूमध्यरेखीय क्षेत्र है, अतः इसमें जल का अभाव नहीं होता। इस नदी ने [[सूडान]] और [[मिस्र]] की मरुभूमि को अपने शीतल जल से सींचकर हरा-भरा बना दिया है। इसीलिए मिस्र को नील नदी का बरदान कहा जाता है।{{cn}} [[नीली नील]], [[असबास]] और [[सोबात]] इसकी सहायक नदियां हैं। [[चित्र:Rzeka Kongo.jpg|thumb|right|200px|अटलांटिक महासागरीय जल अपवाह प्रणाली]] कांगो, नाइजर, [[सेनेगल]], किनाने और ओरेंज अटलांटिक महासागरीय जल अपवाह प्रणाली की प्रमुख नदियां हैं। कांगो अफ़्रीका की दूसरी सबसे बड़ी नदी है। इसे ज़ायरे नदी भी कहा जाता है। यह नदी [[टैगानिक झील]] से निकलती है। 4,376 किलोमीटर की दूरी तय करने के बाद यह [[अटलांटिक महासागर]] में गिरती है। नाइजर [[गिनी]] तट की पहाड़ियों से निकलकर 4,100 किलोमीटर की यात्रा करने के बाद अटलांटिक महासागर में अपनी यात्रा समाप्त करती है। इसमें पानी की कमी रहती है क्योंकि यह शुष्क क्षेत्र से निकलती है तथा शुष्क क्षेत्र से ही बहती है। इसका प्रवाह मार्ग धनुषाकार है। नाइजर अफ़्रीका की तीसरी सबसे बड़ी नदी है। ओरेंज [[ड्रेकिन्सवर्ग पर्वत]] से निकलकर पश्चिम की ओर बहती है। यह गर्मियों में सूख जाती है। हिन्द महासागरीय जल अपवाह प्रणाली अफ़्रीका के पूर्वी भाग में विस्तृत है। इस क्षेत्र की प्रमुख नदियाँ हैं- जैम्बेजी, [[जूना]], [[रुबमा]], लिम्पोपो तथा [[शिबेली]]। जैम्बेजी (2,655 किलोमीटर) इस क्षेत्र की सबसे प्रमुख नदी है। यह दक्षिणी अफ़्रीका के मध्य पठारी भाग से निकलकर पूर्व की ओर बहते हुए [[हिन्द महासागर]] में गिरती है। जैम्बेजी अफ़्रीका की चौथी सबसे लम्बी नदी है। इस नदी पर अनेक जल-प्रपात हैं अतः इस नदी का कुछ भाग ही नौगम्य है। विश्वप्रसिद्ध विक्टोरिया जल-प्रपात इसी नदी पर है। लिम्पोपो नदी भी दक्षिण अफ़्रीका में पश्चिम से पूर्व बहती हुई हिन्द महासागर में गिरती है। इसे घड़ियाल नदी भी कहते हैं। चाड झील के पास का क्षेत्र आंतरिक जल अपवाह का क्षेत्र माना जाता है क्योंकि इस क्षेत्र की नदियाँ झीलों में गिरती हैं। यह क्षेत्र सहारा के मरुस्थल में स्थित होने के बाद भी शुष्क नहीं है। == जलवायु == {| width=152 cellpadding=0 cellspacing=1 align="right" |- | [[चित्र:Topographic30deg N30W0.png|70px|N30-60, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N30E0.png|70px|N30-60, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N30E30.png|70px|N30-60, E30-60]] |- | [[चित्र:Topographic30deg N0W0.png|70px|N0-60, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N0E0.png|70px|N0-60, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N0E30.png|70px|N0-60, E30-60]] |- | [[चित्र:Topographic30deg S0W0.png|70px|S0-30, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S0E0.png|70px|S0-30, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S0E30.png|70px|S0-30, E30-60]] |- | [[चित्र:Topographic30deg S30W0.png|70px|S30-60, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S30E0.png|70px|S30-60, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S30E30.png|70px|S30-60, E30-60]] |- | colspan=3 align=right| <small>30 अंश, 1800x1800</small> |} [[चित्र:Africa Köppen Map.png|thumb|200px|अफ्रीका का [[कोप्पेन मौसम वर्गीकरण|कोप्पेन मानचित्र]]]] [[भूमध्य रेखा]] अफ़्रीका [[महाद्वीप]] के लगभग मध्य से होकर गुजरती है। इसके उत्तर में [[कर्क रेखा]] तथा दक्षिण में [[मकर रेखा]] हैं। इस प्रकार अफ़्रीका महाद्वीप का अधिकांश भाग [[उष्ण कटिबन्ध]] में पड़ता है। उत्तर एवं दक्षिण के बहुत कम भाग [[समशीतोष्ण कटिबन्ध]] में पड़ते हैं। अतः यहाँ वर्ष भर ऊँचा तापक्रम रहता है। अफ़्रीका में ऊँचे पठार एवं पर्वतीय भागों में साधारण तापक्रम रहता है। अफ़्रीका एक विशाल महाद्वीप है अतः इस महाद्वीप के मध्यवर्ती भाग में जलवायु कुछ विषम है। अफ़्रीका महाद्वीप का अधिकांश भाग पूर्वी या व्यापारिक हवाओं के प्रभाव में रहता है जिनसे महाद्वीप के पूर्वी भाग में तो वर्षा होती है परन्तु पश्चिमी भाग में आते आते ये हवाएँ शुष्क हो जाती हैं और उनसे वहाँ वर्षा नहीं होती। अफ़्रीका महाद्वीप के पश्चिमी तट पर उत्तर में [[कैनेरी की शीतल धारा]] तथा दक्षिण में [[बेंगुला की शीतल धारा]] बहती है जिनके प्रभाव से अफ़्रीका के पश्चिमी भागों का तापक्रम कम रहता है। इन धाराओं के ऊपर बहने वाली पवनें अधिक नमी नहीं ग्रहण कर पातीं तथा वहाँ वर्षा नहीं होने से [[मरुस्थल]] मिलते हैं। इसके विपरीत पूर्वी तट पर उत्तर में [[मानसून]] की उष्ण धारा तथा दक्षिण में [[मोजम्बिक की उष्ण धारा]] के कारण पूर्वी भाग की जलवायु अपेक्षाकृत गर्म एवं नम होती है।<ref>{{cite book |last=तिवारी |first=अर्चना |title= भूगोल परिचय |year=जुलाई 2004 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=32-57 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> भूमध्य रेखा के समीप उसके दोनों ओर 5° उत्तरी एवं 5° दक्षिणी [[अक्षांश|अक्षांशों]] के मध्य मुख्यतः [[कांगो नदी]] (ज़ायर) के बेसिन एवं गिनी तट में [[भूमध्यरेखीय जलवायु]] पाई जाती है। भूमध्य रेखा की समीपता के कारण यहाँ वर्ष भर गर्म व नम जलवायु पाई जाती है। वर्ष भर प्रतिदिन दिन के तीसरे पहर बादलों की गरज एवं बिजली की चमक के साथ मूसलाधार संवहनीय वर्षा होती है। इसे चार बजे वाली वर्षा भी कहते हैं। वार्षिक वर्षा का औसत 200 से 250 सेंटीमीटर है। [[सवाना]] या [[सूडान|सूडान तुल्य जलवायु]] प्रदेश भूमध्यरेखीय प्रदेश के दोनों ओर उष्ण मरुस्थलीय प्रदेशों के बीच 5° से 30° अक्षांशों के बीच महाद्वीप के मध्य एवं पश्चिमी भाग में पाई जाती है। इस भाग में गर्मी की ऋतु लम्बी एवं नम होती है परन्तु जाड़े में साधारण ठंड पड़ती है। वर्षा केवल [[ग्रीष्म ऋतु]] में होती है। वर्षा साधारण (लगभग 75 सेंटीमीटर) ही होती है। जाड़े की ऋतु शुष्क होती है। अफ़्रीका के उत्तर एवं दक्षिण दोनों ओर विस्तृत [[उष्ण मरुस्थलीय जलवायु]] प्रदेश पाए जाते हैं। यहाँ वर्ष भर वर्षा होती ही नहीं है। यदि कभी होती भी है तो नाम मात्र की ही होती है। उत्तरी मरुस्थल का नाम [[सहारा मरुस्थल]] है जो संसार का सबसे बड़ा [[मरुस्थल]] है। दक्षिण के मरुस्थल का नाम [[कालाहारी]] है। गर्मी में कड़ाके की गर्मी पड़ती है परन्तु जाड़े में साधारण ठंड पड़ती है। विश्व के सबसे ऊँचे तापक्रम इन्हीं मरुस्थलों में अंकित किये गए हैं। वार्षिक एवं दैनिक तापान्तर अधिक होते हैं। वार्षिक वर्षा का औसत 25 सेंटीमीटर या उससे भी कम है। मध्य अफ़्रीका के पूर्वी भाग में [[मानसून जलवायु]] पाई जाती है जहाँ केवल गर्मी में वर्षा होती है और जाड़े की ऋतु शुष्क होती है। यहाँ गर्मी में अधिक गर्मी तथा जाड़े में साधारण जाड़ा पड़ता है। अफ़्रीका के उत्तर एवं दक्षिणी-पश्चिमी तटीय भागों में [[भूमध्यसागरीय जलवायु]] पाई जाती है। इस जलवायु की सबसे मुख्य विशेषता यह है कि यहाँ पछुआ हवाओं से केवल जाड़े में वर्षा होती है और गर्मी की ऋतु शुष्क रहती है। इस प्रदेश में न तो गर्मी में अधिक गर्मी पड़ती है और न तो जाड़े में अधिक जाड़ा हीं। वर्ष भर-मुख्यतः गर्मी में चमकीली धूप मिलती है। दक्षिण अफ़्रीका के पठारी भाग में [[उष्ण शीतोष्ण महाद्वीपीय जलवायु]] पाई जाती है। समुद्र से दूर होने से यहाँ की जलवायु विषम तथा अत्यन्त शुष्क है। अफ़्रीका के दक्षिणी एवं पूर्वी उच्च भागों में अधिक ऊँचाई के कारण [[पर्वतीय जलवायु]] पाई जाती है। यहाँ तापक्रम काफी कम रहता है तथा वर्षा अत्यन्त कम होती है। == प्राकृतिक वनस्पति एवं वन्य जीव == {{main|अफ़्रीका की प्राकृतिक वनस्पति एवं वन्य जीव}} [[चित्र:Lion waiting in Namibia.jpg|thumb|right|200px|अफ़्रीका का शेर]] [[प्राकृतिक वनस्पति]] [[जलवायु]] का अनुसरण करती है। अफ़्रीका में जलवायु की विभिन्नता के आधार पर विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक वनस्पति पायी जाती है। भूममध्य-रेखीय क्षेत्र में अधिक गर्मी एवं वर्षा के कारण घने वन पाये जाते हैं। बड़े-बड़े वृक्षों के बीच छोटे वृक्ष, लताएँ तथा झाड़ियाँ पायी जाती हैं। वृक्ष पास-पास उगते हैं। वृक्षों की ऊपरी टहनियां इस प्रकार फैल जाती हैं कि सूर्य का प्रकाश भी छनकर भूमि पर नहीं पहुँच पाता और अंधकार छाया रहता है। वर्ष भर वर्षा होने के कारण वृक्ष किसी खास समय में अपनी पत्तियाँ नहीं गिराते हैं। इन वृक्षों की पत्तियाँ चौड़ी होती हैं, अतः इन वनों को चौड़ी पत्ती वाले [[सदाबहार वन]] कहा जाता है। इन वनों के प्रमुख वृक्षों में [[महोगनी]], [[रबड़]], [[ताड़]], [[आबनूस]], [[गटापार्चा]], [[बांस]], [[सिनकोना]] और [[रोजवुड]] हैं। इन घने जंगलों में विभिन्न प्रकार के [[बन्दर]], [[हाथी]], [[दरियाई घोड़ा]] (हिप्पो), [[चिम्पैंजी]], [[गोरिल्ला]], [[चीता]], [[भैंसा]], [[साँप]], [[अजगर]] आदि जंगली जानवर पाए जाते हैं। यहाँ [[सीसी मक्खी|सीसी]] (TseTse) नामक मक्खी पाई जाती है। <!-- [[मैंड्रिल]] नामक विशालकाय बन्दर होते हैं। यहाँ पर [[ओकापी]] नामक भूरे रंग का जीव पाया जाता है जिसके पैर पर सफेद धारी पायी जाती है। यह [[घोड़े]] की तरह दिखलाई पड़ता है, पर यह [[जिराफ]] जाति का होता है। -->नदियों में [[मगर]] पाये जाते हैं। यहाँ पर चमकीले रंग की विभिन्न प्रकर की [[चिड़ियां]] पायी जाती हैं। भूमध्यरेखीय वनों के दोनों ओर, जहाँ वर्षा काफी कम होती है, पेड़ नहीं उग सकते। वहाँ मुख्यतः लम्बी-लम्बी (2 से 4 मीटर ऊँची) घास उगती है। इन उष्ण कटिबन्धीय घास के मैदानों को [[सवाना]] कहते हैं। बीच-बीच में कहीं-कहीं पत्तों से रहित कुछ पेड़ भी पाए जाते हैं। यह प्रदेश विभिन्न प्रकार के तृणभक्षी पशुओं का घर है। इन पशुओं में [[हिरण]], [[बारहसिंगा]], [[जेब्रा]], [[जिराफ़]] तथा [[हाथी]] मुख्य हैं। जिराफ़ विश्व का सबसे ऊँचा जानवर माना जाता है। यह पशु 24 घंटे में औसतन दो घंटे से भी कम समय सोता है।<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/science/humanbody/sleep/articles/whatissleep.shtml |title=Science & Nature - Human Body and Mind - What is sleep |publisher=BBC |date=1 नवंबर 2004 |accessdate=8 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212052452/http://www.bbc.co.uk/science/humanbody/sleep/articles/whatissleep.shtml |archive-date=12 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> यहाँ कुछ हिंसक पशु भी रहते हैं जो इन तृणभक्षी पशुओं का शिकार करते हैं। इनमें [[सिंह (पशु)|शेर]], [[चीता]] एवं [[गीदड़]] मुख्य हैं। दक्षिणी अफ़्रीका के शेर बहुत लम्बे होते हैं। [[चित्र:Acacia Bild1086.jpg|thumb|right|200px|सवाना, घास का मैदान]] सवाना घास के मैदान के दोनों ओर जहाँ की जलवायु अत्यन्त गर्म व शुष्क है, वहाँ उष्ण मरुस्थलीय वनस्पति पाई जाती है। यहाँ केवल कँटीली झाड़ियाँ हीं उगती हैं। मरुद्यानों में [[खजूर]] के पेड़ पाए जाते हैं। यहाँ का मुख्य पशु [[ऊँट]] है जिसे मरुस्थल का जहाज कहते हैं। यहाँ बड़े आकार तथा घोड़े के समान तेज दौड़ने वाले [[शुतुरमुर्ग]] नामक पक्षी पाए जाते हैं। अफ़्रीका के उत्तरी एवं दक्षिणी-पश्चिमी तटीय भूमध्यसागरीय क्षेत्रों में जाड़े में वर्षा होती है एवं यहाँ चौड़ी पत्ती वाले सदाबहार वृक्ष पाए जाते हैं। यहाँ [[जैतून]], [[कार्क]], [[लारेल]] एवं [[ओक]] के वृक्ष पाए जाते हैं। यहाँ की जलवायु फलों की खेती के लिए काफी उपयुक्त है। यहाँ [[नींबू]], [[संतरा (फल)|सन्तरा]], [[अंगूर]], [[सेव]], [[अंजीर]] आदि रस वाले फलों की खेती की जाती है। यहाँ जंगली पशुओं का अभाव है। प्रायः पालतू पशु ही पाए जाते हैं। अफ़्रीका के दक्षिणी-पूर्वी भागों में भी वर्षा की कमी के कारण शुष्क घास के मैदान पाए जाते हैं। यहाँ पर उगने वाली घासें छोटी-छोटी मुलायम तथा गुच्छेदार होती हैं, इन घास के मैदानों को वेल्ड कहते हैं। घास के इन मैदानों में वृक्षों का एकदम अभाव होता है एवं यहाँ पशुचारण का कार्य किया जाता है। अफ़्रीका के दक्षिणी एवं पूर्वी भागों में, जहाँ अधिक ऊँचाई के कारण हिमपात होता है, नुकीली पत्ती वाले सदाबहार वन पाए जाते हैं। इस कोणधारी वन के प्रमुख वृक्ष [[सीडर]], [[पाइन]], [[हेमलाक]] तथा [[साइप्रस]] हैं। इस प्रकार के वन केनिया, इथोपिया एवं तंजानिया के उच्च पर्वतीय भागों में पाये जाते हैं। [[मेडागास्कर]] द्वीप पर [[बोबाब]] नामक एक विचित्र वृक्ष पाया जाता है जो जमीन के नीचे से नमी खींचकर अपने अन्दर जल का संचय करता है।<ref>{{cite web |title=The Baobab tree in Senegal |url=http://www.senegal-online.com/anglais/parcs-faune-flore/baobab.htm |accessdate=1 अक्टूबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004233417/http://www.senegal-online.com/anglais/parcs-faune-flore/baobab.htm |archive-date=4 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> पतझड़ के वन अफ़्रीका के दक्षिण पूर्व में उत्तरी मोजम्बिक, तंजानिया तथा दक्षिणी केनिया में पायी जाती है। वर्षा की विभिन्नता के कारण विभिन्न प्रकार के बिखरे वन इस क्षेत्र में मिलते हैं। इन वनों के प्रमुख वृक्ष [[सागौन]], [[बांस]], [[क्वीब्राको]] एवं [[साल]] जाति के हैं। == अर्थव्यवस्था == {{main|अफ्रीका की अर्थव्यवस्था}} [[चित्र:RECs of the AEC.svg|thumb|200px|[[:en:African Economic Community|अफ्रीकी आर्थिक समुदाय]] (ए.ई.सी) मानचित्र {{legend|#691717|CEN-SAD}} {{legend|#4F4FB1|COMESA}} {{legend|#E88356|EAC}} {{legend|#272759|ECCAS}} {{legend|#C43C7F|ECOWAS}} {{legend|#4DB34D|IGAD}} {{legend|#D22E2E|SADC}} {{legend|#7E8000|UMA}} ]] प्राकृतिक संसाधनों से परिपूर्ण होते हुए भी अफ्रीका विश्व का सबसे दरिद्र और सबसे अविकसित भू-भाग है। यातायात एवं तकनीकी का विकास न होने के कारण इन संसाधनों का समुचित उपयोग नहीं हो पाया है। महाद्वीप की अधिकांश जनसंख्या आज भी अशिक्षित है, इसी से इस महाद्वीप को अन्ध महादेश भी कहते हैं। [[औद्योगिक क्रांति]] के कारण [[यूरोप]] वालों को कच्चा माल प्राप्त करने तथा निर्मित माल बेचने के लिए अफ़्रीका की खोज करने की आवश्यकता पड़ी। शीघ्र ही पता चला कि यह [[हीरा]], [[सोना]], [[ताँबा]], एवं [[यूरेनियम]] का भण्डार-गृह है अतः इसके संसाधनों का दोहन आरम्भ हुआ। प्रायः सभी अफ़्रीकी देश यूरोपीय शक्तियों द्वारा अपने अधीन कर लिये गए। पारम्परिक उद्योगों को अपार क्षति हुई एवं अफ़्रीका की अर्थ व्यवस्था यूरोप केन्द्रित हो गई। किसानों को यूरोपीय उद्योगों के लिए कच्चा माल उगाने के लिए बाध्य कर दिया गया। घरेलू उद्योगों की अवनति होती गई। जलवायु एवं मिट्टी की भिन्नता के कारण अफ्रीका में भिन्न-भिन्न प्रकार की फसलों की खेती की जाती है। [[ज्वार]]-[[बाजरा]], [[गेहूँ]], [[कैसावा]], [[कपास]], [[मूँगफली]], [[कोको]], विभिन्न प्रकार के फल तथा कुछ मसाले जैसे- [[लौंग]] आदि अफ्रीका की मुख्य फसलें हैं। उष्णकटिबंध के निम्न भाग की मुख्य उपज चावल है। अफ्रीका का इतिहास भयंकर महामारियों जैसे [[मलेरिया]], एच. आई. वी., सैनिक विद्रोह, जातीय हिंसा आदि घटनाओं से भरा हुआ है ये भी इसकी वर्तमान स्थिति के लिए जिम्मेदार हैं।<ref>Richard Sandbrook, The Politics of Africa's Economic Stagnation, Cambridge University Press, Cambridge, 1985 passim</ref> {| class="wikitable" border="1" align = "right" |- ! ! सन 2008 के तथ्य<ref>{{Cite web |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/data-statistics/ |title=अफ्रीकी अर्थव्यवस्था आउटलुक |access-date=10 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719143142/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/data-statistics/ |archive-date=19 जुलाई 2009 |url-status=dead }}</ref> |- | जनसंख्या | 98.7 करोड़ |- | क्षेत्रफल | 2.93 करोड़ वर्ग किलोमीटर |- | जनसंख्या घनत्व | 85 |- |सकल घरेलू उत्पाद <br/><small>(पीपीपी वैल्युएशन, मिलियन [[अमरीकी डालर]])</small> | 26,75,993 |} संयुक्त राष्ट्र द्वारा सन [[2003]] में प्रकाशित मानव विकास रिपोर्ट में अफ्रीका ने 25 देशों की सूची में सबसे निचला स्थान प्राप्त किया है।<ref>[http://hdr.undp.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180316042117/http://hdr.undp.org/|date=16 मार्च 2018}}, [[संयुक्त राष्ट्र]]</ref> सन् [[1994]] से [[2005]] तक अफ्रीका की अर्थव्यवस्था में सुधार आया और वर्ष [[2005]] के लिए यह औसतन 5 प्रतिशत रही। कुछ देश जैसे [[अंगोला]], [[सूडान]] और [[ईक्वीटोरियल गिनी]] जिन्होंने अपने पेट्रोलियम भंडारों अथवा पेट्रोलियम वितरण प्रणाली का विस्तार किया ने औसत से अधिक विकास दर दर्ज की। विगत कुछ वर्षों में [[चीन]] ने अफ्रीकी देशों में काफी निवेश किया है। सन [[2007]] में चीनी उपक्रमों ने अफ्रीकी देशों में कुल 1 बिलियन डॉलर का निवेश किया।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129114909/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 |date=29 जनवरी 2014 }}, By Malia Politzer, ''Migration Information Source'', August 2008</ref> [[दक्षिण अफ़्रीका]] भारत की तरह तेज़ी से बढ़ती अर्थव्यवस्थाओं में गिना जाता है पर यहाँ भी ग़रीबी, शिक्षा का अभाव और एचआईवी एड्स जैसी समस्याएँ हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/news/story/2008/06/080609_south_africa_diary.shtml|title=सोने के शहर जोहानेसबर्ग में...|access-date=22 जुलाई 2009|format=|publisher=बीबीसी (हिन्दी)|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044845/http://www.bbc.co.uk/hindi/news/story/2008/06/080609_south_africa_diary.shtml|archive-date=1 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> इस सबके बावजूद अफ्रीका अपनी अमूल्य प्राकृतिक संपदा, पशु-पक्षियों की विविधता और विकसित होते नए नगरों के कारण पर्यटन का प्रमुख आकर्षण बना हुआ है।<ref>{{cite web|url=http://hi.tixik.com/c/africa-1/?pg=1|title=अफ्रीका गाइड|access-date=3 अगस्त 2009 |format=|publisher=तिक्षिक.कॉम|language=}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> फोटोग्राफ़ी तथा जंगली पशुओं के शौकीनों का यह स्वर्ग है।<ref>{{cite web|url=http://hindi.business-standard.com/hin/storypage.php?autono=20701|title=तस्वीरों में रचता अफ्रीका का तिलिस्म|access-date=3 अगस्त 2009|format=|publisher=हिंदी.बिजनेस-स्टैंडर्ड.कॉम|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005194627/http://hindi.business-standard.com/hin/storypage.php?autono=20701|archive-date=5 अक्तूबर 2011|url-status=dead}}</ref> पूरी दुनिया से दक्षिण अफ्रीका जाने वाले पर्यटकों में 20 प्रतिशत से अधिक भारत से आते हैं। यहाँ से भारत जाने वालों की संख्या भी लगभग बराबर ही है। बॉलीवुड के निर्माताओं को भी जोहान्सबर्ग, केपटाउन और डरबन का सौंदर्य काफी रास आ रहा है। गांधी और क्रिकेट ऐसे दो बिंदु हैं, जो दोनों देशों को आपस में जोड़ते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.amarujala.com/sundayAnand/detail.asp?id=357&sectionid=2&dt=8/31/2008|title=जहाँ हर पाँचवाँ पर्यटक भारतीय है|access-date=3 अगस्त 2009|format=|publisher=संडेआनंद|language=}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == राज्यक्षेत्र एवं भौगोलिक क्षेत्र == {{main|अफ्रीका के क्षेत्र |अफ्रीकी देशों की सूची }} [[चित्र:Africa-regions.svg|thumb|right|200px|अफ्रीका का वर्गीकरण]] अफ़्रीका को [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा प्रयोग की जा रही भौगोलिक उपक्षेत्रों की योजना के अनुसार वर्गीकृत किया गया है। '''[[उत्तरी अफ्रीका]]''' में सात प्रमुख देश हैं इसमें [[अल्जीरिया]] की राजधानी [[अल्जीयर्स]], [[मिस्र]] की [[काहिरा]], [[लीबिया]] की [[त्रिपोली]], [[मोरक्को]] की [[रबात]], [[सूडान]] की [[खार्तूम]], [[ट्यूनीशिया]] की [[ट्यूनिस]] और [[पश्चिमी सहारा]] की राजधानी [[एल आइउन]] है। '''[[पूर्वी अफ्रीका]]''' सबसे बड़ा भाग है और उसमें १९ देश हैं। इसमें [[बुरुन्डी]] की राजधानी [[बुजुम्बुरा]], [[कोमोरोस]] की [[मोरोनी, कोमोरोस|मोरोनी]], [[जिबूती]] की [[जिबूती]], [[ईरीट्रिया]] की [[अस्मारा]], [[इथियोपिया]] की [[अदिस अबाबा]], [[केन्या]] की [[नैरोबी]], [[मैडागास्कर]] की [[एंटानानारिवो]], [[मालावी]] की [[लिलोंगवेल]], [[मॉरिशस]] की [[पोर्ट लुइस]], [[मायोट्ट]] की [[मामोद्ज़ोउ]], [[मोस़ाम्बीक]] की [[मापुटो]], [[रीयूनियन]] की [[सेंट-डेनिस, रीयूनियन]], [[रवांडा]] की [[किगाली]], [[सेशाइल्स]] की [[विक्टोरिया]], [[सोमालिया]] की [[मोगादिशु]], [[तंजानिया]] की [[डोडोमा]], [[युगांडा]] की [[कम्पाला]], [[जांबिया]] की [[लुसाका]] तथा [[जिम्बाब्वे]] की [[हरारे]] है। '''[[मध्य अफ्रीका]]''' में नौ देश में हैं जिनमें [[अंगोला]] की राजधानी [[लुआंडा]], [[कैमेरून]] की [[याओऊंडे]], [[मध्य अफ्रीकन गणराज्य]] की [[बांगुई]], [[चाड]] की [[एन जमेना]], [[कांगो]] की [[ब्राज़िविले]], [[कांगो जनतांत्रिक गणराज्य]] की [[किनशसा]], [[इक्वेटोरियल गिनी]] की [[मालाबो]], [[गैबोन]] की [[लिब्रेविले]] तथा [[साओ टोमे एवं पिंसिपे]] की [[साओ टोमे]] है। '''[[दक्षिणी अफ्रीका]]''' पाँच देशों से मिलकर गठित है इसमें [[बोत्स्वाना]] की राजधानी [[गैबोरोन]], [[लेसोथो]] की [[मसेरू]], [[नामीबिया]] की [[विंडहोएक]], [[स्वाजीलैंड]] की [[मबैब्ने]] तथा [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[ब्लोयम्फोन्टेन]], [[केपटाउन]] एवं [[प्रिटोरिया]] है। '''[[पश्चिमी अफ्रीका]]''' में सत्रह देश हैं इसमें [[बेनिन]] की राजधानी [[पोर्टो-नोवो]], [[बुर्कीना फासो]] की [[ऊगादोगो]], [[केप वेर्दे]] की [[प्रेइया]], [[कोत दिव्वार]] की [[आबिदजान]], [[गाम्बिया]] की [[बान्जुल]], [[घाना]] की [[अक्रा]], [[गिनी]] की [[कोनैक्री]], [[गिनी-बिसाउ]] की [[बिसाउ]], [[लाइबेरिया]] की [[मोनरोविया]], [[माली]] की [[बमाको]], [[मौरिशियाना]] की [[नौआक्चोट्ट]], [[नाइजर]] की [[नियामे]], [[नाइजीरिया]] की [[अबुजा]], [[सेंट हेलेना]] की [[जेम्सटाउन, सेंट हेलेना|जेम्सटाउन]], [[सेनेगल]] की [[डकार]], [[सियरा लियोन]] की [[फ्रीटाउन]] तथा [[टोगो]] की [[लोमे]] है। == जनसांख्यिकी == [[चित्र:Africa densidade pop.svg|thumb|200px|अफ्रीका के जनसंख्या घनत्व को दर्शाता एक चित्र]] अफ्रीका की जनसंख्या में पिछले ४० वर्षो में काफी वृद्धि हुई है जिस कारण से जनसंख्या का बड़ा प्रतिशत २५ वर्ष से कम आयु का है।<ref>{{cite web|url=http://www.overpopulation.org/Africa.html|title=Africa Population Dynamics|access-date=21 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217040305/http://www.overpopulation.org/Africa.html|archive-date=17 फ़रवरी 2015|url-status=live}}</ref> अफ़्रीका में सबसे अधिक जनसंख्या नील नदी की घाटी, भूमध्यसागरीय तट, कीनिया एवं अबीसीनिया के पठार, पश्चिमी सूडान, गिनी तट पर एवं सुदूर दक्षिण में दक्षिणी अफ़्रीका संघ के पूर्वी व दक्षिणी पूर्व तटीय भाग में मिलती है। सबसे अधिक घनत्व नील की निचली घाटी व डेल्टा एवं दक्षिणी नाइजीरिया में ५०० व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर से भी अधिक मिलता है। शेष घने आबाद उपर्युक्त प्रदेशों का घनत्व ५० से १५० व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर के मध्य पाया जाता है।<ref>{{cite book |last=राय|first=शैलेश कुमार |title= उच्च माध्यमिक भूगोल |year=जुलाई २००५ |publisher=सुषमा प्रकाशन मन्दिर |location=कोलकाता |id= |page=१८९ |access-date= २६ जुलाई २००९}}</ref> दक्षिणी, मध्य एवं पूर्वी अफ्रीका में बांटू भाषा बोलने वालों की अधिकता है। इनके अलावा इन भू-भाग में कई भाषायी अल्पसंख्यक लोग भी रहते है जैसे पूर्वी अफ्रीका के निलोत जनजाति एवं दक्षिणी एवं मध्य अफ्रीका के स्थानीय खोइसान (जिन्हें सेन या बुश्मैन भी कहा जाता है) और पिग्मी जाति के लोग। सेन लोग अन्य अफ्रीकी जातियों से शारीरिक रूप से भिन्न होते हैं और दक्षिणी अफ्रीका के सर्वप्रथम निवासी हैं। पिग्मी लोग मध्य अफ्रीका में बांटू लोगों से पहले से निवास कर रहे हैं। कांगो प्रदेश के मूल निवासी इन पिग्मी लोगों का कद छोटा, नाक चिपटी तथा केश घुँघराले होते हैं।<ref>{{cite book |last=चौधरी |first=जयचन्द्र |title= मनोहर भूगोल प्रवेशिका |year=जुलाई २००४ |publisher=मनोहर प्रकाशन |location=कलकत्ता |id= |page=१२९ |access-date= १९ जुलाई २००९}}</ref> [[चित्र:Pyramide Afrique du Sud.hindi.PNG|thumb|200px|left|दक्षिण अफ्रीका का जनसंख्या पिरामिड जो यह दर्शाता है कि अधिकांश महिला एवं पुरुष ३० वर्ष से कम आयु के है]] उत्तरी अफ्रीका के लोगों को दो वर्गों में बांटा जा सकता है : बरबर और अरबी बोलने वाले पश्चिमी भाग के लोग और पूर्व में इथोपियन बोलने वाले। [[अरब]] लोग ७वी शताब्दी में अफ्रीका पहुँचे और इस्लाम एवं अरबी भाषा का प्रचार-प्रसार किया। इन के आलावा फोनेसियन, इरानी अलन और यूरोपीय वन्दाल, यूनानी और रोमन लोग भी उत्तरी अफ्रीका में आ कर बस गए। उत्तरी अफ्रीका के अंदरूनी सहारा क्षेत्र में मुख्य रूप से त्वारेग और दूसरी ख़ानाबदोश जातियाँ निवास करती है। यूरोपीय उपनिवेशवाद के दौर में भारतीय उपमहाद्वीप से भी काफी लोग अफ्रीका आये। यह लोग मुख्यतया [[दक्षिण अफ्रीका]] और [[केन्या]] में बस गए। उपनिवेशवाद दौर के अन्त के पूर्व अफ्रीका के सभी प्रान्तों में श्वेत लोग बहुतायत थे जो द्वितीय विश्व युद्घ के उपरांत धीरे-धीरे अपने देशों को लौट गए। आज श्वेत समुदाय के लोग दक्षिण अफ्रीका, नामीबिया, ज़िम्बाबवे आदि देशों में अल्पसंख्यकों में गिने जाते हैं। दक्षिण अफ्रीका की कुल आबादी का ११ प्रतिशत लोग श्वेत हैं जो कि किसी भी अफ्रीकी देश से अधिक है।<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605162303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=5 जून 2010 }} World Factbook of CIA</ref> == भाषा == {{main|अफ़्रीका में भाषा}}[[चित्र:African language families en.svg|thumb|200px|भाषाई विभिन्नता को दर्शाता अफ्रीका का एक मानचित्र]] [[युनेस्को]] के अनुसार अफ्रीका में २००० से भी ज्यादा भाषाएँ बोली जाती है।<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=8048&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Africa |year=2005 |publisher=युनेस्को |accessdate=1 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=2 जून 2008 |url-status=live }}</ref> अधिकतर भाषाएं अफ्रीकी मूल की है परन्तु यूरोपीय एवं एशियाई प्रभाव भी देखा जा सकता है। अफ्रीकी भाषाओँ को निम्नलिखित समूहों में बांटा जा सकता है। * [[सामी-हामी भाषा-परिवार|अफ्रो-एशियाई]] भाषाएँ मुख्या रूप से एशिया के सीमावर्ती प्रान्तों में बोली जाती है। यह प्रांत है [[हार्न ऑफ़ अफ्रीका]], उत्तरी अफ्रीका, [[सहेल]] एवं दक्षिण पश्चिमी एशिया। * [[नीलो-साहरन]] भाषाएँ बोलने वाले लगभग ३ करोड़ लोग हैं जो [[निलोत जनजाति]] से संबन्ध रखते हैं। यह भाषा मुख्य रूप से [[चाड]], [[इथियोपिया]], [[कीनिया]], [[सूडान]], [[युगांडा]] और उत्तरी [[तन्स़ानिया|तंजानिया]] में बोली जाती है। * [[नाइजर-कांगो]] भाषा समूह [[उप-सहारा]] क्षेत्र में बोली जाती। यह भाषा समूह विश्व का सबसे बड़ा भाषा समूह माना जाता है। * [[खोइसान]] भाषा समूह में लगभग ५० भाषाएँ है एवं यह मुख्य रूप से दक्षिण अफ्रीका में बोली जाती है। [[उपनिवेशवाद]] के अन्त होते-होते अधिकतर अफ्रीकी देशों ने यूरोपीय भाषाओं को अपना लिया और उन्हें स्थानीय भाषाओं के साथ राष्ट्रीय भाषा का दर्जा दिया। [[अंग्रेजी]] एवं [[फ्रेंच]] भाषा अफ्रीका में प्रमुखता से बोली जाती है। इनके अलावा [[अरबी]],[[पुर्तगाली]], [[अफ्रीकांस भाषा|अफ्रीकान]] और [[मलागासी भाषा|मलागासी]] ऐसी भाषाएँ है जो अफ्रीका में बाहर से आकर काफी प्रचलित हुई। अगर हम भाषाओं की गतिशीलता देखें तो अफ्रीका अधिकतम भाषायी विविधता का महाद्वीप माना जा सकता है, क्योंकि यहाँ पर विस्थापन प्रक्रिया की सबसे कम प्रतिशत पाई जाती है (संसार के 50 प्रतिशत के मुकाबले लगभग 20 प्रतिशत)। एक और ख़ास बात यह है कि जबकि विश्व के बाकि हिस्सों में लुप्त होती हुई भाषाओं की जगह यूरोपीय भाषाओं द्वारा ली जा रही है अफ्रीका में दूसरी अफ्रीकी भाषाएँ (स्वाहिली, वोलोफ, हाउसा, फुल, चिचोना) ही कमज़ोर भाषाओं की जगह ले रही हैं।<ref>{{cite web|url=http://www10.gencat.cat/casa_llengues/AppJava/hi/diversitat/diversitat/llenguesafrica.jsp|title=अफ्रीका की भाषाएँ|access-date=२१ मई २००९|format=|publisher=भाषा भवन|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813150345/http://www10.gencat.cat/casa_llengues/AppJava/hi/diversitat/diversitat/llenguesafrica.jsp|archive-date=13 अगस्त 2011|url-status=dead}}</ref> == साहित्य == [[चित्र:Soyinka, Wole (1934).jpg|thumb|right|200px|[[नोबेल पुरस्कार]] से सम्मानित [[वोले शोयिंका]] ]] [[प्राचीन मिस्र]] साहित्यिक परंपरा वाली सबसे पहली अफ़्रीकी सभ्यताओं में से एक है। इसका कुछ प्राचीन चित्रलिपीय साहित्य आज भी विद्यमान हैं। विद्वान प्राचीन मिस्री धार्मिक मान्यताओं और समारोहों के विषय में जानने के लिए प्राथमिक सन्दर्भ के रूप में सामान्यत: मिस्री मृत व्यक्ति की पुस्तक (बुक ऑफ़ द डेड) जैसे साहित्य का प्रयोग करते हैं। न्यूबीय [[साहित्य]], यद्यपि स्वीकारा गया है, लेकिन अभी तक उसे ठीक से पढ़ा नहीं जा सका है। इसका प्रारंभिक साहित्य [[चित्रलिपि]] में और उसके बाद २३ अक्षरों की एक [[वर्णमाला]] लिपि में लिखा गया था और इसे समझना आसान नहीं है। अफ्रीका में वाचिक अथवा मौखिक साहित्य की प्राचीन परंपरा रही है। यह साहित्य [[गद्य]] अथवा [[पद्य]] में दोनों विधाओं में मिलता है। गद्य प्राय: [[पुराण|पौराणिक]] अथवा [[इतिहास|ऐतिहासिक]] है और इसमें चतुर चरित्रों की कहानियाँ सम्मिलित हैं। अफ़्रीका में कथावाचक अपनी कहानियाँ सुनाने के लिए प्रश्नोत्तर तकनीकों का प्रयोग करते हैं। पद्य प्राय: गाया जाने वाला है। इन्हें कई भागों में बाँटा जा सकता है। विस्तृत वर्णनवाले [[महाकाव्य]], व्यावसायिक पद्य, पारंपरिक पद्य तथा शासकों और दूसरे प्रमुख लोगों की प्रशंसा में लिखी गई कविताएँ। प्रशंसा में गायक या भाट जो कभी-कभी "ग्रिओट्स" के रूप में जाने जाते हैं, अपनी कहानियाँ संगीत के साथ सुनाते है। गाए जाने वाले काव्यों में प्रमुख हैं: प्रेम गीत, कार्य गीत, शिशुओं के गीत, सूक्तियों, कहावतें और पहेलियाँ। उपनिवेश-पूर्व अफ़्रीकी साहित्य देखें तो पश्चिम अफ़्रीका के मौखिक साहित्य में मध्यकालीन माली में रचित [[सुनडिआटा का महाकाव्य]] और पुराने घाना साम्राज्य में विकसित [[डिंगा का पुराना महाकाव्य]] प्रमुख हैं। [[इथोपिया]] में, मौलिक रूप से गे'इज लिपि में लिखा हुआ [[केब्रा नेगास्ट]] अथवा राजाओं की पुस्तक महत्त्वपूर्ण साहित्यिक ग्रंथ है। पारंपरिक अफ़्रीकी लोककथा का एक लोकप्रिय रूप "चतुर चरित्र" कथाएँ है, जहाँ एक छोटा जानवर अपनी समझ का प्रयोग बड़े जन्तुओं के साथ मुठभेड़ में बचने के लिए करता है। घाना की अशांती जाति की एक लोककथा में अनांसी नामक एक [[मकड़ी]], [[नाइजीरिया]] की [[योरुबा]] लोककथा में इजापा नाम का एक [[कछुआ]] तथा केन्द्रीय-पूर्वी अफ़्रीकी लोककथा में सुन्गुरा नाम का एक [[खरगोश]] इस प्रकार की कथाओं के नायक हैं। लिखित साहित्य में उत्तर अफ़्रीका, पश्चिम अफ़्रीका के साहेल क्षेत्र और स्वाहिली समुद्रतट पर प्रचुर साहित्य मिलता है। केवल टिम्बकटू में ही, ३००,००० से भी अधिक पांडुलिपियाँ विभिन्न पुस्तकालयों और निजी संकलनों में संग्रहीत हैं, जिनमें से अधिकांश [[अरबी]] में हैं, परन्तु कुछ मूल भाषाओं [[पियूल]] और [[सोन्घाई]] में भी लिखी गई हैं। इनमें से अधिकतर प्रसिद्ध [[टिम्बकटू विश्वविद्यालय]] में लिखी गई थीं। इनकी विषय वस्तु में विभिन्नता हैं। प्रमुख विषयों में [[खगोलशास्त्र]], [[कविता]], [[विधि]], [[इतिहास]], विश्वास, [[राजनीति]] और [[दर्शन]] है। [[स्वाहिली]] साहित्य सामान्य रूप से, इस्लामी शिक्षा से प्रेरित परन्तु स्थानीय परिस्थियों के अन्तर्गत विकसित किया गया था। स्वाहिली साहित्य के सबसे ख्यातिप्राप्त और आरम्भिक लेखनों में से एक उटेण्डी वा टम्बूका अथवा "टम्बूका की कहानी" का नाम लिया जा सकता है। इस्लामी काल में, उत्तर अफ़्रीकियों के प्रतिनिधि साहित्यकार [[इब्न खल्दून]] ने अरबी साहित्य में बहुत प्रसिद्धि अर्जित की थी। मध्यकालीन उत्तर अफ़्रीका में विश्वविद्यालय फ़ेज़ और [[काहिरा]] में, साहित्य की विपुल मात्राएँ होने के प्रमाण मिलते हैं। अफ्रीका के औपनिवेशिक साहित्य की ओर दृष्टिपात करें तो अधिकतर साहित्य इस बात का प्रतीक है कि किस तरह पराधीनता के शोषण से बाहर निकलने के लिए वहाँ के रचनाकारों ने विद्रोह किया।<ref>{{cite web|url=http://www.lakesparadise.com/madhumati/show_artical.php?id=1376|title=साहित्य और राजनीति|access-date=७ अगस्त २००९|format=पीएचपी|publisher=मधुमती|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110922134728/http://www.lakesparadise.com/madhumati/show_artical.php?id=1376|archive-date=22 सितंबर 2011|url-status=dead}}</ref> अश्वेत अफ्रीका की परंपरा, संस्कृति और धार्मिक विश्वास में युगों-युगों से रचे-बसे मिथकों की काव्यात्मकता और उनकी नई रचनात्मक सम्भावनाओं को प्रकट करने वाले आधुनिक कवियों में [[वोले शोयिंका]] का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{cite web|url=http://pustak.org/bs/home.php?bookid=5760|title=वोले शोयिंका की कवितायें|access-date=७ अगस्त २००९|format=पीएचपी|publisher=भारतीय साहित्य संग्रह|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814123602/http://pustak.org/bs/home.php?bookid=5760|archive-date=14 अगस्त 2010|url-status=dead}}</ref> == संस्कृति == [[चित्र:Kikuyu woman traditional dress.jpg|right|200px|thumb|अफ्रीकी महिला पारंपरिक वेशभूषा में]] अफ्रीकी संस्कृति विश्व की सबसे प्राचीन और सबसे अधिक विविधता वाली संस्कृति है। अफ़्रीका के भोजन और पेय में अपनी स्थानीय पहचान के साथ साथ उपनिवेशीय खाद्य परंपराओं की झलक देखी जा सकती है। कालीमिर्च, मूँगफली और मक्के जैसे खाद्य उत्पादों का प्रयोग यहाँ खूब किया जाता है। अफ़्रीकी भोजन पारंपरिक फलों और तरकारियों, दूध और माँस उत्पादों का सुंदर संयोजन है। अफ़्रीकी गाँवों का आहार प्राय: दूध, दही और छाछ है। शिकार और मछलियाँ भी यहाँ के लोकप्रिय भोजन में शामिल हैं। अफ़्रीकी कला और वास्तुकला अफ़्रीकी संस्कृतियों की विविधता प्रतिबिंबित करते हैं। इसके सबसे पुराने उदाहरण, नासारियस सीपियों से बने ८२,०००-वर्ष-पुरानी मनके (माला के दाने) हैं जो आज भी देखे जा सकते हैं। मिस्र में [[गीज़ा का पिरामिड]] ४,००० वर्षों तक, वर्ष १३०० के आसपास [[लिंकन चर्च]] के पूरा होने तक, विश्व का सबसे ऊँचा मानव निर्मित ढाँचा था। बड़े ज़िम्बाब्वे के पत्थरों के खंडहर अपनी वास्तुकला के लिए और लालीबेला, इथोपिया के एकल-शिला-निर्मित चर्च, अपनी जटिलता के लिए आज भी सबका ध्यान आकर्षित करते हैं। मिस्र लंबे अरसे तक अरब दुनिया के लिए संस्कृति का केन्द्र बिंदु रहा है, जबकि उप-सहारा अफ़्रीका, विशेषकर पश्चिम अफ़्रीका के संगीत की लोकप्रियता अपनी दमदार ताल के कारण, अंध महासागर (एटलांटिक) से होने वाले गुलामों के व्यापार के माध्यम से आधुनिक साम्बा, ब्ल्यूज़, जॉज़, रेगे, रैप और रॉक एंड रोल तक पहुँच गई। १९५० के दशक से १९७० के दशक ने एफ़्रोबीट और हाईलाइफ़ संगीत और इसकी विभिन्न शैलियों के अनेक रूपों को लोकप्रिय होते देखा। इस महाद्वीप के आधुनिक संगीत में दक्षिणी अफ़्रीका के अति कठिन समझे जानेवाले समूह-गान, कॉन्गो लोकतांत्रिक गणराज्य का संगीत और सौकौस संगीत शैली के नृत्य ताल सम्मिलित हैं। अफ़्रीका की देसी संगीत और नृत्य परंपराएँ वाचिक-परंपराओं द्वारा विकसित हुई हैं। ये उत्तरी अफ़्रीका और दक्षिणी अफ़्रीका की संगीत और नृत्य शैलियों से भिन्न हैं। उत्तरी अफ़्रीकी संगीत और नृत्य पर अरबी प्रभाव दिखाई पड़ते हैं और, दक्षिणी अफ़्रीका में, उपनिवेशीकरण के कारण पश्चिमी प्रभाव। [[चित्र:Gizeh Cheops BW 1.jpg|right|200px|thumb|मिस्र में गीज़ा का महान पिरामिड]] खेल अफ़्रीकी संस्कृति का प्रमुख अंग है। फ़ुटबॉल परिसंघ (कनफ़ेडरेशन) में ५३ अफ़्रीकी देशों की [[फ़ुटबॉल]] (सॉकर) टीमें हैं, जब कि केमेरून, नाइजीरिया, सेनेगल और घाना फ़ीफ़ा (FIFA) विश्व कपों में नॉक-आउट स्थिति तक आगे बढ़ चुके हैं। दक्षिण अफ़्रीका २०१० विश्व कप प्रतियोगिता की मेजबानी करनेवाला है और ऐसा करने वाला पहला अफ़्रीकी देश होगा। कुछ अफ़्रीकी देशों में [[क्रिकेट]] लोकप्रिय है। दक्षिण अफ़्रीका और ज़िम्बाबवे टेस्ट मैच खेलने की अवस्था पा चुके हैं, जबकि केन्या एक-दिवसीय अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अग्रणी गैर-टेस्ट टीम है और स्थायी एक-दिवसीय अन्तर्राष्ट्रीय स्तर को प्राप्त कर चुकी है। इन तीन देशों ने संयुक्त रूप से २००३ क्रिकेट विश्व कप की मेजबानी की थी। नामीबिया एक और अफ़्रीकी देश है जिसने किसी विश्व कप में खेला है। उत्तरी अफ़्रीका में मोरक्को “२००२ मोरक्को कप” का आयोजक रह चुका है, परन्तु इसकी राष्ट्रीय टीम कभी किसी प्रमुख प्रतियोगिता के लिए नहीं चुनी गई है। == धर्म == {{main|अफ़्रीका में धर्म }} {| align=right |- | <gallery caption="अफ़्रीका में विभिन्न धर्म" widths="150px" heights="120px" perrow="2"> File:Mami_Wata_poster.png File:Nana_Buruku.jpg File:Rosicrucian_Egyptian_Museum_6.jpg File:ZA-CA-dt_evgl_Kirche.jpg </gallery> |} अफ़्रीकी लोग विभिन्न प्रकार की धार्मिक मान्यताओं को स्वीकार करते हैं<ref name=stanford>[http://library.stanford.edu/africa/religion.html "इंटरनेट पर अफ़्रीकी धर्म "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902182749/http://library.stanford.edu/africa/religion.html |date=2 सितंबर 2006 }}, स्टैनफ़ोर्ड विश्वविद्यालय</ref> और इनके धार्मिक आस्था के आँकड़े एकत्र कर पाना बहुत ही मुश्किल है, क्योंकि ये कई आस्थाओं वाली मिश्रित जनसंख्या की सरकारों के लिए बहुत ही संवेदनशील विषय होता है।<ref name=NYT>{{cite web |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EEDC1030F932A35752C1A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=1 |date=१ नवम्बर २००१ |title=राइज़िंग मुस्लिम पावर इन अफ़्रीका कॉज़ेज़ अनरेस्ट इन नाइजीरिया एण्ड एल्स्व्हेयर |first=नोरमित्सु |last=ओनिशी |publisher=द न्यू यॉर्क टाइम्स कंपनी |accessdate=१ मार्च २००९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120221305/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EEDC1030F932A35752C1A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=1 |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> वर्ल्ड बुक विश्वकोश के अनुसार अफ़्रीका का सबसे बड़ा मान्य धर्म [[इस्लाम]] है। इसके बाद यहाँ [[ईसाई]] आते हैं। [[ब्रिटैनिका विश्वकोश]] के अनुसार यहाँ की कुल जनसंख्या का ४५% भाग [[मुस्लिम]] और ४०% [[ईसाई]] लोग हैं। १५% से कम लोग या तो नास्तिक हैं, या [[अफ़्रीकी धर्म|अफ़्रीकी धर्मों]] को मानने वाले हैं।<ref>[http://www.thearda.com/internationalData/byregion.asp द असोसियेशन ऑफ रिलीजियस डाटा आर्कीव्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091211064212/http://www.thearda.com/internationalData/byregion.asp |date=11 दिसंबर 2009 }}, सोशियोलॉजी विभाग, पेन्निसिल्वेनिया विश्वविद्यालय. २००६ क्षेत्रीय आंकड़े ये धर्म सं.राष्ट्र के मानक नहीं हैं। उदा० पूर्वी अफ़्रीका में [[पूर्वी अफ्रीका]] के अधिकांश राष्ट्र हैं, साथ ही [[ज़िम्बाब्वे]], [[मैडागास्कर, [[मोजाम्बीक]] और [[जाम्बिया]] भी हैं। [[अंगोला]] को [[मध्य अफ़्रीका]] में डाला हुआ है और यहां दक्षिणी अफ़्रीका, संरा. के दक्षिणी अफ़्रीका से बहुत छोटा है। जनसंख्या के आंकडे धार्मिक आस्था का प्रतिशत हैं, एवं विभिन्न स्रोतों से लेकर ए.आर.डी.ए. द्वारा एकसाथ मिलाए गए हैं।</ref> एक बहुत ही छोटा प्रतिशत [[हिन्दू|हिन्दुओं]], [[बहाई मत|बहाई लोगों]] और [[यहूदी धर्म|यहूदियों]] को जाता है। यहूदियों के क्षेत्र यहाँ बीटा इज़्राइल, लेम्बा लोग और [[युगांडा|पूर्वी युगांडा]] के अबयुदय हैं। अफ्रीकी [[महाद्वीप]] में [[इस्लाम]] के अनुयायी पूरे महाद्वीप में फैले हुए हैं। इस धर्म की जड़ें [[पैगम्बर मुहम्मद]] के समय तक जाती हैं, जब उनके संबंधी एवं अनुयायी एबेसिनिया में [[अरब|पैगन अरब]] लोगों से अपनी जान बचाने आये थे। इस्लाम धर्म अफ़्रीका में सिनाई प्रायद्वीप एवं [[मिस्र]] के रास्ते आया। इसका पूर्ण सहयोग इस्लामिक अरब एवं फारसी व्यापारियों एवं नाविकों ने किया। इस्लाम उत्तरी अफ़्रीका एवं अफ़्रीका के सींग में प्रधान धर्म है। [[पश्चिमी अफ़्रीका]] के आंतरिक भागों एवं तटीय क्षेत्रों में और पूर्वी अफ़्रीका के तटीय क्षेत्रों में भी यह ऐतिहासिक एवं प्रधान धर्म है। यहां बहुत से मुस्लिम साम्राज्य रहे हैं। इस्लाम की द्रुत-प्रगति बीसवीं एवं इक्कीसवीं शताब्दियों तक होती आयी है। [[ईसाई धर्म]] यहां एक विदेशी धर्म ही रहा है। दूसरे स्थान पर ईसाई धर्म को मानने वाले हैं। ईसाई धर्म यहां राजा एज़ाना के एक्ज़म राज्य का शाही धर्म ३३० ई में घोषित हुआ था। [[इथियोपिया]] में प्रथम शताब्दी में आया। यूरोपियाई सेलर, फ़्रुमेन्टियस ४३० ई में इथियोपिया आया, तब उसका स्वागत वहां के शासकों ने किया, जो इसाई नहीं थे। उसके अनुसार दस वर्ष बाद राजा सहित पूरी प्रजा ने ईसाई धर्म ग्रहण किया व राजधर्म घोषित हुआ। इसके अतिरिक्त [[यहूदी]] और [[हिंदू धर्म|हिन्दू धर्मों]] के अनुयायी भी यहाँ निवास करते हैं। यहूदी धर्म का यहाँ प्राचीन एवं समृद्ध इतिहास है। प्रमुख रूप से इथियोपिया के [[इज्राइल|बीटा इज़्रायल]], [[युगांडा]] के अब्युदय, [[घाना]] के हाउस ऑफ़ इज़्राइल, [[नाइजीरिया]] के इगबो यहूदी एवं दक्षिणी अफ़्रीका के लेम्बा लोग यहूदी धर्म का पालन करते हैं। हिन्दू धर्म का इतिहास यहां अत्यन्त अपेक्षाकृत नया है। हालाँकि इसके अनुयाइयों की उपस्थिति यहां [[साम्राज्यवाद|साम्राज्यवाद-काल]] से बहुत पहले, मध्यकाल से ही रही है। [[दक्षिण अफ़्रीका]] एवं पूर्व अफ़्रीकी तटीय देशों में हिन्दू जनसंख्या अधिक संख्या में निवास करती है। ==महत्वपूर्ण तथ्य== #विश्व के कुल क्षेत्रफल के लगभग 20.2% भाग पर अफ्रीका महाद्वीप फैला है। #यह एकमात्र महाद्वीप है जिससे होकर विषुवत वृत्त, कर्क वृत्त और मकर वृत्त गुजरते हैं। #यहाँ के देश [[लीबिया]] में एक भी नदी नहीं है। #अफ्रीका का 1/3 भाग मरुस्थल है। #यहाँ केवल 10% भूमि ही कृषि योग्य है। #हीरा और सोना उत्पादन में अफ्रीका सबसे आगे है। #सबसे बड़ा देश – [[अल्जीरिया]] #सबसे छोटा देश – [[मेओटी]] #सबसे लम्बी नदी – [[नील नदी]] #सबसे ऊँचा पर्वत शिखर – [[किलिमंजारो]] ( 5895 मी. ) #सबसे बड़ी झील – [[विक्टोरिया]] #विश्व की सबसे बड़ी हीरे की खान [[किम्बरले]] है। #विश्व की सबसे लम्बी नदी [[विक्टोरिया झील]] से ही निकलती है। #सबसे अधिक जल ढोने वाली नदी [[जायरे]] ( कांगो ) में है। #कांगो नदी विषुवत रेखा को दो जगह काटती है। #यहाँ के कांगो का पूर्व नाम जायरे था। इस पर बेल्जियम का शासन था। #यहाँ के देश [[नाइजीरिया]] को तेल ताड़ का देश भी कहा जाता है। == चित्र दीर्घा == <gallery> File:All Gizah Pyramids.jpg|मिस्र के पिरामिड File:Initiation ritual of boys in Malawi.jpg|आदिवासी बच्चे File:SFEC EGYPT ABUSIMBEL 2006-003.JPG चित्र:topography of africa.png|अफ्रीका का भौतिक मानचित्र File:Rhinoceros in South Africa adjusted.jpg|अफ़्रीकी गेंडे File:Gorges du dades03.jpg|एटलस की घाटी File:Giraffe standing.jpg|प्राकृतिक परिवेश में जिराफ image:Baobob tree.jpg|[[बोतल वृक्ष]] </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार|अफ़्रीका|Africa (orthographic projection).svg}} {{commons|Africa|अफ़्रीका}} * [https://web.archive.org/web/20160304231503/http://hindi.indiawaterportal.org/node/32427 अफ्रीका] (इण्डिया वाटर पोर्टल) * [https://web.archive.org/web/20090303024114/http://www.bbc.co.uk/hindi/news/cluster/2008/06/080613_africa_cluster.shtml अफ्रीका के विविध रंग - बी बी सी हिंदी ] * [https://web.archive.org/web/20090525135640/http://www.twip.org/world-photo-africa-hi-1.html अफ़्रीका - द वर्ल्ड इन फोटोज ] '''(हिंदी)''' * [https://web.archive.org/web/20100107045928/http://www.abhivyakti-hindi.org/phulwari/jaankari/khojkathayen/khojkathayen5.htm अफ़्रीका की खोज ] जाल पत्रिका [[अभिव्यक्ति]] पर {{अफ्रीका भूभाग}} {{अफ़्रीकी-विषय}} {{महाद्वीप}} [[श्रेणी:अफ़्रीका| ]] [[श्रेणी:महाद्वीप| ]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:भूगोल के निर्वाचित लेख]] nawze9k5ow3hwa1xir3hq8vskvzoh7z 6610958 6610957 2026-09-06T06:15:28Z अमर तिवारी 932885 6610958 wikitext text/x-wiki {{निर्वाचित लेख}} {{Infobox Continent |image = [[चित्र:Africa (orthographic projection).svg|200px]] |area = 3,02,21,532 किमी<sup>2</sup> (1,16,68,598.7 वर्ग मील) |population = 92,20,11,000<ref>[http://esa.un.org/unpp/ "वर्ल्ड पॉपुलेशन प्रस्पेक्ट्स: द २००६ रिवीज़न"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429173209/http://esa.un.org/unpp/ |date=29 अप्रैल 2011 }} [[संयुक्त राष्ट्र]] (आर्थिक एवं सामाजिक मामले विभाग, जनगणाना प्रभाग)</ref> |density = 30.51/किमी<sup>2</sup> (लगभग 70/वर्ग मील) |countries = 54 |list_countries = अफ्रीका के क्षेत्र|अफ्रीकी देशों की सूची |languages = [[अफ़्रीका की भाषाएं|भाषाओं की सूची]]<!-- |cities = [[अफ्रीका के बड़े महानगरों की सूची|शहरों की सूची]] --> |dependencies = {{Collapsible list | title = {{voidd}} | frame_style = border: none; padding: 0; | list_style = display: none; | 1 = [[मायोत]] | 2 = [[रियूनियन]] | 3 = [[कैनेरी द्वीप]] | 4 = [[क्यूटा]] | 5 = [[मदेरा द्वीप]] | 6 = [[मेलिला]] | 7 = [[सेंट हेलेना]] }} |time = [[यूटीसी−०१:००]] से [[यूटीसी+०४:००]] }} '''अफ़्रीका''' [[एशिया]] के बाद विश्व का सबसे बड़ा [[महाद्वीप]] है। यह 37°14' उत्तरी [[अक्षांश]] से 34°50' दक्षिणी अक्षांश एवं 17°33' पश्चिमी [[देशांतर]](देशान्तर) से 51°23' पूर्वी देशांतर (देशान्तर) के मध्य स्थित है।<ref>{{cite book |last=तिवारी |first=विजय शंकर |title= आलोक भू-दर्शन |year=जुलाई 2004 |publisher=निर्मल प्रकाशन |location=कलकत्ता |id= |page=67 |access-date= 7 जुलाई 2009}}</ref> अफ्रीका के उत्तर में [[भूमध्यसागर]] एवं [[यूरोप]] महाद्वीप, पश्चिम में [[अंध महासागर]], दक्षिण में दक्षिण महासागर तथा पूर्व में [[अरब सागर]] एवं [[हिंद महासागर]](हिन्द महासागर) हैं। पूर्व में स्वेज [[भूडमरूमध्य]] इसे [[एशिया]] से जोड़ता है तथा [[स्वेज नहर]] इसे [[एशिया]] से अलग करती है। [[जिब्राल्टर जलडमरूमध्य]] इसे उत्तर में यूरोप महाद्वीप से अलग करता है। इस महाद्वीप में विशाल [[मरुस्थल]], अत्यन्त घने वन, विस्तृत घास के मैदान, बड़ी-बड़ी नदियाँ व झीलें तथा विचित्र जंगली जानवर हैं। मुख्य [[मध्याह्न रेखा]] (0°) अफ्रीका महाद्वीप के [[घाना]] देश की राजधानी [[अक्रा]] शहर से होकर गुजरती है। यहाँ सेरेनगेती और क्रुजर राष्‍ट्रीय उद्यान है तो जलप्रपात और [[वर्षावन]] भी हैं। एक ओर [[सहारा|सहारा मरुस्‍थल]] है तो दूसरी ओर किलिमंजारो पर्वत भी है और सुषुप्‍त [[ज्वालामुखी]] भी है। [[युगांडा]], [[तंजानिया]] और [[केन्या]] की सीमा पर स्थित [[विक्टोरिया झील]] अफ्रीका की सबसे बड़ी तथा सम्पूर्ण पृथ्वी पर मीठे पानी की दूसरी सबसे बड़ी [[झील]]है। यह झील दुनिया की सबसे लम्बी नदी [[नील नदी|नील]] के पानी का स्रोत भी है। कुछ इतिहासकारों का मानना है कि इसी महाद्वीप में सबसे पहले [[मानव]] का जन्म व विकास हुआ और यहीं से जाकर वे दूसरे महाद्वीपों में बसे, इसलिए इसे मानव सभ्‍यता की जन्‍मभूमि माना जाता है। यहाँ विश्व की दो प्राचीन सभ्यताओं (मिस्र एवं कार्थेज) का भी विकास हुआ था। अफ्रीका के बहुत से देश [[द्वितीय विश्व युद्ध]] के बाद स्वतंत्र हुए हैं एवं सभी अपने आर्थिक विकास में लगे हुए हैं। अफ़्रीका अपनी बहुरंगी [[संस्कृति]] और जमीन से जुड़े साहित्य के कारण भी विश्व में जाना जाता है। == इतिहास == {{main|अफ़्रीका का इतिहास|फ्रांसिकरण}} [[चित्र:African nations order of independence 1950-1993.gif|thumb|200px|अफ्रीका की स्वतंत्रता का इतिहास]] अफ्रीका महाद्वीप के नाम के पीछे कई कहानियाँ एवं धारणाएँ हैं। 1981 में प्रकाशित एक शोध के अनुसार अफ्रीका शब्द की उत्पत्ति बरबर भाषा के शब्द ''इफ्री'' या ''इफ्रान'' से हुई है जिसका अर्थ गुफा होता है जो गुफा में रहने वाली जातियों के लिए प्रयोग किया जाता था।<ref name="book on ligne">The Berbers, by Geo. Babington Michell,p 161, 1903, Journal of Royal African people [http://www.jstor.org/pss/714549 book on ligne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200406093306/https://www.jstor.org/stable/714549 |date=6 अप्रैल 2020 }}</ref>.एक और धारणा के अनुसार अफ्री उन लोगों को कहा जाता था जो उत्तरी अफ्रीका में प्राचीन नगर [[कार्थेज]] के निकट रहा करते थे। कार्थेज में प्रचलित [[फोनेसियन भाषा]] के अनुसार अफ्री शब्द का अर्थ है ''धूल''। कालान्तर में कार्थेज रोमन साम्राज्य के अधीन हो गया और लोकप्रिय रोमन [[प्रत्यय]] -का (-ca जो किसी नगर या देश को जताने के लिए उपयोग में लिया जाता है) को ''अफ्री'' के साथ जोड़ कर ''अफ्रीका'' शब्द की उत्पत्ति हुई।<ref>{{cite web|url=http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm|title=Consultos.com etymology|access-date=10 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090129111458/http://www.consultsos.com/pandora/africa.htm|archive-date=29 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> अफ्रीका के इतिहास को [[मानव]] विकास का इतिहास भी कहा जा सकता है। अफ़्रीका में 17 लाख 50 हजार वर्ष पहले पाए जाने वाले आदि मानव का नामकरण होमो इरेक्टस अर्थात् उर्ध्व [[मेरूदण्डी]] मानव हुआ है।<ref>{{cite book |last=भट्टाचार्य |first=स्वपन |title= इतिहास (प्राचीन) |year=जुलाई 2002 |publisher=पश्चिमबंग मध्यशिक्षा पर्षद |location=कोलकाता |id= |page=247-248 |access-date= 3 मई 1995}}</ref> होमो सेपियेंस या प्रथम आधुनिक मानव का आविर्भाव लगभग 30 से 40 हजार वर्ष पहले हुआ।<ref>{{cite book |last=राय |first=रामदत्त |title=प्राचीन सभ्यता का इतिहास |year=जुलाई 2002 |publisher=जनता पुस्तक भण्डार |location=हावड़ा |id= |page=247-248 |access-date= 3 मई 1990}}</ref> लिखित इतिहास में सबसे पहले वर्णन मिस्र की सभ्यता का मिलता है जो [[नील नदी]] की घाटी में ईसा से 4000 वर्ष पूर्व प्रारम्भ हुई। इस सभ्यता के बाद विभिन्न सभ्यताएँ [[नील नदी]] की घाटी के निकट आरम्भ हुई और सभी दिशाओं में फैली। आरम्भिक काल से ही इन सभ्यताओं ने उत्तर एवं पूर्व की [[यूरोप|यूरोपीय]] एवं [[एशिया|एशियाई]] सभ्यताओं एवं जातियों से परस्पर सम्बन्ध बनाने आरम्भ किये जिसके फलस्वरूप महाद्वीप नयी [[संस्कृति]] और [[धर्म]] से अवगत हुआ। [[ईसा]] से एक शताब्दी पूर्व तक [[रोमन साम्राज्य]] ने उत्तरी अफ्रीका में अपने उपनिवेश बना लिए थे। [[ईसाई धर्म]] बाद में इसी रास्ते से होकर अफ्रीका पहुँचा। 7 वीं शताब्दी पश्चात इस्लाम धर्म अफ्रीका में व्यापक रूप से फैलना शुरू किया और नयी संस्कृतियों जैसे पूर्वी अफ्रीका की स्वाहिली और [[उप-सहारा]] क्षेत्र के सोंघाई साम्राज्य को जन्म दिया। [[इस्लाम]] और [[इसाई]] धर्म के प्रचार-प्रसार से दक्षिणी अफ़्रीका के कुछ साम्राज्य जैसे [[घाना साम्राज्य|घाना]], [[ओयो साम्राज्य|ओयो]] और [[बेनिन साम्राज्य|बेनिन]] अछूते रहे एवं उन्होंने अपनी एक विशिष्ट पहचान बनायी। इस्लाम के प्रचार के साथ ही 'अरब दास व्यापार' की भी शुरुआत हुई जिसने यूरोपीय देशों को अफ्रीका की तरफ आकर्षित किया और अफ्रीका को एक यूरोपीय [[उपनिवेश]] बनाने का मार्ग प्रशस्त किया। == भू-प्रकृति == {{main|अफ़्रीका की भू-प्रकृति}} [[चित्र:Amphitheatre Drakensberg View.jpg|thumb|right|200 px|[[ड्रेकेन्सबर्ग पर्वत]] ]] अफ्रीका ऊँचे [[पठारों]] का महाद्वीप है,<ref>{{cite book |last=पाण्डे |first=रामनारायण |title= भूगोल परिचय, भाग-2|year=जनवरी 1981 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=162-177 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> इसका निर्माण अत्यन्त प्राचीन एवं कठोर [[चट्टानों]] से हुआ है। जर्मनी के प्रसिद्ध जलवायुवेत्ता तथा भूशास्त्रवेत्ता अल्फ्रेड वेगनर ने पूर्व जलवायु शास्त्र, पूर्व वनस्पति शास्त्र, भूशास्त्र तथा भूगर्भशास्त्र के प्रमाणों के आधार पर यह प्रमाणित किया कि एक अरब वर्ष पहलें समस्त स्थल भाग एक स्थल भाग के रूप में संलग्न था एवं इस स्थलपिण्ड का नामकरण पैंजिया किया।<ref>{{cite book |last=सिहं |first=सविन्द्र |title= भौतिक भूगोल |year=जुलाई 2002 |publisher=वसुन्धरा प्रकाशन |location=गोरखपुर |id= |page=47 |access-date= 26 जुलाई 2009}}</ref> कार्बन युग में पैंजिया के दो टुकड़े हो गये जिनमें से एक उत्तर तथा दूसरा दक्षिण में चला गया। पैंजिया का उत्तरी भाग लारेशिया तथा दक्षिणी भाग गोंडवाना लैंड को प्रदर्शित करता था।<ref>{{cite book |last=मामोरिया |first=चतुर्भुज |title= एशिया का भूगोल |year=जुलाई 2008 |publisher=साहित्य भवन |location=आगरा |id= |page=18 |access-date= 26 जुलाई 2009}}</ref> अफ्रीका महादेश का धरातल प्राचीन [[गोंडवाना लैंड]] का ही एक भाग है। बड़े पठारों के बीच अनेक छोटे-छोटे पठार विभिन्न ढाल वाले हैं। इसके उत्तर में विश्व का बृहत्तम शुष्क मरुस्थल [[सहारा]] स्थित है।<ref>{{cite book |last=पाण्डेय |first=डाक्टर श्याम नारायण |title= माध्यमिक भूगोल शास्त्र, भाग-2 |year=जुलाई 1996 |publisher=कमला पुस्तक भवन |location=कोलकाता |id= |page=124 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> इसके नदी बेसिनों का मानव सभ्यता के विकास में उल्लेखनीय योगदान रहा है, जिसमें [[नील नदी]] बेसिन का विशेष स्थान है। समुद्रतटीय मैदानों को छोड़कर किसी भी भाग की ऊँचाई 324 मीटर से कम नहीं है। अफ्रीका के उत्तर-पश्चिम में [[एटलस पर्वत]] की श्रेणियाँ हैं, जो [[यूरोप]] के [[मोड़दार पर्वत]] [[आल्प्स पर्वतमाला]] की ही एक शाखा है। ये पर्वत दक्षिण-पश्चिम से उत्तर-पूर्व दिशा में फैले हुए हैं और उत्तर की अपेक्षा दक्षिण में अधिक ऊँचे हैं। इसकी सबसे ऊँची चोटी जेबेल टूबकल है जिसकी ऊँचाई 4,167 मीटर है। यहाँ खारे पानी की कई झीलें हैं जिन्हें शॉट कहते हैं। मध्य का निम्न पठार भूमध्य रेखा के उत्तर पश्चिम में [[अन्ध महासागर]] तट से पूर्व में नील नदी की घाटी तक फैला हुआ है। इसकी ऊँचाई 300 से 600 मीटर है। यह एक पठार केवल मरुस्थल है जो सहारा तथा लीबिया के नाम से प्रसिद्ध है। यह प्राचीन पठार नाइजर, कांगो (जायरे), बहर एल गजल तथा चाड नदियों की घाटियों द्वारा कट-फट गया है। इस पठार के मध्य भाग में अहगर एवं टिबेस्टी के उच्च भाग हैं जबकि पूर्वी भाग में कैमरून, निम्बा एवं फूटा जालौन के उच्च भाग हैं। कैमरून के पठार पर स्थित कैमरून (4,069 मीटर) पश्चिमी अफ्रीका की सबसे ऊँचा चोटी है। [[कैमरून]] [[गिनि खाड़ी]] के समानान्तर स्थित एक शांत ज्वालामुखी है। पठार के पूर्वी किनारे पर [[ड्रेकेन्सबर्ग पर्वत]] है जो समुद्र तट की ओर एक दीवार की भाँति खड़ा है। दक्षिणी-पश्चिमी भाग में [[कालाहारी मरुस्थल|कालाहारी]] का [[मरूस्थल]] है। पूर्व एवं दक्षिण का उच्च पठार भूमध्य रेखा के पूर्व तथा दक्षिण में स्थित है तथा अपेक्षाकृत अधिक ऊँचा है। प्राचीन समय में यह पठार [[दक्षिण भारत]] के पठार से मिला था। बाद में बीच की भूमि के धँसने के कारण यह [[हिन्द महासागर]] द्वारा अलग हो गया। इस पठार का एक भाग [[अबीसिनिया]] में [[लाल सागर]] के तटीय भाग से होकर [[मिस्र]] देश तक पहुँचता है। इसमें [[इथोपिया]], [[पूर्वी अफ्रीका]] एवं [[दक्षिणी अफ्रीका]] के पठार सम्मिलित हैं। अफ्रीका के उत्तर-पश्चिम में इथोपिया का पठार है। 2,400 मीटर ऊँचे इस पठार का निर्माण प्राचीनकालीन [[ज्वालामुखी]] के उद्गार से निकले हुए लावा हुआ है।<ref>{{cite book |last=प्रसाद |first=सुरेश |title= भौतिक और प्रादेशिक भूगोल |year=जुलाई 1981 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=107-120 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> नील नदी की कई सहायक नदियों ने इस पठार को काट कर घाटियाँ बना दी हैं। इथोपिया की पर्वतीय गाँठ से कई उच्च श्रेणियाँ निकलकर पूर्वी अफ्रीका के झील प्रदेश से होती हुई दक्षिण की ओर जाती हैं। इथोपिया की उच्च भूमि के दक्षिण में पूर्वी अफ्रीका की उच्च भूमि है। इस पठार का निर्माण भी ज्वालामुखी की क्रिया द्वारा हुआ है। इस श्रेणी में [[किलिमांजारो]] (5,895 मीटर), [[रोबेनजारो]] (5,180 मीटर) और [[केनिया]] (5,490 मीटर) की बर्फीली चोटियाँ [[भूमध्यरेखा]] के समीप पायी जाती हैं। ये तीनों ज्वालामुखी पर्वत हैं। किलिमंजारो अफ्रीका की सबसे ऊँचा पर्वत एवं चोटी है। [[चित्र:Satellite image of Cape peninsula.jpg|thumb|left|200px|[[दक्षिण अफ्रीका]] के तट का उपग्रह से खींचा गया चित्र]] अफ्रीका महाद्वीप की एक मुख्य भौतिक विशेषता पृथ्वी की आन्तरिक हलचलों के कारण अफ्रीका के पठार के पूर्वी भाग में भ्रंश घाटियों की उपस्थिति है। यह दरार घाटी पूर्वी अफ्रीका की महान दरार घाटी के नाम से प्रसिद्ध है तथा उत्तर से दक्षिण फैली है। यह विश्व की सबसे लम्बी दरार घाटी है तथा 4,800 किलोमीटर लम्बी है। अफ्रीका की महान दरार घाटी की दो शाखाएँ हैं- पूर्वी एवं पश्चिमी। पूर्वी शाखा दक्षिण में मलावी झील से रूडाल्फ झील तथा लाल सागर होती हुई सहारा तक फैली हुई है तथा पश्चिमी शाखा मलावी झील से न्यासा झील एवं टांगानिका झील होती हुई एलबर्ट झील तक चली गयी है। भ्रंश घाटियों में अनेक गहरी झीलें हैं। रुकवा, कियू, एडवर्ड, अलबर्ट, टाना व न्यासा झीलें भ्रंश घाटी में स्थित हैं। अफ्रीका महाद्वीप के चारों ओर संकरे तटीय मैदान हैं जिनकी ऊँचाई 180 मीटर से भी कम है। भूमध्य सागर एवं अन्ध महासागर के तटों के समीप अपेक्षाकृत चौड़े मैदान हैं। अफ्रीका महाद्वीप में तटवर्ती प्रदेश सीमित एवं अनुपयोगी हैं क्योंकि अधिकांश भागों में पठारी कगार तट तक आ गये हैं और शेष में तट में दलदली एवं प्रवाल भित्ति से प्रभावित हैं। [[मॉरीतानिया]] और [[सेनेगल]] का तटवर्ती प्रदेश काफी विस्तृत है, [[गिनी की खाड़ी]] का तट दलदली एवं [[अनूप झील|अनूप झीलों]] से प्रभावित है। जगह-जगह पर रेतीले टीले हैं तथा अच्छे पोताश्रयों का अभाव है। [[पश्चिमी अफ्रीका]] का तट की सामान्यतः गिनी तट के समान है जिसमें लैगून एवं दलदलों की अधिकता है। दक्षिणी अफ्रीका में पठार एवं तट में बहुत ही कम अन्तर है। पूर्वी अफ्रीका में प्रवालभित्तियों की अधिकता है। अफ्रीका में निम्न मैदानों का अभाव है। केवल [[कांगो]], [[जेम्बेजी नदी|जेम्बेजी]], [[ओरेंज]], [[नाइजर]] तथा नील नदियों के सँकरे बेसिन हैं। == जल अपवाह प्रणाली == {{main|अफ़्रीका की जल अपवाह प्रणाली}} अफ़्रीका की अधिकांश नदियाँ मध्य अफ़्रीका के उच्च पठारी भाग से निकलती हैं यहाँ खूब वर्षा होती है। अफ़्रीका के उच्च पठार इस महाद्वीप में जल विभाजक का कार्य करते हैं। [[नील नदी|नील]], [[नाइजर नदी|नाइजर]], [[जेम्बेजी नदी|जेम्बेजी]], [[कांगो नदी|कांगो]], [[लिम्पोपो नदी|लिम्पोपो]] एवं [[ओरंज नदी|ओरंज]] इस महाद्वीप की बड़ी नदियाँ हैं। महाद्वीप के आधे से अधिक भाग इन्हीं नदियों के प्रवाह क्षेत्र के अन्तर्गत हैं। शेष का अधिकांश आन्तरिक प्रवाह-क्षेत्र में पड़ता है; जैसे- [[चाड झील]] का क्षेत्र, उत्तरी सहारा-क्षेत्र, कालाहारी-क्षेत्र इत्यादि। पठारी भाग से मैदानी भाग में उतरते समय ये नदियाँ [[जलप्रपात]] एवं क्षिप्रिका (द्रुतवाह) बनाती हैं अतः इनमें अपार सम्भावित जलशक्ति है। संसार की सम्भावित जलशक्ति का एक-तिहाई भाग अफ़्रीका में ही आँका गया है। इन नदियों के उल्लेखनीय जलप्रपात [[विक्टोरिया जलप्रपात|विक्टोरिया]] (जाम्बेजी में), स्टैनली (कांगो में) और लिविंग्स्टोन (कांगो में) हैं। नील, नाइजर, कांगो और जम्बेजी को छोड़कर अधिकांश नदियाँ नाव चलाने योग्य (नौगम्य) नहीं हैं। भूमध्यसागरीय जल अपवाह प्रणाली अफ़्रीका के उत्तरी भाग में विस्तृत है। नील इस क्षेत्र की प्रमुख नदी है जो अफ्रीका की सबसे बड़ी [[झील]] [[विक्टोरिया झील|विक्टोरिया]] से निकलकर विस्तृत [[सहारा मरुस्थल]] के पूर्वी भाग को पार करती हुई उत्तर में [[भूमध्यसागर]] में उतर पड़ती है। सफेद नील और नीली नील दो प्रमुख धाराओं से नील नदी निर्मित होती है। सफेद और नीली नील सूडान के खारतूम के पास मिलती है।<ref>{{cite book |last=सिंह |first=विक्रमादित्य |title= भ-दर्शिका (भाग-5) |year=जुलाई 1984 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=185-190 |access-date= 26 जुलाई 2009}}</ref> इसका स्रोत वर्षाबहुल भूमध्यरेखीय क्षेत्र है, अतः इसमें जल का अभाव नहीं होता। इस नदी ने [[सूडान]] और [[मिस्र]] की मरुभूमि को अपने शीतल जल से सींचकर हरा-भरा बना दिया है। इसीलिए मिस्र को नील नदी का बरदान कहा जाता है।{{cn}} [[नीली नील]], [[असबास]] और [[सोबात]] इसकी सहायक नदियां हैं। [[चित्र:Rzeka Kongo.jpg|thumb|right|200px|अटलांटिक महासागरीय जल अपवाह प्रणाली]] कांगो, नाइजर, [[सेनेगल]], किनाने और ओरेंज अटलांटिक महासागरीय जल अपवाह प्रणाली की प्रमुख नदियां हैं। कांगो अफ़्रीका की दूसरी सबसे बड़ी नदी है। इसे ज़ायरे नदी भी कहा जाता है। यह नदी [[टैगानिक झील]] से निकलती है। 4,376 किलोमीटर की दूरी तय करने के बाद यह [[अटलांटिक महासागर]] में गिरती है। नाइजर [[गिनी]] तट की पहाड़ियों से निकलकर 4,100 किलोमीटर की यात्रा करने के बाद अटलांटिक महासागर में अपनी यात्रा समाप्त करती है। इसमें पानी की कमी रहती है क्योंकि यह शुष्क क्षेत्र से निकलती है तथा शुष्क क्षेत्र से ही बहती है। इसका प्रवाह मार्ग धनुषाकार है। नाइजर अफ़्रीका की तीसरी सबसे बड़ी नदी है। ओरेंज [[ड्रेकिन्सवर्ग पर्वत]] से निकलकर पश्चिम की ओर बहती है। यह गर्मियों में सूख जाती है। हिन्द महासागरीय जल अपवाह प्रणाली अफ़्रीका के पूर्वी भाग में विस्तृत है। इस क्षेत्र की प्रमुख नदियाँ हैं- जैम्बेजी, [[जूना]], [[रुबमा]], लिम्पोपो तथा [[शिबेली]]। जैम्बेजी (2,655 किलोमीटर) इस क्षेत्र की सबसे प्रमुख नदी है। यह दक्षिणी अफ़्रीका के मध्य पठारी भाग से निकलकर पूर्व की ओर बहते हुए [[हिन्द महासागर]] में गिरती है। जैम्बेजी अफ़्रीका की चौथी सबसे लम्बी नदी है। इस नदी पर अनेक जल-प्रपात हैं अतः इस नदी का कुछ भाग ही नौगम्य है। विश्वप्रसिद्ध विक्टोरिया जल-प्रपात इसी नदी पर है। लिम्पोपो नदी भी दक्षिण अफ़्रीका में पश्चिम से पूर्व बहती हुई हिन्द महासागर में गिरती है। इसे घड़ियाल नदी भी कहते हैं। चाड झील के पास का क्षेत्र आंतरिक जल अपवाह का क्षेत्र माना जाता है क्योंकि इस क्षेत्र की नदियाँ झीलों में गिरती हैं। यह क्षेत्र सहारा के मरुस्थल में स्थित होने के बाद भी शुष्क नहीं है। == जलवायु == {| width=152 cellpadding=0 cellspacing=1 align="right" |- | [[चित्र:Topographic30deg N30W0.png|70px|N30-60, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N30E0.png|70px|N30-60, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N30E30.png|70px|N30-60, E30-60]] |- | [[चित्र:Topographic30deg N0W0.png|70px|N0-60, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N0E0.png|70px|N0-60, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg N0E30.png|70px|N0-60, E30-60]] |- | [[चित्र:Topographic30deg S0W0.png|70px|S0-30, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S0E0.png|70px|S0-30, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S0E30.png|70px|S0-30, E30-60]] |- | [[चित्र:Topographic30deg S30W0.png|70px|S30-60, W0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S30E0.png|70px|S30-60, E0-30]] | [[चित्र:Topographic30deg S30E30.png|70px|S30-60, E30-60]] |- | colspan=3 align=right| <small>30 अंश, 1800x1800</small> |} [[चित्र:Africa Köppen Map.png|thumb|200px|अफ्रीका का [[कोप्पेन मौसम वर्गीकरण|कोप्पेन मानचित्र]]]] [[भूमध्य रेखा]] अफ़्रीका [[महाद्वीप]] के लगभग मध्य से होकर गुजरती है। इसके उत्तर में [[कर्क रेखा]] तथा दक्षिण में [[मकर रेखा]] हैं। इस प्रकार अफ़्रीका महाद्वीप का अधिकांश भाग [[उष्ण कटिबन्ध]] में पड़ता है। उत्तर एवं दक्षिण के बहुत कम भाग [[समशीतोष्ण कटिबन्ध]] में पड़ते हैं। अतः यहाँ वर्ष भर ऊँचा तापक्रम रहता है। अफ़्रीका में ऊँचे पठार एवं पर्वतीय भागों में साधारण तापक्रम रहता है। अफ़्रीका एक विशाल महाद्वीप है अतः इस महाद्वीप के मध्यवर्ती भाग में जलवायु कुछ विषम है। अफ़्रीका महाद्वीप का अधिकांश भाग पूर्वी या व्यापारिक हवाओं के प्रभाव में रहता है जिनसे महाद्वीप के पूर्वी भाग में तो वर्षा होती है परन्तु पश्चिमी भाग में आते आते ये हवाएँ शुष्क हो जाती हैं और उनसे वहाँ वर्षा नहीं होती। अफ़्रीका महाद्वीप के पश्चिमी तट पर उत्तर में [[कैनेरी की शीतल धारा]] तथा दक्षिण में [[बेंगुला की शीतल धारा]] बहती है जिनके प्रभाव से अफ़्रीका के पश्चिमी भागों का तापक्रम कम रहता है। इन धाराओं के ऊपर बहने वाली पवनें अधिक नमी नहीं ग्रहण कर पातीं तथा वहाँ वर्षा नहीं होने से [[मरुस्थल]] मिलते हैं। इसके विपरीत पूर्वी तट पर उत्तर में [[मानसून]] की उष्ण धारा तथा दक्षिण में [[मोजम्बिक की उष्ण धारा]] के कारण पूर्वी भाग की जलवायु अपेक्षाकृत गर्म एवं नम होती है।<ref>{{cite book |last=तिवारी |first=अर्चना |title= भूगोल परिचय |year=जुलाई 2004 |publisher=भारती सदन |location=कोलकाता |id= |page=32-57 |access-date= 19 जुलाई 2009}}</ref> भूमध्य रेखा के समीप उसके दोनों ओर 5° उत्तरी एवं 5° दक्षिणी [[अक्षांश|अक्षांशों]] के मध्य मुख्यतः [[कांगो नदी]] (ज़ायर) के बेसिन एवं गिनी तट में [[भूमध्यरेखीय जलवायु]] पाई जाती है। भूमध्य रेखा की समीपता के कारण यहाँ वर्ष भर गर्म व नम जलवायु पाई जाती है। वर्ष भर प्रतिदिन दिन के तीसरे पहर बादलों की गरज एवं बिजली की चमक के साथ मूसलाधार संवहनीय वर्षा होती है। इसे चार बजे वाली वर्षा भी कहते हैं। वार्षिक वर्षा का औसत 200 से 250 सेंटीमीटर है। [[सवाना]] या [[सूडान|सूडान तुल्य जलवायु]] प्रदेश भूमध्यरेखीय प्रदेश के दोनों ओर उष्ण मरुस्थलीय प्रदेशों के बीच 5° से 30° अक्षांशों के बीच महाद्वीप के मध्य एवं पश्चिमी भाग में पाई जाती है। इस भाग में गर्मी की ऋतु लम्बी एवं नम होती है परन्तु जाड़े में साधारण ठंड पड़ती है। वर्षा केवल [[ग्रीष्म ऋतु]] में होती है। वर्षा साधारण (लगभग 75 सेंटीमीटर) ही होती है। जाड़े की ऋतु शुष्क होती है। अफ़्रीका के उत्तर एवं दक्षिण दोनों ओर विस्तृत [[उष्ण मरुस्थलीय जलवायु]] प्रदेश पाए जाते हैं। यहाँ वर्ष भर वर्षा होती ही नहीं है। यदि कभी होती भी है तो नाम मात्र की ही होती है। उत्तरी मरुस्थल का नाम [[सहारा मरुस्थल]] है जो संसार का सबसे बड़ा [[मरुस्थल]] है। दक्षिण के मरुस्थल का नाम [[कालाहारी]] है। गर्मी में कड़ाके की गर्मी पड़ती है परन्तु जाड़े में साधारण ठंड पड़ती है। विश्व के सबसे ऊँचे तापक्रम इन्हीं मरुस्थलों में अंकित किये गए हैं। वार्षिक एवं दैनिक तापान्तर अधिक होते हैं। वार्षिक वर्षा का औसत 25 सेंटीमीटर या उससे भी कम है। मध्य अफ़्रीका के पूर्वी भाग में [[मानसून जलवायु]] पाई जाती है जहाँ केवल गर्मी में वर्षा होती है और जाड़े की ऋतु शुष्क होती है। यहाँ गर्मी में अधिक गर्मी तथा जाड़े में साधारण जाड़ा पड़ता है। अफ़्रीका के उत्तर एवं दक्षिणी-पश्चिमी तटीय भागों में [[भूमध्यसागरीय जलवायु]] पाई जाती है। इस जलवायु की सबसे मुख्य विशेषता यह है कि यहाँ पछुआ हवाओं से केवल जाड़े में वर्षा होती है और गर्मी की ऋतु शुष्क रहती है। इस प्रदेश में न तो गर्मी में अधिक गर्मी पड़ती है और न तो जाड़े में अधिक जाड़ा हीं। वर्ष भर-मुख्यतः गर्मी में चमकीली धूप मिलती है। दक्षिण अफ़्रीका के पठारी भाग में [[उष्ण शीतोष्ण महाद्वीपीय जलवायु]] पाई जाती है। समुद्र से दूर होने से यहाँ की जलवायु विषम तथा अत्यन्त शुष्क है। अफ़्रीका के दक्षिणी एवं पूर्वी उच्च भागों में अधिक ऊँचाई के कारण [[पर्वतीय जलवायु]] पाई जाती है। यहाँ तापक्रम काफी कम रहता है तथा वर्षा अत्यन्त कम होती है। == प्राकृतिक वनस्पति एवं वन्य जीव == {{main|अफ़्रीका की प्राकृतिक वनस्पति एवं वन्य जीव}} [[चित्र:Lion waiting in Namibia.jpg|thumb|right|200px|अफ़्रीका का शेर]] [[प्राकृतिक वनस्पति]] [[जलवायु]] का अनुसरण करती है। अफ़्रीका में जलवायु की विभिन्नता के आधार पर विभिन्न प्रकार की प्राकृतिक वनस्पति पायी जाती है। भूममध्य-रेखीय क्षेत्र में अधिक गर्मी एवं वर्षा के कारण घने वन पाये जाते हैं। बड़े-बड़े वृक्षों के बीच छोटे वृक्ष, लताएँ तथा झाड़ियाँ पायी जाती हैं। वृक्ष पास-पास उगते हैं। वृक्षों की ऊपरी टहनियां इस प्रकार फैल जाती हैं कि सूर्य का प्रकाश भी छनकर भूमि पर नहीं पहुँच पाता और अंधकार छाया रहता है। वर्ष भर वर्षा होने के कारण वृक्ष किसी खास समय में अपनी पत्तियाँ नहीं गिराते हैं। इन वृक्षों की पत्तियाँ चौड़ी होती हैं, अतः इन वनों को चौड़ी पत्ती वाले [[सदाबहार वन]] कहा जाता है। इन वनों के प्रमुख वृक्षों में [[महोगनी]], [[रबड़]], [[ताड़]], [[आबनूस]], [[गटापार्चा]], [[बांस]], [[सिनकोना]] और [[रोजवुड]] हैं। इन घने जंगलों में विभिन्न प्रकार के [[बन्दर]], [[हाथी]], [[दरियाई घोड़ा]] (हिप्पो), [[चिम्पैंजी]], [[गोरिल्ला]], [[चीता]], [[भैंसा]], [[साँप]], [[अजगर]] आदि जंगली जानवर पाए जाते हैं। यहाँ [[सीसी मक्खी|सीसी]] (TseTse) नामक मक्खी पाई जाती है। <!-- [[मैंड्रिल]] नामक विशालकाय बन्दर होते हैं। यहाँ पर [[ओकापी]] नामक भूरे रंग का जीव पाया जाता है जिसके पैर पर सफेद धारी पायी जाती है। यह [[घोड़े]] की तरह दिखलाई पड़ता है, पर यह [[जिराफ]] जाति का होता है। -->नदियों में [[मगर]] पाये जाते हैं। यहाँ पर चमकीले रंग की विभिन्न प्रकर की [[चिड़ियां]] पायी जाती हैं। भूमध्यरेखीय वनों के दोनों ओर, जहाँ वर्षा काफी कम होती है, पेड़ नहीं उग सकते। वहाँ मुख्यतः लम्बी-लम्बी (2 से 4 मीटर ऊँची) घास उगती है। इन उष्ण कटिबन्धीय घास के मैदानों को [[सवाना]] कहते हैं। बीच-बीच में कहीं-कहीं पत्तों से रहित कुछ पेड़ भी पाए जाते हैं। यह प्रदेश विभिन्न प्रकार के तृणभक्षी पशुओं का घर है। इन पशुओं में [[हिरण]], [[बारहसिंगा]], [[जेब्रा]], [[जिराफ़]] तथा [[हाथी]] मुख्य हैं। जिराफ़ विश्व का सबसे ऊँचा जानवर माना जाता है। यह पशु 24 घंटे में औसतन दो घंटे से भी कम समय सोता है।<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/science/humanbody/sleep/articles/whatissleep.shtml |title=Science & Nature - Human Body and Mind - What is sleep |publisher=BBC |date=1 नवंबर 2004 |accessdate=8 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090212052452/http://www.bbc.co.uk/science/humanbody/sleep/articles/whatissleep.shtml |archive-date=12 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref> यहाँ कुछ हिंसक पशु भी रहते हैं जो इन तृणभक्षी पशुओं का शिकार करते हैं। इनमें [[सिंह (पशु)|शेर]], [[चीता]] एवं [[गीदड़]] मुख्य हैं। दक्षिणी अफ़्रीका के शेर बहुत लम्बे होते हैं। [[चित्र:Acacia Bild1086.jpg|thumb|right|200px|सवाना, घास का मैदान]] सवाना घास के मैदान के दोनों ओर जहाँ की जलवायु अत्यन्त गर्म व शुष्क है, वहाँ उष्ण मरुस्थलीय वनस्पति पाई जाती है। यहाँ केवल कँटीली झाड़ियाँ हीं उगती हैं। मरुद्यानों में [[खजूर]] के पेड़ पाए जाते हैं। यहाँ का मुख्य पशु [[ऊँट]] है जिसे मरुस्थल का जहाज कहते हैं। यहाँ बड़े आकार तथा घोड़े के समान तेज दौड़ने वाले [[शुतुरमुर्ग]] नामक पक्षी पाए जाते हैं। अफ़्रीका के उत्तरी एवं दक्षिणी-पश्चिमी तटीय भूमध्यसागरीय क्षेत्रों में जाड़े में वर्षा होती है एवं यहाँ चौड़ी पत्ती वाले सदाबहार वृक्ष पाए जाते हैं। यहाँ [[जैतून]], [[कार्क]], [[लारेल]] एवं [[ओक]] के वृक्ष पाए जाते हैं। यहाँ की जलवायु फलों की खेती के लिए काफी उपयुक्त है। यहाँ [[नींबू]], [[संतरा (फल)|सन्तरा]], [[अंगूर]], [[सेव]], [[अंजीर]] आदि रस वाले फलों की खेती की जाती है। यहाँ जंगली पशुओं का अभाव है। प्रायः पालतू पशु ही पाए जाते हैं। अफ़्रीका के दक्षिणी-पूर्वी भागों में भी वर्षा की कमी के कारण शुष्क घास के मैदान पाए जाते हैं। यहाँ पर उगने वाली घासें छोटी-छोटी मुलायम तथा गुच्छेदार होती हैं, इन घास के मैदानों को वेल्ड कहते हैं। घास के इन मैदानों में वृक्षों का एकदम अभाव होता है एवं यहाँ पशुचारण का कार्य किया जाता है। अफ़्रीका के दक्षिणी एवं पूर्वी भागों में, जहाँ अधिक ऊँचाई के कारण हिमपात होता है, नुकीली पत्ती वाले सदाबहार वन पाए जाते हैं। इस कोणधारी वन के प्रमुख वृक्ष [[सीडर]], [[पाइन]], [[हेमलाक]] तथा [[साइप्रस]] हैं। इस प्रकार के वन केनिया, इथोपिया एवं तंजानिया के उच्च पर्वतीय भागों में पाये जाते हैं। [[मेडागास्कर]] द्वीप पर [[बोबाब]] नामक एक विचित्र वृक्ष पाया जाता है जो जमीन के नीचे से नमी खींचकर अपने अन्दर जल का संचय करता है।<ref>{{cite web |title=The Baobab tree in Senegal |url=http://www.senegal-online.com/anglais/parcs-faune-flore/baobab.htm |accessdate=1 अक्टूबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081004233417/http://www.senegal-online.com/anglais/parcs-faune-flore/baobab.htm |archive-date=4 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> पतझड़ के वन अफ़्रीका के दक्षिण पूर्व में उत्तरी मोजम्बिक, तंजानिया तथा दक्षिणी केनिया में पायी जाती है। वर्षा की विभिन्नता के कारण विभिन्न प्रकार के बिखरे वन इस क्षेत्र में मिलते हैं। इन वनों के प्रमुख वृक्ष [[सागौन]], [[बांस]], [[क्वीब्राको]] एवं [[साल]] जाति के हैं। == अर्थव्यवस्था == {{main|अफ्रीका की अर्थव्यवस्था}} [[चित्र:RECs of the AEC.svg|thumb|200px|[[:en:African Economic Community|अफ्रीकी आर्थिक समुदाय]] (ए.ई.सी) मानचित्र {{legend|#691717|CEN-SAD}} {{legend|#4F4FB1|COMESA}} {{legend|#E88356|EAC}} {{legend|#272759|ECCAS}} {{legend|#C43C7F|ECOWAS}} {{legend|#4DB34D|IGAD}} {{legend|#D22E2E|SADC}} {{legend|#7E8000|UMA}} ]] प्राकृतिक संसाधनों से परिपूर्ण होते हुए भी अफ्रीका विश्व का सबसे दरिद्र और सबसे अविकसित भू-भाग है। यातायात एवं तकनीकी का विकास न होने के कारण इन संसाधनों का समुचित उपयोग नहीं हो पाया है। महाद्वीप की अधिकांश जनसंख्या आज भी अशिक्षित है, इसी से इस महाद्वीप को अन्ध महादेश भी कहते हैं। [[औद्योगिक क्रांति]] के कारण [[यूरोप]] वालों को कच्चा माल प्राप्त करने तथा निर्मित माल बेचने के लिए अफ़्रीका की खोज करने की आवश्यकता पड़ी। शीघ्र ही पता चला कि यह [[हीरा]], [[सोना]], [[ताँबा]], एवं [[यूरेनियम]] का भण्डार-गृह है अतः इसके संसाधनों का दोहन आरम्भ हुआ। प्रायः सभी अफ़्रीकी देश यूरोपीय शक्तियों द्वारा अपने अधीन कर लिये गए। पारम्परिक उद्योगों को अपार क्षति हुई एवं अफ़्रीका की अर्थ व्यवस्था यूरोप केन्द्रित हो गई। किसानों को यूरोपीय उद्योगों के लिए कच्चा माल उगाने के लिए बाध्य कर दिया गया। घरेलू उद्योगों की अवनति होती गई। जलवायु एवं मिट्टी की भिन्नता के कारण अफ्रीका में भिन्न-भिन्न प्रकार की फसलों की खेती की जाती है। [[ज्वार]]-[[बाजरा]], [[गेहूँ]], [[कैसावा]], [[कपास]], [[मूँगफली]], [[कोको]], विभिन्न प्रकार के फल तथा कुछ मसाले जैसे- [[लौंग]] आदि अफ्रीका की मुख्य फसलें हैं। उष्णकटिबंध के निम्न भाग की मुख्य उपज चावल है। अफ्रीका का इतिहास भयंकर महामारियों जैसे [[मलेरिया]], एच. आई. वी., सैनिक विद्रोह, जातीय हिंसा आदि घटनाओं से भरा हुआ है ये भी इसकी वर्तमान स्थिति के लिए जिम्मेदार हैं।<ref>Richard Sandbrook, The Politics of Africa's Economic Stagnation, Cambridge University Press, Cambridge, 1985 passim</ref> {| class="wikitable" border="1" align = "right" |- ! ! सन 2008 के तथ्य<ref>{{Cite web |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/en/data-statistics/ |title=अफ्रीकी अर्थव्यवस्था आउटलुक |access-date=10 जुलाई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090719143142/http://www.africaneconomicoutlook.org/en/data-statistics/ |archive-date=19 जुलाई 2009 |url-status=dead }}</ref> |- | जनसंख्या | 98.7 करोड़ |- | क्षेत्रफल | 2.93 करोड़ वर्ग किलोमीटर |- | जनसंख्या घनत्व | 85 |- |सकल घरेलू उत्पाद <br/><small>(पीपीपी वैल्युएशन, मिलियन [[अमरीकी डालर]])</small> | 26,75,993 |} संयुक्त राष्ट्र द्वारा सन [[2003]] में प्रकाशित मानव विकास रिपोर्ट में अफ्रीका ने 25 देशों की सूची में सबसे निचला स्थान प्राप्त किया है।<ref>[http://hdr.undp.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180316042117/http://hdr.undp.org/|date=16 मार्च 2018}}, [[संयुक्त राष्ट्र]]</ref> सन् [[1994]] से [[2005]] तक अफ्रीका की अर्थव्यवस्था में सुधार आया और वर्ष [[2005]] के लिए यह औसतन 5 प्रतिशत रही। कुछ देश जैसे [[अंगोला]], [[सूडान]] और [[ईक्वीटोरियल गिनी]] जिन्होंने अपने पेट्रोलियम भंडारों अथवा पेट्रोलियम वितरण प्रणाली का विस्तार किया ने औसत से अधिक विकास दर दर्ज की। विगत कुछ वर्षों में [[चीन]] ने अफ्रीकी देशों में काफी निवेश किया है। सन [[2007]] में चीनी उपक्रमों ने अफ्रीकी देशों में कुल 1 बिलियन डॉलर का निवेश किया।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129114909/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 |date=29 जनवरी 2014 }}, By Malia Politzer, ''Migration Information Source'', August 2008</ref> [[दक्षिण अफ़्रीका]] भारत की तरह तेज़ी से बढ़ती अर्थव्यवस्थाओं में गिना जाता है पर यहाँ भी ग़रीबी, शिक्षा का अभाव और एचआईवी एड्स जैसी समस्याएँ हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/hindi/news/story/2008/06/080609_south_africa_diary.shtml|title=सोने के शहर जोहानेसबर्ग में...|access-date=22 जुलाई 2009|format=|publisher=बीबीसी (हिन्दी)|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090301044845/http://www.bbc.co.uk/hindi/news/story/2008/06/080609_south_africa_diary.shtml|archive-date=1 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> इस सबके बावजूद अफ्रीका अपनी अमूल्य प्राकृतिक संपदा, पशु-पक्षियों की विविधता और विकसित होते नए नगरों के कारण पर्यटन का प्रमुख आकर्षण बना हुआ है।<ref>{{cite web|url=http://hi.tixik.com/c/africa-1/?pg=1|title=अफ्रीका गाइड|access-date=3 अगस्त 2009 |format=|publisher=तिक्षिक.कॉम|language=}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> फोटोग्राफ़ी तथा जंगली पशुओं के शौकीनों का यह स्वर्ग है।<ref>{{cite web|url=http://hindi.business-standard.com/hin/storypage.php?autono=20701|title=तस्वीरों में रचता अफ्रीका का तिलिस्म|access-date=3 अगस्त 2009|format=|publisher=हिंदी.बिजनेस-स्टैंडर्ड.कॉम|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005194627/http://hindi.business-standard.com/hin/storypage.php?autono=20701|archive-date=5 अक्तूबर 2011|url-status=dead}}</ref> पूरी दुनिया से दक्षिण अफ्रीका जाने वाले पर्यटकों में 20 प्रतिशत से अधिक भारत से आते हैं। यहाँ से भारत जाने वालों की संख्या भी लगभग बराबर ही है। बॉलीवुड के निर्माताओं को भी जोहान्सबर्ग, केपटाउन और डरबन का सौंदर्य काफी रास आ रहा है। गांधी और क्रिकेट ऐसे दो बिंदु हैं, जो दोनों देशों को आपस में जोड़ते हैं।<ref>{{cite web|url=http://www.amarujala.com/sundayAnand/detail.asp?id=357&sectionid=2&dt=8/31/2008|title=जहाँ हर पाँचवाँ पर्यटक भारतीय है|access-date=3 अगस्त 2009|format=|publisher=संडेआनंद|language=}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == राज्यक्षेत्र एवं भौगोलिक क्षेत्र == {{main|अफ्रीका के क्षेत्र |अफ्रीकी देशों की सूची }} [[चित्र:Africa-regions.svg|thumb|right|200px|अफ्रीका का वर्गीकरण]] अफ़्रीका को [[संयुक्त राष्ट्र]] द्वारा प्रयोग की जा रही भौगोलिक उपक्षेत्रों की योजना के अनुसार वर्गीकृत किया गया है। '''[[उत्तरी अफ्रीका]]''' में सात प्रमुख देश हैं इसमें [[अल्जीरिया]] की राजधानी [[अल्जीयर्स]], [[मिस्र]] की [[काहिरा]], [[लीबिया]] की [[त्रिपोली]], [[मोरक्को]] की [[रबात]], [[सूडान]] की [[खार्तूम]], [[ट्यूनीशिया]] की [[ट्यूनिस]] और [[पश्चिमी सहारा]] की राजधानी [[एल आइउन]] है। '''[[पूर्वी अफ्रीका]]''' सबसे बड़ा भाग है और उसमें १९ देश हैं। इसमें [[बुरुन्डी]] की राजधानी [[बुजुम्बुरा]], [[कोमोरोस]] की [[मोरोनी, कोमोरोस|मोरोनी]], [[जिबूती]] की [[जिबूती]], [[ईरीट्रिया]] की [[अस्मारा]], [[इथियोपिया]] की [[अदिस अबाबा]], [[केन्या]] की [[नैरोबी]], [[मैडागास्कर]] की [[एंटानानारिवो]], [[मालावी]] की [[लिलोंगवेल]], [[मॉरिशस]] की [[पोर्ट लुइस]], [[मायोट्ट]] की [[मामोद्ज़ोउ]], [[मोस़ाम्बीक]] की [[मापुटो]], [[रीयूनियन]] की [[सेंट-डेनिस, रीयूनियन]], [[रवांडा]] की [[किगाली]], [[सेशाइल्स]] की [[विक्टोरिया]], [[सोमालिया]] की [[मोगादिशु]], [[तंजानिया]] की [[डोडोमा]], [[युगांडा]] की [[कम्पाला]], [[जांबिया]] की [[लुसाका]] तथा [[जिम्बाब्वे]] की [[हरारे]] है। '''[[मध्य अफ्रीका]]''' में नौ देश में हैं जिनमें [[अंगोला]] की राजधानी [[लुआंडा]], [[कैमेरून]] की [[याओऊंडे]], [[मध्य अफ्रीकन गणराज्य]] की [[बांगुई]], [[चाड]] की [[एन जमेना]], [[कांगो]] की [[ब्राज़िविले]], [[कांगो जनतांत्रिक गणराज्य]] की [[किनशसा]], [[इक्वेटोरियल गिनी]] की [[मालाबो]], [[गैबोन]] की [[लिब्रेविले]] तथा [[साओ टोमे एवं पिंसिपे]] की [[साओ टोमे]] है। '''[[दक्षिणी अफ्रीका]]''' पाँच देशों से मिलकर गठित है इसमें [[बोत्स्वाना]] की राजधानी [[गैबोरोन]], [[लेसोथो]] की [[मसेरू]], [[नामीबिया]] की [[विंडहोएक]], [[स्वाजीलैंड]] की [[मबैब्ने]] तथा [[दक्षिण अफ्रीका]] की [[ब्लोयम्फोन्टेन]], [[केपटाउन]] एवं [[प्रिटोरिया]] है। '''[[पश्चिमी अफ्रीका]]''' में सत्रह देश हैं इसमें [[बेनिन]] की राजधानी [[पोर्टो-नोवो]], [[बुर्कीना फासो]] की [[ऊगादोगो]], [[केप वेर्दे]] की [[प्रेइया]], [[कोत दिव्वार]] की [[आबिदजान]], [[गाम्बिया]] की [[बान्जुल]], [[घाना]] की [[अक्रा]], [[गिनी]] की [[कोनैक्री]], [[गिनी-बिसाउ]] की [[बिसाउ]], [[लाइबेरिया]] की [[मोनरोविया]], [[माली]] की [[बमाको]], [[मौरिशियाना]] की [[नौआक्चोट्ट]], [[नाइजर]] की [[नियामे]], [[नाइजीरिया]] की [[अबुजा]], [[सेंट हेलेना]] की [[जेम्सटाउन, सेंट हेलेना|जेम्सटाउन]], [[सेनेगल]] की [[डकार]], [[सियरा लियोन]] की [[फ्रीटाउन]] तथा [[टोगो]] की [[लोमे]] है। == जनसांख्यिकी == [[चित्र:Africa densidade pop.svg|thumb|200px|अफ्रीका के जनसंख्या घनत्व को दर्शाता एक चित्र]] अफ्रीका की जनसंख्या में पिछले ४० वर्षो में काफी वृद्धि हुई है जिस कारण से जनसंख्या का बड़ा प्रतिशत २५ वर्ष से कम आयु का है।<ref>{{cite web|url=http://www.overpopulation.org/Africa.html|title=Africa Population Dynamics|access-date=21 जुलाई 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217040305/http://www.overpopulation.org/Africa.html|archive-date=17 फ़रवरी 2015|url-status=live}}</ref> अफ़्रीका में सबसे अधिक जनसंख्या नील नदी की घाटी, भूमध्यसागरीय तट, कीनिया एवं अबीसीनिया के पठार, पश्चिमी सूडान, गिनी तट पर एवं सुदूर दक्षिण में दक्षिणी अफ़्रीका संघ के पूर्वी व दक्षिणी पूर्व तटीय भाग में मिलती है। सबसे अधिक घनत्व नील की निचली घाटी व डेल्टा एवं दक्षिणी नाइजीरिया में ५०० व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर से भी अधिक मिलता है। शेष घने आबाद उपर्युक्त प्रदेशों का घनत्व ५० से १५० व्यक्ति प्रति वर्ग किलोमीटर के मध्य पाया जाता है।<ref>{{cite book |last=राय|first=शैलेश कुमार |title= उच्च माध्यमिक भूगोल |year=जुलाई २००५ |publisher=सुषमा प्रकाशन मन्दिर |location=कोलकाता |id= |page=१८९ |access-date= २६ जुलाई २००९}}</ref> दक्षिणी, मध्य एवं पूर्वी अफ्रीका में बांटू भाषा बोलने वालों की अधिकता है। इनके अलावा इन भू-भाग में कई भाषायी अल्पसंख्यक लोग भी रहते है जैसे पूर्वी अफ्रीका के निलोत जनजाति एवं दक्षिणी एवं मध्य अफ्रीका के स्थानीय खोइसान (जिन्हें सेन या बुश्मैन भी कहा जाता है) और पिग्मी जाति के लोग। सेन लोग अन्य अफ्रीकी जातियों से शारीरिक रूप से भिन्न होते हैं और दक्षिणी अफ्रीका के सर्वप्रथम निवासी हैं। पिग्मी लोग मध्य अफ्रीका में बांटू लोगों से पहले से निवास कर रहे हैं। कांगो प्रदेश के मूल निवासी इन पिग्मी लोगों का कद छोटा, नाक चिपटी तथा केश घुँघराले होते हैं।<ref>{{cite book |last=चौधरी |first=जयचन्द्र |title= मनोहर भूगोल प्रवेशिका |year=जुलाई २००४ |publisher=मनोहर प्रकाशन |location=कलकत्ता |id= |page=१२९ |access-date= १९ जुलाई २००९}}</ref> [[चित्र:Pyramide Afrique du Sud.hindi.PNG|thumb|200px|left|दक्षिण अफ्रीका का जनसंख्या पिरामिड जो यह दर्शाता है कि अधिकांश महिला एवं पुरुष ३० वर्ष से कम आयु के है]] उत्तरी अफ्रीका के लोगों को दो वर्गों में बांटा जा सकता है : बरबर और अरबी बोलने वाले पश्चिमी भाग के लोग और पूर्व में इथोपियन बोलने वाले। [[अरब]] लोग ७वी शताब्दी में अफ्रीका पहुँचे और इस्लाम एवं अरबी भाषा का प्रचार-प्रसार किया। इन के आलावा फोनेसियन, इरानी अलन और यूरोपीय वन्दाल, यूनानी और रोमन लोग भी उत्तरी अफ्रीका में आ कर बस गए। उत्तरी अफ्रीका के अंदरूनी सहारा क्षेत्र में मुख्य रूप से [[त्वारेग]] और दूसरी ख़ानाबदोश जातियाँ निवास करती है। यूरोपीय उपनिवेशवाद के दौर में भारतीय उपमहाद्वीप से भी काफी लोग अफ्रीका आये। यह लोग मुख्यतया [[दक्षिण अफ्रीका]] और [[केन्या]] में बस गए। उपनिवेशवाद दौर के अन्त के पूर्व अफ्रीका के सभी प्रान्तों में श्वेत लोग बहुतायत थे जो द्वितीय विश्व युद्घ के उपरांत धीरे-धीरे अपने देशों को लौट गए। आज श्वेत समुदाय के लोग दक्षिण अफ्रीका, नामीबिया, ज़िम्बाबवे आदि देशों में अल्पसंख्यकों में गिने जाते हैं। दक्षिण अफ्रीका की कुल आबादी का ११ प्रतिशत लोग श्वेत हैं जो कि किसी भी अफ्रीकी देश से अधिक है।<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People South Africa: People: Ethnic Groups.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605162303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sf.html#People |date=5 जून 2010 }} World Factbook of CIA</ref> == भाषा == {{main|अफ़्रीका में भाषा}}[[चित्र:African language families en.svg|thumb|200px|भाषाई विभिन्नता को दर्शाता अफ्रीका का एक मानचित्र]] [[युनेस्को]] के अनुसार अफ्रीका में २००० से भी ज्यादा भाषाएँ बोली जाती है।<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=8048&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Africa |year=2005 |publisher=युनेस्को |accessdate=1 मार्च 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date=2 जून 2008 |url-status=live }}</ref> अधिकतर भाषाएं अफ्रीकी मूल की है परन्तु यूरोपीय एवं एशियाई प्रभाव भी देखा जा सकता है। अफ्रीकी भाषाओँ को निम्नलिखित समूहों में बांटा जा सकता है। * [[सामी-हामी भाषा-परिवार|अफ्रो-एशियाई]] भाषाएँ मुख्या रूप से एशिया के सीमावर्ती प्रान्तों में बोली जाती है। यह प्रांत है [[हार्न ऑफ़ अफ्रीका]], उत्तरी अफ्रीका, [[सहेल]] एवं दक्षिण पश्चिमी एशिया। * [[नीलो-साहरन]] भाषाएँ बोलने वाले लगभग ३ करोड़ लोग हैं जो [[निलोत जनजाति]] से संबन्ध रखते हैं। यह भाषा मुख्य रूप से [[चाड]], [[इथियोपिया]], [[कीनिया]], [[सूडान]], [[युगांडा]] और उत्तरी [[तन्स़ानिया|तंजानिया]] में बोली जाती है। * [[नाइजर-कांगो]] भाषा समूह [[उप-सहारा]] क्षेत्र में बोली जाती। यह भाषा समूह विश्व का सबसे बड़ा भाषा समूह माना जाता है। * [[खोइसान]] भाषा समूह में लगभग ५० भाषाएँ है एवं यह मुख्य रूप से दक्षिण अफ्रीका में बोली जाती है। [[उपनिवेशवाद]] के अन्त होते-होते अधिकतर अफ्रीकी देशों ने यूरोपीय भाषाओं को अपना लिया और उन्हें स्थानीय भाषाओं के साथ राष्ट्रीय भाषा का दर्जा दिया। [[अंग्रेजी]] एवं [[फ्रेंच]] भाषा अफ्रीका में प्रमुखता से बोली जाती है। इनके अलावा [[अरबी]],[[पुर्तगाली]], [[अफ्रीकांस भाषा|अफ्रीकान]] और [[मलागासी भाषा|मलागासी]] ऐसी भाषाएँ है जो अफ्रीका में बाहर से आकर काफी प्रचलित हुई। अगर हम भाषाओं की गतिशीलता देखें तो अफ्रीका अधिकतम भाषायी विविधता का महाद्वीप माना जा सकता है, क्योंकि यहाँ पर विस्थापन प्रक्रिया की सबसे कम प्रतिशत पाई जाती है (संसार के 50 प्रतिशत के मुकाबले लगभग 20 प्रतिशत)। एक और ख़ास बात यह है कि जबकि विश्व के बाकि हिस्सों में लुप्त होती हुई भाषाओं की जगह यूरोपीय भाषाओं द्वारा ली जा रही है अफ्रीका में दूसरी अफ्रीकी भाषाएँ (स्वाहिली, वोलोफ, हाउसा, फुल, चिचोना) ही कमज़ोर भाषाओं की जगह ले रही हैं।<ref>{{cite web|url=http://www10.gencat.cat/casa_llengues/AppJava/hi/diversitat/diversitat/llenguesafrica.jsp|title=अफ्रीका की भाषाएँ|access-date=२१ मई २००९|format=|publisher=भाषा भवन|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813150345/http://www10.gencat.cat/casa_llengues/AppJava/hi/diversitat/diversitat/llenguesafrica.jsp|archive-date=13 अगस्त 2011|url-status=dead}}</ref> == साहित्य == [[चित्र:Soyinka, Wole (1934).jpg|thumb|right|200px|[[नोबेल पुरस्कार]] से सम्मानित [[वोले शोयिंका]] ]] [[प्राचीन मिस्र]] साहित्यिक परंपरा वाली सबसे पहली अफ़्रीकी सभ्यताओं में से एक है। इसका कुछ प्राचीन चित्रलिपीय साहित्य आज भी विद्यमान हैं। विद्वान प्राचीन मिस्री धार्मिक मान्यताओं और समारोहों के विषय में जानने के लिए प्राथमिक सन्दर्भ के रूप में सामान्यत: मिस्री मृत व्यक्ति की पुस्तक (बुक ऑफ़ द डेड) जैसे साहित्य का प्रयोग करते हैं। न्यूबीय [[साहित्य]], यद्यपि स्वीकारा गया है, लेकिन अभी तक उसे ठीक से पढ़ा नहीं जा सका है। इसका प्रारंभिक साहित्य [[चित्रलिपि]] में और उसके बाद २३ अक्षरों की एक [[वर्णमाला]] लिपि में लिखा गया था और इसे समझना आसान नहीं है। अफ्रीका में वाचिक अथवा मौखिक साहित्य की प्राचीन परंपरा रही है। यह साहित्य [[गद्य]] अथवा [[पद्य]] में दोनों विधाओं में मिलता है। गद्य प्राय: [[पुराण|पौराणिक]] अथवा [[इतिहास|ऐतिहासिक]] है और इसमें चतुर चरित्रों की कहानियाँ सम्मिलित हैं। अफ़्रीका में कथावाचक अपनी कहानियाँ सुनाने के लिए प्रश्नोत्तर तकनीकों का प्रयोग करते हैं। पद्य प्राय: गाया जाने वाला है। इन्हें कई भागों में बाँटा जा सकता है। विस्तृत वर्णनवाले [[महाकाव्य]], व्यावसायिक पद्य, पारंपरिक पद्य तथा शासकों और दूसरे प्रमुख लोगों की प्रशंसा में लिखी गई कविताएँ। प्रशंसा में गायक या भाट जो कभी-कभी "ग्रिओट्स" के रूप में जाने जाते हैं, अपनी कहानियाँ संगीत के साथ सुनाते है। गाए जाने वाले काव्यों में प्रमुख हैं: प्रेम गीत, कार्य गीत, शिशुओं के गीत, सूक्तियों, कहावतें और पहेलियाँ। उपनिवेश-पूर्व अफ़्रीकी साहित्य देखें तो पश्चिम अफ़्रीका के मौखिक साहित्य में मध्यकालीन माली में रचित [[सुनडिआटा का महाकाव्य]] और पुराने घाना साम्राज्य में विकसित [[डिंगा का पुराना महाकाव्य]] प्रमुख हैं। [[इथोपिया]] में, मौलिक रूप से गे'इज लिपि में लिखा हुआ [[केब्रा नेगास्ट]] अथवा राजाओं की पुस्तक महत्त्वपूर्ण साहित्यिक ग्रंथ है। पारंपरिक अफ़्रीकी लोककथा का एक लोकप्रिय रूप "चतुर चरित्र" कथाएँ है, जहाँ एक छोटा जानवर अपनी समझ का प्रयोग बड़े जन्तुओं के साथ मुठभेड़ में बचने के लिए करता है। घाना की अशांती जाति की एक लोककथा में अनांसी नामक एक [[मकड़ी]], [[नाइजीरिया]] की [[योरुबा]] लोककथा में इजापा नाम का एक [[कछुआ]] तथा केन्द्रीय-पूर्वी अफ़्रीकी लोककथा में सुन्गुरा नाम का एक [[खरगोश]] इस प्रकार की कथाओं के नायक हैं। लिखित साहित्य में उत्तर अफ़्रीका, पश्चिम अफ़्रीका के साहेल क्षेत्र और स्वाहिली समुद्रतट पर प्रचुर साहित्य मिलता है। केवल टिम्बकटू में ही, ३००,००० से भी अधिक पांडुलिपियाँ विभिन्न पुस्तकालयों और निजी संकलनों में संग्रहीत हैं, जिनमें से अधिकांश [[अरबी]] में हैं, परन्तु कुछ मूल भाषाओं [[पियूल]] और [[सोन्घाई]] में भी लिखी गई हैं। इनमें से अधिकतर प्रसिद्ध [[टिम्बकटू विश्वविद्यालय]] में लिखी गई थीं। इनकी विषय वस्तु में विभिन्नता हैं। प्रमुख विषयों में [[खगोलशास्त्र]], [[कविता]], [[विधि]], [[इतिहास]], विश्वास, [[राजनीति]] और [[दर्शन]] है। [[स्वाहिली]] साहित्य सामान्य रूप से, इस्लामी शिक्षा से प्रेरित परन्तु स्थानीय परिस्थियों के अन्तर्गत विकसित किया गया था। स्वाहिली साहित्य के सबसे ख्यातिप्राप्त और आरम्भिक लेखनों में से एक उटेण्डी वा टम्बूका अथवा "टम्बूका की कहानी" का नाम लिया जा सकता है। इस्लामी काल में, उत्तर अफ़्रीकियों के प्रतिनिधि साहित्यकार [[इब्न खल्दून]] ने अरबी साहित्य में बहुत प्रसिद्धि अर्जित की थी। मध्यकालीन उत्तर अफ़्रीका में विश्वविद्यालय फ़ेज़ और [[काहिरा]] में, साहित्य की विपुल मात्राएँ होने के प्रमाण मिलते हैं। अफ्रीका के औपनिवेशिक साहित्य की ओर दृष्टिपात करें तो अधिकतर साहित्य इस बात का प्रतीक है कि किस तरह पराधीनता के शोषण से बाहर निकलने के लिए वहाँ के रचनाकारों ने विद्रोह किया।<ref>{{cite web|url=http://www.lakesparadise.com/madhumati/show_artical.php?id=1376|title=साहित्य और राजनीति|access-date=७ अगस्त २००९|format=पीएचपी|publisher=मधुमती|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20110922134728/http://www.lakesparadise.com/madhumati/show_artical.php?id=1376|archive-date=22 सितंबर 2011|url-status=dead}}</ref> अश्वेत अफ्रीका की परंपरा, संस्कृति और धार्मिक विश्वास में युगों-युगों से रचे-बसे मिथकों की काव्यात्मकता और उनकी नई रचनात्मक सम्भावनाओं को प्रकट करने वाले आधुनिक कवियों में [[वोले शोयिंका]] का नाम उल्लेखनीय है।<ref>{{cite web|url=http://pustak.org/bs/home.php?bookid=5760|title=वोले शोयिंका की कवितायें|access-date=७ अगस्त २००९|format=पीएचपी|publisher=भारतीय साहित्य संग्रह|language=|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814123602/http://pustak.org/bs/home.php?bookid=5760|archive-date=14 अगस्त 2010|url-status=dead}}</ref> == संस्कृति == [[चित्र:Kikuyu woman traditional dress.jpg|right|200px|thumb|अफ्रीकी महिला पारंपरिक वेशभूषा में]] अफ्रीकी संस्कृति विश्व की सबसे प्राचीन और सबसे अधिक विविधता वाली संस्कृति है। अफ़्रीका के भोजन और पेय में अपनी स्थानीय पहचान के साथ साथ उपनिवेशीय खाद्य परंपराओं की झलक देखी जा सकती है। कालीमिर्च, मूँगफली और मक्के जैसे खाद्य उत्पादों का प्रयोग यहाँ खूब किया जाता है। अफ़्रीकी भोजन पारंपरिक फलों और तरकारियों, दूध और माँस उत्पादों का सुंदर संयोजन है। अफ़्रीकी गाँवों का आहार प्राय: दूध, दही और छाछ है। शिकार और मछलियाँ भी यहाँ के लोकप्रिय भोजन में शामिल हैं। अफ़्रीकी कला और वास्तुकला अफ़्रीकी संस्कृतियों की विविधता प्रतिबिंबित करते हैं। इसके सबसे पुराने उदाहरण, नासारियस सीपियों से बने ८२,०००-वर्ष-पुरानी मनके (माला के दाने) हैं जो आज भी देखे जा सकते हैं। मिस्र में [[गीज़ा का पिरामिड]] ४,००० वर्षों तक, वर्ष १३०० के आसपास [[लिंकन चर्च]] के पूरा होने तक, विश्व का सबसे ऊँचा मानव निर्मित ढाँचा था। बड़े ज़िम्बाब्वे के पत्थरों के खंडहर अपनी वास्तुकला के लिए और लालीबेला, इथोपिया के एकल-शिला-निर्मित चर्च, अपनी जटिलता के लिए आज भी सबका ध्यान आकर्षित करते हैं। मिस्र लंबे अरसे तक अरब दुनिया के लिए संस्कृति का केन्द्र बिंदु रहा है, जबकि उप-सहारा अफ़्रीका, विशेषकर पश्चिम अफ़्रीका के संगीत की लोकप्रियता अपनी दमदार ताल के कारण, अंध महासागर (एटलांटिक) से होने वाले गुलामों के व्यापार के माध्यम से आधुनिक साम्बा, ब्ल्यूज़, जॉज़, रेगे, रैप और रॉक एंड रोल तक पहुँच गई। १९५० के दशक से १९७० के दशक ने एफ़्रोबीट और हाईलाइफ़ संगीत और इसकी विभिन्न शैलियों के अनेक रूपों को लोकप्रिय होते देखा। इस महाद्वीप के आधुनिक संगीत में दक्षिणी अफ़्रीका के अति कठिन समझे जानेवाले समूह-गान, कॉन्गो लोकतांत्रिक गणराज्य का संगीत और सौकौस संगीत शैली के नृत्य ताल सम्मिलित हैं। अफ़्रीका की देसी संगीत और नृत्य परंपराएँ वाचिक-परंपराओं द्वारा विकसित हुई हैं। ये उत्तरी अफ़्रीका और दक्षिणी अफ़्रीका की संगीत और नृत्य शैलियों से भिन्न हैं। उत्तरी अफ़्रीकी संगीत और नृत्य पर अरबी प्रभाव दिखाई पड़ते हैं और, दक्षिणी अफ़्रीका में, उपनिवेशीकरण के कारण पश्चिमी प्रभाव। [[चित्र:Gizeh Cheops BW 1.jpg|right|200px|thumb|मिस्र में गीज़ा का महान पिरामिड]] खेल अफ़्रीकी संस्कृति का प्रमुख अंग है। फ़ुटबॉल परिसंघ (कनफ़ेडरेशन) में ५३ अफ़्रीकी देशों की [[फ़ुटबॉल]] (सॉकर) टीमें हैं, जब कि केमेरून, नाइजीरिया, सेनेगल और घाना फ़ीफ़ा (FIFA) विश्व कपों में नॉक-आउट स्थिति तक आगे बढ़ चुके हैं। दक्षिण अफ़्रीका २०१० विश्व कप प्रतियोगिता की मेजबानी करनेवाला है और ऐसा करने वाला पहला अफ़्रीकी देश होगा। कुछ अफ़्रीकी देशों में [[क्रिकेट]] लोकप्रिय है। दक्षिण अफ़्रीका और ज़िम्बाबवे टेस्ट मैच खेलने की अवस्था पा चुके हैं, जबकि केन्या एक-दिवसीय अन्तर्राष्ट्रीय क्रिकेट में अग्रणी गैर-टेस्ट टीम है और स्थायी एक-दिवसीय अन्तर्राष्ट्रीय स्तर को प्राप्त कर चुकी है। इन तीन देशों ने संयुक्त रूप से २००३ क्रिकेट विश्व कप की मेजबानी की थी। नामीबिया एक और अफ़्रीकी देश है जिसने किसी विश्व कप में खेला है। उत्तरी अफ़्रीका में मोरक्को “२००२ मोरक्को कप” का आयोजक रह चुका है, परन्तु इसकी राष्ट्रीय टीम कभी किसी प्रमुख प्रतियोगिता के लिए नहीं चुनी गई है। == धर्म == {{main|अफ़्रीका में धर्म }} {| align=right |- | <gallery caption="अफ़्रीका में विभिन्न धर्म" widths="150px" heights="120px" perrow="2"> File:Mami_Wata_poster.png File:Nana_Buruku.jpg File:Rosicrucian_Egyptian_Museum_6.jpg File:ZA-CA-dt_evgl_Kirche.jpg </gallery> |} अफ़्रीकी लोग विभिन्न प्रकार की धार्मिक मान्यताओं को स्वीकार करते हैं<ref name=stanford>[http://library.stanford.edu/africa/religion.html "इंटरनेट पर अफ़्रीकी धर्म "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902182749/http://library.stanford.edu/africa/religion.html |date=2 सितंबर 2006 }}, स्टैनफ़ोर्ड विश्वविद्यालय</ref> और इनके धार्मिक आस्था के आँकड़े एकत्र कर पाना बहुत ही मुश्किल है, क्योंकि ये कई आस्थाओं वाली मिश्रित जनसंख्या की सरकारों के लिए बहुत ही संवेदनशील विषय होता है।<ref name=NYT>{{cite web |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EEDC1030F932A35752C1A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=1 |date=१ नवम्बर २००१ |title=राइज़िंग मुस्लिम पावर इन अफ़्रीका कॉज़ेज़ अनरेस्ट इन नाइजीरिया एण्ड एल्स्व्हेयर |first=नोरमित्सु |last=ओनिशी |publisher=द न्यू यॉर्क टाइम्स कंपनी |accessdate=१ मार्च २००९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120221305/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C00EEDC1030F932A35752C1A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=1 |archive-date=20 नवंबर 2010 |url-status=live }}</ref> वर्ल्ड बुक विश्वकोश के अनुसार अफ़्रीका का सबसे बड़ा मान्य धर्म [[इस्लाम]] है। इसके बाद यहाँ [[ईसाई]] आते हैं। [[ब्रिटैनिका विश्वकोश]] के अनुसार यहाँ की कुल जनसंख्या का ४५% भाग [[मुस्लिम]] और ४०% [[ईसाई]] लोग हैं। १५% से कम लोग या तो नास्तिक हैं, या [[अफ़्रीकी धर्म|अफ़्रीकी धर्मों]] को मानने वाले हैं।<ref>[http://www.thearda.com/internationalData/byregion.asp द असोसियेशन ऑफ रिलीजियस डाटा आर्कीव्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091211064212/http://www.thearda.com/internationalData/byregion.asp |date=11 दिसंबर 2009 }}, सोशियोलॉजी विभाग, पेन्निसिल्वेनिया विश्वविद्यालय. २००६ क्षेत्रीय आंकड़े ये धर्म सं.राष्ट्र के मानक नहीं हैं। उदा० पूर्वी अफ़्रीका में [[पूर्वी अफ्रीका]] के अधिकांश राष्ट्र हैं, साथ ही [[ज़िम्बाब्वे]], [[मैडागास्कर, [[मोजाम्बीक]] और [[जाम्बिया]] भी हैं। [[अंगोला]] को [[मध्य अफ़्रीका]] में डाला हुआ है और यहां दक्षिणी अफ़्रीका, संरा. के दक्षिणी अफ़्रीका से बहुत छोटा है। जनसंख्या के आंकडे धार्मिक आस्था का प्रतिशत हैं, एवं विभिन्न स्रोतों से लेकर ए.आर.डी.ए. द्वारा एकसाथ मिलाए गए हैं।</ref> एक बहुत ही छोटा प्रतिशत [[हिन्दू|हिन्दुओं]], [[बहाई मत|बहाई लोगों]] और [[यहूदी धर्म|यहूदियों]] को जाता है। यहूदियों के क्षेत्र यहाँ बीटा इज़्राइल, लेम्बा लोग और [[युगांडा|पूर्वी युगांडा]] के अबयुदय हैं। अफ्रीकी [[महाद्वीप]] में [[इस्लाम]] के अनुयायी पूरे महाद्वीप में फैले हुए हैं। इस धर्म की जड़ें [[पैगम्बर मुहम्मद]] के समय तक जाती हैं, जब उनके संबंधी एवं अनुयायी एबेसिनिया में [[अरब|पैगन अरब]] लोगों से अपनी जान बचाने आये थे। इस्लाम धर्म अफ़्रीका में सिनाई प्रायद्वीप एवं [[मिस्र]] के रास्ते आया। इसका पूर्ण सहयोग इस्लामिक अरब एवं फारसी व्यापारियों एवं नाविकों ने किया। इस्लाम उत्तरी अफ़्रीका एवं अफ़्रीका के सींग में प्रधान धर्म है। [[पश्चिमी अफ़्रीका]] के आंतरिक भागों एवं तटीय क्षेत्रों में और पूर्वी अफ़्रीका के तटीय क्षेत्रों में भी यह ऐतिहासिक एवं प्रधान धर्म है। यहां बहुत से मुस्लिम साम्राज्य रहे हैं। इस्लाम की द्रुत-प्रगति बीसवीं एवं इक्कीसवीं शताब्दियों तक होती आयी है। [[ईसाई धर्म]] यहां एक विदेशी धर्म ही रहा है। दूसरे स्थान पर ईसाई धर्म को मानने वाले हैं। ईसाई धर्म यहां राजा एज़ाना के एक्ज़म राज्य का शाही धर्म ३३० ई में घोषित हुआ था। [[इथियोपिया]] में प्रथम शताब्दी में आया। यूरोपियाई सेलर, फ़्रुमेन्टियस ४३० ई में इथियोपिया आया, तब उसका स्वागत वहां के शासकों ने किया, जो इसाई नहीं थे। उसके अनुसार दस वर्ष बाद राजा सहित पूरी प्रजा ने ईसाई धर्म ग्रहण किया व राजधर्म घोषित हुआ। इसके अतिरिक्त [[यहूदी]] और [[हिंदू धर्म|हिन्दू धर्मों]] के अनुयायी भी यहाँ निवास करते हैं। यहूदी धर्म का यहाँ प्राचीन एवं समृद्ध इतिहास है। प्रमुख रूप से इथियोपिया के [[इज्राइल|बीटा इज़्रायल]], [[युगांडा]] के अब्युदय, [[घाना]] के हाउस ऑफ़ इज़्राइल, [[नाइजीरिया]] के इगबो यहूदी एवं दक्षिणी अफ़्रीका के लेम्बा लोग यहूदी धर्म का पालन करते हैं। हिन्दू धर्म का इतिहास यहां अत्यन्त अपेक्षाकृत नया है। हालाँकि इसके अनुयाइयों की उपस्थिति यहां [[साम्राज्यवाद|साम्राज्यवाद-काल]] से बहुत पहले, मध्यकाल से ही रही है। [[दक्षिण अफ़्रीका]] एवं पूर्व अफ़्रीकी तटीय देशों में हिन्दू जनसंख्या अधिक संख्या में निवास करती है। ==महत्वपूर्ण तथ्य== #विश्व के कुल क्षेत्रफल के लगभग 20.2% भाग पर अफ्रीका महाद्वीप फैला है। #यह एकमात्र महाद्वीप है जिससे होकर विषुवत वृत्त, कर्क वृत्त और मकर वृत्त गुजरते हैं। #यहाँ के देश [[लीबिया]] में एक भी नदी नहीं है। #अफ्रीका का 1/3 भाग मरुस्थल है। #यहाँ केवल 10% भूमि ही कृषि योग्य है। #हीरा और सोना उत्पादन में अफ्रीका सबसे आगे है। #सबसे बड़ा देश – [[अल्जीरिया]] #सबसे छोटा देश – [[मेओटी]] #सबसे लम्बी नदी – [[नील नदी]] #सबसे ऊँचा पर्वत शिखर – [[किलिमंजारो]] ( 5895 मी. ) #सबसे बड़ी झील – [[विक्टोरिया]] #विश्व की सबसे बड़ी हीरे की खान [[किम्बरले]] है। #विश्व की सबसे लम्बी नदी [[विक्टोरिया झील]] से ही निकलती है। #सबसे अधिक जल ढोने वाली नदी [[जायरे]] ( कांगो ) में है। #कांगो नदी विषुवत रेखा को दो जगह काटती है। #यहाँ के कांगो का पूर्व नाम जायरे था। इस पर बेल्जियम का शासन था। #यहाँ के देश [[नाइजीरिया]] को तेल ताड़ का देश भी कहा जाता है। == चित्र दीर्घा == <gallery> File:All Gizah Pyramids.jpg|मिस्र के पिरामिड File:Initiation ritual of boys in Malawi.jpg|आदिवासी बच्चे File:SFEC EGYPT ABUSIMBEL 2006-003.JPG चित्र:topography of africa.png|अफ्रीका का भौतिक मानचित्र File:Rhinoceros in South Africa adjusted.jpg|अफ़्रीकी गेंडे File:Gorges du dades03.jpg|एटलस की घाटी File:Giraffe standing.jpg|प्राकृतिक परिवेश में जिराफ image:Baobob tree.jpg|[[बोतल वृक्ष]] </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{प्रवेशद्वार|अफ़्रीका|Africa (orthographic projection).svg}} {{commons|Africa|अफ़्रीका}} * [https://web.archive.org/web/20160304231503/http://hindi.indiawaterportal.org/node/32427 अफ्रीका] (इण्डिया वाटर पोर्टल) * [https://web.archive.org/web/20090303024114/http://www.bbc.co.uk/hindi/news/cluster/2008/06/080613_africa_cluster.shtml अफ्रीका के विविध रंग - बी बी सी हिंदी ] * [https://web.archive.org/web/20090525135640/http://www.twip.org/world-photo-africa-hi-1.html अफ़्रीका - द वर्ल्ड इन फोटोज ] '''(हिंदी)''' * [https://web.archive.org/web/20100107045928/http://www.abhivyakti-hindi.org/phulwari/jaankari/khojkathayen/khojkathayen5.htm अफ़्रीका की खोज ] जाल पत्रिका [[अभिव्यक्ति]] पर {{अफ्रीका भूभाग}} {{अफ़्रीकी-विषय}} {{महाद्वीप}} [[श्रेणी:अफ़्रीका| ]] [[श्रेणी:महाद्वीप| ]] [[श्रेणी:हिन्दी विकि डीवीडी परियोजना]] [[श्रेणी:भूगोल के निर्वाचित लेख]] dvz02dhhsl4hhby72tirrl5e6f4kqmo ओणम 0 8247 6611061 6606273 2026-09-06T10:28:44Z ~2026-48247-66 946348 6611061 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2015}} {{ज्ञानसन्दूक त्योहार | त्योहार_के_नाम = ओणम |चित्र = Onapookkalam.jpg |शीर्षक = ओणम |आधिकारिक_नाम = ओणम |अन्य_नाम = ओनम |अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[मलयाली]], भारतीय प्रवासी |उद्देश्य = ezr |आरम्भ = |तिथि = [[श्रवण नक्षत्र|ओणम नक्षत्र]] [[चिंगम]] माह में |दीर्घ-प्रकार = इस तिथि पर राजा [[महाबलि]] भ्रमण करने आते हैं। |तारीख़ = |तिथि२००६ = |तिथि२००७ = [[१२ सितंबर]] |तिथि२००८ = [[२ सितंबर]] |अनुष्ठान = |उत्सव = |समान पर्व= }} '''ओणम''' [[केरल]] का एक प्रमुख त्यौहार है। ओणम का उत्सव '''''चिंगम''''' (सिंघम/सिंहम्) मास में राजा बलि के स्वागत में प्रति वर्ष आयोजित किया जाता है जो दस दिनों तक चलता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/religion/festivals/story/onam-festival-2019-importance-and-history-about-onam-know-worship-method-tlifd-959834-2019-09-10|title=ओणम: क्या है ओणम का महत्व और इतिहास, जानें पूजा का शुभ मुहूर्त|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-07-21}}</ref> उत्सव त्रिक्काकरा (कोच्ची के पास)&nbsp;केरल के एक मात्र वामन मन्दिर से प्रारम्भ होता है। ओणम में प्रत्येक&nbsp;घर के आँगन में फूलों की पंखुड़ियों से सुन्दर सुन्दर रंगोलियाँ ''('''पूक्कलम''')'' डाली जाती हैं। युवतियाँ&nbsp;उन रंगोलियों के चारों ओर वृत्त बनाकर उल्लास पूर्वक नृत्य ('''''तिरुवाथिरा कलि''''') करती हैं। इस पूक्कलम का प्रारम्भिक स्वरूप पहले ('''''अत्तम''''' के दिन) तो छोटा होता है परन्तु नित्य इसमें एक और वृत्त फूलों का बढ़ा दिया जाता है। ऐसे बढ़ते बढ़ते दसवें दिन ('''''तिरुवोणम''''')&nbsp; यह ''पूक्कलम'' वृहत आकार धारण कर लेता है। इस पूक्कलम के बीच '''''त्रिक्काकरप्पन''''' (वामन अवतार में विष्णु), राजा बलि तथा उसके अंग-रक्षकों की प्रतिष्ठा&nbsp;होती है जो कच्ची मिटटी से बनायीं जाती है। ओणम में नौका दौड़ जैसे खेलों का आयोजन भी होता है। ओणम एक सम्पूर्णता से भरा हुआ त्योहार है जो सभी के घरों को सुखों से भर देता है। == इतिहास == ओणम वामन और राजा महाबली का स्मरण करता है। हिंदू किंवदंतियों के अनुसार, ओणम केरल में एक पौराणिक राजा दैत्य राजा महाबली के शासन के तहत सुशासन की याद में मनाया जाता है, जिन्होंने कभी केरल पर शासन किया था। किंवदंती है कि महाबली की लोकप्रियता और उनकी शक्ति से ईर्ष्या करते हुए, देवताओं और देवताओं ने उनके शासन को समाप्त करने की साजिश रची। उन्होंने वामन को एक बौने ब्राह्मण के रूप में पृथ्वी पर भेजा जिसने महाबली को पाताल (Netherworld) में रौंद दिया। वामन ने उदार महाबली से अपनी इच्छा के अनुसार महाबली से तीन फीट जमीन माँगी। चूँकि ब्राह्मण को उपहार देने से इनकार करना एक अपवित्र माना जाता है, महाबली वामन की इच्छा को पूरा करने के लिए तैयार हो गए। पहले दो चरणों में वामन ने तीनों ब्रह्माण्ड को अपने पैर के नीचे कर लिया और अपना तीसरा पैर रखने के लिए कहीं भी छोड़कर ब्रह्माण्ड की संपूर्णता को मापा। महाबली ने इच्छा पूरी करने के लिए अपना तीसरा पैर रखने के लिए अपना सिर अर्पित कर दिया। हालाँकि, महाबली की उदारता को देखते हुए, विष्णु ने राजा की एकमात्र इच्छा को हर साल एक बार अपनी भूमि और लोगों से मिलने की अनुमति दी। महाबली की इस घर वापसी को हर साल केरल में ओणम के रूप में मनाया जाता है। == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Onapottan - A Traditional Kerala Art Form.jpg </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== {{हिन्दू पर्व-त्यौहार}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू त्यौहार]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय त्यौहार]] bpep1g7rg0at5441u5owf15wc54qqp5 6611064 6611061 2026-09-06T10:30:45Z ~2026-48247-66 946348 6611064 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2015}} {{ज्ञानसन्दूक त्योहार | त्योहार_के_नाम = ओणम |चित्र = Onapookkalam.jpg |शीर्षक = ओणम |आधिकारिक_नाम = ओणम |अन्य_नाम = ओनम |अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[मलयाली]], भारतीय प्रवासी |उद्देश्य = ezr |आरम्भ = |तिथि = [[श्रवण नक्षत्र|ओणम नक्षत्र]] [[चिंगम]] माह में |दीर्घ-प्रकार = इस तिथि पर राजा [[महाबलि]] भ्रमण करने आते हैं। |तारीख़ = |तिथि२००६ = |तिथि२००७ = [[१२ सितंबर]] |तिथि२००८ = [[२ सितंबर]] |अनुष्ठान = |उत्सव = |समान पर्व= }} '''ओणम''' [[केरल]] का एक प्रमुख त्यौहार है। ओणम का उत्सव '''''चिंगम''''' (सिंघम/सिंहम्) मास में राजा '''महाबलि''' के स्वागत में प्रति वर्ष आयोजित किया जाता है जो दस दिनों तक चलता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/religion/festivals/story/onam-festival-2019-importance-and-history-about-onam-know-worship-method-tlifd-959834-2019-09-10|title=ओणम: क्या है ओणम का महत्व और इतिहास, जानें पूजा का शुभ मुहूर्त|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-07-21}}</ref> उत्सव त्रिक्काकरा (कोच्ची के पास)&nbsp;केरल के एक मात्र वामन मन्दिर से प्रारम्भ होता है। ओणम में प्रत्येक&nbsp;घर के आँगन में फूलों की पंखुड़ियों से सुन्दर सुन्दर रंगोलियाँ ''('''पूक्कलम''')'' डाली जाती हैं। युवतियाँ&nbsp;उन रंगोलियों के चारों ओर वृत्त बनाकर उल्लास पूर्वक नृत्य ('''''तिरुवाथिरा कलि''''') करती हैं। इस पूक्कलम का प्रारम्भिक स्वरूप पहले ('''''अत्तम''''' के दिन) तो छोटा होता है परन्तु नित्य इसमें एक और वृत्त फूलों का बढ़ा दिया जाता है। ऐसे बढ़ते बढ़ते दसवें दिन ('''''तिरुवोणम''''')&nbsp; यह ''पूक्कलम'' वृहत आकार धारण कर लेता है। इस पूक्कलम के बीच '''''त्रिक्काकरप्पन''''' (वामन अवतार में विष्णु), राजा बलि तथा उसके अंग-रक्षकों की प्रतिष्ठा&nbsp;होती है जो कच्ची मिटटी से बनायीं जाती है। ओणम में नौका दौड़ जैसे खेलों का आयोजन भी होता है। ओणम एक सम्पूर्णता से भरा हुआ त्योहार है जो सभी के घरों को सुखों से भर देता है। == इतिहास == ओणम वामन और राजा महाबली का स्मरण करता है। हिंदू किंवदंतियों के अनुसार, ओणम केरल में एक पौराणिक राजा दैत्य राजा महाबली के शासन के तहत सुशासन की याद में मनाया जाता है, जिन्होंने कभी केरल पर शासन किया था। किंवदंती है कि महाबली की लोकप्रियता और उनकी शक्ति से ईर्ष्या करते हुए, देवताओं और देवताओं ने उनके शासन को समाप्त करने की साजिश रची। उन्होंने वामन को एक बौने ब्राह्मण के रूप में पृथ्वी पर भेजा जिसने महाबली को पाताल (Netherworld) में रौंद दिया। वामन ने उदार महाबली से अपनी इच्छा के अनुसार महाबली से तीन फीट जमीन माँगी। चूँकि ब्राह्मण को उपहार देने से इनकार करना एक अपवित्र माना जाता है, महाबली वामन की इच्छा को पूरा करने के लिए तैयार हो गए। पहले दो चरणों में वामन ने तीनों ब्रह्माण्ड को अपने पैर के नीचे कर लिया और अपना तीसरा पैर रखने के लिए कहीं भी छोड़कर ब्रह्माण्ड की संपूर्णता को मापा। महाबली ने इच्छा पूरी करने के लिए अपना तीसरा पैर रखने के लिए अपना सिर अर्पित कर दिया। हालाँकि, महाबली की उदारता को देखते हुए, विष्णु ने राजा की एकमात्र इच्छा को हर साल एक बार अपनी भूमि और लोगों से मिलने की अनुमति दी। महाबली की इस घर वापसी को हर साल केरल में ओणम के रूप में मनाया जाता है। == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Onapottan - A Traditional Kerala Art Form.jpg </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== {{हिन्दू पर्व-त्यौहार}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू त्यौहार]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय त्यौहार]] g8x4y5qykmneshshjqadmndsto28dsg 6611089 6611064 2026-09-06T11:34:16Z ~2026-48247-66 946348 /* इतिहास */ 6611089 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2015}} {{ज्ञानसन्दूक त्योहार | त्योहार_के_नाम = ओणम |चित्र = Onapookkalam.jpg |शीर्षक = ओणम |आधिकारिक_नाम = ओणम |अन्य_नाम = ओनम |अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[मलयाली]], भारतीय प्रवासी |उद्देश्य = ezr |आरम्भ = |तिथि = [[श्रवण नक्षत्र|ओणम नक्षत्र]] [[चिंगम]] माह में |दीर्घ-प्रकार = इस तिथि पर राजा [[महाबलि]] भ्रमण करने आते हैं। |तारीख़ = |तिथि२००६ = |तिथि२००७ = [[१२ सितंबर]] |तिथि२००८ = [[२ सितंबर]] |अनुष्ठान = |उत्सव = |समान पर्व= }} '''ओणम''' [[केरल]] का एक प्रमुख त्यौहार है। ओणम का उत्सव '''''चिंगम''''' (सिंघम/सिंहम्) मास में राजा '''महाबलि''' के स्वागत में प्रति वर्ष आयोजित किया जाता है जो दस दिनों तक चलता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/religion/festivals/story/onam-festival-2019-importance-and-history-about-onam-know-worship-method-tlifd-959834-2019-09-10|title=ओणम: क्या है ओणम का महत्व और इतिहास, जानें पूजा का शुभ मुहूर्त|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-07-21}}</ref> उत्सव त्रिक्काकरा (कोच्ची के पास)&nbsp;केरल के एक मात्र वामन मन्दिर से प्रारम्भ होता है। ओणम में प्रत्येक&nbsp;घर के आँगन में फूलों की पंखुड़ियों से सुन्दर सुन्दर रंगोलियाँ ''('''पूक्कलम''')'' डाली जाती हैं। युवतियाँ&nbsp;उन रंगोलियों के चारों ओर वृत्त बनाकर उल्लास पूर्वक नृत्य ('''''तिरुवाथिरा कलि''''') करती हैं। इस पूक्कलम का प्रारम्भिक स्वरूप पहले ('''''अत्तम''''' के दिन) तो छोटा होता है परन्तु नित्य इसमें एक और वृत्त फूलों का बढ़ा दिया जाता है। ऐसे बढ़ते बढ़ते दसवें दिन ('''''तिरुवोणम''''')&nbsp; यह ''पूक्कलम'' वृहत आकार धारण कर लेता है। इस पूक्कलम के बीच '''''त्रिक्काकरप्पन''''' (वामन अवतार में विष्णु), राजा बलि तथा उसके अंग-रक्षकों की प्रतिष्ठा&nbsp;होती है जो कच्ची मिटटी से बनायीं जाती है। ओणम में नौका दौड़ जैसे खेलों का आयोजन भी होता है। ओणम एक सम्पूर्णता से भरा हुआ त्योहार है जो सभी के घरों को सुखों से भर देता है। == इतिहास == ओणम का त्योहार मुख्य रूप से पौराणिक राजा महाबलि के स्मरण और उनके स्वागत में मनाया जाता है। हिंदू मान्यताओं के अनुसार, यह त्योहार केरळम् के एक अत्यंत लोकप्रिय असुर राजा महाबलि के सुशासन की याद दिलाता है, जिन्होंने कभी इस भूमि पर राज किया था। पौराणिक कथा के अनुसार, राजा महाबलि की बढ़ती लोकप्रियता और शक्ति से ईर्ष्या के कारण, देवताओं ने उनके शासन को समाप्त करने की योजना बनाई। इसके लिए भगवान विष्णु ने वामन अवतार लेकर एक बौने ब्राह्मण के रूप में पृथ्वी पर जन्म लिया। उन्होंने राजा महाबलि की उदारता की परीक्षा लेने के लिए उनसे तीन पग (कदम) भूमि दान में माँगी। चूँकि किसी ब्राह्मण को दान देने से इनकार करना अधर्म माना जाता था, इसलिए राजा महाबलि उनकी इच्छा पूरी करने के लिए सहर्ष तैयार हो गए। वामन ने अपने विशाल रूप में पहले दो कदमों में ही पूरे ब्रह्मांड को माप लिया। तब राजा महाबलि ने अपना वचन निभाने और अपनी प्रजा की रक्षा के लिए अपना सिर वामन के पैर के नीचे रख दिया, जिससे वे पाताल लोक चले गए। राजा महाबलि की इस महान उदारता और आत्मोसर्ग से प्रसन्न होकर, उन्हें साल में एक बार अपनी प्रजा और प्रिय भूमि से मिलने का वरदान मिला। राजा महाबलि की इसी वार्षिक घर वापसी को हर साल केरळम् में ओणम के रूप में बड़े धूमधाम से मनाया जाता है। ऐतिहासिक शिलालेखों के अनुसार, यह त्योहार प्राचीन समय में मंदिर अनुष्ठानों और वामन पूजा से जुड़ा हुआ था, जिसके प्रमाण त्रिक्काकरा वामनमूर्ति मंदिर के १०वीं शताब्दी के शिलालेखों में मिलते हैं।<ref name="LiveHistory_Onam">{{Cite web |last=Haraniya |first=Krutika |title=Onam: Where Myth & History Meet |url=https://livehistoryindia.com/story/living-culture/onam-where-myth-history-meet |publisher=Live History India |date=2017-09-02}}</ref> लगभग १४वीं शताब्दी के बाद, लोक गाथाओं और कृषक समाज के प्रभाव से यह त्योहार राजा महाबलि केंद्रित एक सामाजिक उत्सव में तब्दील हो गया।<ref name="IE_Research_Onam">{{Cite news |last=Research Desk |title=The myth of Mahabali: Tracing Onam’s origin, evolution, and its subaltern reinterpretation |url=https://indianexpress.com/article/research/the-myth-mahabali-connections-kerala-buddhist-tracing-onams-origin-evolution-8913973/ |work=The Indian Express |date=2023-08-29}}</ref> == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Onapottan - A Traditional Kerala Art Form.jpg </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== {{हिन्दू पर्व-त्यौहार}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू त्यौहार]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय त्यौहार]] r9vu864vmpigqxc1snbrvh6gjvmzsr8 6611091 6611089 2026-09-06T11:37:14Z ~2026-48247-66 946348 6611091 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अगस्त 2015}} {{ज्ञानसन्दूक त्योहार | त्योहार_के_नाम = ओणम |चित्र = Onapookkalam.jpg |शीर्षक = ओणम |आधिकारिक_नाम = ओणम |अन्य_नाम = ओनम |अनुयायी = [[हिन्दू धर्म|हिन्दू]], [[मलयाली]], भारतीय प्रवासी |उद्देश्य = ezr |आरम्भ = |तिथि = [[श्रवण नक्षत्र|ओणम नक्षत्र]] [[चिंगम]] माह में |दीर्घ-प्रकार = इस तिथि पर राजा [[महाबलि]] भ्रमण करने आते हैं। |तारीख़ = |तिथि२००६ = |तिथि२००७ = [[१२ सितंबर]] |तिथि२००८ = [[२ सितंबर]] |अनुष्ठान = |उत्सव = |समान पर्व= }} '''ओणम''' [[केरल|केरळम्]] का एक प्रमुख त्यौहार है। ओणम का उत्सव '''''चिंगम''''' (सिंघम/सिंहम्) मास में राजा '''महाबलि''' के स्वागत में प्रति वर्ष आयोजित किया जाता है जो दस दिनों तक चलता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/religion/festivals/story/onam-festival-2019-importance-and-history-about-onam-know-worship-method-tlifd-959834-2019-09-10|title=ओणम: क्या है ओणम का महत्व और इतिहास, जानें पूजा का शुभ मुहूर्त|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-07-21}}</ref> ओणम में प्रत्येक&nbsp;घर के आँगन में फूलों की पंखुड़ियों से सुन्दर सुन्दर रंगोलियाँ ''('''पूक्कलम''')'' डाली जाती हैं। युवतियाँ&nbsp;उन रंगोलियों के चारों ओर वृत्त बनाकर उल्लास पूर्वक नृत्य ('''''तिरुवाथिरा कलि''''') करती हैं। इस पूक्कलम का प्रारम्भिक स्वरूप पहले ('''''अत्तम''''' के दिन) तो छोटा होता है परन्तु नित्य इसमें एक और वृत्त फूलों का बढ़ा दिया जाता है। ऐसे बढ़ते बढ़ते दसवें दिन ('''''तिरुवोणम''''')&nbsp; यह ''पूक्कलम'' वृहत आकार धारण कर लेता है। इस पूक्कलम के बीच '''''त्रिक्काकरप्पन''''' (वामन अवतार में विष्णु), राजा बलि तथा उसके अंग-रक्षकों की प्रतिष्ठा&nbsp;होती है जो कच्ची मिटटी से बनायीं जाती है। ओणम में नौका दौड़ जैसे खेलों का आयोजन भी होता है। ओणम एक सम्पूर्णता से भरा हुआ त्योहार है जो सभी के घरों को सुखों से भर देता है। == इतिहास == ओणम का त्योहार मुख्य रूप से पौराणिक राजा महाबलि के स्मरण और उनके स्वागत में मनाया जाता है। हिंदू मान्यताओं के अनुसार, यह त्योहार केरळम् के एक अत्यंत लोकप्रिय असुर राजा महाबलि के सुशासन की याद दिलाता है, जिन्होंने कभी इस भूमि पर राज किया था। पौराणिक कथा के अनुसार, राजा महाबलि की बढ़ती लोकप्रियता और शक्ति से ईर्ष्या के कारण, देवताओं ने उनके शासन को समाप्त करने की योजना बनाई। इसके लिए भगवान विष्णु ने वामन अवतार लेकर एक बौने ब्राह्मण के रूप में पृथ्वी पर जन्म लिया। उन्होंने राजा महाबलि की उदारता की परीक्षा लेने के लिए उनसे तीन पग (कदम) भूमि दान में माँगी। चूँकि किसी ब्राह्मण को दान देने से इनकार करना अधर्म माना जाता था, इसलिए राजा महाबलि उनकी इच्छा पूरी करने के लिए सहर्ष तैयार हो गए। वामन ने अपने विशाल रूप में पहले दो कदमों में ही पूरे ब्रह्मांड को माप लिया। तब राजा महाबलि ने अपना वचन निभाने और अपनी प्रजा की रक्षा के लिए अपना सिर वामन के पैर के नीचे रख दिया, जिससे वे पाताल लोक चले गए। राजा महाबलि की इस महान उदारता और आत्मोसर्ग से प्रसन्न होकर, उन्हें साल में एक बार अपनी प्रजा और प्रिय भूमि से मिलने का वरदान मिला। राजा महाबलि की इसी वार्षिक घर वापसी को हर साल केरळम् में ओणम के रूप में बड़े धूमधाम से मनाया जाता है। ऐतिहासिक शिलालेखों के अनुसार, यह त्योहार प्राचीन समय में मंदिर अनुष्ठानों और वामन पूजा से जुड़ा हुआ था, जिसके प्रमाण त्रिक्काकरा वामनमूर्ति मंदिर के १०वीं शताब्दी के शिलालेखों में मिलते हैं।<ref name="LiveHistory_Onam">{{Cite web |last=Haraniya |first=Krutika |title=Onam: Where Myth & History Meet |url=https://livehistoryindia.com/story/living-culture/onam-where-myth-history-meet |publisher=Live History India |date=2017-09-02}}</ref> लगभग १४वीं शताब्दी के बाद, लोक गाथाओं और कृषक समाज के प्रभाव से यह त्योहार राजा महाबलि केंद्रित एक सामाजिक उत्सव में तब्दील हो गया।<ref name="IE_Research_Onam">{{Cite news |last=Research Desk |title=The myth of Mahabali: Tracing Onam’s origin, evolution, and its subaltern reinterpretation |url=https://indianexpress.com/article/research/the-myth-mahabali-connections-kerala-buddhist-tracing-onams-origin-evolution-8913973/ |work=The Indian Express |date=2023-08-29}}</ref> == चित्र दीर्घा == <gallery> चित्र:Onapottan - A Traditional Kerala Art Form.jpg </gallery> == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== {{हिन्दू पर्व-त्यौहार}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:हिन्दू त्यौहार]] [[श्रेणी:दक्षिण भारतीय त्यौहार]] 6jg6s4c45ozr8n8rki0lsz4dhlc4d6b नक्षत्र 0 9867 6610823 6555891 2026-09-06T00:53:48Z Paloma Sophia 946274 /* परिचय */ typo edit 6610823 wikitext text/x-wiki [[आकाश]] में [[तारा]]-समूह को '''नक्षत्र''' कहते हैं। साधारणतः यह [[चन्द्रमा]] के पथ से जुड़े हैं, पर वास्तव में किसी भी तारा-समूह को नक्षत्र कहना उचित है। [[ऋग्वेद]] में एक स्थान पर सूर्य को भी नक्षत्र कहा गया है। अन्य नक्षत्रों में [[सप्तर्षि]] और [[अगस्त्य]] हैं। नक्षत्र सूची [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]], [[तैत्तिरीय संहिता]], [[शतपथ ब्राह्मण]] और [[लगध]] के [[वेदाङ्ग ज्योतिष|वेदांग ज्योतिष]] में मिलती है। [[भागवत पुराण|भागवत]] पुराण के अनुसार ये नक्षत्रों की अधिष्ठात्री देवियाँ प्रचेतापुत्र दक्ष की पुत्रियाँ तथा चन्द्रमा की पत्नियाँ हैं।<ref>[[भागवत पुराण|भागवत]] षष्ठ स्कंध षष्ठ अध्याय।</ref> == परिचय == तारे हमारे सौर जगत् के भीतर नहीं है। ये सूर्य से बहुत दूर हैं और सूर्य की परिक्रमा न करने के कारण स्थिर जान पड़ते हैं—अर्थात् एक तारा दूसरे तारे से जिस ओर और जितनी दूर आज देखा जायगा उसी ओर और उतनी ही दूर पर सदा देखा जायगा। इस प्रकार ऐसे दो चार पास-पास रहनेवाले तारों की परस्पर स्थिति का ध्यान एक बार कर लेने से हम उन सबको दूसरी बार देखने से पहचान सकते हैं। पहचान के लिये यदि हम उन सब तारों के मिलने से जो आकार बने उसे निर्दिष्ट करके समूचे तारकपुंज का कोई नाम रख लें तो और भी सुविधा होगी । नक्षत्रों का विभाग इसीलिये और इसी प्रकार किया गया है। चंद्रमा २७-२८ दिनों में पृथ्वी के चारों ओर घूम आता है। खगोल में यह भ्रमणपथ इन्हीं तारों के बीच से होकर गया हुआ जान पड़ता है। इसी पथ में पड़नेवाले तारों के अलग अलग दल बाँधकर एक एक तारकपुंज का नाम नक्षत्र रखा गया है। इस रीति से सारा पथ इन २७ नक्षत्रों में विभक्त होकर 'नक्षत्र चक्र' कहलाता है। नीचे तारों की संख्या और आकृति सहित २७ नक्षत्रों के नाम दिए जाते हैं— {{नक्षत्र सूची}} इन २७ नक्षत्रों के अतिरिक्त 'अभिजित्' नाम का एक और नक्षत्र पहले माना जाता था पर वह पूर्वाषाढ़ा के भीतर ही आ जाता है, इससे अब २७ ही नक्षत्र गिने जाते हैं। इन्हीं नक्षत्रों के नाम पर महीनों के नाम रखे गए हैं। महीने की [[पूर्णिमा]] को चंद्रमा जिस नक्षत्र पर रहेगा उस महीने का नाम उसी नक्षत्र के अनुसार होगा, जैसे कार्तिक की पूर्णिमा को चंद्रमा कृत्तिका वा रोहिणी नक्षत्र पर रहेगा, अग्रहायण की पूर्णिमा को मृगशिरा वा आर्दा पर; इसी प्रकार और समझिए।<ref>{{Cite web|url=https://palmastrogems.com/27-nakshatra-names-by-list/|title=२७ नक्षत्र|date=2025-10-04|language=en-US|access-date=2025-10-04}}</ref> {{नक्षत्र मानचित्र}} === 28वें नक्षत्र का नाम === 28वें नक्षत्र का नाम [[अभिजित]] (Abhijit)([[Alpha Lyrae|α]], [[Epsilon Lyrae|ε]] and ζ [[Lyra (constellation)|Lyrae]] - [[Vega]] - उत्तराषाढ़ा और श्रवण मध्ये) == राशि == जिस प्रकार चंद्रमा के पथ का विभाग किया गया है उसी प्रकार उस पथ का विभाग भी हुआ है जिसे सूर्य १२ महीनों में पूरा करता हुआ जान पड़ता है। इस पथ के १२ विभाग किए गए हैं जिन्हें राशि कहते हैं। जिन तारों के बीच से होकर चंद्रमा घूमता है उन्हीं पर से होकर सूर्य भी गमन करता हुआ जान पड़ता है; खचक्र एक ही है, विभाग में अंतर है। राशिचक्र के विभाग बड़े हैं जिनसें से किसी किसी के अंतर्गत तीन तीन नक्षत्र तक आ जाते हैं। ज्योतिषियों ने जब देखा कि बारह राशियों से सारे अंतरिक्ष के तारों और नक्षत्रों का निर्देश नहीं होता है तब उन्होंने और बहुत सी राशियों के नाम रखे। इस प्रकार राशियों की संख्या दिन पर दिन बढ़ती गई। पर भारतीय ज्योतिषियों ने खगोल के उत्तर और दक्षिण खंड में जो तारे हैं उन्हें नक्षत्रों में बाँधकर निर्दिष्ट नहीं किया। == नक्षत्र का भारत के साथ संबंध == वैदिक ज्योतिष में, नक्षत्र (नक्षत्र) 27 चंद्र नक्षत्र हैं जिनकी भारतीय संस्कृति और इतिहास में गहरी जड़ें हैं। ये खगोलीय चिह्न प्राचीन भारतीय खगोल विज्ञान, कालगणना और अनुष्ठानों का मार्गदर्शन करते थे। नक्षत्रों ने हिंदू त्योहारों, कृषि और यहाँ तक कि नामकरण परंपराओं को भी प्रभावित किया। ऋग्वेद और बृहत् संहिता जैसे ग्रंथ इनके महत्व पर प्रकाश डालते हैं। नक्षत्रों के साथ भारत का संबंध सहस्राब्दियों पुराना है, जो अध्यात्म, विज्ञान और परंपरा का सम्मिश्रण है, और सभ्यता के गहन ब्रह्मांडीय संबंध को दर्शाता है। ये आज भी ज्योतिष, पौराणिक कथाओं और सांस्कृतिक प्रथाओं में महत्वपूर्ण हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/nakshatra|title=Nakshatra {{!}} Hindu Astrology, Origin, List, & Meaning {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-08-14}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[तारामंडल]] == बाहरी लिंक == [https://aajkapanchang.co.in/ आज का पंचांग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250930235659/https://aajkapanchang.co.in/ |date=30 सितंबर 2025 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{नक्षत्र}} {{वैदिक साहित्य}} [[श्रेणी:ज्योतिष]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:नक्षत्र]] kruuzu5usj1akpfeaz779j92z6hp3t8 6610826 6610823 2026-09-06T01:02:58Z Paloma Sophia 946274 /* परिचय */ वाक्य की रचना को निश्चित बनाया , और copy edits 6610826 wikitext text/x-wiki [[आकाश]] में [[तारा]]-समूह को '''नक्षत्र''' कहते हैं। साधारणतः यह [[चन्द्रमा]] के पथ से जुड़े हैं, पर वास्तव में किसी भी तारा-समूह को नक्षत्र कहना उचित है। [[ऋग्वेद]] में एक स्थान पर सूर्य को भी नक्षत्र कहा गया है। अन्य नक्षत्रों में [[सप्तर्षि]] और [[अगस्त्य]] हैं। नक्षत्र सूची [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]], [[तैत्तिरीय संहिता]], [[शतपथ ब्राह्मण]] और [[लगध]] के [[वेदाङ्ग ज्योतिष|वेदांग ज्योतिष]] में मिलती है। [[भागवत पुराण|भागवत]] पुराण के अनुसार ये नक्षत्रों की अधिष्ठात्री देवियाँ प्रचेतापुत्र दक्ष की पुत्रियाँ तथा चन्द्रमा की पत्नियाँ हैं।<ref>[[भागवत पुराण|भागवत]] षष्ठ स्कंध षष्ठ अध्याय।</ref> == परिचय == तारे हमारे सौर जगत् के भीतर नहीं है। ये सूर्य से बहुत दूर हैं और सूर्य की परिक्रमा न करने के कारण स्थिर जान पड़ते हैं—अर्थात् एक तारा दूसरे तारे से जिस ओर और जितनी दूर आज देखा जायगा उसी ओर और उतनी ही दूर पर सदा देखा जायगा। इस प्रकार ऐसे दो चार पास-पास रहनेवाले तारों की परस्पर स्थिति का ध्यान एक बार कर लेने से हम उन सबको दूसरी बार देखने से पहचान सकते हैं। पहचान के लिये यदि हम उन सब तारों के मिलने से जो आकार बने उसे निर्दिष्ट करके समूचे तारकपुंज का कोई नाम रख लें तो और भी सुविधा होगी । नक्षत्रों का विभाग इसीलिये और इसी प्रकार किया गया है। चंद्रमा २७-२८ दिनों में पृथ्वी के चारों ओर घूम आता है। खगोल में यह भ्रमणपथ इन्हीं तारों के बीच से होकर जाता है। इसी पथ में पड़नेवाले तारों के अलग-अलग दल बाँधकर एक-एक तारकपुंज का नाम नक्षत्र रखा गया है। इस रीति से सारा पथ इन २७ नक्षत्रों में विभक्त होकर 'नक्षत्र चक्र' कहलाता है। नीचे तारों की संख्या और आकृति सहित २७ नक्षत्रों के नाम दिए जाते हैं— {{नक्षत्र सूची}} इन २७ नक्षत्रों के अतिरिक्त 'अभिजित्' नाम का एक और नक्षत्र पहले माना जाता था पर वह पूर्वाषाढ़ा के भीतर ही आ जाता है, इससे अब २७ ही नक्षत्र गिने जाते हैं। इन्हीं नक्षत्रों के नाम पर महीनों के नाम रखे गए हैं। महीने की [[पूर्णिमा]] को चंद्रमा जिस नक्षत्र पर रहेगा उस महीने का नाम उसी नक्षत्र के अनुसार होगा, जैसे कार्तिक की पूर्णिमा को चंद्रमा कृत्तिका वा रोहिणी नक्षत्र पर रहेगा, अग्रहायण की पूर्णिमा को मृगशिरा वा आर्दा पर; इसी प्रकार और समझिए।<ref>{{Cite web|url=https://palmastrogems.com/27-nakshatra-names-by-list/|title=२७ नक्षत्र|date=2025-10-04|language=en-US|access-date=2025-10-04}}</ref> {{नक्षत्र मानचित्र}} === 28वें नक्षत्र का नाम === 28वें नक्षत्र का नाम [[अभिजित]] (Abhijit)([[Alpha Lyrae|α]], [[Epsilon Lyrae|ε]] and ζ [[Lyra (constellation)|Lyrae]] - [[Vega]] - उत्तराषाढ़ा और श्रवण मध्ये) == राशि == जिस प्रकार चंद्रमा के पथ का विभाग किया गया है उसी प्रकार उस पथ का विभाग भी हुआ है जिसे सूर्य १२ महीनों में पूरा करता है। इस पथ के १२ विभाग किए गए हैं जिन्हें राशि कहते हैं। जिन तारों के बीच से होकर चंद्रमा घूमता है उन्हीं पर से होकर सूर्य भी गमन करता है; खचक्र एक ही है, विभाग में अंतर है। राशिचक्र के विभाग बड़े हैं जिनसें किसी-किसी के अंतर्गत तीन-तीन नक्षत्र तक आ जाते हैं। ज्योतिषियों ने जब देखा कि बारह राशियों से सारे अंतरिक्ष के तारों और नक्षत्रों का निर्देश नहीं होता है तब उन्होंने और बहुत सी राशियों के नाम रखे। इस प्रकार राशियों की संख्या दिन पर दिन बढ़ती गई। पर भारतीय ज्योतिषियों ने खगोल के उत्तर और दक्षिण खंड में जो तारे हैं उन्हें नक्षत्रों में बाँधकर निर्दिष्ट नहीं किया। == नक्षत्र का भारत के साथ संबंध == वैदिक ज्योतिष में, नक्षत्र (नक्षत्र) 27 चंद्र नक्षत्र हैं जिनकी भारतीय संस्कृति और इतिहास में गहरी जड़ें हैं। ये खगोलीय चिह्न प्राचीन भारतीय खगोल विज्ञान, कालगणना और अनुष्ठानों का मार्गदर्शन करते थे। नक्षत्रों ने हिंदू त्योहारों, कृषि और यहाँ तक कि नामकरण परंपराओं को भी प्रभावित किया। ऋग्वेद और बृहत् संहिता जैसे ग्रंथ इनके महत्व पर प्रकाश डालते हैं। नक्षत्रों के साथ भारत का संबंध सहस्राब्दियों पुराना है, जो अध्यात्म, विज्ञान और परंपरा का सम्मिश्रण है, और सभ्यता के गहन ब्रह्मांडीय संबंध को दर्शाता है। ये आज भी ज्योतिष, पौराणिक कथाओं और सांस्कृतिक प्रथाओं में महत्वपूर्ण हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/nakshatra|title=Nakshatra {{!}} Hindu Astrology, Origin, List, & Meaning {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-08-14}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[तारामंडल]] == बाहरी लिंक == [https://aajkapanchang.co.in/ आज का पंचांग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250930235659/https://aajkapanchang.co.in/ |date=30 सितंबर 2025 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{नक्षत्र}} {{वैदिक साहित्य}} [[श्रेणी:ज्योतिष]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:नक्षत्र]] nwv1xxjujtigzf185tv3bt6llnn0x0a 6610828 6610826 2026-09-06T01:18:19Z Paloma Sophia 946274 /* नक्षत्र का भारत के साथ संबंध */ typo edit 6610828 wikitext text/x-wiki [[आकाश]] में [[तारा]]-समूह को '''नक्षत्र''' कहते हैं। साधारणतः यह [[चन्द्रमा]] के पथ से जुड़े हैं, पर वास्तव में किसी भी तारा-समूह को नक्षत्र कहना उचित है। [[ऋग्वेद]] में एक स्थान पर सूर्य को भी नक्षत्र कहा गया है। अन्य नक्षत्रों में [[सप्तर्षि]] और [[अगस्त्य]] हैं। नक्षत्र सूची [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]], [[तैत्तिरीय संहिता]], [[शतपथ ब्राह्मण]] और [[लगध]] के [[वेदाङ्ग ज्योतिष|वेदांग ज्योतिष]] में मिलती है। [[भागवत पुराण|भागवत]] पुराण के अनुसार ये नक्षत्रों की अधिष्ठात्री देवियाँ प्रचेतापुत्र दक्ष की पुत्रियाँ तथा चन्द्रमा की पत्नियाँ हैं।<ref>[[भागवत पुराण|भागवत]] षष्ठ स्कंध षष्ठ अध्याय।</ref> == परिचय == तारे हमारे सौर जगत् के भीतर नहीं है। ये सूर्य से बहुत दूर हैं और सूर्य की परिक्रमा न करने के कारण स्थिर जान पड़ते हैं—अर्थात् एक तारा दूसरे तारे से जिस ओर और जितनी दूर आज देखा जायगा उसी ओर और उतनी ही दूर पर सदा देखा जायगा। इस प्रकार ऐसे दो चार पास-पास रहनेवाले तारों की परस्पर स्थिति का ध्यान एक बार कर लेने से हम उन सबको दूसरी बार देखने से पहचान सकते हैं। पहचान के लिये यदि हम उन सब तारों के मिलने से जो आकार बने उसे निर्दिष्ट करके समूचे तारकपुंज का कोई नाम रख लें तो और भी सुविधा होगी । नक्षत्रों का विभाग इसीलिये और इसी प्रकार किया गया है। चंद्रमा २७-२८ दिनों में पृथ्वी के चारों ओर घूम आता है। खगोल में यह भ्रमणपथ इन्हीं तारों के बीच से होकर जाता है। इसी पथ में पड़नेवाले तारों के अलग-अलग दल बाँधकर एक-एक तारकपुंज का नाम नक्षत्र रखा गया है। इस रीति से सारा पथ इन २७ नक्षत्रों में विभक्त होकर 'नक्षत्र चक्र' कहलाता है। नीचे तारों की संख्या और आकृति सहित २७ नक्षत्रों के नाम दिए जाते हैं— {{नक्षत्र सूची}} इन २७ नक्षत्रों के अतिरिक्त 'अभिजित्' नाम का एक और नक्षत्र पहले माना जाता था पर वह पूर्वाषाढ़ा के भीतर ही आ जाता है, इससे अब २७ ही नक्षत्र गिने जाते हैं। इन्हीं नक्षत्रों के नाम पर महीनों के नाम रखे गए हैं। महीने की [[पूर्णिमा]] को चंद्रमा जिस नक्षत्र पर रहेगा उस महीने का नाम उसी नक्षत्र के अनुसार होगा, जैसे कार्तिक की पूर्णिमा को चंद्रमा कृत्तिका वा रोहिणी नक्षत्र पर रहेगा, अग्रहायण की पूर्णिमा को मृगशिरा वा आर्दा पर; इसी प्रकार और समझिए।<ref>{{Cite web|url=https://palmastrogems.com/27-nakshatra-names-by-list/|title=२७ नक्षत्र|date=2025-10-04|language=en-US|access-date=2025-10-04}}</ref> {{नक्षत्र मानचित्र}} === 28वें नक्षत्र का नाम === 28वें नक्षत्र का नाम [[अभिजित]] (Abhijit)([[Alpha Lyrae|α]], [[Epsilon Lyrae|ε]] and ζ [[Lyra (constellation)|Lyrae]] - [[Vega]] - उत्तराषाढ़ा और श्रवण मध्ये) == राशि == जिस प्रकार चंद्रमा के पथ का विभाग किया गया है उसी प्रकार उस पथ का विभाग भी हुआ है जिसे सूर्य १२ महीनों में पूरा करता है। इस पथ के १२ विभाग किए गए हैं जिन्हें राशि कहते हैं। जिन तारों के बीच से होकर चंद्रमा घूमता है उन्हीं पर से होकर सूर्य भी गमन करता है; खचक्र एक ही है, विभाग में अंतर है। राशिचक्र के विभाग बड़े हैं जिनसें किसी-किसी के अंतर्गत तीन-तीन नक्षत्र तक आ जाते हैं। ज्योतिषियों ने जब देखा कि बारह राशियों से सारे अंतरिक्ष के तारों और नक्षत्रों का निर्देश नहीं होता है तब उन्होंने और बहुत सी राशियों के नाम रखे। इस प्रकार राशियों की संख्या दिन पर दिन बढ़ती गई। पर भारतीय ज्योतिषियों ने खगोल के उत्तर और दक्षिण खंड में जो तारे हैं उन्हें नक्षत्रों में बाँधकर निर्दिष्ट नहीं किया। == नक्षत्र का भारत के साथ संबंध == वैदिक ज्योतिष में, 27 चंद्र नक्षत्र हैं जिनकी भारतीय संस्कृति और इतिहास में गहरी जड़ें हैं। ये खगोलीय चिह्न प्राचीन भारतीय खगोल विज्ञान, कालगणना और अनुष्ठानों का मार्गदर्शन करते थे। नक्षत्रों ने हिंदू त्योहारों, कृषि और यहाँ तक कि नामकरण परंपराओं को भी प्रभावित किया। ऋग्वेद और बृहत् संहिता जैसे ग्रंथ इनके महत्व पर प्रकाश डालते हैं। नक्षत्रों के साथ भारत का संबंध सहस्राब्दियों पुराना है, जो अध्यात्म, विज्ञान और परंपरा का सम्मिश्रण है, और सभ्यता के गहन ब्रह्मांडीय संबंध को दर्शाता है। ये आज भी ज्योतिष, पौराणिक कथाओं और सांस्कृतिक प्रथाओं में महत्वपूर्ण हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/nakshatra|title=Nakshatra {{!}} Hindu Astrology, Origin, List, & Meaning {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-08-14}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[तारामंडल]] == बाहरी लिंक == [https://aajkapanchang.co.in/ आज का पंचांग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250930235659/https://aajkapanchang.co.in/ |date=30 सितंबर 2025 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{नक्षत्र}} {{वैदिक साहित्य}} [[श्रेणी:ज्योतिष]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:नक्षत्र]] sfgaq9k947d5iux049o9wqq6t1din35 6610831 6610828 2026-09-06T01:31:50Z Paloma Sophia 946274 /* राशि */ copy edit 6610831 wikitext text/x-wiki [[आकाश]] में [[तारा]]-समूह को '''नक्षत्र''' कहते हैं। साधारणतः यह [[चन्द्रमा]] के पथ से जुड़े हैं, पर वास्तव में किसी भी तारा-समूह को नक्षत्र कहना उचित है। [[ऋग्वेद]] में एक स्थान पर सूर्य को भी नक्षत्र कहा गया है। अन्य नक्षत्रों में [[सप्तर्षि]] और [[अगस्त्य]] हैं। नक्षत्र सूची [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]], [[तैत्तिरीय संहिता]], [[शतपथ ब्राह्मण]] और [[लगध]] के [[वेदाङ्ग ज्योतिष|वेदांग ज्योतिष]] में मिलती है। [[भागवत पुराण|भागवत]] पुराण के अनुसार ये नक्षत्रों की अधिष्ठात्री देवियाँ प्रचेतापुत्र दक्ष की पुत्रियाँ तथा चन्द्रमा की पत्नियाँ हैं।<ref>[[भागवत पुराण|भागवत]] षष्ठ स्कंध षष्ठ अध्याय।</ref> == परिचय == तारे हमारे सौर जगत् के भीतर नहीं है। ये सूर्य से बहुत दूर हैं और सूर्य की परिक्रमा न करने के कारण स्थिर जान पड़ते हैं—अर्थात् एक तारा दूसरे तारे से जिस ओर और जितनी दूर आज देखा जायगा उसी ओर और उतनी ही दूर पर सदा देखा जायगा। इस प्रकार ऐसे दो चार पास-पास रहनेवाले तारों की परस्पर स्थिति का ध्यान एक बार कर लेने से हम उन सबको दूसरी बार देखने से पहचान सकते हैं। पहचान के लिये यदि हम उन सब तारों के मिलने से जो आकार बने उसे निर्दिष्ट करके समूचे तारकपुंज का कोई नाम रख लें तो और भी सुविधा होगी । नक्षत्रों का विभाग इसीलिये और इसी प्रकार किया गया है। चंद्रमा २७-२८ दिनों में पृथ्वी के चारों ओर घूम आता है। खगोल में यह भ्रमणपथ इन्हीं तारों के बीच से होकर जाता है। इसी पथ में पड़नेवाले तारों के अलग-अलग दल बाँधकर एक-एक तारकपुंज का नाम नक्षत्र रखा गया है। इस रीति से सारा पथ इन २७ नक्षत्रों में विभक्त होकर 'नक्षत्र चक्र' कहलाता है। नीचे तारों की संख्या और आकृति सहित २७ नक्षत्रों के नाम दिए जाते हैं— {{नक्षत्र सूची}} इन २७ नक्षत्रों के अतिरिक्त 'अभिजित्' नाम का एक और नक्षत्र पहले माना जाता था पर वह पूर्वाषाढ़ा के भीतर ही आ जाता है, इससे अब २७ ही नक्षत्र गिने जाते हैं। इन्हीं नक्षत्रों के नाम पर महीनों के नाम रखे गए हैं। महीने की [[पूर्णिमा]] को चंद्रमा जिस नक्षत्र पर रहेगा उस महीने का नाम उसी नक्षत्र के अनुसार होगा, जैसे कार्तिक की पूर्णिमा को चंद्रमा कृत्तिका वा रोहिणी नक्षत्र पर रहेगा, अग्रहायण की पूर्णिमा को मृगशिरा वा आर्दा पर; इसी प्रकार और समझिए।<ref>{{Cite web|url=https://palmastrogems.com/27-nakshatra-names-by-list/|title=२७ नक्षत्र|date=2025-10-04|language=en-US|access-date=2025-10-04}}</ref> {{नक्षत्र मानचित्र}} === 28वें नक्षत्र का नाम === 28वें नक्षत्र का नाम [[अभिजित]] (Abhijit)([[Alpha Lyrae|α]], [[Epsilon Lyrae|ε]] and ζ [[Lyra (constellation)|Lyrae]] - [[Vega]] - उत्तराषाढ़ा और श्रवण मध्ये) == राशि == जिस प्रकार चंद्रमा के पथ का विभाग किया गया है उसी प्रकार उस पथ का विभाग भी हुआ है जिसे सूर्य १२ महीनों में पूरा करता है। इस पथ के १२ विभाग किए गए हैं जिन्हें राशि कहते हैं। जिन तारों के बीच से होकर चंद्रमा घूमता है उन्हीं पर से होकर सूर्य भी गमन करता है; खचक्र एक ही है, विभाग में अंतर है। राशिचक्र के विभाग बड़े हैं जिन में किसी-किसी के अंतर्गत तीन-तीन नक्षत्र तक आ जाते हैं। ज्योतिषियों ने जब देखा कि बारह राशियों से सारे अंतरिक्ष के तारों और नक्षत्रों का निर्देश नहीं होता है तब उन्होंने और बहुत सी राशियों के नाम रखे। इस प्रकार राशियों की संख्या दिन पर दिन बढ़ती गई। पर भारतीय ज्योतिषियों ने खगोल के उत्तर और दक्षिण खंड में जो तारे हैं उन्हें नक्षत्रों में बाँधकर निर्दिष्ट नहीं किया। == नक्षत्र का भारत के साथ संबंध == वैदिक ज्योतिष में, 27 चंद्र नक्षत्र हैं जिनकी भारतीय संस्कृति और इतिहास में गहरी जड़ें हैं। ये खगोलीय चिह्न प्राचीन भारतीय खगोल विज्ञान, कालगणना और अनुष्ठानों का मार्गदर्शन करते थे। नक्षत्रों ने हिंदू त्योहारों, कृषि और यहाँ तक कि नामकरण परंपराओं को भी प्रभावित किया। ऋग्वेद और बृहत् संहिता जैसे ग्रंथ इनके महत्व पर प्रकाश डालते हैं। नक्षत्रों के साथ भारत का संबंध सहस्राब्दियों पुराना है, जो अध्यात्म, विज्ञान और परंपरा का सम्मिश्रण है, और सभ्यता के गहन ब्रह्मांडीय संबंध को दर्शाता है। ये आज भी ज्योतिष, पौराणिक कथाओं और सांस्कृतिक प्रथाओं में महत्वपूर्ण हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/nakshatra|title=Nakshatra {{!}} Hindu Astrology, Origin, List, & Meaning {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-08-14}}</ref> ==इन्हें भी देखें== * [[तारामंडल]] == बाहरी लिंक == [https://aajkapanchang.co.in/ आज का पंचांग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250930235659/https://aajkapanchang.co.in/ |date=30 सितंबर 2025 }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{नक्षत्र}} {{वैदिक साहित्य}} [[श्रेणी:ज्योतिष]] [[श्रेणी:हिन्दू धर्म]] [[श्रेणी:नक्षत्र]] p8e39h2i25lnhl4h5aqcg5cy5jeayxz सम्भाजी 0 11571 6610796 6598632 2026-09-05T19:29:03Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी का अंतिम समय 6610796 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) फिर अंतिम अंतिम दिनों में उन्हें [[भीमा]], भामा और इंद्रायणी के त्रिवेणी संगम पर स्थित गांव [[तुलापुर]] ले जाया गया।वहां औरंगजेब ने उन दोनों के साथ बहुत अमानवीय व्यवहार किया। औरंगज़ेब द्वारा बंदी बनाए जाने के बाद उन पर भीषण मानसिक व शारीरिक अत्याचार किए गए। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] 8rkdpuhxyntoi2agaegc0v00h6wodkf 6610797 6610796 2026-09-05T19:29:49Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी 6610797 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) : औरंगज़ेब के आदेश पर बहादुरगढ़ के मुग़ल शिविर में दोनों बंदियों को विदूषकों के कपड़े (ज़ंगुला), घंटियों वाली नुकीली टोपियाँ (कूलाह) पहनाकर और ऊंटों पर उल्टा बांधकर घुमाया गया। फिर अंतिम अंतिम दिनों में उन्हें [[भीमा]], भामा और इंद्रायणी के त्रिवेणी संगम पर स्थित गांव [[तुलापुर]] ले जाया गया।वहां औरंगजेब ने उन दोनों के साथ बहुत अमानवीय व्यवहार किया। औरंगज़ेब द्वारा बंदी बनाए जाने के बाद उन पर भीषण मानसिक व शारीरिक अत्याचार किए गए। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] dhz178acwy7kicgsu60qtx9c3a0bhfl 6610798 6610797 2026-09-05T19:31:20Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी का अंतिम समय 6610798 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) : औरंगज़ेब के आदेश पर बहादुरगढ़ के मुग़ल शिविर में दोनों बंदियों को विदूषकों के कपड़े (ज़ंगुला), घंटियों वाली नुकीली टोपियाँ (कूलाह) पहनाकर और ऊंटों पर उल्टा बांधकर घुमाया गया। संभाजी महाराज द्वारा सभी शर्तें खारिज करने के बाद 40 दिनों तक अमानवीय यातनाएं दी गईं: अंग-छेदन: गर्म लोहे की सलाखों से आंखें फोड़ दी गईं, जीभ काट दी गई और लोहे के पंजों (वाघ-नख) से खाल उधेड़ी गई। हत्या: 11 मार्च 1689 (फाल्गुन अमावस्या) को पुणे के तुलापुर में भीमा और इंद्रायणी नदी के संगम पर उनका सिर धड़ से अलग कर दिया गया। कटे सिर को भाले पर टांगकर घुमाया गया और शरीर के टुकड़े नदी किनारे फेंक दिए गए। औरंगज़ेब द्वारा बंदी बनाए जाने के बाद उन पर भीषण मानसिक व शारीरिक अत्याचार किए गए। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] qb3fgb628zjo93vhm1ldi6g5jvxeamt 6610799 6610798 2026-09-05T19:33:11Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी का अंतिम समय 6610799 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) : औरंगज़ेब के आदेश पर बहादुरगढ़ के मुग़ल शिविर में दोनों बंदियों को विदूषकों के कपड़े (ज़ंगुला), घंटियों वाली नुकीली टोपियाँ (कूलाह) पहनाकर और ऊंटों पर उल्टा बांधकर घुमाया गया। संभाजी महाराज द्वारा सभी शर्तें खारिज करने के बाद 40 दिनों तक अमानवीय यातनाएं दी गईं: अंग-छेदन: गर्म लोहे की सलाखों से आंखें फोड़ दी गईं, जीभ काट दी गई और लोहे के पंजों (वाघ-नख) से खाल उधेड़ी गई। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। हत्या: 11 मार्च 1689 (फाल्गुन अमावस्या) को पुणे के तुलापुर में भीमा और इंद्रायणी नदी के संगम पर उनका सिर धड़ से अलग कर दिया गया। कटे सिर को भाले पर टांगकर घुमाया गया और शरीर के टुकड़े नदी किनारे फेंक दिए गए। औरंगज़ेब के मृत्युदंड के आदेश के बावजूद, तुलापुर के पास वढू बुद्रुक गाँव के निवासियों (शिव तालेकर एवं स्थानीय मराठों) ने रात के अंधेरे में शरीर के टुकड़ों को इकट्ठा किया, सुई-धागे से आपस में सिला और अंतिम संस्कार किया। इस साहस के कारण उनके परिवार को 'शिवाले पाटिल' की उपाधि मिली। आज भी वढू बुद्रुक में छत्रपति संभाजी महाराज की समाधि स्थित है। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] qtx1dl8w5ioczblsge1utfbrgq2qgn3 6610800 6610799 2026-09-05T19:35:02Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी का अंतिम समय 6610800 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) : औरंगज़ेब के आदेश पर बहादुरगढ़ के मुग़ल शिविर में दोनों बंदियों को विदूषकों के कपड़े (ज़ंगुला), घंटियों वाली नुकीली टोपियाँ (कूलाह) पहनाकर और ऊंटों पर उल्टा बांधकर घुमाया गया। संभाजी महाराज द्वारा सभी शर्तें खारिज करने के बाद 40 दिनों तक अमानवीय यातनाएं दी गईं: अंग-छेदन: गर्म लोहे की सलाखों से आंखें फोड़ दी गईं, जीभ काट दी गई और लोहे के पंजों (वाघ-नख) से खाल उधेड़ी गई। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। हत्या: 11 मार्च 1689 (फाल्गुन अमावस्या) को पुणे के तुलापुर में भीमा और इंद्रायणी नदी के संगम पर उनका सिर धड़ से अलग कर दिया गया। कटे सिर को भाले पर टांगकर घुमाया गया और शरीर के टुकड़े नदी किनारे फेंक दिए गए। औरंगज़ेब के मृत्युदंड के आदेश के बावजूद, तुलापुर के पास वढू बुद्रुक गाँव के निवासियों (शिव तालेकर एवं स्थानीय मराठों) ने रात के अंधेरे में शरीर के टुकड़ों को इकट्ठा किया, सुई-धागे से आपस में सिला और अंतिम संस्कार किया। इस साहस के कारण उनके परिवार को 'शिवाले पाटिल' की उपाधि मिली। आज भी वढू बुद्रुक में छत्रपति संभाजी महाराज की समाधि स्थित है। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। राजाराम महाराज का पलायन: महारानी येसूबाई की सलाह पर छत्रपति संभाजी महाराज के छोटे भाई राजाराम महाराज को सुरक्षित जिंजी (तमिलनाडु) भेजा गया ताकि मराठा मुकुट सुरक्षित रहे। रायगढ़ का पतन (नवंबर 1689): मराठा अधिकारी सूर्याजी पिसाल की गद्दारी के कारण मुग़ल सेनापति ज़ुल्फ़िकार ख़ान ने रायगढ़ पर कब्ज़ा किया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] 03g1m84gewklx73qs4fmoq882fade3i 6610805 6610800 2026-09-05T19:43:17Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी का अंतिम समय 6610805 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) : औरंगज़ेब के आदेश पर बहादुरगढ़ के मुग़ल शिविर में दोनों बंदियों को विदूषकों के कपड़े (ज़ंगुला), घंटियों वाली नुकीली टोपियाँ (कूलाह) पहनाकर और ऊंटों पर उल्टा बांधकर घुमाया गया। औरंगज़ेब ने संभाजी महाराज के सामने तीन शर्तें रखीं: किलों का नियंत्रण एवं खजाना सौंपना। मुग़लों से मिले मराठा सरदारों के नाम बताना। धर्म परिवर्तन (इस्लाम स्वीकार करना)। संभाजी महाराज द्वारा सभी शर्तें खारिज करने के बाद 40 दिनों तक अमानवीय यातनाएं दी गईं: अंग-छेदन: गर्म लोहे की सलाखों से आंखें फोड़ दी गईं, जीभ काट दी गई और लोहे के पंजों (वाघ-नख) से खाल उधेड़ी गई। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। हत्या: 11 मार्च 1689 (फाल्गुन अमावस्या) को पुणे के तुलापुर में भीमा और इंद्रायणी नदी के संगम पर उनका सिर धड़ से अलग कर दिया गया। कटे सिर को भाले पर टांगकर घुमाया गया और शरीर के टुकड़े नदी किनारे फेंक दिए गए। औरंगज़ेब के मृत्युदंड के आदेश के बावजूद, तुलापुर के पास वढू बुद्रुक गाँव के निवासियों (शिव तालेकर एवं स्थानीय मराठों) ने रात के अंधेरे में शरीर के टुकड़ों को इकट्ठा किया, सुई-धागे से आपस में सिला और अंतिम संस्कार किया। इस साहस के कारण उनके परिवार को 'शिवाले पाटिल' की उपाधि मिली। आज भी वढू बुद्रुक में छत्रपति संभाजी महाराज की समाधि स्थित है। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। राजाराम महाराज का पलायन: महारानी येसूबाई की सलाह पर छत्रपति संभाजी महाराज के छोटे भाई राजाराम महाराज को सुरक्षित जिंजी (तमिलनाडु) भेजा गया ताकि मराठा मुकुट सुरक्षित रहे। रायगढ़ का पतन (नवंबर 1689): मराठा अधिकारी सूर्याजी पिसाल की गद्दारी के कारण मुग़ल सेनापति ज़ुल्फ़िकार ख़ान ने रायगढ़ पर कब्ज़ा किया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] 98nszwu0xa5397vgdmpiqqym6vit6bo 6610806 6610805 2026-09-05T19:44:09Z GovindMalviya4u 938824 /* यातनाएं तथा देहत्याग */ संभाजी का अंतिम समय 6610806 wikitext text/x-wiki {{स्रोत कम|date=अगस्त 2016}} {{Infobox royalty |name = संभाजी |image = Chhatrapati Sambhaji Maharaj.png |caption =संभाजी का चित्र (17वीं शताब्दी) |succession = [[File:Flag of the Maratha Empire.svg|border|33x30px]] [[मराठा साम्राज्य]] के [[छत्रपती]] |reign = 16 जनवरी 1681 – 11 मार्च 1689 |coronation = 16 जनवरी 1681 [[रायगढ़]] |predecessor = [[शिवाजी]] |successor = [[राजाराम प्रथम]] |birth_date = {{Birth date|1657|5|14}}<ref name="GazabPost 2017">{{cite web | author=GazabPost | title=संभाजीराजे की मृत्यु ने मराठा साम्राज्य का इतिहास बदल डाला, ये कहानी है वीर छत्रपती शिवाजीराजे के सबसे बड़े पुत्र की | website=GazabPost | date=14 मई 2017 | url=https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | language=hi | accessdate=13 जनवरी 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180113093147/https://www.gazabpost.com/sambhaji-the-brave-maratha-ruler/ | archive-date=13 जनवरी 2018 | url-status=dead }}</ref> |birth_place = [[पुरंदर क़िला]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |death_date = {{Death date and age|1689|3|11|1657|5|14|df=y}} |death_place = [[तुलापुर]], [[अहमदनगर सूबा]], [[मुग़ल साम्राज्य]] |spouse = [[येसुबाई]] |issue = भवानी बाई<br>[[शाहू]] |father = [[शिवाजी]] |mother = [[सईबाई]] |religion = [[हिन्दू धर्म]] |title= [[छत्रपति]], [[महाराजा]] }} '''छत्रपती संभाजीराजे जाधव शिवाजीराजे भोंसले''' (14 मई 1657 – 11 मार्च 1689) [[मराठा साम्राज्य]] के द्वितीय [[छत्रपति]] राजा, लेखक, विचारक और छत्रपती [[शिवाजी]] के उत्तराधिकारी थे। उन्होंने अपने अपने जीवनकाल में 121 युद्ध लड़े और सभी में विजय प्राप्त की। दक्षिण भारत में मुगलों के आक्रमणों को रोकने में संभाजी की प्रमुख भूमिक के लिये प्रसिद्ध थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/lifestyle/miscellaneous-know-the-life-story-of-chhatrpati-sambhaji-maharaj-and-his-fighting-story-20270471.html|title=जानें, मराठा योद्धा छत्रपति संभाजी महाराज से जुड़ें रोचक तथ्य, महादेव के थे अनन्य भक्त - Know The Life Story Of Chhatrpati sambhaji Maharaj And His Fighting Story|website=Jagran|language=hi|access-date=2025-01-27}}</ref> == जन्म एवं बचपन == {{Urs}} [[File:Chhatrapati Sambhaji Maharaj Handwriting.jpg|thumb|छत्रपति संभाजी महाराज द्वारा लिखी गई नायिकभेद पुस्तक की हस्तलिपि।]] संभाजी महाराज का जन्म १४ मई १६५७ को [[पुरंदर तालुका|पुरंदर]] के किले में। वे महान [[शिवाजी]] और उनकी पहली पत्नी सईबाई के पुत्र थे। जब वे ढाई साल के थे, तब उनकी मां का निधन हो गया। मां की मृत्यु के बाद शंभुराजे का पालन पोषण उनकी दादी [[जीजाबाई]] ने किया। संभाजी राजे न केवल अपनी दादी के करीब थे, बल्कि वे अपने दादा शाहजी महाराज के भी करीब थे। जीजाबाई ने अपने पुत्र शिवाजी की तरह ही पोते संभाजी में भी राष्ट्रप्रेम, धर्मप्रेम, [[हिन्दवी स्वराज]], देव-देश-धर्म ओर आदर्श जीवन मूल्यों को स्थापित किया। इसके अलावा उन्होंने गणित,तर्क,भूगोल, इतिहास, पुराण, रामायण, व्याकरण आदि का ज्ञान काशीराम शास्त्री से अर्जित किया, पिता शिवाजी ने उन्हें शारीरिक प्रशिक्षण दिया।{{उद्धरण आवश्यक}} उन्होंने अपने उम्र के केवल 14 साल में उन्होंने [[बुधभूषण|बधभूषण]], नखशिख, नायिकाभेद तथा सातशातक यह तीन संस्कृत ग्रन्थ लिखे थे, जो उनकी प्रखर विद्वत्ता का परिचय है। शिवाजी महाराज के सबसे बड़े पुत्र होने के नाते, संभाजी अपने पिता द्वारा [[हिन्दवी स्वराज]] के निर्माण के लिए किए गए प्रयासों को देखते हुए बड़े हुए। मराठा साम्राज्य के राजकुमार के रूप में, संभाजी ने एक से अधिक अवसरों पर अपनी बहादुरी और सैन्य प्रतिभा साबित की। उन्होंने 16 साल की उम्र में रामनगर में अपना पहला युद्ध लड़ा और जीता और 1675-76 के दौरान उन्होंने [[गोवा]] और [[कर्नाटक]] में सफल अभियानों का नेतृत्व किया। == राज्याभिषेक== {{Urs}} जीवूबाई, जिन्हें [[येसुबाई]] के नाम से भी जाना जाता है, संभाजी की पत्नी थीं। इस वैवाहिक गठबंधन के बाद, शिवाजी को [[कोंकण]] क्षेत्र पर नियंत्रण मिल गया। शाहू प्रथम]], संभाजी राजे ओर येसुबाई के सबसे बड़े बेटे थे। अप्रैल 1680 में शिवाजी महाराज की मृत्यु हो गई, संभाजी की सौतेली माँ सोयराबाई ने उनके सौतेले भाई [[राजाराम]] से मराठा साम्राज्य का अगला राजा बनने के लिए कहा। यह खबर सुनकर संभाजी ने पन्हाला किला और [[रायगढ़]] किला जीत लिया। 20 जुलाई 1680 को उनका हिंदू वैदिक परंपराओं के अनुसार राज्याभिषेक किया गया और वे मराठा साम्राज्य के द्वितीय छत्रपति बन गए। राजा बनने के साथ उन्होंने "शककर्ता" ओर "हिंदवी धर्मोधारक" उपाधि धारण की। बाद में उन्होंने राजाराम, राजाराम की पत्नी जानकी बाई और सौतेली माँ सोयराबाई को नजरकैद मे रखा था। उन्होंने सोयराबाई, शिर्के परिवार के उनके समर्थकों और शिवाजी के मंत्रियों को भी उनकी हत्या की साजिश रचने के लिए मार डाला। उन्होंने नई राजमुद्रा बनवाई जिसमें लिखा था। <blockquote> श्री शम्भो: शिवजात मुद्रास्य द्यौरिव राजते। यदंकसेविनी लेखा वर्तते कस्य नोपरि।। अर्थ: [[भगवान शिव]] के भक्त और [[शिवाजी]] के पुत्र शंभाजी का राज्य आकाश तक फैला है और सभी प्रजाजनो के लिए हितकारी है।</blockquote> == युद्ध अभियान == {{Urs}} [[File:Vadhu Tulapur - Statue of Sambhaji Maharaja.JPG|thumb|तुलापुर में संभाजी की मूर्ति]] [[File:Sculpture of Chhatrapati Sambhaji.jpg|thumb|Sculpture of Sambhaji]] शिवाजी महाराज की मृत्यु के तीन महीनों बाद शंभाजी महाराज का राज्याभिषेक हुआ , छत्रपति बनते ही उन्होंने कई प्रजा कल्याण के कार्य किए, सार्वजनिक मार्गों एवं जल निकास व्यवस्था का जीर्णोद्धार कराया, किसानों के ऊपर के कर को घटाया, प्रजा को निःशुल्क उपचार और ओषधि उपलब्ध करवाए।{{उद्धरण आवश्यक}} छत्रपति शम्भुराज ने अपनी प्रजा की दुर्दशा को सबसे पहले रखा। उन्होंने राज्य में गरीबी और खाद्यान्न की कमी की भरपाई के लिए १६८० में औरंगजेब के खानदेश सुभा की राजधानी [[बुरहानपुर]] पर हमला किया। इस हमले में मराठों को विशाल मुगल खजाना हाथ लगा।{{cn}} ===खानदेश पर आक्रमण=== संभाजी महाराज के इतिहास में [[बुरहानपुर]] का आक्रमण बहुत प्रसिद्ध था क्योंकि छत्रपति बनने के बाद यह संभाजी महाराज का पहला युद्ध था। इस युद्ध में २०,००० मराठा सेना ने मुगल सेना को हरा दिया और खानदेश में औरंगजेब की राजधानी को लूट लिया। ===मैसूर आक्रमण === खानदेश और बुरहानपुर में मुगलों को हराने के बाद संभाजी महाराज ने [[मैसूर]] पर आक्रमण किया। संभाजी राजा ने ई. स. १६८१ में वोडियार राजवंश के खिलाफ दक्षिणी मैसूर अभियान शुरू किया। उस समय वोडियार राजवंश के राजा थे “वोडियार चिक्कादेवराय”। चिक्कदेवराय बहुत चिड़चिड़े राजा थे। उन्होंने संभाजी महाराज के सामने आत्मसमर्पण करने के बजाय मराठा सेना पर हमला कर दिया। परिणामस्वरूप, संभाजी महाराज ने अपनी विशाल सेना के साथ जमकर युद्ध किया और युद्ध जीत कर चिक्कदेवराय को मृत्युदंड दिया। ===पुर्तगालियों पर आक्रमण === [[पुर्तगाली]] मुगलों को व्यापार में मदद करते थे और मुगलों को अपने क्षेत्र से गुजरने देते थे। संभाजी महाराज का मुख्य उद्देश्य मुगलों और पुर्तगालियों के बीच गठबंधन को तोड़ना था। इसी लिए संभाजी ने आक्रमण कर युद्ध में [[पुर्तगालियों ]] को हराया, उनके किलो को ध्वस्त किया, पुर्तगाली खजाने ओर हथियारों पर कब्जा किया ओर पुर्तगाली जनरल ऑफिसरों को मृत्युदंड दिया। इसके अलावा भी छत्रपति संभाजी महाराज ने अपने अल्प जीवनकाल में कुल १२० युद्ध लड़े और अजेय रहते हुए उन सभी युद्धों में जीत हासिल की। इतिहास में [[सिकन्दर]] जैसे बहुत कम राजा हुए जिनको हराना असंभव था ! संभाजी महाराज उन्हीं चुनिंदा राजाओं में से एक है। === गनोजी द्वारा विश्वासघात === संभाजी महाराज ने मुगलों को भारत से पूरी तरह से उखाड़ फेंकने की योजना बनाई। इसकी योजना और आगे की कार्यवाही के लिए [[संगमेश्वर]] में एक गुप्त बैठक बुलाई गई। गनोजी शिर्के संभाजी महाराज के बहनोई थे, संभाजी महाराज ने उन्हें वतनदारी और जहागिरी देने से साफ इनकार कर दिया। अत: गनोजी शिर्के ने मुगलों से हाथ मिला लिया।गणोजी ने संभाजी के साथ विश्वासघात करते हुए मुगल सरदार मुकर्रबखान को सूचित किया कि संभाजी महाराज संगमेश्वर में हैं। संभाजी राजे ने अपने अभियानों में जिन गुप्त मार्गों का उपयोग किया, वे केवल मराठों को ही ज्ञात थे। गणोजी शिर्के ने मुकर्रबखां को संगमेश्वर के गुप्त मार्ग के बारे में बताया। संभाजी महाराज ने कुछ सरदारों और विश्वस्त मंत्रियों को संगमेश्वर बुलाया था। एक गुप्त बैठक के बाद गाँव वालों के आग्रह पर वे उनकी बात का सम्मान करते हुए कुछ समय तक प्रतीक्षा करने को तैयार हो गये। उन्होंने सेना को अपने साथ [[रायगढ़]] भेजा और अपने साथ केवल २०० सैनिक, अपने मित्र और सलाहकार कवि कलश और २५ विश्वसनीय सलाहकार रखे। जैसे ही संभाजी महाराज गांव से बाहर निकल रहे थे, १०,००० मुगल सैनिकों ने उन्हें और उनके साथियों को घेर लिया। सभी साथियों और प्रमुखों ने बहादुरी से लड़ाई लड़ी। झड़प गांव में एक भयानक रक्तपात हुआ जहां संभाजी राजा की सेना ने अपनी पूरी ताकत से मुगलों की विशाल सेना का सामना किया, लेकिन अंत में १ फरवरी, १६८९ को मुगलों ने संभाजी ओर उनके मित्र कवि क्लश को धोखे से पकड़ कर बंदी बना लिया गया। == यातनाएं तथा देहत्याग== सबसे पहले जुल्फिकार खान सेना के साथ छत्रपति संभाजी भोसले और कवि कलश को कराड-बारामती के रास्ते [[बहादुरगढ़]] ले गये. तशहीर (सार्वजनिक अपमान) : औरंगज़ेब के आदेश पर बहादुरगढ़ के मुग़ल शिविर में दोनों बंदियों को विदूषकों के कपड़े (ज़ंगुला), घंटियों वाली नुकीली टोपियाँ (कूलाह) पहनाकर और ऊंटों पर उल्टा बांधकर घुमाया गया। औरंगज़ेब ने संभाजी महाराज के सामने तीन शर्तें रखीं: 1.किलों का नियंत्रण एवं खजाना सौंपना। 2.मुग़लों से मिले मराठा सरदारों के नाम बताना। 3.धर्म परिवर्तन (इस्लाम स्वीकार करना)। संभाजी महाराज द्वारा सभी शर्तें खारिज करने के बाद 40 दिनों तक अमानवीय यातनाएं दी गईं: अंग-छेदन: गर्म लोहे की सलाखों से आंखें फोड़ दी गईं, जीभ काट दी गई और लोहे के पंजों (वाघ-नख) से खाल उधेड़ी गई। इसके बावजूद उन्होंने न तो अपना धर्म बदला और न ही स्वाभिमान से समझौता किया। हत्या: 11 मार्च 1689 (फाल्गुन अमावस्या) को पुणे के तुलापुर में भीमा और इंद्रायणी नदी के संगम पर उनका सिर धड़ से अलग कर दिया गया। कटे सिर को भाले पर टांगकर घुमाया गया और शरीर के टुकड़े नदी किनारे फेंक दिए गए। औरंगज़ेब के मृत्युदंड के आदेश के बावजूद, तुलापुर के पास वढू बुद्रुक गाँव के निवासियों (शिव तालेकर एवं स्थानीय मराठों) ने रात के अंधेरे में शरीर के टुकड़ों को इकट्ठा किया, सुई-धागे से आपस में सिला और अंतिम संस्कार किया। इस साहस के कारण उनके परिवार को 'शिवाले पाटिल' की उपाधि मिली। आज भी वढू बुद्रुक में छत्रपति संभाजी महाराज की समाधि स्थित है। उनके इस बलिदान ने उन्हें मराठा इतिहास में 'धर्मवीर' का स्थान दिलाया। राजाराम महाराज का पलायन: महारानी येसूबाई की सलाह पर छत्रपति संभाजी महाराज के छोटे भाई राजाराम महाराज को सुरक्षित जिंजी (तमिलनाडु) भेजा गया ताकि मराठा मुकुट सुरक्षित रहे। रायगढ़ का पतन (नवंबर 1689): मराठा अधिकारी सूर्याजी पिसाल की गद्दारी के कारण मुग़ल सेनापति ज़ुल्फ़िकार ख़ान ने रायगढ़ पर कब्ज़ा किया। == संबंधित पृष्ठ== *[[मराठा साम्राज्य]] *[[हिंदवी स्वराज्य]] *[[छावा|छावां]] *[[येसुबाई]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य]] [[श्रेणी:भारत के राजा]] p973i90mzt4zqon6ccq2r68vktwgpal नीम करौली बाबा 0 12883 6610593 6610582 2026-09-05T12:12:53Z ~2026-48204-07 946180 /* आश्रम */ 6610593 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader |name =नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date =11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' या नीम करौरी बाबा या महाराजजी (१९००-११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के सबसे महान संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है जो कि [[हिरनगाँव]] से 1किलोमीटर मीटर दूरी पर है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है। <ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref>महाराजजी इस युग के भारतीय दिव्यपुरुषों में से हैं।<ref> {{cite web | title = Uttranchal - Almora |work=IGNCA | url = http://www.ignca.nic.in/coilnet/utrn0070.htm | accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> श्री नीम करोली बाबा को हम महाराज जी कहते है|नामकरण और नीम करौर (फर्रुखाबाद) से संबंधबाबा जी का मूल नाम लक्ष्मी नारायण शर्मा था। उनके 'नीम करौली बाबा' (या नीब करोरी बाबा) नाम पड़ने का सीधा संबंध उत्तर प्रदेश के फर्रुखाबाद जिले से है। युवावस्था में गृहत्याग करने के बाद, बाबा जी घूमते हुए फर्रुखाबाद जिले के नीम करौर (नीब करोरी) गांव पहुंचे थे। यहीं पर उन्होंने एक गुफा बनाकर कठिन साधना की थी।इसी स्थान के पास एक प्रसिद्ध ऐतिहासिक घटना घटी, जब बाबा जी बिना टिकट ट्रेन में यात्रा कर रहे थे और टीटीई ने उन्हें नीम करौर रेलवे स्टेशन पर ट्रेन से नीचे उतार दिया। बाबा जी के उतरते ही ट्रेन तमाम कोशिशों के बाद भी अपनी जगह से एक इंच भी नहीं हिली। बाद में जब रेलवे अधिकारियों ने बाबा जी से क्षमा मांगी और उन्हें सम्मानपूर्वक ट्रेन में वापस बिठाया, तब जाकर ट्रेन आगे बढ़ी। इस चमत्कारी घटना के बाद स्थानीय ग्रामीणों और रेलवे कर्मचारियों ने उन्हें 'नीम करौली बाबा' (नीम करौर वाले बाबा) कहना शुरू कर दिया। फर्रुखाबाद का यह क्षेत्र आज भी उनके भक्तों के लिए एक प्रमुख आस्था का केंद्र (नीब करोरी धाम) है। == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु  मे सारा ज्ञान था| बताते है , भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे।लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा।स्टेशन का नाम नीम करोली था।स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है।उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा।सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा।जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे।उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा।यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> == शिक्षा == पूर्व में यहाँ के नोनिहालो को शिक्षा प्राप्त करने के लिए हिरनगाँव प्राथमिक पाठशाला में जाते थे परंतु बर्तमान में अकबरपुर में भी शिक्षा प्राप्त करने हेतु विद्यालय है।और वहीं पर अपनी बाल्यावस्था में सामाजिक रीति रिवाजों को गाव की पाठशाला में अध्ययन कर सिखा जिससे आगे चलकर बाल्यावस्था की करुणा प्रेम और सामाजिक वेरा गया के भाव समाहित हो सके संत समाज की कटुता को ग्रहण कर लेता है और अपने वैराग्य गुण से समाज को आदर्श गुणों से फल भूत कर देता है ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय शिष्य== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (बी हियर नाउ के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]] <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं।ध्यान संबंधी अनुभव और भावनात्मक बुद्धिमत्ता की विविधताएँ। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * https://serialcast.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224053843/https://serialcast.net/ |date=24 दिसंबर 2015 }} * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] 9ayikkvcm0t1ty43chu0pu5pazms71k 6610788 6610593 2026-09-05T18:39:52Z SM7 89247 Cleaning up syntax using [[:en:User:Zackmann08/scripts/indent|indent.js]], स्पैम/फालतू कड़ी हटाई गयी 6610788 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date = 11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' या नीम करौरी बाबा या महाराजजी (१९००-११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के सबसे महान संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है जो कि [[हिरनगाँव]] से 1किलोमीटर मीटर दूरी पर है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है। <ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref>महाराजजी इस युग के भारतीय दिव्यपुरुषों में से हैं।<ref> {{cite web | title = Uttranchal - Almora |work=IGNCA | url = http://www.ignca.nic.in/coilnet/utrn0070.htm | accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> श्री नीम करोली बाबा को हम महाराज जी कहते है|नामकरण और नीम करौर (फर्रुखाबाद) से संबंधबाबा जी का मूल नाम लक्ष्मी नारायण शर्मा था। उनके 'नीम करौली बाबा' (या नीब करोरी बाबा) नाम पड़ने का सीधा संबंध उत्तर प्रदेश के फर्रुखाबाद जिले से है। युवावस्था में गृहत्याग करने के बाद, बाबा जी घूमते हुए फर्रुखाबाद जिले के नीम करौर (नीब करोरी) गांव पहुंचे थे। यहीं पर उन्होंने एक गुफा बनाकर कठिन साधना की थी।इसी स्थान के पास एक प्रसिद्ध ऐतिहासिक घटना घटी, जब बाबा जी बिना टिकट ट्रेन में यात्रा कर रहे थे और टीटीई ने उन्हें नीम करौर रेलवे स्टेशन पर ट्रेन से नीचे उतार दिया। बाबा जी के उतरते ही ट्रेन तमाम कोशिशों के बाद भी अपनी जगह से एक इंच भी नहीं हिली। बाद में जब रेलवे अधिकारियों ने बाबा जी से क्षमा मांगी और उन्हें सम्मानपूर्वक ट्रेन में वापस बिठाया, तब जाकर ट्रेन आगे बढ़ी। इस चमत्कारी घटना के बाद स्थानीय ग्रामीणों और रेलवे कर्मचारियों ने उन्हें 'नीम करौली बाबा' (नीम करौर वाले बाबा) कहना शुरू कर दिया। फर्रुखाबाद का यह क्षेत्र आज भी उनके भक्तों के लिए एक प्रमुख आस्था का केंद्र (नीब करोरी धाम) है। == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु  मे सारा ज्ञान था| बताते है , भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे।लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा।स्टेशन का नाम नीम करोली था।स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है।उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा।सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा।जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे।उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा।यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> == शिक्षा == पूर्व में यहाँ के नोनिहालो को शिक्षा प्राप्त करने के लिए हिरनगाँव प्राथमिक पाठशाला में जाते थे परंतु बर्तमान में अकबरपुर में भी शिक्षा प्राप्त करने हेतु विद्यालय है।और वहीं पर अपनी बाल्यावस्था में सामाजिक रीति रिवाजों को गाव की पाठशाला में अध्ययन कर सिखा जिससे आगे चलकर बाल्यावस्था की करुणा प्रेम और सामाजिक वेरा गया के भाव समाहित हो सके संत समाज की कटुता को ग्रहण कर लेता है और अपने वैराग्य गुण से समाज को आदर्श गुणों से फल भूत कर देता है ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय शिष्य== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (बी हियर नाउ के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]] <ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं।ध्यान संबंधी अनुभव और भावनात्मक बुद्धिमत्ता की विविधताएँ। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] e9mwmzzwvwdg3furnexu0z0ar98kycl 6610791 6610788 2026-09-05T18:52:35Z SM7 89247 सफाई की गयी 6610791 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date = 11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' (१९००-११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है।<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref>महाराजजी इस युग के भारतीय दिव्यपुरुषों में से हैं।<ref> {{cite web | title = Uttranchal - Almora |work=IGNCA | url = http://www.ignca.nic.in/coilnet/utrn0070.htm | accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु मे सारा ज्ञान था। बताते है, भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे।लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा। स्टेशन का नाम नीम करोली था। स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है।उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा।सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा।जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे।उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा।यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय अनुयायी== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (''बी हियर नाउ'' के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] 6tys0l6tpbsd7atogf0apv4ps93dk4b 6610792 6610791 2026-09-05T18:53:06Z SM7 89247 "[[नीम करौली बाबा]]" सुरक्षित किया ([सम्पादन=केवल स्वतः स्थापित सदस्य अनुमत] (समाप्ति 18:53, 5 मार्च 2027 (UTC)) [स्थानांतरण=केवल स्वतः स्थापित सदस्य अनुमत] (समाप्ति 18:53, 5 मार्च 2027 (UTC))) 6610791 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date = 11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' (१९००-११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है।<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref>महाराजजी इस युग के भारतीय दिव्यपुरुषों में से हैं।<ref> {{cite web | title = Uttranchal - Almora |work=IGNCA | url = http://www.ignca.nic.in/coilnet/utrn0070.htm | accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु मे सारा ज्ञान था। बताते है, भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे।लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा। स्टेशन का नाम नीम करोली था। स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है।उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा।सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा।जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे।उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा।यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय अनुयायी== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (''बी हियर नाउ'' के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] 6tys0l6tpbsd7atogf0apv4ps93dk4b 6610793 6610792 2026-09-05T18:53:48Z SM7 89247 सफाई की गयी 6610793 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date = 11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' (१९००-११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है।<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref> </ref> == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु मे सारा ज्ञान था। बताते है, भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे।लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा। स्टेशन का नाम नीम करोली था। स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है।उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा।सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा।जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे।उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा।यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय अनुयायी== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (''बी हियर नाउ'' के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] fnds7tu223ihzksp1u88nv84291v746 6610794 6610793 2026-09-05T18:55:49Z SM7 89247 सफाई की गयी 6610794 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date = 11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' या '''नीब करौली बाबा''' (१९०० - ११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है।<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref> == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु मे सारा ज्ञान था। बताते है, भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे। लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा। स्टेशन का नाम नीम करोली था। स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है। उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा। सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा। जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे। उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया। यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा। यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय अनुयायी== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (''बी हियर नाउ'' के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] 6cq3g24a8szxty45v1q2wo893we6kdr 6610795 6610794 2026-09-05T18:58:52Z SM7 89247 अनिश्चित कहानी 6610795 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu leader | name = नीब करौरी बाबा | image = Neemkaroli 14.jpg | religion = [[Hinduism]] | birth_date = १९००<ref name="Singh 2023 u798">{{cite web | last=Singh | first=Sanjana | title=Photos: नीब करोरी बाबा को कितना जानते हैं आप? अनदेखी तस्वीरों में देखें संत बनने का सफर | website=Patrika News | date=31 December 2023 | url=https://www.patrika.com/ambedkar-nagar-news/neem-karoli-baba-real-name-see-whole-journey-in-unseen-pictures-8659859/ | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> | birth_place = अकबरपुर गाँव, उत्तर-पश्चिमी प्रांत, ब्रिटिश भारत (वर्तमान फ़िरोज़ाबाद जिला), उत्तर प्रदेश, भारत<ref>{{cite web|url=http://maharajji.love/akbarpur-maharajjis-birthplace/|title=Akbarpur Maharaj ji birthplace|website=Maharaj Love}}</ref> | birth_name = लक्ष्मी नारायण शर्मा | death_date = 11 सितम्बर 1973 (आयु 73) | death_place = [[वृंदावन]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = | guru = | literary_works = | disciples = [[भगवान दास (योगी)|भगवान दास]], [[दादा मुखर्जी]], [[जय उत्तल]], [[कृष्ण दास (गायक)|कृष्ण दास]], [[लैरी ब्रिलियंट]], [[राम दास]], [[सूर्य दास]] | Influenced = | philosophy = [[भक्ति योग]] | footnotes = | influenced = | child = ३ (२ बेटे और १ बेटी) }} '''नीब करौरी बाबा''' या '''नीब करौली बाबा''' (१९०० - ११ सितंबर १९७३)<ref name="News18 हिंदी 2023 m557">{{cite web | title=पुण्यतिथि : 50 साल पहले आज ही के दिन कैसे हुई बाबा नीम करोली की मृत्यु | website=News18 हिंदी | date=11 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/on-11-september-1973-baba-neem-karoli-died-know-what-was-the-reason-of-his-death-7520649.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> <ref>{{cite web | title = सुर्खियों में आया बाबा नीम करौली का आश्रम |work=Dainik Bhaskar|date= | url = http://www.bhaskar.com/news/NAT-NAN-neeb-karori-baba-who-has-been-magnet-for-mark-zuckerberg-steve-jobs-5129042-PHO.html |date=Oct 01, 2015| accessdate = 4 अक्टूबर 2015 }} </ref> की गणना बीसवीं शताब्दी के संतों में होती है।<ref name="Live 2023 y865">{{cite web | last=Live | first=ABP | title=कौन हैं नीम करोली बाबा, जिन्हें भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार | website=Hindi News, Breaking News in Hindi, हिंदी न्यूज़, Hindi Samachar, हिंदी समाचार, Latest News in Hindi, ताजा ख़बरें -ABP News | date=14 August 2023 | url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/kainchi-dham-neem-karoli-baba-incarnation-of-lord-hanuman-know-biography-in-hindi-2473617 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref>इनका जन्म स्थान ग्राम [[अकबरपुर फ़िरोज़ाबाद|अकबरपुर]] जिला फ़िरोज़ाबाद उत्तर प्रदेश है।<ref name="News18 हिंदी 2023 s306">{{cite web | title=यहां जन्मे थे नीम करौली बाबा, भक्त मानते हैं हनुमान जी का अवतार, पढ़ें उनके चमत्कार के किस्से | website=News18 हिंदी | date=19 September 2023 | url=https://hindi.news18.com/news/dharm/hanumanjis-devotee-baba-neem-karoli-was-born-in-firozabad-village-know-his-miracles-7604233.html | language=hi | access-date=27 January 2024 }}{{Dead link|date=जून 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[चित्र:Neem Karoli Baba, Samadhi Mandir, Vrindavan.JPG|अंगूठाकार|नीब करौरी बाबा, [[समाधि]] मन्दिर, [[वृन्दावन]].]] कैंची, [[नैनीताल]], भुवाली से ७ कि॰मी॰ की दूरी पर भुवालीगाड के बायीं ओर स्थित है। कैंची मन्दिर में प्रतिवर्ष १५ जून को वार्षिक समारोह मानाया जाता है। उस दिन यहाँ बाबा के भक्तों की विशाल भीड़ लगी रहती है।<ref>{{cite web | title = Devotees throng Kainchi Dham fair | url = http://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/Devotees-throng-Kainchi-Dham-fair/articleshow/47680464.cms |date=जून 15, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 | publisher = The Times of India }}</ref><ref> {{cite web | title = 10 facts to know about Neem Karoli Baba | url = http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html |work=India TV News|date=अक्टूबर 1, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref><ref>{{cite web | title = One 'Mark' who stayed two nights | url = http://www.telegraphindia.com/1150930/jsp/frontpage/story_45349.jsp#.Vg09Kuyqqko|work=The Telegraph |date=सितंबर 30, 2015| accessdate = 1 अक्टूबर 2015 }}</ref> == जीवन == उनका जन्म एक धनी व्यापारी परिवार में हुआ, ११ वर्ष की उम्र में उनके माता-पिता द्वारा शादी कर दिए जाने के बाद, उन्होंने साधु बनने के लिए घर छोड़ दिया। बाद में वह अपने पिता के अनुरोध पर, वैवाहिक जीवन जीने के लिए घर लौट आए। वह दो बेटों और एक बेटी के पिता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.indiatvnews.com/news/india/neem-karoli-baba-facebook-mark-zuckerberg-apple-steve-jobs-54973.html|title=10 facts to know about Neem Karoli Baba|date=1 October 2015}}</ref> ऐसा माना जाता है कि जब तक महाराजजी १७ वर्ष  के थे उनको इतनी छोटी सी आयु मे सारा ज्ञान था। बताते है, भगवान श्री हनुमान उनके गुरु है| उन्होंने भारत में कई स्थानों का दौरा किया और विभिन्न राज्यों में अलग-अलग नामों से जाने जाते थे। गंजम में मां तारा तारिणी [[शक्ति पीठ]] की यात्रा के दौरान स्थानीय लोग उन्हें हनुमानजी, चमत्कारी बाबा के नाम से संबोधित किया करते थे। कहा जाता है कि एक बार बाबा ट्रेन में सफर कर रहे थे। लेकिन उनके पास टिकट नहीं था। जिस कारण टीटी अफसर ने उन्हें पकड़ लिया। बिना टिकट होने के कारण अफसर ने उन्हें अगले स्टेशन में उतरने को कहा। स्टेशन का नाम नीम करोली था। स्टेशन के पास के गांव को नीम करोली के नाम से जाना जाता है। बाबा को गाड़ी से उतार दिया गया और ऑफिसर ने ड्राइवर से गाड़ी चलाने का आदेश दिया। बाबा वहां से कहीं नहीं गए। उन्होंने ट्रेन के पास ही एक चिमटा धरती पर लगाकर बैठ गए।<ref name="गुप्ता कुशवाह 2023 v111">{{cite web | last=गुप्ता | first=तन्वी | last2=कुशवाह | first2=अतुल | title=जब बाबा नीम करौली को कोच से दिया था उतार, एक इंच भी नहीं हिली थी ट्रेन! | website=आज तक | date=4 June 2023 | url=https://www.aajtak.in/india/news/story/baba-neem-karauli-story-of-miracle-train-did-not-move-an-inch-railways-honorable-praying-lclt-1708621-2023-06-04 | language=hi | access-date=27 January 2024}}</ref> चालक ने बहुत प्रयास किया लेकिन ट्रेन आगे ना चली। ट्रेन आगे ना चलने का नाम ही नहीं ले रही थी। तभी गाड़ी में बैठे सभी लोगों ने कहा यह बाबा का प्रकोप है। उन्हें गाड़ी से उतार देने का कारण ही है कि गाड़ी नहीं चल रही है। तभी वहां बड़े ऑफिसर जो कि बाबा से परिचित थे। उन्होंने बाबा से क्षमा मांगी और ड्राइवर और टिकट चेकर दोनों को बाबा से माफी मांगने को कहा। सब ने मिलकर बाबा को मनाया और उनसे माफी मांगी। माफी मांगने के बाद बाबा ने सम्मानपूर्वक ट्रेन पर बैठ गए। <!-- लेकिन उन्होंने यह शर्त रखी कि इस जगह पर स्टेशन बनाया जाएगा। जिससे वहां के गांव के लोग को ट्रेन में आने के लिए आसानी हो जाए क्योंकि वहां लोग आने के लिए मिलो दूर से चलकर आते थे। तब जाकर ट्रेन में बैठ पाते थे। उन्होंने बाबा से वादा किया और वहां पर नीम करोली नाम का स्टेशन बन गया।--> <!-- यह सामग्री ऊपर की लाइनों के विपरीत है --> यहीं से बाबा की चमत्कारी कहानियां प्रसिद्ध हो गई और इस स्थान से पूरी दुनिया में बाबा का नाम नीम करोली बाबा के नाम से जाना जाने लगा। यही से बाबा को नीम करोली नाम मिला था।<ref>{{Cite web|url=https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|title=Neem Karoli Baba ka Jivan Parichay|last=Goswami|first=Radha|date=17/09/2023|website=DevBhomi|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014073903/https://devbhomi.in/neem-karoli-baba-ka-jivan-parichay/|archive-date=14 अक्तूबर 2023|access-date=01/10/2023|url-status=bot: unknown}}</ref> ==आश्रम== नीम करोली बाबा के आश्रम भारत में कैंची, पिथौरागढ़(कुमाऊँ मंडल,उत्तराखण्ड) Pithoragarh(Kumoun Region) भूमियाधार, काकरीघाट, कुमाऊं की पहाड़ियों में हनुमानगढ़ी, वृन्दावन, ऋषिकेश, लखनऊ, शिमला, फर्रुखाबाद में खिमासेपुर के पास नीम करोली गांव और दिल्ली में हैं।<ref>{{Cite web |last=Neem Karoli Baba |first=Maharajji.love |date=October 2023 |title=Places, Ashrams and Temples |url=https://maharajji.love/Ashrams-Temples/ |access-date=30 October 2023 |website=www.Maharajji.love}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chardham Yatra |first=Chardham Tour |date=October 2023 |title=Kainchi Dham - New Spiritual Abode in Nainital |url=https://www.chardhamtour.in/kainchi-dham.html |access-date=31 October 2023 |website=Chardham Yatra}}</ref> उनका आश्रम ताओस, न्यू मैक्सिको, संयुक्त राज्य अमेरिका में भी स्थित है।<ref>{{Cite web |last=nkbashram.org |first=Neem Karoli Baba |date=October 2023 |title=Maharajji’s ashram in India |url=https://nkbashram.org/maharaj-ji-indian-ashrams |access-date=30 October 2023 |website=www.nkbashram.org}}</ref><ref>{{Cite web |last=Library |first=Beezone |date=October 2023 |title=Neem Karoli Baba Temple – Taos, New Mexico – A History |url=https://beezone.com/neemkarolibabatemple/index-7.html |access-date=31 October 2023 |website=Beezone Library}}</ref> [[File:Early morning Glimpse of Kainchi Dham Nainital 2023.jpg|thumb|right|200px|[[कैंची धाम]]]] ==उल्लेखनीय अनुयायी== नीम करोली बाबा के उल्लेखनीय शिष्यों में आध्यात्मिक शिक्षक राम दास (''बी हियर नाउ'' के लेखक), गायक और आध्यात्मिक शिक्षक भगवान दास, लेखक और ध्यान शिक्षक लामा सूर्य दास और संगीतकार जय उत्तल और कृष्ण दास शामिल हैं। अन्य उल्लेखनीय भक्तों में मानवतावादी और आध्यात्मिक कार्यकर्ता [[राहुल वर्मा]]<ref>{{Cite news|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-rahul-verma-is-the-confluence-of-humanitarian-service-and-spirituality-follower-of-neem-karauli-baba-and-pioneer-of-messages-23813733.html|title=मानवीय सेवा और आध्यात्मिकता के संगम है राहुल वर्मा, नीम करौली बाबा के अनुयायी और संदेशों के प्रणेता|last=मिश्रा|first=अनुराग|date=2024-10-10|work=दैनिक जागरण|access-date=2024-10-10}}</ref>, मानवतावादी लैरी ब्रिलियंट और उनकी पत्नी गिरिजा, दादा मुखर्जी ([[इलाहाबाद]] विश्वविद्यालय, उत्तर प्रदेश, भारत के पूर्व प्रोफेसर), विद्वान और लेखक यवेटे रोसेर, अमेरिकी आध्यात्मिक शिक्षक मा जया सती भगवती, फिल्म निर्माता जॉन बुश और डैनियल गोलेमैन लेखक शामिल हैं। बाबा हरि दास (हरिदास) कोई शिष्य नहीं थे, लेकिन उन्होंने १९७१ की शुरुआत में कैलिफोर्निया में आध्यात्मिक शिक्षक बनने के लिए अमेरिका जाने से पहले (१९५४-१९६८) कई इमारतों की देखरेख की और नैनीताल क्षेत्र में आश्रमों का रखरखाव किया।<ref>{{cite web | title = Krishna Das : Songwriter Interviews | url = http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | work = Song facts | access-date = 2015-10-01 | archive-date = 12 जून 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180612143047/http://www.songfacts.com/blog/interviews/krishna_das/ | url-status = dead }}</ref> <ref>{{Cite book|title = Encyclopedia of Hinduism|url = https://archive.org/details/encyclopediaofhi0000jone|last1 = Jones|first1 = Constance A.|publisher = Infobase Publishing|year = 2007|isbn = 978-0-8160-5458-9|location = New York|pages = Baba Hari Dass|last2 = D. Ryan|first2 = James}}</ref><ref>{{Cite book|title = The Near and The Dear|last = Mukerjee|first = Sudhir Dada|publisher = Hanuman Foundation|orig-year = 1996|year = 2012|isbn = 978-1-887474-02-3|location = Santa Fe, NM|pages = 221–2}}</ref> [[स्टीव जॉब्स]] ने अपने मित्र डैन कोट्टके के साथ हिंदू धर्म और भारतीय आध्यात्मिकता का अध्ययन करने के लिए अप्रैल १९७४ में भारत की यात्रा की; उन्होंने नीम करोली बाबा से मिलने की भी योजना बनाई, लेकिन वहां पहुंचे तो पता चला कि गुरु की पिछले सितंबर में मृत्यु हो गई थी।<ref>{{cite web |url=http://www.abc.net.au/radionational/programs/rhythmdivine/jobs-holy-man-and-apple-logo/4609698 |title=Steve Jobs, a Hindu holy man, and the Apple logo |date=4 April 2013 |publisher=abc.net.au }}</ref> हॉलीवुड अभिनेत्री [[जूलिया राबर्ट्स]] भी नीम करोली बाबा से प्रभावित थीं। उनकी एक तस्वीर ने रॉबर्ट्स को हिंदू धर्म की ओर आकर्षित किया। [[स्टीव जॉब्स]] से प्रभावित होकर [[मार्क जुकरबर्ग]] ने कैंची में नीम करोली बाबा के आश्रम का दौरा किया। लैरी ब्रिलियंट [[गूगल]] के [[लैरी पेज]] और [[ईबेय]] eBay के सह-संस्थापक [[जेफरी स्कोल]] को भी साथ लेकर गए।<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/inside-the-indian-temple-that-draws-americas-tech-titans/2015/10/30/03b646d8-7cb9-11e5-bfb6-65300a5ff562_story.html|title=Inside the Indian temple that draws America's tech titans|first=Annie|last=Gowen|date=31 October 2015|via=www.washingtonpost.com}}</ref> == सिद्धि मां == [[चित्र:Siddhi Ma.jpg|अंगूठाकार|सिद्धि मां: बाबा नीम करौली महाराज की श्रद्धेय शिष्य, जिन्होंने अपनी ज़िंदगी आध्यात्मिक सेवा और समुदाय के लिए समर्पित की। उनका धरोहर दुनियाभर के कई भक्तों को प्रेरित करती है।]] सिद्धि मां बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक परंपरा में एक महत्वपूर्ण व्यक्ति हैं, जिन्हें उनकी अटूट भक्ति और समुदाय में योगदान के लिए जाना जाता है। अल्मोड़ा में जन्मी, वह आठ बहनों के परिवार में बड़ी हुईं। सिद्धि मां ने तुलाराम साह से विवाह किया, जो बाबा नीम करौली के एक समर्पित भक्त थे। अपने पति की मृत्यु के बाद, उन्होंने बाबा की सेवा करने की गहरी प्रतिबद्धता की और पूरी तरह से आध्यात्मिक साधनों को समर्पित कर दिया। जब बाबा नीम करौली महाराज ने 1973 में ब्रह्मलीन स्थिति प्राप्त की, तो सिद्धि मां को उनका उत्तराधिकारी चुना गया और उन्होंने कैची धाम मंदिर का प्रबंधन संभाला। यह जिम्मेदारी उन्हें आध्यात्मिक समुदाय में एक महत्वपूर्ण भूमिका में रखती थी। भक्तों ने उन्हें बहुत सम्मान दिया और अक्सर उनकी आध्यात्मिक स्थिति को बाबा के समान समझा। कहा जाता है कि बाबा ने ब्रह्मलीन बनने से पहले उनके लिए एक पंक्ति लिखी थी: "मां, आप जहां भी रहेंगी, वहां मंगल होगा।" सिद्धि मां नियमित रूप से भक्तों के लिए कैची धाम में दर्शन सत्र आयोजित करती थीं, आमतौर पर शनिवार और मंगलवार को। उनकी उपस्थिति को एक आशीर्वाद माना जाता था, और कई भक्तों का मानना था कि उन्होंने बाबा की अलौकिक शक्तियाँ विरासत में पाई हैं। उन्हें दयालुता के लिए जाना जाता था, और जो लोग उनके आशीर्वाद के लिए आते थे, उनके दुःख को दूर करने की उनकी क्षमता की व्यापक रूप से सराहना की जाती थी। उन्होंने अक्सर तीर्थयात्राएँ आयोजित कीं, जिससे उनके अनुयायियों में एकता और समुदाय की भावना बढ़ी। 1980 में, सिद्धि मां ने ऋषिकेश में एक आश्रम स्थापित किया, जिससे बाबा नीम करौली महाराज की आध्यात्मिक पहुंच और बढ़ी। बाबा नीम करौली महाराज से जुड़े 108 आश्रम हैं, जिनमें कैची धाम और न्यू मैक्सिको सिटी, अमेरिका का ताउश आश्रम महत्वपूर्ण हैं। 28 दिसंबर, 2017 को 92 वर्ष की आयु में उनके निधन के बाद, कैची धाम में सिद्धि मां का एक भव्य प्रतिमा स्थापित की गई और एक विशेष पूजा कक्ष का निर्माण किया गया। यह उन भक्तों के लिए एक महत्वपूर्ण स्थान है जो उनकी स्मृति को सम्मानित करना चाहते हैं। उनकी पुण्यतिथि पर हर साल एक भंडारा आयोजित किया जाता है, जिसमें कई भक्त उनकी धरोहर का जश्न मनाने के लिए इकट्ठा होते हैं। सिद्धि मां का प्रभाव उनकी ज़िंदगी से परे बढ़ता है, उनके अनुग्रह और आध्यात्मिक शक्ति की कहानियाँ नई पीढ़ियों को प्रेरित करती रहती हैं। उनका जीवन भक्ति, दया और आध्यात्मिक पूर्णता का प्रमाण है, जिसने उन्हें आध्यात्मिक इतिहास में एक खास स्थान दिलाया है।<ref>{{Cite news|url=https://www.newstodaynetwork.com/uttarakhand/sri-siddhi-ma-know-who-was-the-miraculous-mother-who-took-o/cid9981491.htm|title=Sri Siddhi Ma - जानिए कौन थीं बाबा नीम करौली महाराज की विरासत संभालने वाली चमत्कारी माँ|last=bhatt|first=Yogesh|date=Feb 14, 2023|work=newstodaynetwork|access-date=Oct 11, 2024}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist|3}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.neebkaroribaba.org http://www.neebkaroribaba.or] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180215224719/http://www.neebkaroribaba.org/ |date=15 फ़रवरी 2018 }} [[श्रेणी:१९७३ में निधन]] [[श्रेणी:भारतीय संत]] [[श्रेणी:हिन्दू गुरु]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:उत्तराखण्ड के लोग]] [[श्रेणी:नैनीताल जिला]] b3sxgry3cfl4nqdi8qmexnyjn2vg3yi भिवानी जिला 0 15229 6610726 6501593 2026-09-05T15:12:07Z Mundhalia746 934684 6610726 wikitext text/x-wiki {{About|भिवानी जिले|इसके जिला मुख्यालय|भिवानी}} ---- {{Infobox Indian jurisdiction |type = जिला | native_name = भिवानी |other_name = भ्याणी |nickname = छोटी काशी (ज्यादा मंदिर होने के कारण) | state_name = हरियाणा | district = भिवानी |altitude = 225 | population_total = 169424 |latd=28.78 |longd=76.13 |locator_position = left |area_telephone = 01664 |official_languages = [[हरियाणवी]], [[हिंदी]], [[अंग्रेजी]] |postal_code = 127021 |vehicle_code_range = 16 |leader_title_1 = मुख्यमंत्री | leader_name_1 = नायब सिंह सैनी }} '''भिवानी जिला''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य का एक जिला है जिसका मुख्यालय [[भिवानी]] है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=6dyEDwAAQBAJ General Knowledge Haryana: Geography, History, Culture, Polity and Economy of Haryana]," Team ARSu, 2018</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC Haryana: Past and Present] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170929095707/https://books.google.com/books?id=6n7vV0eiS3YC |date=29 सितंबर 2017 }}," Suresh K Sharma, Mittal Publications, 2006, ISBN 9788183240468</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=kc9xl7VOvoYC Haryana] (India, the land and the people), Suchbir Singh and D.C. Verma, National Book Trust, 2001, ISBN 9788123734859</ref> == विवरण == क्षेत्रफल की दृष्टि से यह हरियाणा का सबसे बड़ा जिला हुआ करता था, परन्तु [[चरखी दादरी जिला|चरखी दादरी]] भिवानी से अलग होकर एक नया जिला बन गया जिसके कारण अब [[सिरसा जिला]] सबसे बड़ा जिला बन गया है। इसकी स्थापना 22 दिसम्बर, 1972 में हुई थी जब इसे हिसार से अलग कर दिया गया था। इसके जिला मुख्यालय का नाम भी भिवानी ही है। इसका क्षेत्रफल 5140 वर्ग किमी है। 442 गावों को समेटे इस जिले की जनसँख्या 1,425, 022 है जो जनसंख्या की दृष्टि से भिवानी को हरियाणा में तीसरा बड़ा जिला बना देता है (पहले और दुसरे पर क्रमशः फरीदाबाद और हिसार हैं)। जिला मुख्यालय भिवानी भारत की राजधानी दिल्ली से 124 किलोमीटर दूर है। भिवानी के उत्तर में हिसार, पूर्व में रोहतक, दक्षिण में महेंद्रगढ़, दक्षिण पूर्व में रेवाड़ी तथा पश्चिम और दक्षिण पश्चिम में राजस्थान है। ये हरियाणा के सबसे नीचे जल स्तर के जिलों में आता है। == इतिहास == भिवानी के सबसे पुराने गांव में एक नाम काैंट गांव का भी आता है जो भिवानी से ३ किलोमीटर दूर स्थित है। जहां के लोग बहुत ही सभ्य और संस्कारी हैं। भिवानी जिले की नीव इसी गांव से निकले एक व्यक्ति द्वारा की गई थी। जो आज भिवानी के नाम से जाना जाता है। भिवानी के एक गाँव, [[मिताथल]] में की गयी खुदाई से प्राप्त प्रमाण बताते हैं कि यह स्थान हडप्पा संस्कृति के समय से ही आबाद था। भिवानी के समीप नौरंगाबाद गाँव में की गयी खुदाई के दौरान प्राप्त वस्तुएं लगभग ढाई हज़ार साल पुरानी हैं। आइन-ए-अकबरी में भिवानी शहर का ज़िक्र मिलता है।सिंधु घाटी सभ्यता की खान, तोशाम और मकानों को तोशाम हिल रेंज की खानक पहाड़ियों पर पाया गया है। खुदाई (1968–73 और 1980-86) भिवानी के मिताथल गाँव में, पूर्व-हड़प्पा और पूर्व के साक्ष्य का पता लगाया गया है। क्षेत्र में हड़प्पा (सिंधु घाटी सभ्यता) संस्कृति। भिवानी शहर से लगभग 10 किलोमीटर (6.2 मील) पूर्व में, नौरंगाबाद गाँव के पास, 2001 में प्रारंभिक खुदाई में सिक्कों, औज़ारों, खिलौनों, मूर्तियों और बर्तनों समेत 2,500 साल पुरानी कलाकृतियों का पता चला था। पुरातत्वविदों के अनुसार, सिक्कों, सिक्कों के टुकड़ों, मूर्तियों और घरों के डिजाइन की उपस्थिति से पता चलता है कि 300 ई.पू. तक कुषाण, गुप्त और यौधेय काल में कभी-कभी यहाँ एक शहर मौजूद था। भिवानी शहर का उल्लेख [[आइन-ए-अकबरी]] में किया गया है और यह मुगलों के समय से वाणिज्य का एक प्रमुख केंद्र रहा है। == तहसील == भिवानी में पाँच तहसीलें हैं - भिवानी, बवानी खेड़ा, तोशाम, लोहारू और सिवानी। == कृषि == अधिकाँश लोगों का व्यवसाय [[कृषि]] है। यहाँ की मुख्य फ़सल [[बाजरा]] है। इसके अलावा [[ज्वार]], [[गेहूँ]], [[गन्ना]], [[सरसों]], [[धान]] और [[चना]] है। भिवानी के दक्षिणी इलाके [[थार रेगिस्तान]] के संपर्क में आते हैं। अतः वहाँ पर बालू मिटटी अधिक है। अतः वहाँ पर पानी की पूर्ती भूमिगत जल को निकाल कर की जाती है जहाँ सूखे कूएँ दो सौ फीट की गहराई तक जाते हैं जिनमें पानी की मोटर स्थायी रूप से रख दी जाती है। बाकी स्थानों पर हरियाणा सरकार द्वारा प्रदान की गयी नहर की सेवा ज़मीन को उपजाऊ बनाये रखने में मदद करती है। == इन्हें भी देखें == * [[भिवानी]] * [[हरियाणा]] * [[हरियाणा के जिले]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20161009130801/http://khabar.ndtv.com/news/india/charkhi-dadri-will-be-22nd-district-of-haryana-1460219 हरियाणा : मुख्यमंत्री मनोहर लाल ने चरखी दादरी को राज्य का 22वां जिला घोषित किया] * [https://web.archive.org/web/20161009155449/http://www.jagran.com/haryana/bhiwani-charkhi-dadri-become-22nd-district-of-haryana-14717729.html चरखी दादरी बना हरियाणा का 22वां जिला, सीएम ने किया एलान] == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{हरियाणा के जिले}} [[श्रेणी:हरियाणा के जिले]] [[श्रेणी:भिवानी ज़िला|*]] am7n8yv7blevgtrjkedu3ksrhmlakyc संगीत भारती 0 29278 6610618 6502079 2026-09-05T12:48:13Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीयता]]}}, {{[[साँचा:लहजा|लहजा]]}}, {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} और {{[[साँचा:बन्द सिरा|बन्द सिरा]]}} टैग ({{[[साँचा:Multiple issues|Multiple issues]]}}) में लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6610618 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=सितंबर 2026}} {{लहजा|date=सितंबर 2026}} {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2026}} {{बन्द सिरा|date=सितंबर 2026}} }} यह भारत का एक प्रमुख संगीत शिक्षण संस्थान हैं | यह संस्थान मुंबई एवं चंडीगढ़ में स्थित हैं | == स्थापना = संगीत भारती संस्थान की स्थापना प्रख्यात वेद गुरु, धर्माचार्य एवं संगीताचार्य स्वामी श्री द्वारिकाधीश (अधीश) जी महाराज द्वारा सन 1941 में की गयी, जिसके मुख्य संचालक मुंबई के सूप्रसिद्ध गायक एवं संगीत निर्देशक "मनुज देव भारद्वाज" एवं उनके पुत्र हर्षन भारद्वाज और आकर्षण भारद्वाज है. संगीत भारती की मुख्य दो शाखाएं मुंबई एवं चंडीगढ़ मे है == इतिहास == इस संस्थान का मुख्य उद्देश्य उचित संगीत की शिक्षा प्रदान करना एवं संगीत का उपयुक्त आनंद उठाना है == विशेषताएं == == बाहरी कड़ियाँ== [https://www.SangeetBharti.com www.SangeetBharti.com] {{भारत के प्रमुख संगीत शिक्षण संस्थान}} [[श्रेणी:भारत के संगीत शिक्षण संस्थान]] {{आधार}} eh9ej1bpgcqh6d8tzf1g1dnbf4tbw4l मेवाड़ 0 35260 6611067 6606843 2026-09-06T10:58:38Z सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत 945961 /* इतिहास */ छोटा सा सुधार किया। 6611067 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{लम्बी भूमिका|date=अगस्त 2024}} {{भ्रामक|date=अगस्त 2024}} }} [[चित्र:Map rajasthan mewar.png|right|thumb|300px|राजस्थान के अन्तर्गत मेवाड़ की स्थिति]] '''मेवाड़''' [[राजस्थान]] के दक्षिण-मध्य में स्थित एक रियासत थी। इसे 'उदयपुर राज्य' ( 'चित्तौडगढ राज्य’ ) के नाम से भी जाना जाता है। इसमें आधुनिक भारत के [[राजस्थान]] के [[उदयपुर जिला|उदयपुर]], [[भीलवाड़ा जिला|भीलवाड़ा]], [[राजसमन्द जिला|राजसमन्द]], [[चित्तौड़गढ़ जिला|चित्तौडगढ़]],तथा [[प्रतापगढ़ जिला, राजस्थान|प्रतापगढ़]] जिले और [[मध्य प्रदेश]] के [[नीमच]] तथा [[मंदसौर]] जिले थे। मेवाड़ के राजचिह्न में राजपूत और भील योद्धा अंकित है । सैकड़ों वर्षों तक यहाँ शासन रहा और इस पर [[गुहिल]] तथा [[सिसोदिया]] राजाओं ने 1200 वर्ष तक राज किया । १५५० के आसपास मेवाड़ की राजधानी थी ( कालक्रम अनुसार - नागदा, आहड़,कल्याणपुर,चितौड़गढ़,कुंभलगढ़,चावंड,उदयपुर) (आहड़)[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]]। [[महाराणा प्रताप]] यहीं के राजा थे। [[अकबर]] की भारत विजय में केवल मेवाड़ के राणा प्रताप बाधक बना रहे। अकबर ने सन् 1576 से [[१५८६|1586]] तक पूरी शक्ति के साथ मेवाड़ पर कई आक्रमण किए, पर उसका राणा प्रताप को अधीन करने का मनोरथ सिद्ध नहीं हुआ स्वयं अकबर, प्रताप की देश-भक्ति और दिलेरी से इतना प्रभावित हुआ कि प्रताप के मरने पर उसकी आँखों में आंसू भर आये। हल्दी घाटी के युद्ध में मुगलों का पलड़ा भारी होता देखकर मेवाड़ के सैनिकों ने राणा प्रताप को युद्ध भूमि से भगा दिया था। मुगलों के ताबातोड हमलों से घबराकर मेवाड़ के सैनिक भी युद्धभूमि से भाग गए थे। उसने स्वीकार किया कि विजय निश्चय ही अकबर की हुई। महाराणा प्रताप की मृत्यु पर उसके उत्तराधिकारी [[अमर|राणा अमर]] ने मुगल सम्राट [[जहाँगीर|जहांगीर]] से सन् 1615 में संधि कर ली और मुगलों ने उसे " सिंह उपाधि " से सम्मानित किया। <ref>{{cite web|url=http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/rj007.htm|title=राजस्थान का शौर्यपूर्ण इतिहास|accessdate=8 मार्च 2008|publisher=tdil.mit.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015102829/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/rj007.htm|archive-date=15 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> मेवाड़ के तत्कालीन धर्म प्रमुख एवं धर्मांशद अधिकारी श्री श्री रोहित गोपाल सूत जी को बनाया गया हे शंकराचार्य पीठ द्वारा इनकी नियुक्ति की गई हे श्री रोहित गोपाल जी सर्वहिताये चैरिटेबल ट्रस्ट के अध्यक्ष के रूप मैं विराज मान हे आप के द्वारा कई सामाजिक एवं धार्मिक कार्य सबके विकास एवं कल्याण के लिये किये जाते हे आप मेवाड़ चित्तौड़गढ़ राजस्थान मैं विशाल बद्रीनाथ ध्यान योग केंद्र मन्दिर बनाने जा रहे हे आप विशेष माँ कामख्या के परम सिद्ध साधको मैं से एक हे पुराणों एवं धर्म के मर्मज्ञ हे <ref>{{Cite journal|last=SHARMA|first=JYOTI|date=2016-12-31|title=श्री कृष्ण से संबंधित बंदिशों का आध्यात्मिक महत्व|url=http://dx.doi.org/10.33913/ss.v04i02a06|journal=Swar Sindhu|volume=4|issue=2|pages=37–40|doi=10.33913/ss.v04i02a06|issn=2320-7175}}</ref> == इतिहास == {{main|गुहिल राजवंश|सिसोदिया राजवंश}} {{see also|मेवाड़ की शासक वंशावली}} [[मेवाड़ का इतिहास]] बेहद ही गौरवशाली रहा है। मेवाड़ का प्राचीन नाम [[शिवि|शिवी जनपद]] या मेदपाट था मेवाड़ नाम [[सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत]] जाति या क्षत्रिय मेर-जाति के नाम पर मेवाड़ नाम पड़ा इसके साक्ष्य शिलालेखों मे मिले है। [[चित्तौड़]] उस समय मेवाड़ का प्रमुख नगर था। प्राचीन समय में [[सिकंदर]] के आक्रमण भारत की तरफ बड़ रहे थे, उसने ग्रीक के मिन्नांडर को भारत पर आक्रमण करने के लिए भेजा, उस दौरान शिवी जनपद का शासन [[मेर-राजाओं]] के पास था। सिकंदर भारत को नहीं जीत पाया , उसके आक्रमण को शिवी जनपद के शासकों ने रोक दिया और सिकंदर की सेना को वापस जाना पड़ा।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=n0gwfmPFTLgC&lpg=PA270&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%20%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A6%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=hi&pg=PA270#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%20%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A6%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&f=true Tribal rootes of Hinduism , Page 270] </ref> दरसअल मेवाड़ मेर/मेहर राजाओं के शासन का क्षेत्र रहा , मेरों [[ मेर-राजपूत]] ने शासन करने के साथ साथ मेवाड़ धारा का विकास किया। मेवाड़ पर राजा खेरवो मेर ठाकुर का शासन स्थापित था, उसी दौरान [[गुहिल राजवंश|गुहिलोतो]] ने मेवाड़ अपने कब्जे में कर लिया। [https://books.google.co.in/books?id=0bSmDwAAQBAJ&lpg=PT24&dq=Kannauj%20bhil%20chief&hl=hi&pg=PT24#v=onepage&q=Kannauj%20bhil%20chief&f=false] मेवाड़ राज्य की स्थापना लगभग 566 ई. में हुई थी। बाद में [[उदयपुर]] राजधानी के बनी। 1568 में, [[अकबर]] ने मेवाड़ की राजधानी [[चित्तौड़]] पर विजय प्राप्त की। 1576 में, [[हल्दीघाटी का युद्ध|हल्दीघाटी का युद्ध]] हुआ जो की एक अनिर्णायक युद्ध साबित हुआ लेकिन इसके मेवाड़ को बहुत हानि पहुंची और [[हल्दीघाटी का युद्ध|हल्दीघाटी के युद्ध]] के बाद महाराणा प्रताप को जंगल में छुपकर जीवन व्यतीत करना पड़ा । हल्दी घाटी के युद्ध में मुगल सेना का पलड़ा भारी होते देखकर महाराणा प्रताप के सेनानायको ने उन्हें वहा से दूर भेज दिया एवं झाला मानसिंह ने राणा का छत्र धारण कर युद्ध भूमि में शहीद हुए। [[अकबर]] ने युद्ध के बाद मेवाड़ पर कई आक्रमण किए जो ज्यादातर असफल सिद्ध हुए । 1583/1585 से 1599 तक मेवाड़ पर कोई आक्रमण नहीं हुए इसी बीच प्रताप ने [[चित्तौड़गढ़]] और [[मांडलगढ़]] को छोड़ संपूर्ण मेवाड़ फिर से जीत लिया 1599 के पश्चात कुछ और असफल आक्रमण मेवाड़ पर हुए एवं 1605 को अकबर की मृत्यु हो गई अतः अकबर अपने जीवन काल में मेवाड़ पर पूर्ण रूप से विजय प्राप्त नहीं कर पाया । 1606 में, [[अमर सिंह प्रथम|अमर सिंह]] [[दिवेर का युद्ध |देवरे की लड़ाई]] में मुगलों को हराया। 1615 में, चार दशक तक झड़प के बाद मेवाड़ और मुगलों ने एक संधि में प्रवेश किया। अंग्रेजी सरकार के दौरान राजस्थान के अन्य सभी राजपूत रजवाड़ो की तरह मेवाड़ रजवाड़ा भी अंग्रेजी सरकार के प्रति पूर्ण रूप से वाफादार बना रहा और इसे अंग्रेजों के लिए लगाना वसूलने का अधिकार प्राप्त था। इस परिवार ने ब्रिटिश सल्तनत के प्रति निष्ठावान बनकर अपने पुराने अधिकारियों को सुरक्षित कर लिया था। 1949 में उदयपुर राज्य [[भारतीय संघ]] में शामिल हो गया। मेवाड़ पर 1500 वर्षों से [[मोरी/मेर]] , [[गुहिलोत]] और [[सिसोदिया]] राजवंशों का शासन था। == भौगोलिक स्थिति == मेवाड़ का उत्तरी भाग समतल है। बनास व उसकी सहायक नदियों की समतल भूमि है। चम्बल भी मेवाड़ से होकर गुजरती है। मेवाड़ के दक्षिणी भाग में अरावली पर्वतमाला है,जो की बनास व उसकी सहायक नदियों को साबरमती व माही से अलग करती है,जो कि गुजरात सीमा में है। अरावली उत्तर- पश्चिम क्षेत्र में है। इस कारण यहाँ उच्च गुणवत्ता पत्थर के भण्डार है। जिसका प्रयोग लोग गढ़ निर्माण में करना पसंद करते है। मेवाड़ क्षेत्र उष्णकटिबंधीय शुष्क क्षेत्र में आता है। वर्षा का स्तर 660 मिमी/वर्ष, उत्तर पूर्व में अधिकतया। ९०% वर्षा जून से सितम्बर के बीच पड़ती है। दक्षिण पश्चिम मानसून के कारण। == राजधानियाँ व प्रशासनिक केंद्र == मेवाड़ क्षेत्र की परिवर्तित सीमाओं के अनुरुप क्षेत्र की राजधानियाँ भी समयानुसार बदलती रही थी। इतिहास प्रसिद्ध दुर्ग चित्तौड़ के उत्तर में, १.५ मील दूर स्थित "नगरी' स्थान भिबि- जनपद की राजधानी था, जिसे तत्कालीन समय में मंजिमिका के नाम से जाना जाता था। जनपद के नष्ट होने के पश्चात् ७ वीं शताब्दी तक प्रामाणिक विवरणों के अभाव में इस प्रदेश की राजनीतिक अवस्था का विवरण ज्ञात नहीं होता है, किन्तु बप्पा रावल द्वारा शासन अधिकृत करने के समय से १३ वीं शताब्दी के प्रारंभिक दशक तक एकलिंग, देलवाड़ा, नागद्राह, चीखा तथा अघाटपुर (आयड़) मेवाड़ राज्य की राजधानियाँ व प्रशासनिक केंद्र रह चुके थे। [[रावल जैतसिंह]] (१२१३ - १२५० ई.) के समय यहाँ की राजधानी नागद्रह (नागदा) थी, जो सुल्तान इल्नुतमिश के आक्रमण के कारण नष्ट हो गई। तब रावल ने अघाटपुर को नवीन राजधानी के रूप में विकसित किया। उसके पुत्र रावल तेजसिंह (१२५० - १२७३ ई.) ने सामरिक महत्त्व को देखते हुए चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया। सुल्तान अलाउद्दीन के चित्तौड़ आक्रमण के समय मेवाड़ की राजधानी चित्तौड़ ही थी। १४ - १५ वीं सदी तक चित्तौड़ व कुंभलगढ़ मेवाड़ की राजधानी रहे हैं। राणा कुंभा (१४३३ - १४६८) ने कुंभलगढ़ तथा राणा सांगा (१५०९ - १५२८ ई.) ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया। राणा प्रताप (१५७२ -१५९७ ई.) तथा उसके पुत्र राणा अमरसिंह प्रथम (१५९७ - १६२० ई.) ने मेवाड़ मुगल संघर्ष काल में गांगुंदा व चावंड नामक स्थानों को संघर्ष कालीन राजधानियाँ बनायी। [https://www.rajgk.in/2020/02/maharana-udai-singh-history-in-hindi.html राणा उदयसिंह] (१५४० - १५७२ ई.) ने पीछोली नामक गांव को अपनी राजधानी बनाया। पीछोली गाँव ही १७ वीं शताब्दी के पूर्वार्द्ध में उदयपुर नगर के नाम से प्रसिद्ध हो गया। राणा कर्ण सिंह (१६२० - १६२८ ई.) के बाद से उदयपुर नगर ही मेवाड़ की स्थाई राजधानी रहा, जब तक राणा भूपाल सिंह द्वारा १८ अप्रैल १९४८ ई. में इसका विलय नहीं कर दिया गया। ===मेवाड़ के महाराणा=== * [[कालभोज / बप्पा रावल]] 734-753 * [[अल्लाट]] 951-971 * शक्ति कुमार * मुजं परमार * वेरी सिंह * विजय सिंह * रण सिंह * क्षेम सिंह * रावल सम्पत सिंह 1177 - 1190 * रावल कुमार 1190 - 1213 * [[जेत्र सिंह]] 1213-1253 * [[तेज़ सिंह]] 1253-1273 * [[समर सिंह]] 1273-1302 * [[रतन सिंह]] 1302-1313 * मालदेव चौहान 1313 - 1326 * र्किर्तीपाल 1326 * [[राणा हम्मीर सिंह|हमीर सिसोदिया]] 1326-1364 * [[क्षेत्र सिंह]] 1364-1382 * [[राणा लाखा|लाखा सिंह]] 1382-1421 * [[मोकल सिंह]] 1421-1433 * [[महाराणा कुम्भा|कुंभा सिंह]] 1433-1468 * [[उदयसिंह प्रथम|उदय सिंह प्रथम]] 1468-1473 * [[राणा रायमल|राय मल सिंह]] 1473/1509 * [[राणा सांगा|संग्राम सिंह प्रथम]] 1509-1528 * [[रतन सिंह]] 1528-1531 * [[विक्रमादित्य सिंह]] 1531-1536 * [[बनवीर सिंह]] 1536-1537 * [[उदय सिंह]] 1537-1572] * [[महाराणा प्रताप|प्रताप सिंह (महाराणा प्रताप)]] 1572-1597 * [[अमर सिंह प्रथम]] 1597-1620 * [[करन सिंह]] 1620-1628 * [[जगत सिंह प्रथम]] 1628-1652 * [[राज सिंह प्रथम]] 1652-1680 * [[जय सिंह]] 1680-1698 * [[अमर सिंह द्वितीय]] 1698-1710 * [[संग्राम सिंह द्वितीय]] 1710-1734 * [[जगत सिंह द्वितीय]] 1734-1751 * [[प्रताप सिंह द्वितीय]] 1751-1753 * [[राज सिंह द्वितीय]] 1753-1761 * अरी सिंह 1761-1773 * [[हम्मीर सिंह द्वितीय]] 1773-1778 * [[भीम सिंह]] 1778-1828 * [[जवान सिंह]] 1828-1838 * [[सरदार सिंह]] 1838-1842 * [[स्वरूप सिंह]] 1842-1861 * [[शम्भू सिंह]] 1861-1874 * [[सज्जन सिंह]] 1874-1884 * [[फतह सिंह]] 1884-1930 * [[भूपाल सिंह]] 1930-1949 (+4 जुलाई 1955) == वासियों का दैनिक जीवन == ग्राम- बस्तियों का दैनिक जीवन प्रातः ३ बजे से प्रारंभ हो जाता था। दैनिक नित्य"- कर्म से निवृत होने के बाद स्त्रियां आटा पीसने बैठ जाती थी। प्रायः प्रतिदिन दैनिक उपभोग के हिसाब से एक- दो सेर अनाज पीसा जाता था। इसके बाद वे कुँए से पानी लाने का काम करती थी। दूसरी तरफ कृषक लोग उषा- बेला में ही हल, बैल व अन्य मवेशियों को लेकर खेत चल देते थे। दिन भर काम करने के बाद सायंकाल ५-६ बजे घर आते थे। स्रियाँ प्रातः कालीन गृह- कार्य से निवृत्त होकर पुरुषों का हाथ बँटाने के लिए खेत से घर पहुँच जाती थी। साथ में दिन का भोजन भी ले जाती थी। जो प्रायः राब या छाछ, जब या मक्की की रोटी और सरसो का साग होती थी। वृद्धाएँ घर में बच्चों की देखभाल करती थीं। बच्चे बड़े होकर गोचरी का कार्य करते थे। सायंकाल में किसान इंधन तथा पशुओं के चारे के साथ घर लौटते थे। साल में खेती के व्यस्ततम दिनों में फसल की पाणत (सिंचाई) के लिए रात को भी खेत में रहना पड़ता था। उसी तरह पके हुए फसलों की सुरक्षा के लिए भी किसान खेतों में बनी डागलियों में रात बिताते थे। फसल कटाई के लिए पूरा परिवार खेत में जुट जाता था। वही व्यावसायिक जातियां अपना पूरा दिन कर्मशालाओं में बिताते थे। वहीं वे दिन का भोजन करते थे। शाम में लौटकर भोजन के बाद लोग पारस्परिक बैठक, खेलकूद, किस्से कहानियों, भजन- कीर्तन व ग्राम्य स्थिति की चर्चा के माध्यम से आमोद- प्रमोद करते थे। सर्दियों में लोग अलाव के चारों तरफ लंबी बैठकियाँ करते थे। ग्राम्य- नगरों का जीवन वैसे तो ग्राम्य-जीवन के प्रभाव से मुक्त नहीं था, लेकिन लोगों के पास साधन होने की स्थिति में वे "भगतणों' का नृत्य देखने, मुजरे सुनने, दरबारी क्रिया- कलापों में सेवकाई करने, भजन- कीर्तन तथा दरबार- यात्राओं की जय- जय करने में व्यस्त रहते थे। दैनिक गोठ (मित्र भोग), अमल- पानी, भांग, महुआ आदि का व्यसन कुलीन वर्ग के दैनिक जीवन का हिस्सा था। == मुद्रा का प्रचलन == राजस्थान के अन्य राज्यों की तरह मेवाड़ में भी सिक्के प्रचलन में थे, लेकिन आर्थिक जीवन में सारे लेन- देन सिक्कों के माध्यम से ही नहीं किये जाते थे। दो राज्यों के बीच वाणिज्य व्यापार में नि:संदेह सिक्कों का ही इस्तेमाल होता था, लेकिन साथ- साथ कई स्थितियों में वस्तु- विनिमय से भी काम चला लिया जाता था। राज्य कर्मचारियों सेवकों तथा दासों को वेतन के रूप में अधिकतर कृषि योग्य भूमि, कपड़े तथा अन्य वस्तुएँ दी जाती थी। साथ- साथ नाम मात्र की ही संख्या में सिक्के दिये जाते थे। आंतरिक व्यापार में मुद्राओं के साथ- साथ १९ वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध तक कौड़ियों का भी प्रचलन रहा। कौड़ियों से जुड़ी गणनाओं में एक है- * २० भाग = १ कौड़ी * २० कौड़ी = आधा दाम * २ आधा दाम = १ रुपया सर जॉन माल्कन के अनुसार * ४ कौड़ी = १ गण्डा * ३ गण्डा = १ दमड़ी * २ दमड़ी = १ छदाम * २ छदाम = १ रुपया (अधेला) * ४ छदाम = १ रुपया = ९६ कौड़ी १८ वीं सदी के पूर्व यहाँ मुगल शासकों के नाम वाली "सिक्का एलची' का प्रचलन था, लेकिन औरंगजेब के बाद मुगल साम्राज्य का प्रभाव कम हो जाने के कारण अन्य राज्यों की तरह मेवाड़ में भी राज्य के सिक्के ढ़लने लगे। १७७४ ई. में उदयपुर में एक अन्य टकसाल खोली गई। इसी प्रकार भीलवाड़ा की टकसाल १७ वीं शताब्दी के पूर्व से ही स्थानीय वाणिज्य- व्यापार के लिए "भीलवाड़ी सिक्के' ढ़ालती थी। बाद में चित्तौड़गढ़, उदयपुर तथा भीलवाड़ा तीनों स्थानों के टकसालों पर शाहआलम (द्वितीय) का नाम खुदा होता था। अतः यह "आलमशाही' सिक्कों के रूप में प्रसिद्ध हुआ। राणा संग्रामसिंह द्वितीय के काल से इन सिक्कों के स्थान पर कम चाँदी के मेवाड़ी सिक्के का प्रचलन शुरू हो गया। ये सिक्के चित्तौड़ी और उदयपुरी सिक्के कहे गये। आलमशाही सिक्के की कीमत अधिक थी। १०० आलमशाही सिक्के = १२५ चित्तौड़ी सिक्के उदयपुरी सिक्के की कीमत चित्तौड़ी से भी कम थी। आंतरिक अशांति, अकाल और मराठा अतिक्रमण के कारण राणा अरिसिंह के काल में चाँदी का उत्पादन कम हो गया। आयात रुक गये। वैसी स्थिति में राज्य- कोषागार में संग्रहित चाँदी से नये सिक्के ढ़ाले गये, जो अरसीशाही सिक्के के नाम से जाने गये। इनका मूल्य था-- १ अरसी शाही सिक्का = १ चित्तौड़ी सिक्का = १ रुपया ४ आना ६ पैसा। राणा भीम सिंह के काल में मराठे अपनी बकाया राशियों का मूल्य- निर्धारण सालीमशाही सिक्कों के आधार पर करने लगे थे। इनका मूल्य था --- सालीमशाही १ रुपया = चित्तौड़ी १ रुपया ८ आना आर्थिक कठिनाई के समाधान के लिए सालीमशाही मूल्य के बराबर मूल्य वाले सिक्के का प्रचलन किया गया, जिन्हें "चांदोड़ी- सिक्के' के रूप में जाना जाता है। उपर्युक्त सभी सिक्के चाँदी, तांबा तथा अन्य धातुओं की निश्चित मात्रा को मिलाकर बनाये जाते थे। अनुपात में चाँदी की मात्रा तांबे से बहुत ज्यादा होती थी। इन सिक्कों के अतिरिक्त त्रिशूलिया, ढ़ीगला तथा भीलाड़ी तोबे के सिक्के भी प्रचलित हुए। १८०५ -१८७० के बीच सलूम्बर जागीर द्वारा "पद्मशाही' ढ़ीगला सिक्का चलाया गया, वहीं भीण्डर जागीर में महाराजा जोरावरसिंह ने "भीण्डरिया' चलाया। इन सिक्कों की मान्यता जागीर लेन- देन तक ही सीमित थी। मराठा- अतिक्रमण काल के "मेहता' प्रधान ने "मेहताशाही' मुद्रा चलाया, जो बड़ी सीमित संख्या में मिलते हैं। राणा स्वरुप सिंह ने वैज्ञानिक सिक्का ढ़लवाने का प्रयत्न किया। ब्रिटिश सरकार की स्वीकृति के बाद नये रूप में स्वरुपशाही स्वर्ण व रजत मुद्राएँ ढ़ाली जाने लगी। जिनका वजन क्रमशः ११६ ग्रेन व १६८ ग्रेन था। १६९ ग्रेन शुद्ध सोने की मुद्रा का उपयोग राज्य- कोष की जमा - पूँजी के रूप में तथा कई शुभ- कार्यों के रूप में होता था। पुनः राज्य कोष में जमा मूल्य की राशि के बराबर चाँदी के सिक्के जारी कर दिये जाते थे। इसी समय में ब्रिटिशों का अनुसरण करते हुए आना, दो आना व आठ आना, जैसे छोटे सिक्के ढ़ाले जाने लगे, जिससे हिसाब- किताब बहुत ही सुविधाजनक हो गया। रुपये- पैसों को चार भागों में बाँटा गया पाव (१/२), आधा (१/२), पूण (१/३) तथा पूरा (१) सांकेतिक अर्थ में इन्हें।।।।।। तथा १ लिखा जाता था। पूर्ण इकाई के पश्चात् अंश इकाई लिखने के लिए नाप में s चिह्न का तथा रुपये - पैसे में o) चिह्न का प्रयोग होता था। ब्रिटिश भारत सरकार के सिक्कों को भी राज्य में वैधानिक मान्यता थी। इन सिक्कों को कल्दार कहा जाता था। मेवाड़ी सिक्कों से इसके मूल्यांतर को बट्टा कहा जाता था। चांदी की मात्रा का निर्धारण इसी बट्टे के आधार पर होता था। उदयपुरी २.५ रुपया को २ रुपये कल्दार के रूप में माना जाता था। १९२८ ई. में नवीन सिक्कों के प्रचलन के बाद तत्कालीन राणा भूपालसिंह ने राज्य में प्रचलित इन प्राचीन सिक्कों के प्रयोग को बंद करवा दिया। इस प्रकार हम पाते हैं कि यहाँ की आर्थिक व्यवस्था, वस्तु- विनिमय की परंपरा तथा जन- जीवन पर ग्रामीण वातावरण के प्रभाव ने मुद्रा की आवश्यकता को सीमित रखा। वैसे १९ वीं सदी उत्तरार्द्ध में सड़क निर्माण, रेल लाइन निर्माण व राजकीय भवन निर्माण तथा राज का परिमापन मुद्रा में होने लगा था, फिर भी अधिकतर- चुकारा एवं वसूली जीन्सों में ही प्रचलित थी। धातुओं से निर्मित इन मुद्राओं के साथ एक समस्या यह भी थी कि संकटकाल में इन मुद्राओं को ही गलाकर शुद्ध धातु को बेचकर लाभ कमाने की कोशिश की जा रही थी। राज्य में महाराणाओं द्वारा वैज्ञानिक सिक्के के प्रचलन में विशेष रुचि नहीं रहने के कारण शान्तिकाल में भी राज्य- कोषागार समृद्ध नहीं रहा, दूसरी तरह भू- उत्पादन द्वारा राज्य- भंडार समृद्ध रहे। == संचार-व्यवस्था : बामणी-डाक == मेवाड़ राज्य में आज की तरह सुसंगठित संचार व्यवस्था नहीं थी। जन- साधारण में जातियों के अपने-अपने नाई, सेवक, भाट ही पारिवारिक संदेशों का आदान- प्रदान करते थे। ऐसी संदेश- प्रक्रिया प्रायः मौखिक होती थी। राज्य कार्य के लिए पैदल (दौड़ायत), ऊँट सवार, सांड़ीवार तथा घुड़सवार रखे जाते थे। वे राज- काज से संबद्ध सूचना वार्ताओं को प्रायः मौखिक रूप से ही इधर- उधर पहुँचाते थे। मौखिक संदेश- प्रक्रिया का कारण संभवतः उस समय का संशयात्मक राजनीतिक वातावरण था। व्यापारिक पत्र माल वाहनों अथवा यात्रियों के साथ भेजे जाते थे। १९ वीं सदी के पूर्वार्द्ध तक इसी रुढिगत व्यवस्था का प्रयोग किया गया। इस के बाद सूचना संचार के लिए बग्गियाँ काम में भी जाने लगी। अब लिखित सूचना का प्रचलन शुरू हो गया था। किंतु जनसाधारण में अभी भी सूचना- विनिमय की कोई राज्य आधारित व्यवस्था नहीं थी। यह व्यवस्था राणा स्वरुपसिंह के शासन से आरंभ हुई, जो नियमित राजकीय डाक लाने ले जाने का कार्य करती थी। यह व्यवस्था "बामणी- डाक व्यवस्था' के नाम से जानी जाती थी। बामणी डाक व्यवस्था संभवतः बंगाल के हरकारा- डाक व्यवस्था से प्रभावित थी। इस व्यवस्था में ब्राह्मण जाति के लोगों को वार्षिक ठेके के आधार पर डाक संबंधी उत्तरदायित्व प्रदान किया गया था। ब्राह्मण वर्ग के प्रति लोगों का आदर व दया मान था। साथ- ही- साथ चूँकि ब्राह्मण को मारना या लूटना पाप- कर्म माना जाता था, अतः पैसे व पत्र ज्यादा सुरक्षित रहते थे। ठेके में हानि होने की स्थिति में राज्य द्वारा आर्थिक- अनुदान कर क्षतिपूर्ति किया जाता था। ठेका लेने वाले व्यक्ति को डाक- व्यवस्था बनाये रखने के लिए हरकारे रखने पड़ते थे, जिनका मासिक वेतन निश्चित किया जाता था। १९ वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में यह प्रति माह ४ रुपया था। इस डाक- व्यवस्था को जन- साधारण के उपयोग हेतु राणा शंभूसिंह के शासन- काल में खोला गया। जन- साधारण को प्रति पत्र की कीमत के आधार पर एक निश्चित लागत चुकानी पड़ती थी। मेवाड़ राज्य के अंदर पत्रों के आदान- प्रदान की लागत निश्चित थी, किंतु बाहर भेजी जाने वाली डाक पर अलग से प्रति कोस के हिसाब से पैसा लिया जाता था। २० वीं शताब्दी के एक दशक तक वामणी डाक नियमित रूप से प्रत्येक परगने के मुख्यालय तक जाती थी। अलग से कोई डाक- कार्यालय नहीं था। ठेकेदार का घर तथा हरकारे स्वयं डाक- घर का कार्य करते थे। सन् १८६५ ई. में आंग्ल सरकार ने डाक- घर स्थापित किया। इसके साथ ही नसीराबाद, खेरवाड़ा, कोटड़ा व छावनी पर छावनी के छाक- घर खुले। इनका प्रयोग ब्रिटिश भारत सरकार, एजेंटों एवं राज्य के कर्मचारियों के समाचारों का आदान- प्रदान करना था। रेलवे के विकास के बारे में जन- साधारण के प्रयोग के लिए प्रत्येक रेलवे- स्टेशन पर प्रशासन ने एक- एक डाक घर तथा तार- घर खोल दिया। १९ वीं सदी के अंत तक जन- साधारण की सूचना नियमित तथा व्यवस्थित रूप से आने- जाने लगी थी। == विकसित उद्योग-धंधे == [[चित्र:Chaumukha Jain temple at Ranakpur in Aravalli range near Udaipur Rajasthan India.jpg|right|thumb|300p|रणकपुर जैन मन्दिर]] मेवाड़ राज्य में जन-जीवन में ज्यादातर कुटीर ग्रामोद्योग का प्रचलन था। इन उद्योगों का विस्तार आत्मनिर्भर आर्थिक- व्यवस्था के अनुरुप राज्य की माँग तथा पूर्ति तक सीमित था। ज्यादातर उद्योग- धंधे जाति समाज की जातियों व वंशानुगत स्थितियों पर आधारित थे। जातिगत उद्योगों में कार्यरत शिल्पियों के दो स्तर थे - * ग्राम्य शिल्पी * नगर शिल्पी ग्राम्य शिल्पी कृषि तथा ग्राम्य-जीवन की आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए कार्य करते थे। इनका आर्थिक जीवन कृषि- आश्रित रहता था। वे अर्द्ध- कृषक हो सकते थे। नगर शिल्पी कुशल शिल्पी की श्रेणी में आते थे। उन्हें दो श्रेणियों में बाँटा गया है - * नगर शिल्पी :* श्रमिक शिल्पी :* व्यवसाई शिल्पी श्रमिक शिल्पियों में भवन-निर्माण करने वाले [[कुमावत]] व अन्य मिस्री कारीगर, मिट्टी के बर्तन बनाने वाले [[कुम्हार]] कपड़ों की सिलाई करने वाले महिदाज, रेजा बुनने वाले बलाई, कपड़ा रंगने वाले रंगरेज, कागज बनाने वाले कागदी, सोना- चाँदी के बरक बनाने वाले, कपड़ो की छपाई करने वाले छीपा, बर्तन गढ़ने वाले कसारा इत्यादि जाति के लोग प्रमुख है। सुनार, लुहार, सुथार, कुम्हार, दर्जी, जीणगर, सिकलीगर, अंतार- गंधी, उस्ता, पटवा, कलाल आदि जातियाँ व्यवसायी शिल्पियों के वर्ग में आते थे। मेवाड़ राज्य के प्रमुख उद्योग निम्न थे - ;1. वस्त्र उद्योग प्रत्येक गाँव में बलाई बुनकर चर्खे द्वारा सूत कातने तथा मोटे सूती कपड़े (रेजा) की बुनाई का काम किया जाता था। एक कहावत के अनुसार - मोटो खाणों, मोटो पेरणों अर छोटो रेहणों अर्थात आदर्शवान नम्र व्यक्ति मोटे अनाज (मक्की- धान आदि) खाते है तथा रेजा पहनते है। मेवाड़ राज्य के मध्य एवं पूर्वी दक्षिणी भाग में कपास का उत्पादन होने के कारण यह क्षेत्र रेजाकारी का प्रमुख केंद्र था। मुस्लिम जाति के जुलाहे बारीक कपड़े की बुनाई का काम करते थे, लेकिन इन वस्त्रों का प्रचलन मात्र अभिजात व कुलीन वर्ग में ही होने के कारण मोटे रेजा उद्योग जैसा प्रचलित नहीं हो पाया। वस्र- निर्माण, रंगाई, छपाई व कढ़ाई का काम मुस्लिम जाति के रंगरेजों, छिपाओं तथा हिंदूओं में पटवा लोगों द्वारा किया जाता था। छपाई में लकड़ी के ब्लाकों का प्रयोग होता था, जिसका निर्माण शिल्पी- सुथार करते थे। गोटे- किनारी के व्यवसाय पर पारख जाति के ब्राह्मणों का एकाधिकार था। ;2. काष्ठ- उद्योग मेवाड़ राज्य की तिहाई भूमि वनाच्छादित थी। सीसम, सागवान, आम, बबूल व बाँस के वृक्ष बहुतायत में थे। लकड़ियों का प्रयोग विशेष रूप से कृषि- उपकरण, भवन तथा बरतन बनाने में होता था। लकड़ी में खुदाई व नक्काशी का काम सुथार लोग करते थे। ;3. लुहारी व चर्मकारी उद्योग ग्राम्य लुहार, चमार व गाडूलिया- लुहार (एक घुमक्कड़ व्यवसायी जाति) कृषि के लिए लौह- उपकरणों, जैसे हल, कुदाल, नीराई- गुड़ाई करने की खाप, चड़स आदि तथा घरेलू- सामानों (चिमटा, दंतुली, सांकल, चाकू आदि) बनाने का कार्य करती थी। नगरों में यह काम सिकलीबर, जीणगर व मोची द्वारा किया जाता था। ;4. बर्तन - उद्योग जन- साधारण की स्थानीय आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए मिट्टी के बर्तन बनाये जाते थे। बांस की सुलभता के कारण बांस के बर्त्तनों का भी प्रचलन था। बांस का कार्य गांछी तथा हरिजन जाति के लोग करते थे। वे टोकरियाँ, छाब, कुंडया, टाटा आदि बनाने का कार्य करते थे। तांबा, पीतल तथा कांसा के मिश्रित बर्त्तनों का निर्माण कार्य कसारा जाति के लोग करते थे। उदयपुर में पीतल, तांबा आदि के साथ- साथ सोनियों द्वारा सोने- चाँदी के बरतन भी बनाने के कारोबार किया जाता था। ;5. आभूषण उद्योग कलात्मक आभूषण बनाने तथा जड़ाई करने का कार्य सोनी तथा जड़िया जाति के लोग करते थे। वे तलवारों व कटारियों की मूठों पर भी जड़ाई व खुदाई का काम करते थे। मीनाकारी का काम विशेष रूप से नाथद्वारा में होता था। ;6. अन्य उद्योग उपरोक्त उद्योगों के अलावा यहाँ मूर्ति एवं चित्रकारी, चूड़ी, इत्र, कागज व शराब बनाने के उद्योग विकसित थे। चतारा उद्योग का व्यापक प्रचलन विभिन्न ठिकानों, हवेलियाँ व लोक- शिल्प के रूप में सभी घरों में था। वैसे तो कागज का गुजरात से आयात किया जाता था, लेकित मेवाड़ में भी घास की गुदा, मांस, कपड़ों को सड़ाकर लेप तैयार कर मोटा कागज बनाने का प्रचलन था। बनाने वाले "कागदी' कहलाते थे। बारुद सोनगरों द्वारा तैयार किये जाते थे। मेवाड़ा कलाल जाति के लोग मुख्य रूप से राजमहलो के लिए महुआ, केशव व गुलाल से शराब व अन्य पेय पदार्थ बनाते थे | राजमहलो में कई कारखाने काम करते थे। वहाँ शिल्पियों को शासन द्वारा बेगार में अथवा वेतन- मजदूरी पर काम करना होता था। यहाँ मुख्यतः पत्थर - नक्काशी, मूर्ति शिल्प, चित्रकारी, वस्र- सिलाई, आभूषण- जड़ाई, डोली, स्वर्णकारी, औषधि व नाव आदि बनाने का काम होता था। कारखाने के उत्पादों का प्रयोग राज्य के मर्दाना महल तथा जनाना महल में रहने वाले लोग करते थे। ; मेवाड़ राज्य के उद्योग-धंधे ; वस्तु का नाम -- संबद्ध निर्माण-स्थल दुपट्टा एवं छींट के वस्र -- हम्मीरगढ़ रेजा की जाजम व पछेवड़ा, वस्र-बंधाई, रंगाई व छपाई -- चित्तौड़, अकोला, उदयपुर पगड़ियां, मोठड़े, चूंदड़ियाँ व लहरियों की छपाई व रंगाई -- उदयपुर बहुमूल्य कपड़ों पर सोने चांदी के तार तथा रेशम के धागों द्वारा कढ़ाई -- उदयपुर कपास तथा ऊन ओटने का कारखाना -- भीलवाड़ा लकड़ी के कलात्मक खिलौने व चुड़ियाँ -- उदयपुर, भीलवाड़ा, जहाजपुर, शाहपुर पावड़ा पर पॉलिश -- भीलवाड़ा, जहाजपुर, शाहपुर भवन- निर्माण में उपयुक्त कलात्मक काष्ठ - निर्मित वस्तुएँ -- सलूम्बर, कुरबड़, भीण्डर तलवार, खंजर- छूरी, कटारी, भाले ढ़ाल, हाथी, घोड़े तथा ऊँटों की जीण या काठी -- उदयपुर मिट्टी के कलात्मक बर्त्तन कुँआरिया -- उदयपुर तथा कपासन लौह-निर्मित हमामदस्ता व तगारियाँ -- विगोद ताँबा, पीतल व कांसा आदि धातुओं के बरतन -- भीलवाड़ा, उदयपुर सोने-चाँदी के बरतन -- उदयपुर आभूषण निर्माण व नगीना-जड़ाई -- उदयपुर मीनाकारी -- नाथद्वारा हाथीदाँत, लाख व नारियल की चूड़ियाँ -- उदयपुर, भीलवाड़ा मोमबत्ती -- कोठारिया गुलाबजल व गुलाब का इत्र -- खमनोर कंबल -- देवगढ़ हरे घीया पत्थर की मूर्तियाँ -- ॠषभदेव भीत्तिचित्र व कलमकारी उद्योग -- नाथद्वारा, उदयपुर मोटा कागज उद्योग -- घुसुन्डा बारुद -- केवला, चित्तौड़ व पुर देशी साबुन -- उदयपुर, भीण्डर == वाणिज्य== वाणिज्य-व्यवस्था से वणिक-समूह प्रत्यक्ष रूप से जुड़ा था। व्यवसाय की दृष्टि से वणिकों को तीन श्रेणियों में बाँटा जा सकता है - # ग्राम्य वणिक # नगर वणिक तथा # बोहरा या साहूकार साहूकार तथा अन्य संपन्न द्विज जाति के व्यक्ति ग्राम्य- वणिक तथा नगर- वणिक के मध्य की कड़ी होते थे। वे गाँवों में उधार लेन- देन तथा माल क्रय- विक्रय का कार्य करने थे तथा साथ - ही साथ नगर-वाणिज्य की आवश्यकतानुसार ग्राम्य- भंडार से माल को मंडी में थोक से विक्रय करते थे। इस प्रकार दोहरा व्यापारी ग्रामीण प्रजा के लिए बैंक तथा मंडी माल के मुख्य संग्रहकर्त्ता एवं वितरक का कार्य करते थे। कुछ सौदे बोहरों के बिना, प्रत्यक्ष भी किये जाते थे। माल संग्रह प्रायः कृषक अथवा ग्राम- भंडार में ही रखा जाता था तथा आवश्यकतानुसार मंगवाया जाता था। इससे दलाली के ४ से ६ ऽ तक की बचत होती थी। अच्छी स्थिति वाले कृषक तथा जागीरदार अथवा उपज सीधे मंडियों में बेचते थे। राज्य द्वारा दलालों को दलाली- पट्टे दिये जाते थे। दलाली का वार्षिक शुल्क आमदनी के अनुपात में लिया जाता था। शुल्कों को संग्रह करने का वार्षिक ठेका प्रत्येक वाणिज्य- व्यापार समूह के प्रमुख आढ़तिया को प्रदान कर दिया जाता था। बिना राज्याज्ञा का कोई व्यक्ति दलाली नहीं कर सकता था। राज्य की तरफ से सहणा और ढ़ाणी मंडी में राज्यहितों का ध्यान रखते थे। पट्टा पद्धति द्वारा राज्य के क्षेत्रीय वाणिज्य- व्यापार पर प्रत्यक्ष नियंत्रण रहता था। व्यापारी मनमाने भाव नहीं बढ़ा सकते थे। माल की कमी हो जाने पर माल की आपूर्ति राज्य द्वारा राज्य भंडार से की जाती थी या फिर बाहर से राज्य की जमानत पर मंगवाया जाता था। == व्यापार के प्रमुख केन्द्र == गाँवों में व्यापार का काम साप्ताहिक (साती) अथवा मासिक (मासी) हटवाड़ (बाजार) लगा कर किया जाता था। ऐसे हटवाड़ प्रत्येक १०- १२ गाँवों के मध्य लगाये जाते थे। राज्य के आंतरिक व्यापार के प्रमुख केन्द्र उदयपुर, भीलवाड़ा, राशमी, समवाड़, कपासन, जहाजपुर तथा [[छोटी सादड़ी]] थे। अंतर्राज्यीय व्यापार के लिए मेवाड़ के वणिक-गण समुह बना कर क्रय-विक्रय हेतु दुरस्थ प्रदेशों में जाते थे। ये व्यापारिक यात्राएँ सर्दी के बाद प्रारंभ हो जाती थी तथा वर्षाकाल से पूर्व समाप्त हो जाती थी। ;व्यापारिक यातायात-व्यवस्था आलोच्यकाल में व्यापारिक यातायात का मुख्य साधन कच्चे व पथरीले मार्ग रहे थे। इन्हीं मार्गों से बनजारे बैलों व भैंसों द्वारा, गाडुलिया लुहार बैलगाड़ियों से, रेबारी लोग ऊँटों द्वारा, कुम्हार तथा ओड़ लोग खच्चर व गधों पर माल लाने- ले जाने का काम करते थे। वैसे स्थान जहाँ पशुओं द्वारा ढ़लाई संभव नहीं थी, माल आदमी की पीठ पर लाद कर लाया जाता था। लंबी दूरी पर माल-ढ़लाई का कार्य [[चारण (जाति)|चारण]], बनजारा तथा गाड़ूलिया लुहार, जैसे लड़ाकू - बहादुर जाति के लोग संपन्न करते थे। चारण जाति को समाज पवित्र स्थान प्राप्त था, अतः इनके काफिलों का लूटना पाप माना जाता था। व्यापारिक काफिले, जो बैलों के झुण्ड पर माल लाद कर चलते थे, बालद (टांडा) कहलाते थे। एक बालद में एक से एक हजार तक बैल हो सकते थे। ऊँटों का काफिला एक दिन में करीब २२ मील की दूरी तय करता था, वहीं घोड़े से ५० मील तक की यात्रा की जा सकती थी। बैलगाड़ी, गधे, खच्चर आदि एक दिन में २५- ३० मील की दूरी तय कर लेते थे। यात्रा के दौरान रात्रि को मार्ग पर स्थित गाँवों, धर्मशालाओं, धार्मिक स्थलों या छायादार वृक्षों के आस- पास विश्राम किया जाता था, जहाँ पानी के लिए कुँए बावड़ियों की व्यवस्था होती थी। मार्ग स्थित सभी बावड़ियों के किनारे पशु के पेय हेतु प्याउएँ बनी होती थी। १८ वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में यात्रियों व व्यापारियों को सुरक्षार्थ संबद्ध जागीरदारों का रखवाली एवं बोलाई नामक राहदरी (मार्ग- शुल्क) देना पड़ता था। वैसे तो ब्रिटिश संरक्षण काल में इन शुल्कों को समाप्त कर दिया गया, फिर भी जागीरदारों इन अधिकारों का अनधिकृत प्रयोग करते थे। मराठा अतिक्रमण काल में मार्ग का सुरक्षित यात्रा बीमा तथा प्रति बैल के हिसाब से व्यापारिक माल बीमा देना पड़ता था। वर्षा के दिनों में मार्ग अवरुद्ध हो जाने की स्थिति में कीर नामक जाति के लोग "उतराई' शुल्क लेकर लोगों को सुरक्षित नदी पार कराती थी। अभिजात्य तथा संपन्न वर्ग के लोग पालकियों व बग्गियों पर यात्रा करते थे। ;चुंगी व्यवस्था व्यापारिक माल की आमद (आयात) और निकास (निर्यात) पर व्यापारियों को दाण, बिस्वा एवं मापा नामक शुल्क राज्य को देना पड़ता था। एक गाँव से दूसरे गाँव माल ले जाने के लिए ग्राम- पंचायतों को ""माना' चुकाना पड़ता था। दाण व बिस्वा के अधिकार प्रायः राणा के पास होता था, लेकिन १८ वीं सदी में विशिष्ट सैन्य- योग्यता प्रदर्शित करने वाले क्षत्रियों को भी दाण लेने के अधिकार प्रदान किये गये थे। इन अधिकारों का सन् १८१८ ई. के बाद केंद्रीकरण करने की व्यवस्था की गई, जो राणा स्वरुप सिंह तक चली भी। फिर से ठेके की सायर (चुंगी) व्यवस्था तोड़कर स्थान- स्थान पर राज्य के दाणी- चोंतरे बनाये गये। रेल की सुविधा आ जाने के बाद प्रत्येक स्टेशनों पर दाणी - घर बनाये गये। दाणी व हरकारे नियुक्त किये गये। यहाँ से माल उतारने व माल चढ़ाने की चुंगी ली जाती थी। पहले चुगी नगों की गिनती, अनाज की तौल व पशु गणना के आधार पर ली जाती थी। बाद में २० वीं सदी के पूर्वार्द्ध में शुल्क लिया जाने लगा। आयात शुल्क निर्यात शुल्क से अधिक लिया जाता था। पूण्यार्थ धर्मार्थ वस्तुओं, लड़की के विवाह व मृत्युभोज की वस्तुओं पर चुंगी नहीं ली जाती थी। == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== * [[मेवाड़ भील कॉर्प ]] * [[गुहिल राजवंश]] * [[महाराणा: सहस्त्र वर्षों का धर्मयुद्ध]] == बाहरी कड़ियाँ == * *[https://web.archive.org/web/20190517113913/https://www.meenakshihotel.com/ वेब उदयपुर | उदयपुर (मेवाड़) के बारे में साईट] *[https://www.rajgk.in/2020/02/maharana-udai-singh-history-in-hindi.html मेवाड़ राजवंश का संक्षिप्त इतिहास] [[श्रेणी:राजस्थान]] [[श्रेणी:भारत की रियासतें]] [[श्रेणी:राजस्थान के क्षेत्र]] [[श्रेणी:मेवाड़|*]] 2ak0hdqak3kz1in95yp5wwt9icfnoxt 6611081 6611067 2026-09-06T11:10:20Z सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत 945961 /* राजधानियाँ व प्रशासनिक केंद्र */ छोटा सा सुधार किया। 6611081 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{लम्बी भूमिका|date=अगस्त 2024}} {{भ्रामक|date=अगस्त 2024}} }} [[चित्र:Map rajasthan mewar.png|right|thumb|300px|राजस्थान के अन्तर्गत मेवाड़ की स्थिति]] '''मेवाड़''' [[राजस्थान]] के दक्षिण-मध्य में स्थित एक रियासत थी। इसे 'उदयपुर राज्य' ( 'चित्तौडगढ राज्य’ ) के नाम से भी जाना जाता है। इसमें आधुनिक भारत के [[राजस्थान]] के [[उदयपुर जिला|उदयपुर]], [[भीलवाड़ा जिला|भीलवाड़ा]], [[राजसमन्द जिला|राजसमन्द]], [[चित्तौड़गढ़ जिला|चित्तौडगढ़]],तथा [[प्रतापगढ़ जिला, राजस्थान|प्रतापगढ़]] जिले और [[मध्य प्रदेश]] के [[नीमच]] तथा [[मंदसौर]] जिले थे। मेवाड़ के राजचिह्न में राजपूत और भील योद्धा अंकित है । सैकड़ों वर्षों तक यहाँ शासन रहा और इस पर [[गुहिल]] तथा [[सिसोदिया]] राजाओं ने 1200 वर्ष तक राज किया । १५५० के आसपास मेवाड़ की राजधानी थी ( कालक्रम अनुसार - नागदा, आहड़,कल्याणपुर,चितौड़गढ़,कुंभलगढ़,चावंड,उदयपुर) (आहड़)[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]]। [[महाराणा प्रताप]] यहीं के राजा थे। [[अकबर]] की भारत विजय में केवल मेवाड़ के राणा प्रताप बाधक बना रहे। अकबर ने सन् 1576 से [[१५८६|1586]] तक पूरी शक्ति के साथ मेवाड़ पर कई आक्रमण किए, पर उसका राणा प्रताप को अधीन करने का मनोरथ सिद्ध नहीं हुआ स्वयं अकबर, प्रताप की देश-भक्ति और दिलेरी से इतना प्रभावित हुआ कि प्रताप के मरने पर उसकी आँखों में आंसू भर आये। हल्दी घाटी के युद्ध में मुगलों का पलड़ा भारी होता देखकर मेवाड़ के सैनिकों ने राणा प्रताप को युद्ध भूमि से भगा दिया था। मुगलों के ताबातोड हमलों से घबराकर मेवाड़ के सैनिक भी युद्धभूमि से भाग गए थे। उसने स्वीकार किया कि विजय निश्चय ही अकबर की हुई। महाराणा प्रताप की मृत्यु पर उसके उत्तराधिकारी [[अमर|राणा अमर]] ने मुगल सम्राट [[जहाँगीर|जहांगीर]] से सन् 1615 में संधि कर ली और मुगलों ने उसे " सिंह उपाधि " से सम्मानित किया। <ref>{{cite web|url=http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/rj007.htm|title=राजस्थान का शौर्यपूर्ण इतिहास|accessdate=8 मार्च 2008|publisher=tdil.mit.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015102829/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/rj007.htm|archive-date=15 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref> मेवाड़ के तत्कालीन धर्म प्रमुख एवं धर्मांशद अधिकारी श्री श्री रोहित गोपाल सूत जी को बनाया गया हे शंकराचार्य पीठ द्वारा इनकी नियुक्ति की गई हे श्री रोहित गोपाल जी सर्वहिताये चैरिटेबल ट्रस्ट के अध्यक्ष के रूप मैं विराज मान हे आप के द्वारा कई सामाजिक एवं धार्मिक कार्य सबके विकास एवं कल्याण के लिये किये जाते हे आप मेवाड़ चित्तौड़गढ़ राजस्थान मैं विशाल बद्रीनाथ ध्यान योग केंद्र मन्दिर बनाने जा रहे हे आप विशेष माँ कामख्या के परम सिद्ध साधको मैं से एक हे पुराणों एवं धर्म के मर्मज्ञ हे <ref>{{Cite journal|last=SHARMA|first=JYOTI|date=2016-12-31|title=श्री कृष्ण से संबंधित बंदिशों का आध्यात्मिक महत्व|url=http://dx.doi.org/10.33913/ss.v04i02a06|journal=Swar Sindhu|volume=4|issue=2|pages=37–40|doi=10.33913/ss.v04i02a06|issn=2320-7175}}</ref> == इतिहास == {{main|गुहिल राजवंश|सिसोदिया राजवंश}} {{see also|मेवाड़ की शासक वंशावली}} [[मेवाड़ का इतिहास]] बेहद ही गौरवशाली रहा है। मेवाड़ का प्राचीन नाम [[शिवि|शिवी जनपद]] या मेदपाट था मेवाड़ नाम [[सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत]] जाति या क्षत्रिय मेर-जाति के नाम पर मेवाड़ नाम पड़ा इसके साक्ष्य शिलालेखों मे मिले है। [[चित्तौड़]] उस समय मेवाड़ का प्रमुख नगर था। प्राचीन समय में [[सिकंदर]] के आक्रमण भारत की तरफ बड़ रहे थे, उसने ग्रीक के मिन्नांडर को भारत पर आक्रमण करने के लिए भेजा, उस दौरान शिवी जनपद का शासन [[मेर-राजाओं]] के पास था। सिकंदर भारत को नहीं जीत पाया , उसके आक्रमण को शिवी जनपद के शासकों ने रोक दिया और सिकंदर की सेना को वापस जाना पड़ा।<ref>[https://books.google.co.in/books?id=n0gwfmPFTLgC&lpg=PA270&dq=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%20%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A6%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&hl=hi&pg=PA270#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%BF%20%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%A6%20%E0%A4%AD%E0%A5%80%E0%A4%B2&f=true Tribal rootes of Hinduism , Page 270] </ref> दरसअल मेवाड़ मेर/मेहर राजाओं के शासन का क्षेत्र रहा , मेरों [[ मेर-राजपूत]] ने शासन करने के साथ साथ मेवाड़ धारा का विकास किया। मेवाड़ पर राजा खेरवो मेर ठाकुर का शासन स्थापित था, उसी दौरान [[गुहिल राजवंश|गुहिलोतो]] ने मेवाड़ अपने कब्जे में कर लिया। [https://books.google.co.in/books?id=0bSmDwAAQBAJ&lpg=PT24&dq=Kannauj%20bhil%20chief&hl=hi&pg=PT24#v=onepage&q=Kannauj%20bhil%20chief&f=false] मेवाड़ राज्य की स्थापना लगभग 566 ई. में हुई थी। बाद में [[उदयपुर]] राजधानी के बनी। 1568 में, [[अकबर]] ने मेवाड़ की राजधानी [[चित्तौड़]] पर विजय प्राप्त की। 1576 में, [[हल्दीघाटी का युद्ध|हल्दीघाटी का युद्ध]] हुआ जो की एक अनिर्णायक युद्ध साबित हुआ लेकिन इसके मेवाड़ को बहुत हानि पहुंची और [[हल्दीघाटी का युद्ध|हल्दीघाटी के युद्ध]] के बाद महाराणा प्रताप को जंगल में छुपकर जीवन व्यतीत करना पड़ा । हल्दी घाटी के युद्ध में मुगल सेना का पलड़ा भारी होते देखकर महाराणा प्रताप के सेनानायको ने उन्हें वहा से दूर भेज दिया एवं झाला मानसिंह ने राणा का छत्र धारण कर युद्ध भूमि में शहीद हुए। [[अकबर]] ने युद्ध के बाद मेवाड़ पर कई आक्रमण किए जो ज्यादातर असफल सिद्ध हुए । 1583/1585 से 1599 तक मेवाड़ पर कोई आक्रमण नहीं हुए इसी बीच प्रताप ने [[चित्तौड़गढ़]] और [[मांडलगढ़]] को छोड़ संपूर्ण मेवाड़ फिर से जीत लिया 1599 के पश्चात कुछ और असफल आक्रमण मेवाड़ पर हुए एवं 1605 को अकबर की मृत्यु हो गई अतः अकबर अपने जीवन काल में मेवाड़ पर पूर्ण रूप से विजय प्राप्त नहीं कर पाया । 1606 में, [[अमर सिंह प्रथम|अमर सिंह]] [[दिवेर का युद्ध |देवरे की लड़ाई]] में मुगलों को हराया। 1615 में, चार दशक तक झड़प के बाद मेवाड़ और मुगलों ने एक संधि में प्रवेश किया। अंग्रेजी सरकार के दौरान राजस्थान के अन्य सभी राजपूत रजवाड़ो की तरह मेवाड़ रजवाड़ा भी अंग्रेजी सरकार के प्रति पूर्ण रूप से वाफादार बना रहा और इसे अंग्रेजों के लिए लगाना वसूलने का अधिकार प्राप्त था। इस परिवार ने ब्रिटिश सल्तनत के प्रति निष्ठावान बनकर अपने पुराने अधिकारियों को सुरक्षित कर लिया था। 1949 में उदयपुर राज्य [[भारतीय संघ]] में शामिल हो गया। मेवाड़ पर 1500 वर्षों से [[मोरी/मेर]] , [[गुहिलोत]] और [[सिसोदिया]] राजवंशों का शासन था। == भौगोलिक स्थिति == मेवाड़ का उत्तरी भाग समतल है। बनास व उसकी सहायक नदियों की समतल भूमि है। चम्बल भी मेवाड़ से होकर गुजरती है। मेवाड़ के दक्षिणी भाग में अरावली पर्वतमाला है,जो की बनास व उसकी सहायक नदियों को साबरमती व माही से अलग करती है,जो कि गुजरात सीमा में है। अरावली उत्तर- पश्चिम क्षेत्र में है। इस कारण यहाँ उच्च गुणवत्ता पत्थर के भण्डार है। जिसका प्रयोग लोग गढ़ निर्माण में करना पसंद करते है। मेवाड़ क्षेत्र उष्णकटिबंधीय शुष्क क्षेत्र में आता है। वर्षा का स्तर 660 मिमी/वर्ष, उत्तर पूर्व में अधिकतया। ९०% वर्षा जून से सितम्बर के बीच पड़ती है। दक्षिण पश्चिम मानसून के कारण। == राजधानियाँ व प्रशासनिक केंद्र == मेवाड़ क्षेत्र की परिवर्तित सीमाओं के अनुरुप क्षेत्र की राजधानियाँ भी समयानुसार बदलती रही थी। इतिहास प्रसिद्ध दुर्ग चित्तौड़ के उत्तर में, १.५ मील दूर स्थित "नगरी' स्थान भिबि- जनपद की राजधानी था, जिसे तत्कालीन समय में मंजिमिका के नाम से जाना जाता था। जनपद के नष्ट होने के पश्चात् ७ वीं शताब्दी तक क्षत्रिय मेर-जाति प्रामाणिक विवरणों के अनुसार मेर-प्रदेश की राजनीतिक अवस्था का विवरण होता है, किन्तु बप्पा रावल द्वारा शासन अधिकृत करने के समय से १३ वीं शताब्दी के प्रारंभिक दशक तक एकलिंग, देलवाड़ा, नागद्राह, चीखा तथा अघाटपुर (आयड़) मेवाड़ राज्य की राजधानियाँ व प्रशासनिक केंद्र रह चुके थे। [[रावल जैतसिंह]] (१२१३ - १२५० ई.) के समय यहाँ की राजधानी नागद्रह (नागदा) थी, जो सुल्तान इल्नुतमिश के आक्रमण के कारण नष्ट हो गई। तब रावल ने अघाटपुर को नवीन राजधानी के रूप में विकसित किया। उसके पुत्र रावल तेजसिंह (१२५० - १२७३ ई.) ने सामरिक महत्त्व को देखते हुए चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया। सुल्तान अलाउद्दीन के चित्तौड़ आक्रमण के समय मेवाड़ की राजधानी चित्तौड़ ही थी। १४ - १५ वीं सदी तक चित्तौड़ व कुंभलगढ़ मेवाड़ की राजधानी रहे हैं। राणा कुंभा (१४३३ - १४६८) ने कुंभलगढ़ तथा राणा सांगा (१५०९ - १५२८ ई.) ने चित्तौड़ को अपनी राजधानी बनाया। राणा प्रताप (१५७२ -१५९७ ई.) तथा उसके पुत्र राणा अमरसिंह प्रथम (१५९७ - १६२० ई.) ने मेवाड़ मुगल संघर्ष काल में गांगुंदा व चावंड नामक स्थानों को संघर्ष कालीन राजधानियाँ बनायी। [https://www.rajgk.in/2020/02/maharana-udai-singh-history-in-hindi.html राणा उदयसिंह] (१५४० - १५७२ ई.) ने पीछोली नामक गांव को अपनी राजधानी बनाया। पीछोली गाँव ही १७ वीं शताब्दी के पूर्वार्द्ध में उदयपुर नगर के नाम से प्रसिद्ध हो गया। राणा कर्ण सिंह (१६२० - १६२८ ई.) के बाद से उदयपुर नगर ही मेवाड़ की स्थाई राजधानी रहा, जब तक राणा भूपाल सिंह द्वारा १८ अप्रैल १९४८ ई. में इसका विलय नहीं कर दिया गया। ===मेवाड़ के महाराणा=== * [[कालभोज / बप्पा रावल]] 734-753 * [[अल्लाट मेर]] 951-971 * शक्ति मिहिर(मेर) 980-1030 * मुजं परमार * वेरी सिंह मेर * विजय सिंह * रण सिंह * क्षेम सिंह * रावल सम्पत सिंह 1177 - 1190 * रावल कुमार 1190 - 1213 * [[जेत्र सिंह]] 1213-1253 * [[तेज़ सिंह]] 1253-1273 * [[समर सिंह]] 1273-1302 * [[रतन सिंह]] 1302-1313 * मालदेव चौहान(मेर ठाकुर)1313 - 1326 * र्किर्तीपाल 1326 * [[राणा हम्मीर सिंह|हमीर सिसोदिया]] 1326-1364 * [[क्षेत्र सिंह]] 1364-1382 * [[राणा लाखा|लाखा सिंह]] 1382-1421 * [[मोकल सिंह]] 1421-1433 * [[महाराणा कुम्भा|कुंभा सिंह]] 1433-1468 * [[उदयसिंह प्रथम|उदय सिंह प्रथम]] 1468-1473 * [[राणा रायमल|राय मल सिंह]] 1473/1509 * [[राणा सांगा|संग्राम सिंह प्रथम]] 1509-1528 * [[रतन सिंह]] 1528-1531 * [[विक्रमादित्य सिंह]] 1531-1536 * [[बनवीर सिंह]] 1536-1537 * [[उदय सिंह]] 1537-1572] * [[महाराणा प्रताप|प्रताप सिंह (महाराणा प्रताप)]] 1572-1597 * [[अमर सिंह प्रथम]] 1597-1620 * [[करन सिंह]] 1620-1628 * [[जगत सिंह प्रथम]] 1628-1652 * [[राज सिंह प्रथम]] 1652-1680 * [[जय सिंह]] 1680-1698 * [[अमर सिंह द्वितीय]] 1698-1710 * [[संग्राम सिंह द्वितीय]] 1710-1734 * [[जगत सिंह द्वितीय]] 1734-1751 * [[प्रताप सिंह द्वितीय]] 1751-1753 * [[राज सिंह द्वितीय]] 1753-1761 * अरी सिंह 1761-1773 * [[हम्मीर सिंह द्वितीय]] 1773-1778 * [[भीम सिंह]] 1778-1828 * [[जवान सिंह]] 1828-1838 * [[सरदार सिंह]] 1838-1842 * [[स्वरूप सिंह]] 1842-1861 * [[शम्भू सिंह]] 1861-1874 * [[सज्जन सिंह]] 1874-1884 * [[फतह सिंह]] 1884-1930 * [[भूपाल सिंह]] 1930-1949 (+4 जुलाई 1955) == वासियों का दैनिक जीवन == ग्राम- बस्तियों का दैनिक जीवन प्रातः ३ बजे से प्रारंभ हो जाता था। दैनिक नित्य"- कर्म से निवृत होने के बाद स्त्रियां आटा पीसने बैठ जाती थी। प्रायः प्रतिदिन दैनिक उपभोग के हिसाब से एक- दो सेर अनाज पीसा जाता था। इसके बाद वे कुँए से पानी लाने का काम करती थी। दूसरी तरफ कृषक लोग उषा- बेला में ही हल, बैल व अन्य मवेशियों को लेकर खेत चल देते थे। दिन भर काम करने के बाद सायंकाल ५-६ बजे घर आते थे। स्रियाँ प्रातः कालीन गृह- कार्य से निवृत्त होकर पुरुषों का हाथ बँटाने के लिए खेत से घर पहुँच जाती थी। साथ में दिन का भोजन भी ले जाती थी। जो प्रायः राब या छाछ, जब या मक्की की रोटी और सरसो का साग होती थी। वृद्धाएँ घर में बच्चों की देखभाल करती थीं। बच्चे बड़े होकर गोचरी का कार्य करते थे। सायंकाल में किसान इंधन तथा पशुओं के चारे के साथ घर लौटते थे। साल में खेती के व्यस्ततम दिनों में फसल की पाणत (सिंचाई) के लिए रात को भी खेत में रहना पड़ता था। उसी तरह पके हुए फसलों की सुरक्षा के लिए भी किसान खेतों में बनी डागलियों में रात बिताते थे। फसल कटाई के लिए पूरा परिवार खेत में जुट जाता था। वही व्यावसायिक जातियां अपना पूरा दिन कर्मशालाओं में बिताते थे। वहीं वे दिन का भोजन करते थे। शाम में लौटकर भोजन के बाद लोग पारस्परिक बैठक, खेलकूद, किस्से कहानियों, भजन- कीर्तन व ग्राम्य स्थिति की चर्चा के माध्यम से आमोद- प्रमोद करते थे। सर्दियों में लोग अलाव के चारों तरफ लंबी बैठकियाँ करते थे। ग्राम्य- नगरों का जीवन वैसे तो ग्राम्य-जीवन के प्रभाव से मुक्त नहीं था, लेकिन लोगों के पास साधन होने की स्थिति में वे "भगतणों' का नृत्य देखने, मुजरे सुनने, दरबारी क्रिया- कलापों में सेवकाई करने, भजन- कीर्तन तथा दरबार- यात्राओं की जय- जय करने में व्यस्त रहते थे। दैनिक गोठ (मित्र भोग), अमल- पानी, भांग, महुआ आदि का व्यसन कुलीन वर्ग के दैनिक जीवन का हिस्सा था। == मुद्रा का प्रचलन == राजस्थान के अन्य राज्यों की तरह मेवाड़ में भी सिक्के प्रचलन में थे, लेकिन आर्थिक जीवन में सारे लेन- देन सिक्कों के माध्यम से ही नहीं किये जाते थे। दो राज्यों के बीच वाणिज्य व्यापार में नि:संदेह सिक्कों का ही इस्तेमाल होता था, लेकिन साथ- साथ कई स्थितियों में वस्तु- विनिमय से भी काम चला लिया जाता था। राज्य कर्मचारियों सेवकों तथा दासों को वेतन के रूप में अधिकतर कृषि योग्य भूमि, कपड़े तथा अन्य वस्तुएँ दी जाती थी। साथ- साथ नाम मात्र की ही संख्या में सिक्के दिये जाते थे। आंतरिक व्यापार में मुद्राओं के साथ- साथ १९ वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध तक कौड़ियों का भी प्रचलन रहा। कौड़ियों से जुड़ी गणनाओं में एक है- * २० भाग = १ कौड़ी * २० कौड़ी = आधा दाम * २ आधा दाम = १ रुपया सर जॉन माल्कन के अनुसार * ४ कौड़ी = १ गण्डा * ३ गण्डा = १ दमड़ी * २ दमड़ी = १ छदाम * २ छदाम = १ रुपया (अधेला) * ४ छदाम = १ रुपया = ९६ कौड़ी १८ वीं सदी के पूर्व यहाँ मुगल शासकों के नाम वाली "सिक्का एलची' का प्रचलन था, लेकिन औरंगजेब के बाद मुगल साम्राज्य का प्रभाव कम हो जाने के कारण अन्य राज्यों की तरह मेवाड़ में भी राज्य के सिक्के ढ़लने लगे। १७७४ ई. में उदयपुर में एक अन्य टकसाल खोली गई। इसी प्रकार भीलवाड़ा की टकसाल १७ वीं शताब्दी के पूर्व से ही स्थानीय वाणिज्य- व्यापार के लिए "भीलवाड़ी सिक्के' ढ़ालती थी। बाद में चित्तौड़गढ़, उदयपुर तथा भीलवाड़ा तीनों स्थानों के टकसालों पर शाहआलम (द्वितीय) का नाम खुदा होता था। अतः यह "आलमशाही' सिक्कों के रूप में प्रसिद्ध हुआ। राणा संग्रामसिंह द्वितीय के काल से इन सिक्कों के स्थान पर कम चाँदी के मेवाड़ी सिक्के का प्रचलन शुरू हो गया। ये सिक्के चित्तौड़ी और उदयपुरी सिक्के कहे गये। आलमशाही सिक्के की कीमत अधिक थी। १०० आलमशाही सिक्के = १२५ चित्तौड़ी सिक्के उदयपुरी सिक्के की कीमत चित्तौड़ी से भी कम थी। आंतरिक अशांति, अकाल और मराठा अतिक्रमण के कारण राणा अरिसिंह के काल में चाँदी का उत्पादन कम हो गया। आयात रुक गये। वैसी स्थिति में राज्य- कोषागार में संग्रहित चाँदी से नये सिक्के ढ़ाले गये, जो अरसीशाही सिक्के के नाम से जाने गये। इनका मूल्य था-- १ अरसी शाही सिक्का = १ चित्तौड़ी सिक्का = १ रुपया ४ आना ६ पैसा। राणा भीम सिंह के काल में मराठे अपनी बकाया राशियों का मूल्य- निर्धारण सालीमशाही सिक्कों के आधार पर करने लगे थे। इनका मूल्य था --- सालीमशाही १ रुपया = चित्तौड़ी १ रुपया ८ आना आर्थिक कठिनाई के समाधान के लिए सालीमशाही मूल्य के बराबर मूल्य वाले सिक्के का प्रचलन किया गया, जिन्हें "चांदोड़ी- सिक्के' के रूप में जाना जाता है। उपर्युक्त सभी सिक्के चाँदी, तांबा तथा अन्य धातुओं की निश्चित मात्रा को मिलाकर बनाये जाते थे। अनुपात में चाँदी की मात्रा तांबे से बहुत ज्यादा होती थी। इन सिक्कों के अतिरिक्त त्रिशूलिया, ढ़ीगला तथा भीलाड़ी तोबे के सिक्के भी प्रचलित हुए। १८०५ -१८७० के बीच सलूम्बर जागीर द्वारा "पद्मशाही' ढ़ीगला सिक्का चलाया गया, वहीं भीण्डर जागीर में महाराजा जोरावरसिंह ने "भीण्डरिया' चलाया। इन सिक्कों की मान्यता जागीर लेन- देन तक ही सीमित थी। मराठा- अतिक्रमण काल के "मेहता' प्रधान ने "मेहताशाही' मुद्रा चलाया, जो बड़ी सीमित संख्या में मिलते हैं। राणा स्वरुप सिंह ने वैज्ञानिक सिक्का ढ़लवाने का प्रयत्न किया। ब्रिटिश सरकार की स्वीकृति के बाद नये रूप में स्वरुपशाही स्वर्ण व रजत मुद्राएँ ढ़ाली जाने लगी। जिनका वजन क्रमशः ११६ ग्रेन व १६८ ग्रेन था। १६९ ग्रेन शुद्ध सोने की मुद्रा का उपयोग राज्य- कोष की जमा - पूँजी के रूप में तथा कई शुभ- कार्यों के रूप में होता था। पुनः राज्य कोष में जमा मूल्य की राशि के बराबर चाँदी के सिक्के जारी कर दिये जाते थे। इसी समय में ब्रिटिशों का अनुसरण करते हुए आना, दो आना व आठ आना, जैसे छोटे सिक्के ढ़ाले जाने लगे, जिससे हिसाब- किताब बहुत ही सुविधाजनक हो गया। रुपये- पैसों को चार भागों में बाँटा गया पाव (१/२), आधा (१/२), पूण (१/३) तथा पूरा (१) सांकेतिक अर्थ में इन्हें।।।।।। तथा १ लिखा जाता था। पूर्ण इकाई के पश्चात् अंश इकाई लिखने के लिए नाप में s चिह्न का तथा रुपये - पैसे में o) चिह्न का प्रयोग होता था। ब्रिटिश भारत सरकार के सिक्कों को भी राज्य में वैधानिक मान्यता थी। इन सिक्कों को कल्दार कहा जाता था। मेवाड़ी सिक्कों से इसके मूल्यांतर को बट्टा कहा जाता था। चांदी की मात्रा का निर्धारण इसी बट्टे के आधार पर होता था। उदयपुरी २.५ रुपया को २ रुपये कल्दार के रूप में माना जाता था। १९२८ ई. में नवीन सिक्कों के प्रचलन के बाद तत्कालीन राणा भूपालसिंह ने राज्य में प्रचलित इन प्राचीन सिक्कों के प्रयोग को बंद करवा दिया। इस प्रकार हम पाते हैं कि यहाँ की आर्थिक व्यवस्था, वस्तु- विनिमय की परंपरा तथा जन- जीवन पर ग्रामीण वातावरण के प्रभाव ने मुद्रा की आवश्यकता को सीमित रखा। वैसे १९ वीं सदी उत्तरार्द्ध में सड़क निर्माण, रेल लाइन निर्माण व राजकीय भवन निर्माण तथा राज का परिमापन मुद्रा में होने लगा था, फिर भी अधिकतर- चुकारा एवं वसूली जीन्सों में ही प्रचलित थी। धातुओं से निर्मित इन मुद्राओं के साथ एक समस्या यह भी थी कि संकटकाल में इन मुद्राओं को ही गलाकर शुद्ध धातु को बेचकर लाभ कमाने की कोशिश की जा रही थी। राज्य में महाराणाओं द्वारा वैज्ञानिक सिक्के के प्रचलन में विशेष रुचि नहीं रहने के कारण शान्तिकाल में भी राज्य- कोषागार समृद्ध नहीं रहा, दूसरी तरह भू- उत्पादन द्वारा राज्य- भंडार समृद्ध रहे। == संचार-व्यवस्था : बामणी-डाक == मेवाड़ राज्य में आज की तरह सुसंगठित संचार व्यवस्था नहीं थी। जन- साधारण में जातियों के अपने-अपने नाई, सेवक, भाट ही पारिवारिक संदेशों का आदान- प्रदान करते थे। ऐसी संदेश- प्रक्रिया प्रायः मौखिक होती थी। राज्य कार्य के लिए पैदल (दौड़ायत), ऊँट सवार, सांड़ीवार तथा घुड़सवार रखे जाते थे। वे राज- काज से संबद्ध सूचना वार्ताओं को प्रायः मौखिक रूप से ही इधर- उधर पहुँचाते थे। मौखिक संदेश- प्रक्रिया का कारण संभवतः उस समय का संशयात्मक राजनीतिक वातावरण था। व्यापारिक पत्र माल वाहनों अथवा यात्रियों के साथ भेजे जाते थे। १९ वीं सदी के पूर्वार्द्ध तक इसी रुढिगत व्यवस्था का प्रयोग किया गया। इस के बाद सूचना संचार के लिए बग्गियाँ काम में भी जाने लगी। अब लिखित सूचना का प्रचलन शुरू हो गया था। किंतु जनसाधारण में अभी भी सूचना- विनिमय की कोई राज्य आधारित व्यवस्था नहीं थी। यह व्यवस्था राणा स्वरुपसिंह के शासन से आरंभ हुई, जो नियमित राजकीय डाक लाने ले जाने का कार्य करती थी। यह व्यवस्था "बामणी- डाक व्यवस्था' के नाम से जानी जाती थी। बामणी डाक व्यवस्था संभवतः बंगाल के हरकारा- डाक व्यवस्था से प्रभावित थी। इस व्यवस्था में ब्राह्मण जाति के लोगों को वार्षिक ठेके के आधार पर डाक संबंधी उत्तरदायित्व प्रदान किया गया था। ब्राह्मण वर्ग के प्रति लोगों का आदर व दया मान था। साथ- ही- साथ चूँकि ब्राह्मण को मारना या लूटना पाप- कर्म माना जाता था, अतः पैसे व पत्र ज्यादा सुरक्षित रहते थे। ठेके में हानि होने की स्थिति में राज्य द्वारा आर्थिक- अनुदान कर क्षतिपूर्ति किया जाता था। ठेका लेने वाले व्यक्ति को डाक- व्यवस्था बनाये रखने के लिए हरकारे रखने पड़ते थे, जिनका मासिक वेतन निश्चित किया जाता था। १९ वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में यह प्रति माह ४ रुपया था। इस डाक- व्यवस्था को जन- साधारण के उपयोग हेतु राणा शंभूसिंह के शासन- काल में खोला गया। जन- साधारण को प्रति पत्र की कीमत के आधार पर एक निश्चित लागत चुकानी पड़ती थी। मेवाड़ राज्य के अंदर पत्रों के आदान- प्रदान की लागत निश्चित थी, किंतु बाहर भेजी जाने वाली डाक पर अलग से प्रति कोस के हिसाब से पैसा लिया जाता था। २० वीं शताब्दी के एक दशक तक वामणी डाक नियमित रूप से प्रत्येक परगने के मुख्यालय तक जाती थी। अलग से कोई डाक- कार्यालय नहीं था। ठेकेदार का घर तथा हरकारे स्वयं डाक- घर का कार्य करते थे। सन् १८६५ ई. में आंग्ल सरकार ने डाक- घर स्थापित किया। इसके साथ ही नसीराबाद, खेरवाड़ा, कोटड़ा व छावनी पर छावनी के छाक- घर खुले। इनका प्रयोग ब्रिटिश भारत सरकार, एजेंटों एवं राज्य के कर्मचारियों के समाचारों का आदान- प्रदान करना था। रेलवे के विकास के बारे में जन- साधारण के प्रयोग के लिए प्रत्येक रेलवे- स्टेशन पर प्रशासन ने एक- एक डाक घर तथा तार- घर खोल दिया। १९ वीं सदी के अंत तक जन- साधारण की सूचना नियमित तथा व्यवस्थित रूप से आने- जाने लगी थी। == विकसित उद्योग-धंधे == [[चित्र:Chaumukha Jain temple at Ranakpur in Aravalli range near Udaipur Rajasthan India.jpg|right|thumb|300p|रणकपुर जैन मन्दिर]] मेवाड़ राज्य में जन-जीवन में ज्यादातर कुटीर ग्रामोद्योग का प्रचलन था। इन उद्योगों का विस्तार आत्मनिर्भर आर्थिक- व्यवस्था के अनुरुप राज्य की माँग तथा पूर्ति तक सीमित था। ज्यादातर उद्योग- धंधे जाति समाज की जातियों व वंशानुगत स्थितियों पर आधारित थे। जातिगत उद्योगों में कार्यरत शिल्पियों के दो स्तर थे - * ग्राम्य शिल्पी * नगर शिल्पी ग्राम्य शिल्पी कृषि तथा ग्राम्य-जीवन की आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए कार्य करते थे। इनका आर्थिक जीवन कृषि- आश्रित रहता था। वे अर्द्ध- कृषक हो सकते थे। नगर शिल्पी कुशल शिल्पी की श्रेणी में आते थे। उन्हें दो श्रेणियों में बाँटा गया है - * नगर शिल्पी :* श्रमिक शिल्पी :* व्यवसाई शिल्पी श्रमिक शिल्पियों में भवन-निर्माण करने वाले [[कुमावत]] व अन्य मिस्री कारीगर, मिट्टी के बर्तन बनाने वाले [[कुम्हार]] कपड़ों की सिलाई करने वाले महिदाज, रेजा बुनने वाले बलाई, कपड़ा रंगने वाले रंगरेज, कागज बनाने वाले कागदी, सोना- चाँदी के बरक बनाने वाले, कपड़ो की छपाई करने वाले छीपा, बर्तन गढ़ने वाले कसारा इत्यादि जाति के लोग प्रमुख है। सुनार, लुहार, सुथार, कुम्हार, दर्जी, जीणगर, सिकलीगर, अंतार- गंधी, उस्ता, पटवा, कलाल आदि जातियाँ व्यवसायी शिल्पियों के वर्ग में आते थे। मेवाड़ राज्य के प्रमुख उद्योग निम्न थे - ;1. वस्त्र उद्योग प्रत्येक गाँव में बलाई बुनकर चर्खे द्वारा सूत कातने तथा मोटे सूती कपड़े (रेजा) की बुनाई का काम किया जाता था। एक कहावत के अनुसार - मोटो खाणों, मोटो पेरणों अर छोटो रेहणों अर्थात आदर्शवान नम्र व्यक्ति मोटे अनाज (मक्की- धान आदि) खाते है तथा रेजा पहनते है। मेवाड़ राज्य के मध्य एवं पूर्वी दक्षिणी भाग में कपास का उत्पादन होने के कारण यह क्षेत्र रेजाकारी का प्रमुख केंद्र था। मुस्लिम जाति के जुलाहे बारीक कपड़े की बुनाई का काम करते थे, लेकिन इन वस्त्रों का प्रचलन मात्र अभिजात व कुलीन वर्ग में ही होने के कारण मोटे रेजा उद्योग जैसा प्रचलित नहीं हो पाया। वस्र- निर्माण, रंगाई, छपाई व कढ़ाई का काम मुस्लिम जाति के रंगरेजों, छिपाओं तथा हिंदूओं में पटवा लोगों द्वारा किया जाता था। छपाई में लकड़ी के ब्लाकों का प्रयोग होता था, जिसका निर्माण शिल्पी- सुथार करते थे। गोटे- किनारी के व्यवसाय पर पारख जाति के ब्राह्मणों का एकाधिकार था। ;2. काष्ठ- उद्योग मेवाड़ राज्य की तिहाई भूमि वनाच्छादित थी। सीसम, सागवान, आम, बबूल व बाँस के वृक्ष बहुतायत में थे। लकड़ियों का प्रयोग विशेष रूप से कृषि- उपकरण, भवन तथा बरतन बनाने में होता था। लकड़ी में खुदाई व नक्काशी का काम सुथार लोग करते थे। ;3. लुहारी व चर्मकारी उद्योग ग्राम्य लुहार, चमार व गाडूलिया- लुहार (एक घुमक्कड़ व्यवसायी जाति) कृषि के लिए लौह- उपकरणों, जैसे हल, कुदाल, नीराई- गुड़ाई करने की खाप, चड़स आदि तथा घरेलू- सामानों (चिमटा, दंतुली, सांकल, चाकू आदि) बनाने का कार्य करती थी। नगरों में यह काम सिकलीबर, जीणगर व मोची द्वारा किया जाता था। ;4. बर्तन - उद्योग जन- साधारण की स्थानीय आवश्यकताओं की पूर्ति के लिए मिट्टी के बर्तन बनाये जाते थे। बांस की सुलभता के कारण बांस के बर्त्तनों का भी प्रचलन था। बांस का कार्य गांछी तथा हरिजन जाति के लोग करते थे। वे टोकरियाँ, छाब, कुंडया, टाटा आदि बनाने का कार्य करते थे। तांबा, पीतल तथा कांसा के मिश्रित बर्त्तनों का निर्माण कार्य कसारा जाति के लोग करते थे। उदयपुर में पीतल, तांबा आदि के साथ- साथ सोनियों द्वारा सोने- चाँदी के बरतन भी बनाने के कारोबार किया जाता था। ;5. आभूषण उद्योग कलात्मक आभूषण बनाने तथा जड़ाई करने का कार्य सोनी तथा जड़िया जाति के लोग करते थे। वे तलवारों व कटारियों की मूठों पर भी जड़ाई व खुदाई का काम करते थे। मीनाकारी का काम विशेष रूप से नाथद्वारा में होता था। ;6. अन्य उद्योग उपरोक्त उद्योगों के अलावा यहाँ मूर्ति एवं चित्रकारी, चूड़ी, इत्र, कागज व शराब बनाने के उद्योग विकसित थे। चतारा उद्योग का व्यापक प्रचलन विभिन्न ठिकानों, हवेलियाँ व लोक- शिल्प के रूप में सभी घरों में था। वैसे तो कागज का गुजरात से आयात किया जाता था, लेकित मेवाड़ में भी घास की गुदा, मांस, कपड़ों को सड़ाकर लेप तैयार कर मोटा कागज बनाने का प्रचलन था। बनाने वाले "कागदी' कहलाते थे। बारुद सोनगरों द्वारा तैयार किये जाते थे। मेवाड़ा कलाल जाति के लोग मुख्य रूप से राजमहलो के लिए महुआ, केशव व गुलाल से शराब व अन्य पेय पदार्थ बनाते थे | राजमहलो में कई कारखाने काम करते थे। वहाँ शिल्पियों को शासन द्वारा बेगार में अथवा वेतन- मजदूरी पर काम करना होता था। यहाँ मुख्यतः पत्थर - नक्काशी, मूर्ति शिल्प, चित्रकारी, वस्र- सिलाई, आभूषण- जड़ाई, डोली, स्वर्णकारी, औषधि व नाव आदि बनाने का काम होता था। कारखाने के उत्पादों का प्रयोग राज्य के मर्दाना महल तथा जनाना महल में रहने वाले लोग करते थे। ; मेवाड़ राज्य के उद्योग-धंधे ; वस्तु का नाम -- संबद्ध निर्माण-स्थल दुपट्टा एवं छींट के वस्र -- हम्मीरगढ़ रेजा की जाजम व पछेवड़ा, वस्र-बंधाई, रंगाई व छपाई -- चित्तौड़, अकोला, उदयपुर पगड़ियां, मोठड़े, चूंदड़ियाँ व लहरियों की छपाई व रंगाई -- उदयपुर बहुमूल्य कपड़ों पर सोने चांदी के तार तथा रेशम के धागों द्वारा कढ़ाई -- उदयपुर कपास तथा ऊन ओटने का कारखाना -- भीलवाड़ा लकड़ी के कलात्मक खिलौने व चुड़ियाँ -- उदयपुर, भीलवाड़ा, जहाजपुर, शाहपुर पावड़ा पर पॉलिश -- भीलवाड़ा, जहाजपुर, शाहपुर भवन- निर्माण में उपयुक्त कलात्मक काष्ठ - निर्मित वस्तुएँ -- सलूम्बर, कुरबड़, भीण्डर तलवार, खंजर- छूरी, कटारी, भाले ढ़ाल, हाथी, घोड़े तथा ऊँटों की जीण या काठी -- उदयपुर मिट्टी के कलात्मक बर्त्तन कुँआरिया -- उदयपुर तथा कपासन लौह-निर्मित हमामदस्ता व तगारियाँ -- विगोद ताँबा, पीतल व कांसा आदि धातुओं के बरतन -- भीलवाड़ा, उदयपुर सोने-चाँदी के बरतन -- उदयपुर आभूषण निर्माण व नगीना-जड़ाई -- उदयपुर मीनाकारी -- नाथद्वारा हाथीदाँत, लाख व नारियल की चूड़ियाँ -- उदयपुर, भीलवाड़ा मोमबत्ती -- कोठारिया गुलाबजल व गुलाब का इत्र -- खमनोर कंबल -- देवगढ़ हरे घीया पत्थर की मूर्तियाँ -- ॠषभदेव भीत्तिचित्र व कलमकारी उद्योग -- नाथद्वारा, उदयपुर मोटा कागज उद्योग -- घुसुन्डा बारुद -- केवला, चित्तौड़ व पुर देशी साबुन -- उदयपुर, भीण्डर == वाणिज्य== वाणिज्य-व्यवस्था से वणिक-समूह प्रत्यक्ष रूप से जुड़ा था। व्यवसाय की दृष्टि से वणिकों को तीन श्रेणियों में बाँटा जा सकता है - # ग्राम्य वणिक # नगर वणिक तथा # बोहरा या साहूकार साहूकार तथा अन्य संपन्न द्विज जाति के व्यक्ति ग्राम्य- वणिक तथा नगर- वणिक के मध्य की कड़ी होते थे। वे गाँवों में उधार लेन- देन तथा माल क्रय- विक्रय का कार्य करने थे तथा साथ - ही साथ नगर-वाणिज्य की आवश्यकतानुसार ग्राम्य- भंडार से माल को मंडी में थोक से विक्रय करते थे। इस प्रकार दोहरा व्यापारी ग्रामीण प्रजा के लिए बैंक तथा मंडी माल के मुख्य संग्रहकर्त्ता एवं वितरक का कार्य करते थे। कुछ सौदे बोहरों के बिना, प्रत्यक्ष भी किये जाते थे। माल संग्रह प्रायः कृषक अथवा ग्राम- भंडार में ही रखा जाता था तथा आवश्यकतानुसार मंगवाया जाता था। इससे दलाली के ४ से ६ ऽ तक की बचत होती थी। अच्छी स्थिति वाले कृषक तथा जागीरदार अथवा उपज सीधे मंडियों में बेचते थे। राज्य द्वारा दलालों को दलाली- पट्टे दिये जाते थे। दलाली का वार्षिक शुल्क आमदनी के अनुपात में लिया जाता था। शुल्कों को संग्रह करने का वार्षिक ठेका प्रत्येक वाणिज्य- व्यापार समूह के प्रमुख आढ़तिया को प्रदान कर दिया जाता था। बिना राज्याज्ञा का कोई व्यक्ति दलाली नहीं कर सकता था। राज्य की तरफ से सहणा और ढ़ाणी मंडी में राज्यहितों का ध्यान रखते थे। पट्टा पद्धति द्वारा राज्य के क्षेत्रीय वाणिज्य- व्यापार पर प्रत्यक्ष नियंत्रण रहता था। व्यापारी मनमाने भाव नहीं बढ़ा सकते थे। माल की कमी हो जाने पर माल की आपूर्ति राज्य द्वारा राज्य भंडार से की जाती थी या फिर बाहर से राज्य की जमानत पर मंगवाया जाता था। == व्यापार के प्रमुख केन्द्र == गाँवों में व्यापार का काम साप्ताहिक (साती) अथवा मासिक (मासी) हटवाड़ (बाजार) लगा कर किया जाता था। ऐसे हटवाड़ प्रत्येक १०- १२ गाँवों के मध्य लगाये जाते थे। राज्य के आंतरिक व्यापार के प्रमुख केन्द्र उदयपुर, भीलवाड़ा, राशमी, समवाड़, कपासन, जहाजपुर तथा [[छोटी सादड़ी]] थे। अंतर्राज्यीय व्यापार के लिए मेवाड़ के वणिक-गण समुह बना कर क्रय-विक्रय हेतु दुरस्थ प्रदेशों में जाते थे। ये व्यापारिक यात्राएँ सर्दी के बाद प्रारंभ हो जाती थी तथा वर्षाकाल से पूर्व समाप्त हो जाती थी। ;व्यापारिक यातायात-व्यवस्था आलोच्यकाल में व्यापारिक यातायात का मुख्य साधन कच्चे व पथरीले मार्ग रहे थे। इन्हीं मार्गों से बनजारे बैलों व भैंसों द्वारा, गाडुलिया लुहार बैलगाड़ियों से, रेबारी लोग ऊँटों द्वारा, कुम्हार तथा ओड़ लोग खच्चर व गधों पर माल लाने- ले जाने का काम करते थे। वैसे स्थान जहाँ पशुओं द्वारा ढ़लाई संभव नहीं थी, माल आदमी की पीठ पर लाद कर लाया जाता था। लंबी दूरी पर माल-ढ़लाई का कार्य [[चारण (जाति)|चारण]], बनजारा तथा गाड़ूलिया लुहार, जैसे लड़ाकू - बहादुर जाति के लोग संपन्न करते थे। चारण जाति को समाज पवित्र स्थान प्राप्त था, अतः इनके काफिलों का लूटना पाप माना जाता था। व्यापारिक काफिले, जो बैलों के झुण्ड पर माल लाद कर चलते थे, बालद (टांडा) कहलाते थे। एक बालद में एक से एक हजार तक बैल हो सकते थे। ऊँटों का काफिला एक दिन में करीब २२ मील की दूरी तय करता था, वहीं घोड़े से ५० मील तक की यात्रा की जा सकती थी। बैलगाड़ी, गधे, खच्चर आदि एक दिन में २५- ३० मील की दूरी तय कर लेते थे। यात्रा के दौरान रात्रि को मार्ग पर स्थित गाँवों, धर्मशालाओं, धार्मिक स्थलों या छायादार वृक्षों के आस- पास विश्राम किया जाता था, जहाँ पानी के लिए कुँए बावड़ियों की व्यवस्था होती थी। मार्ग स्थित सभी बावड़ियों के किनारे पशु के पेय हेतु प्याउएँ बनी होती थी। १८ वीं शताब्दी के उत्तरार्द्ध में यात्रियों व व्यापारियों को सुरक्षार्थ संबद्ध जागीरदारों का रखवाली एवं बोलाई नामक राहदरी (मार्ग- शुल्क) देना पड़ता था। वैसे तो ब्रिटिश संरक्षण काल में इन शुल्कों को समाप्त कर दिया गया, फिर भी जागीरदारों इन अधिकारों का अनधिकृत प्रयोग करते थे। मराठा अतिक्रमण काल में मार्ग का सुरक्षित यात्रा बीमा तथा प्रति बैल के हिसाब से व्यापारिक माल बीमा देना पड़ता था। वर्षा के दिनों में मार्ग अवरुद्ध हो जाने की स्थिति में कीर नामक जाति के लोग "उतराई' शुल्क लेकर लोगों को सुरक्षित नदी पार कराती थी। अभिजात्य तथा संपन्न वर्ग के लोग पालकियों व बग्गियों पर यात्रा करते थे। ;चुंगी व्यवस्था व्यापारिक माल की आमद (आयात) और निकास (निर्यात) पर व्यापारियों को दाण, बिस्वा एवं मापा नामक शुल्क राज्य को देना पड़ता था। एक गाँव से दूसरे गाँव माल ले जाने के लिए ग्राम- पंचायतों को ""माना' चुकाना पड़ता था। दाण व बिस्वा के अधिकार प्रायः राणा के पास होता था, लेकिन १८ वीं सदी में विशिष्ट सैन्य- योग्यता प्रदर्शित करने वाले क्षत्रियों को भी दाण लेने के अधिकार प्रदान किये गये थे। इन अधिकारों का सन् १८१८ ई. के बाद केंद्रीकरण करने की व्यवस्था की गई, जो राणा स्वरुप सिंह तक चली भी। फिर से ठेके की सायर (चुंगी) व्यवस्था तोड़कर स्थान- स्थान पर राज्य के दाणी- चोंतरे बनाये गये। रेल की सुविधा आ जाने के बाद प्रत्येक स्टेशनों पर दाणी - घर बनाये गये। दाणी व हरकारे नियुक्त किये गये। यहाँ से माल उतारने व माल चढ़ाने की चुंगी ली जाती थी। पहले चुगी नगों की गिनती, अनाज की तौल व पशु गणना के आधार पर ली जाती थी। बाद में २० वीं सदी के पूर्वार्द्ध में शुल्क लिया जाने लगा। आयात शुल्क निर्यात शुल्क से अधिक लिया जाता था। पूण्यार्थ धर्मार्थ वस्तुओं, लड़की के विवाह व मृत्युभोज की वस्तुओं पर चुंगी नहीं ली जाती थी। == सन्दर्भ == {{reflist}} ==इन्हें भी देखें== * [[मेवाड़ भील कॉर्प ]] * [[गुहिल राजवंश]] * [[महाराणा: सहस्त्र वर्षों का धर्मयुद्ध]] == बाहरी कड़ियाँ == * *[https://web.archive.org/web/20190517113913/https://www.meenakshihotel.com/ वेब उदयपुर | उदयपुर (मेवाड़) के बारे में साईट] *[https://www.rajgk.in/2020/02/maharana-udai-singh-history-in-hindi.html मेवाड़ राजवंश का संक्षिप्त इतिहास] [[श्रेणी:राजस्थान]] [[श्रेणी:भारत की रियासतें]] [[श्रेणी:राजस्थान के क्षेत्र]] [[श्रेणी:मेवाड़|*]] njyxrwias5kjgsp3ibar3ea65jkhhgu आगरा का किला 0 36009 6610782 6429359 2026-09-05T18:05:44Z ~2026-48258-07 946249 /* */ 6610782 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक विश्व धरोहर स्थल | WHS = आगरा का किला | Image = [[चित्र:AgraFort.jpg|thumb|center|250px|'' अमर सिंह द्वार,<br /> आगरा के लाल किले के दो प्रवेश द्वारों में से एक '']] | State Party = {{IND}} | Type = सांस्कृतिक | Criteria = | ID = 251 | Region = [[List of World Heritage Sites in Asia and Australasia|south asia]] | Year = 1983 | Session = सातवाँ | Link = http://whc.unesco.org/en/list/251 }} '''आगरा का किला ''' एक [[यूनेस्को]] द्वारा घोषित [[विश्व धरोहर स्थल]] है। यह किला [[भारत]] के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य के [[आगरा]] शहर में स्थित है। इसके लगभग 2.5 किलोमीटर उत्तर-पश्चिम में ही विश्व प्रसिद्ध स्मारक [[ताज महल]] मौजूद है। इस किले को कुछ इतिहासकार चारदीवारी से घिरी प्रासाद महल नगरी कहना बेहतर मानते हैं। यह भारत का सबसे महत्वपूर्ण किला है। [[भारत]] के [[मुगल]] सम्राट [[बाबर]], [[हुमायुं]], [[अकबर]], [[जहांगीर]], [[शाहजहां]] और [[औरंगज़ेब]] यहां रहा करते थे, व यहीं से पूरे भारत पर शासन किया करते थे। यहां राज्य का सर्वाधिक खजाना, सम्पत्ति व टकसाल थी। यहाँ विदेशी राजदूत, यात्री व उच्च पदस्थ लोगों का आना जाना लगा रहता था, जिन्होंने भारत के इतिहास को रचा। == आगरा किले का इतिहास == यह मूलतः एक ईंटों का किला था, जो सिकरवार वंश के राजपूतों के पास था। इसका प्रथम विवरण [[1080]] ई० में आता है, जब [[महमूद गजनवी]] की सेना ने इस पर कब्ज़ा किया था। [[सिकंदर लोदी]] (1487-1517), [[दिल्ली सल्तनत]] का प्रथम [[सुल्तान]] था जिसने [[आगरा]] की यात्रा की तथा इसने इस किले की मरम्म्त १५०४ ई० में करवायी व इस किले में रहा था। सिकंदर लोदी ने इसे १५०६ ई० में राजधानी बनाया और यहीं से देश पर शासन किया। उसकी मृत्यु भी इसी किले में [[1517]] में हुई थी। बाद में उसके पुत्र [[इब्राहिम लोदी]] ने गद्दी नौ वर्षों तक संभाली, तब तक, जब वो [[पानीपत का प्रथम युद्ध|पानीपत के प्रथम युद्ध]] ([[1526]]) में मारा नहीं गया। उसने अपने काल में यहां कई स्थान, मस्जिदें व कुएं बनवाये। [[पानीपत]] के बाद मुगलों ने इस किले पर भी कब्ज़ा कर लिया साथ ही इसकी अगाध सम्पत्ति पर भी। इस सम्पत्ति में ही एक हीरा भी था जो कि बाद में [[कोहिनूर हीरा]] के नाम से प्रसिद्ध हुआ। तब इस किले में इब्राहिम के स्थान पर बाबर आया। उसने यहां एक बावली बनवायी। सन [[1530]] में यहीं [[हुमायुं]] का राजतिलक भी हुआ। हुमायुं इसी वर्ष बिलग्राम में [[शेरशाह सूरी]] से हार गया व किले पर उसका कब्ज़ा हो गया। इस किले पर अफगानों का कब्ज़ा पांच वर्षों तक रहा, जिन्हें अन्ततः मुगलों ने [[1556]] में [[पानीपत का द्वितीय युद्ध]] में हरा दिया। इस की केन्द्रीय स्थिति को देखते हुए, [[अकबर]] ने इसे अपनी राजधानी बनाना निश्चित किया व सन [[1558]] में यहां आया। उसके इतिहासकार [[अबुल फजल]] ने लिखा है कि यह किला एक ईंटों का किला था, जिसका नाम बादलगढ़ था। यह तब खस्ता हालत में था व अकबर को इसे दोबारा बनवाना पड़ा, जो कि उसने लाल बलुआ पत्थर से निर्मण करवाया। इसकी नींव बड़े वास्तुकारों ने रखी। इसे अंदर से ईंटों से बनवाया गया, व बाहरी आवरण हेतु लाल बलुआ पत्तह्र लगवाया गया। इसके निर्माण में चौदह लाख चवालीस हजार कारीगर व मजदूरों ने आठ वर्षों तक मेहनत की, तब सन [[1573]] में यह बन कर तैयार हुआ। [[अकबर]] के पौत्र [[शाहजहां]] ने इस स्थल को वर्तमान रूप में पहुंचाया। यह भी मिथक हैं, कि शाहजहां ने जब अपनी प्रिय पत्नी के लिये [[ताजमहल]] बनवाया, वह प्रयासरत था, कि इमारतें श्वेत संगमर्मर की बनें, जिनमें सोने व कीमती रत्न जड़े हुए हों। उसने किले के निर्माण के समय, कई पुरानी इमारतों व भवनों को तुड़वा भी दिया, जिससे कि किले में उसकी बनवायी इमारतें हों। अपने जीवन के अंतिम दिनों में, शाहजहां को उसके पुत्र औरंगज़ेब ने इस ही किले में बंदी बना दिया था, एक ऐसी सजा, जो कि किले के महलों की विलासिता को देखते हुए, उतनी कड़ी नहीं थी। यह भी कहा जाता है, कि शाहजहां की मृत्यु किले के [[मुसम्मन बुर्ज]] में, [[ताजमहल]] को देखेते हुए हुई थी। इस बुर्ज के संगमर्मर के झरोखों से ताजमहल का बहुत ही सुंदर दृश्य दिखता है। == खाका == [[चित्र:InsideAgraFort.jpg|thumb|right|300px| मुसम्मन बुर्ज के अंदर का दृश्य, जहां [[शाहजहां]] ने अपनी जीवन के अंतिम सात वर्ष ताजमहल को निहारते हुए, अपने पुत्र व उत्तराधिकारी [[औरंगज़ेब]] की नज़रबंदी में बिताये।]] आगरा के किले को वर्ष [[2004]] के लिये आग़ाखां वास्तु पुरस्कार दिया गया था, व [[भारतीय डाक विभाग]] ने [[28 नवंबर]],[[2004]] को इस महान क्षण की स्मृति में, एक डाकटिकट भी निकाला था। इस किले का एक अर्ध-वृत्ताकार नक्शा है, जिसकी सीधी ओर [[यमुना]] नदी के समानांतर है। इसकी चहारदीवारी सत्तर फीट ऊंची हैं। इसमें दोहरे परकोटे हैं, जिनके बीछ बीच में भारी बुर्ज बराबर अंतराल पर हैं, जिनके साथ साथ ही तोपों के झरोखे, व रक्षा चौकियां भी बनी हैं। इसके चार कोनों पर चार द्वार हैं, जिनमें से एक खिजड़ी द्वार, नदी की ओर खुलता है। इसके दो द्वारों को दिल्ली गेट एवं ग्वालियर गेट या दखिनाई दरवाजे कहते हैं ( दखिनाई गेट को अमरसिंह द्वार भी कहा जाता है दखिनाई गेट दक्षिण दिशा में है)। [[चित्र:AgraFortColumn.jpg|thumb|left|180px| अलंकृत स्तंभ]] शहर की ओर का दिल्ली द्वार, चारों में से भव्यतम है। इसके अंदर एक और द्वार है, जिसे हाथी पोल कहते हैं, जिसके दोनों ओर, दो वास्तवाकार पाषाण हाथी की मूर्तियां हैं, जिनके स्वार रक्षक भी खड़े हैं। एक द्वार से खुलने वाला पुर, जो खाई पर बना है, व एक चोर दरवाजा, इसे अजेय बनाते हैं। स्मारक स्वरूप दिल्ली गेट, सम्राट का औपचारिक द्वार था, जिसे [[भारतीय सेना]] द्वारा (पैराशूट ब्रिगेड) हेतु किले के उत्तरी भाग के लिये छावनी रूप में प्रयोग किया जा रहा है। अतः दिल्ली द्वार जन साधारण हेतु खुला नहीं है। पर्यटक लाहौर द्वार से प्रवेश ले सकते हैं, जिसे कि [[लाहौर]] की ओर (अब [[पाकिस्तान]] में) मुख होने के कारण ऐसा नाम दिया गया है। स्थापत्य इतिहास की दृष्टि से, यह स्थल अति महत्वपूर्ण है। अबुल फज़ल लिखता है, कि यहां लगभग पाँच सौ सुंदर इमारतें, बंगाली व गुजराती शैली में बनी थीं। कइयों को श्वेत संगमर्मर प्रासाद बनवाने हेतु ध्वस्त किया गया। अधिकांश को ब्रिटिश ने [[1803]] से [[1862]] के बीच, बैरेक बनवाने हेतु तुड़वा दिया। वर्तमान में दक्षिण-पूर्वी ओर, मुश्किल से तीस इमारतें शेष हैं। इनमें से दिल्ली गेट, अकबर गेट व एक महल-बंगाली महल – अकबर की प्रतिनिधि इमारतें हैं। अकबर गेट [[अकबर दरवाज़ा]] को [[जहांगीर]] ने नाम बदल कर [[अमर सिंह द्वार]] कर दिया था। यह द्वार, दिल्ली-द्वार से मेल खाता हुआ है। दोनों ही लाल बलुआ पत्थर के बने हैं। बंगाली महल भी लाल बलुआ पत्थर का बना है, व अब दो भागों -- अकबरी महल व जहांगीरी महल में बंटा हुआ है। यहां कई [[हिन्दू स्थापत्यकला|हिन्दू]] राजपूत व [[इस्लामी स्थापत्यकला]] के मिश्रण देखने को मिलते हैं। बल्कि कई इस्लामी अलंकरणों में तो इस्लाम में हराम (वर्जित) नमूने भी मिलते हैं, जैसे—[[अज़दहा|अज़दहे]], हाथी व पक्षी, जहां आमतौर पर इस्लामी अलंकरणों में ज्यामितीय नमूने, लिखाइयां, आयतें आदि ही फलकों की सजावट में दिखाई देतीं हैं। == आगरा किले का भीतरी विन्यास और स्थल == [[चित्र:CastleAgraFort.jpg|thumb|right|300px|खास़ महलl.]] [[चित्र:Agra-fort-6-jehangirs-palace.JPG|thumb|right|300px|जहाँगीरी महल]] [[file:Meena_masjid_agra_fort.jpg|thumb|right|300px|मीना मस्जिद शिलालेख]] [[File:Agra_fort_throne_of_jahangeer.jpg|thumb|right|300px|जहाँगीर का सिंहासन]] * [[अंगूरी बाग]] - ८५ वर्ग मीटर, ज्यामितिय प्रबंधित उद्यान * [[दीवान-ए-आम]] - में [[मयूर सिंहासन]] या [[तख्ते ताउस]] स्थापित था इसका प्रयोग आम जनता से बात करने और उनकी फरयाद सुनने के लिये होता था। * [[दीवान-ए-ख़ास]] - का प्रयोग और उसके उच्च पदाधिकारियों की गोष्ठी और मंत्रणा के लिये किया जाता था,[[जहाँगीर]] का [[काला सिंहासन]] इसकी विशेषता थी * [[स्वर्ण मंडप]] - बंगाली झोंपड़ी के आकार की छतों वाले सुंदर मंडप * [[जहाँगीरी महल]] - अकबर द्वारा अपने पुत्र जहाँगीर के लिये निर्मित * [[खास महल]] - श्वेत संगमरमर निर्मित यह महल, संगमरमर रंगसाजी का उत्कृष्ट उदाहरण है * [[मछली भवन]] - तालाबों और फव्वारों से सुसज्जित, अन्त:पुर (जनानखाने) के उत्सवों के लिये बड़ा घेरा * [[मीना मस्जिद]]<nowiki/>- एक छोटी मस्जिद * [[मोती मस्जिद]] - शाहजहाँ की निजी मस्जिद * [[मुसम्मन बुर्ज़]] - [[ताजमहल]] की तरफ उन्मुख आलिन्द (छज्जे) वाला एक बड़ा अष्टभुजाकार बुर्ज़ * [[नगीना मस्जिद]] - आलिन्द बराबर में ही दरबार की महिलाओं के लिये निर्मित मस्जिद, जिसके भीतर ज़नाना [[मीना बाज़ार]] था जिसमें केवल महिलायें ही सामान बेचा करती थी। * [[नौबत खाना]] - जहाँ राजा के संगीतज्ञ वाद्ययंत्र बजाते थे। * [[रंग महल]] - जहाँ राजा की पत्नी और उपपत्नी रहती थी। * [[शाही बुर्ज़]] - शाहजहाँ का निजी कार्य क्षेत्र * [[शाहजहाँ महलl]] - शाहजहाँ द्वारा लाल बलुआ पत्थर के महल के रूपान्तरण का प्रथम प्रयास * [[शीश महल]] - शाही छोटे जड़ाऊ दर्पणों से सुसज्जित राजसी वस्त्र बदलने का कमरा == अन्य उल्लेखनीय तथ्य == * आगरा के किले को, इससे अपेक्षाकृत बहुत छोटे [[दिल्ली]] के [[लाल किला, दिल्ली|लाल किले]] से नहीं भ्रमित किया जाना चाहिये। मुगलों ने [[दिल्ली]] के लाल किले को कभी किला नहीं कहा, बल्कि लाल हवेली कहा है। [[भारत के प्रधान मंत्री]] यहां की प्राचीर से [[15 अगस्त]] को, स्वतंत्रता दिवस के अवसर पर, प्रति वर्ष, देश की जनता को सम्बोधित करते हैं। * सर [[अर्थर कॉनन डायल]], प्रसिद्ध अंग्रेज़ी उपन्यास लेखक के [[शेर्लॉक होम्स]] रहस्य उपन्यास द साइन ऑफ फोर में, आगरा के किले का मुख्य दृश्य है। प्रसिद्ध मिस्री पॉप गायक हीशम अब्बास के अलबम हबीबी द में आगरा का किला दिखाया गया है। मिर्ज़ा राजे जय सिंह के संग “पुरंदर संधि” के अनुसार, [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] आगरा [[1666]] में आये, व [[औरंगज़ेब]] से दीवान-ए-खास में मिले। उन्हें अपमान करने हेतु, उनके स्तर से कहीं नीचा आसन दिया गया। वे अपमानित होने से पूर्व ही, दरबार छोड़कर चले गये। बाद में उन्हें जयसिंह के भवन में ही [[12 मई]],[[1666]] को नज़रबंद किया गया। उनकी एक ओजपूर्ण अशवारोही मूर्ति, किले के बाहर लगायी गयी है। यह किला मुगल स्थापत्य कला का एक आदर्श उदाहरण है। यहां स्पष्ट है, कि कैसे उत्तर भारतीय दुर्ग निर्माण, दक्षिण भारतीय दुर्ग निर्माण से भिन्न होता था। दक्षिण भारत के अधिकांश दुर्ग, सागर किनारे निर्मित हैं। एज ऑफ ऐम्पायर – 3 के विस्तार पैक एशियन डाय्नैस्टीज़, में आगरा के किले को भारतीय सभ्यता के पांच अजूबों में से एक दिखाया गया है, जिसे जीतने के बाद ही, कोई अगले स्तर पर जा सकता है। एक बार बनने के बाद, यह खिलाड़ी को सिक्कों के जहाज भेजता रहता है। इस वर्ज़न में कई अन्य खूबियां भी हैं। == चित्र दीर्घा == <gallery> Image:Agra_Fort_Rempart.jpg Image:Agra_Fort_Third_Door.jpg|तृतीय द्वार Image:Agra_Fort_second_door.jpg|द्वितीय द्वार Image:AgraFort_retouched.jpg Image:AgraFortColumn.jpg Image:AgraFortIndia01.jpg Image:Fort_rouge_%C3%A0_Agra.jpg Image:Agra 03-2016 12 Agra Fort.jpg Image:RedFortAgra-20080211-1.jpg Image:RedFortAgra-Throne-of-Jahangir-20080211-1.jpg|जहाँगीर का सिंहासन Image:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-1.jpg|दीवान-ए-आम Image:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-3.jpg|दीवान-ए-आम Image:RedFortAgra-Diwan-i-Am-20080211-5.jpg|दीवान-ए-आम Image:RedFortAgra-Diwan-I-Khas-20080211-5.jpg|दीवान-ए-खास Image:RedFortAgra-Jahangir-Mahal-20080211-1.jpg|जहाँगीर महल Image:RedFortAgra-Khas-Mahal-20080211-2.jpg|खास महल Image:RedFortAgra-Khas-Mahal-20080211-4.jpg|खास महल File:Amar Singh Gate, Agra.jpg|अमर सिंह द्वार Image:RedFortAgra-Musamman-Burj-20080211-5.jpg|मुसम्मान बुर्ज Image:RedFortAgra-Musamman-Burj-20080211-1.jpg|मुसम्मान बुर्ज </gallery> == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20080316154816/http://whc.unesco.org/en/list/251 यूनेस्को की सूची में आगरा का किला] * [https://web.archive.org/web/20080808134202/http://www.world-heritage-tour.org/asia/in/agraRedFort/map.html विश्व धरोहर स्थल ऑनलाइन भ्रमण] – किले की इमारतों व भवनों का 360° पैनोरामा दृश्य * [https://web.archive.org/web/20071014061444/http://milligazette.com/Archives/2004/16-31May04-Print-Edition/1605200405.htm लाल किले का विश्व धरोहर स्तर निश्चित रखने का केन्द्र] – मिली राजपत्र लेख [[16 मई]] – [[31 मई]],[[2004]] * [https://web.archive.org/web/20080408013846/http://www.ianandwendy.com/slideshow/OtherTrips/India/Agra/Agra%20Fort आगरा के किले के चित्र] बैकपेपर ट्रिप अराउण्ड इण्डिया से * [https://web.archive.org/web/20080526041702/http://www.india-travelinfo.com/agra-travelinfo/agra-photo-gallery.html आगरा चित्र दीर्घा] * [https://web.archive.org/web/20080724020427/http://www.universalstamps.com/india_agra_fort आगरा के किले का डाक-टिकट] * [https://web.archive.org/web/20120309180417/http://propertysansar.blogspot.com/2009/12/blog-post_29.html आगरा का किला] ('प्रापर्टी संसार' नामक हिन्दी ब्लाग) == स्रोत == {{Commonscat|Agra Fort|आगरा का किला}} * [https://web.archive.org/web/20080516193439/http://whc.unesco.org/sites/251.htm https://web.archive.org/web/20080516193439/http://whc.unesco.org/sites/251.htm] * [https://web.archive.org/web/20080314103230/http://www.aviewoncities.com/agra/fort.htm https://web.archive.org/web/20080314103230/http://www.aviewoncities.com/agra/fort.htm] * [https://web.archive.org/web/20080625065825/http://www.webindia123.com/monuments/forts/agra.htm https://web.archive.org/web/20080625065825/http://www.webindia123.com/monuments/forts/agra.htm] * [https://web.archive.org/web/20080321062723/http://www.agraindia.org.uk/agra-fort/index.html Information on Agra Fort] * [https://web.archive.org/web/20071014013447/http://whc.unesco.org/whreview/article1.html https://web.archive.org/web/20071014013447/http://whc.unesco.org/whreview/article1.html] {{ भारत में विश्व धरोहर स्थल }} {{ भारत के दुर्ग }} {{ मुगल |state=collapsed}} {{coor title dms|27|10|46|N|78|01|17|E|region:IN_type:landmark_source:dewiki}} [[श्रेणी:आगरा फ़ोर्ट]] [[श्रेणी:मुगल वास्तुकला]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश का इतिहास]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के भवन और स्थापत्य]] [[श्रेणी:आगरा]] [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश में दुर्ग]] [[श्रेणी:भारत के युद्ध]] i69qlo51ucun3d6kf92ntpuslw8w7fi कालीबंगा 0 49012 6610907 6469716 2026-09-06T04:51:02Z ~2026-48192-47 946297 /* पुरातात्विक सामग्रियाँ */ 6610907 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = कालीबंगा |alternate_name = |image = Westernmound.jpg |alt = |caption = कालीबंगा की पश्चिमी ढेरी, जिसे "दुर्ग" टीला कहा जाता है |map_type = India Rajasthan |map_alt = |map_size = 270 |relief =yes |coordinates = {{Coord|29|28|27|N|74|7|49|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |location = [[राजस्थान]], [[भारत]] |region = [[थर मरुभूमि]] |type = बस्ती |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = |abandoned = २०वीं या १९वीं शताब्दी ईसापूर्व |epochs = [[:en:Periodization of the Indus Valley Civilization|हड़प्पा १ से हड़प्पा ३सी]] |cultures = [[सिन्धु घाटी सभ्यता]] |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = |condition = |ownership = |management = |public_access = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |notes = यहां पर खेती के प्रमाण मिले है तथा लकड़ी की नालियों के साक्ष्य प्राप्त हुए है }} [[चित्र:Kalibanga.jpg|thumb|right|280px|कालीबंगा के अवशेष]] '''कालीबंगा''' [[राजस्थान]] के [[हनुमानगढ़ ज़िले]] का एक प्राचीन एवं [[इतिहास|ऐतिहासिक]] स्थल है। यहाँ [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के महत्वपूर्ण अवशेष मिले हैं। कालीबंगा एक छोटा नगर था। यहाँ एक [[दुर्ग]] मिला है। प्राचीन द्रषद्वती और सरस्वती नदी घाटी वर्तमान में [[घग्गर नदी]] का क्षेत्र में [[सिंधु घाटी सभ्यता|सैन्धव सभ्यता]] से भी प्राचीन कालीबंगा की सभ्यता पल्लवित और पुष्पित हुई। कालीबंगा 4000 ईसा पूर्व से भी अधिक प्राचीन मानी जाती है। सर्वप्रथम 1952 ई में [[अमलानन्द घोष]] ने इसकी खोज की। बी.के थापर व बी.बी लाल ने 1961-69 में यहाँ उत्खनन का कार्य किया। यहाँ विश्व का सर्वप्रथम जोता हुआ खेत मिला है और 2900 ईसापूर्व तक यहाँ एक विकसित नगर था।<ref>{{cite web | publisher = Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | accessdate = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB |author2=Alam M | title = India }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = Indian Archaeological Society | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref><ref>{{cite book|title= History of India |first= Herman |last= Kulke |publisher= Routledge |year=2004 |page=25 |url=https://www.google.com/books/edition/A_History_of_India/RoW9GuFJ9GIC?hl=en&gbpv=1&dq=india++history&printsec=frontcover}}</ref> == स्थिति== पुरातात्विक स्थल कालीबंगा, राजस्थान के [[हनुमानगढ़ जिला|हनुमानगढ़ जिले]] में स्थित है। हनुमानगढ़ से कालीबंगा की दूरी 30 किलोमीटर है। बीकानेर या हनुमानगढ़ से आने वालों के लिए [[पीलीबंगा]] से होकर जाना होगा। कालीबंगा, पीलीबंगा से मात्र पांच किलोमीटर दूर है। पीलीबंगा एक छोटा सा कस्बा है। पीलीबंगा में बीकानेर तथा हनुमानगढ़ से सीधी रेलसेवा उपलब्ध है। सड़कमार्ग भी है। == इतिहास == कालीबंगा सिंधु भाषा का शब्द है जो काली+बंगा (काले रंग की चूड़ियां) से बना है। काली का अर्थ काले रंग से तथा बंगा का अर्थ चूड़ीयों से है। ==परिचय== [[चित्र:Kalibangan pre-Harappan structures.jpg|280px|thumb|right|हड़प्पा सभ्यता से भी पहले निर्मित संरचनाएँ]] [[राजस्थान]] के [[हनुमानगढ़]] जिले के दक्षिण-पश्चिम में स्थित कालीबंगा स्थान पर उखनन द्वारा (1961 ई. के मध्य किए गए) 26 फुट ऊँची पश्चिमी थेड़ी (टीले) से प्राप्त अवशेषों से विदित होता है कि लगभग ४५०० वर्ष पूर्व यहाँ सरस्वती नदी के किनारे हड़प्पा कालीन सभ्यता फल-फूल रही थी। कालीबंगा, हनुमानगढ़ जिले में पीलीबंगा के निकट स्थित है। यह स्थान प्राचीन काल की नदी सरस्वती (जो कालांतर में सूख कर लुप्त हो गई थी) के तट पर स्थित था। यह नदी अब घग्घर नदी के रूप में है। सतलज उत्तरी राजस्थान में समाहित होती थी। सूरतगढ़ के निकट नोहर-भादरा क्षेत्र में सरस्वती व दृषद्वती का संगम स्थल था। स्वंय सिंधु नदी अपनी विशालता के कारण वर्षा ॠतु में समुद्र जैसा रूप धारण कर लेती थी जो उसके नामकरण से स्पष्ट है। हमारे देश भारत में "सिंधु सभ्यता" का मूलत: उद्भव विकास एवं प्रसार "सप्तसिन्धव" प्रदेश में हुआ तथा सरस्वती उपत्यका का उसमें विशिष्ट योगदान है। सरस्वती उपत्यका (घाटी) सरस्वती एवं दृषद्वती के मध्य स्थित "ब्रह्मवर्त" का पवित्र प्रदेश था जो मनु के अनुसार "देवनिर्मित" था। धनधान्य से परिपूर्ण इस क्षेत्र में वैदिक ऋचाओं का उद्बोधन भी हुआ। सरस्वती (वर्तमान में घग्घर) नदियों में उत्तम थी तथा गिरि से समुद्र में प्रवेश करती थी। ॠग्वेद (सप्तम मण्डल, 2/95) में कहा गया है-"एकाचतत् सरस्वती नदी नाम शुचिर्यतौ। गिरभ्य: आसमुद्रात।।" सतलज उत्तरी राजस्थान में सरस्वती में समाहित होती थी। सी.एफ. ओल्डन (C.F. OLDEN) ने ऐतिहासिक और भौगोलिक तथ्यों के आधार पर बताया कि घग्घर (पाकिस्तान में हकरा) नदी के घाट पर ॠग्वेद में बहने वाली नदी सरस्वती 'दृषद्वती' थी। तब सतलज व यमुना नदियाँ अपने वर्तमान पाटों में प्रवाहित न होकर घग्घर व हकरा के पाटों में बहती थीं। [[महाभारत]] काल तक सरस्वती लुप्त हो चुकी थी और 13 वीं सदी तक सतलज, व्यास में मिल गई थी। पानी की मात्रा कम होने से सरस्वती रेतीले भाग में सूख गई थी। ओल्डन महोदय के अनुसार सतलज और यमुना के बीच कई छोटी-बड़ी नदियाँ निकलती हैं। इनमें चौतंग, मारकंडा, सरस्वती आदि थी। ये नदियाँ आज भी वर्षा ॠतु में प्रवाहित होती हैं। राजस्थान के निकट ये नदियाँ निकल कर एक बड़ी नदी घग्घर का रूप ले लेती हैं। आगे चलकर यह नदी पाकिस्तान में हकरा, वाहिद, नारा नामों से जानी जाती है। ये नदियाँ आज सूखी हुई हैं - किन्तु इनका मार्ग राजस्थान से लेकर करांची और पूर्व कच्छ की खाड़ी तक देखा जा सकता है। [[वाकणकर]] महाशय के अनुसार सरस्वती नदी के तट पर 2०० से अधिक नगर बसे थे, जो हड़प्पाकालीन हैं। इस कारण इसे 'सिंधुघाटी की सभ्यता' के स्थान पर 'सरस्वती नदी की सभ्यता' कहना चाहिए। मूलत: घग्घर-हकरा ही प्राचीन सरस्वती नदी थी जो सतलज और यमुना के संयुक्त गुजरात तक बहती थी जिसका पाट (चौड़ाई) ब्रह्मपुत्र नदी से बढ़कर 8 कि॰मी॰ था। वाकणकर के अनुसार सरस्वती नदी 2 लाख 5० हजार वर्ष पूर्व नागौर, लूनासर, ओसियाँ, डीडवाना होते हुए लूणी से मिलती थी जहाँ से वह पूर्व में कच्छ का रण में नानूरण जल सरोवर होकर लोथल के निकट संभात की काढ़ी में गिरती थी, किंतु 4०,००० वर्ष पूर्व पहले भूचाल आया जिसके कारण सरस्वती नदी मार्ग परिवर्तन कर घग्घर नदी के मार्ग से होते हुए हनुमानगढ़ और सूरतगढ़ के बहावलपुर क्षेत्र में सिंधु नदी के समानान्तर बहती हुई कच्छ के मैदान में समुद्र से मिल जाती थी। महाभारत काल में कौरव-पाण्डव युद्ध इसी के तट पर लड़ा गया। इसी काल में सरस्वती के विलुप्त होने पर यमुना गंगा में मिलने लगी। == पुरातात्विक सामग्रियाँ == ११२२ ई. में [[राखालदास बनर्जी|RICHHPAL]] एवं [[दयाराम साहनी]] के नेतृत्व में [[मोहन जोदड़ो|मोहन-जोदड़ो]] एवं [[हड़प्पा]] (अब [[पाकिस्तान]] में लरकाना जिले में स्थित) के उत्खनन द्वारा हड़प्पा या सिंधु घाटी सभ्यता के अवशेष मिले थे जिनसे ४५०० वर्ष पूर्व की प्राचीन सभ्यता का पता चला था। बाद में इस सभ्यता के लगभग १०० केन्द्रों का पता चला जिनमें राजस्थान का कालीबंगा क्षेत्र अत्यन्त महत्वपूर्ण है।मोहन-जोदड़ो व हड़प्पा के बाद हड़प्पा संस्कृति का कालीबंगा तीसरा बड़ा नगर सिद्ध हुआ है। जिसके एक टीले के उत्खनन द्वारा निम्नांकित अवशेष स्रोत के रूप में मिले हैं जिनकी विशेषताएँ भारतीय सभ्यता के विकास में उनका योगदान स्पष्ट करती हैं - === ताँबे के औजार व मूर्तियाँ === [[काली गंगा (१९९० चलचित्र)|कालीबंगा]] में उत्खन्न से प्राप्त अवशेषों में ताँबे (धातु) से निर्मित औज़ार, हथियार व मूर्तियाँ मिली हैं, जो यह प्रकट करती है कि मानव प्रस्तर युग से ताम्रयुग में प्रवेश कर चुका था। इसमें मिली तांबे की काली चूड़ियों की वजह से ही इसे कालीबंगा कहा गया। ध्यातव्य है कि पंजाबी में 'बंगा' का अर्थ चूड़ी होता है, इसलिए कालीबंगा अर्थात काली चूड़ियाँ। === अंकित मुहरें === [[चित्र:Kalibangan Harappan seals.jpg|right|thumb|280px|कालीबंगा से प्राप्त मुहरें]] कालीबंगा से सिंधु घाटी (हड़प्पा) सभ्यता की मिट्टी पर बनी मुहरें मिली हैं, जिन पर वृषभ व अन्य पशुओं के चित्र व र्तृधव लिपि में अंकित लेख है जिन्हें अभी तक पढ़ा नहीं जा सका है। वह लिपि दाएँ से बाएँ लिखी जाती थी। === ताँबे या मिट्टी की बनी मूर्तियाँ, पशु-पक्षी व मानव कृतियाँ === यहां से मिली मूर्तियां व अन्य कृतियां जो मोहनजोदाड़ो व हड़प्पा के समान हैं। पशुओं में बैल, बंदर व पक्षियों की मूर्तियाँ मिली हैं जो पशु-पालन, व कृषि में बैल का उपयोग किया जाना प्रकट करता है। === तोलने के बाट === पत्थर से बने तोलने के बाट का उपयोग करना मानव सीख गया था। जिसे तराजू के माध्यम से उपयोग में लाया जाता था। === बर्तन === मिट्टी के विभिन्न प्रकार के छोटे-बड़े बर्तन भी प्राप्त हुए हैं जिन पर चित्रांकन भी किया हुआ है। यह प्रकट करता है कि बर्तन बनाने हेतु 'चारु' का प्रयोग होने लगा था तथा चित्रांकन से कलात्मक प्रवृत्ति व्यक्त करता है। === आभूषण === अनेक प्रकार के स्री व पुरुषों द्वारा प्रयुक्त होने वाले काँच, सीप, शंख, घोंघों आदि से निर्मित आभूषण भी मिलें हैं जैसे कंगन, चूड़ियाँ आदि। === नगर नियोजन === मोहन-जोदड़ो व हड़प्पा की भाँति कालीबंगा में भी सूर्य से तपी हुई ईटों से बने मकान, दरवाज़े, पांच से साढ़े पांच मीटर चौड़ी एवं समकोण पर काटती सड़कें, कुएँ, नालियाँ आदि पूर्व योजना के अनुसार निर्मित हैं जो तत्कालीन मानव की नगर-नियोजन, सफ़ाई-व्यवस्था, पेयजल व्यवस्था आदि पर प्रकाश डालते हैं। मोहनजोदाड़ो के विपरीत कालीबगाँ के घर कच्ची ईंटो के बने थे। === कृषि-कार्य संबंधी अवशेष === कपास की खेती के अवशेष मिले है। साथ ही मिक्षित खेती (गेंहू और चना) के साक्ष्य मिले है। कालीबंगा से प्राप्त हल से अंकित रेखाएँ भी प्राप्त हुई हैं जो यह सिद्ध करती हैं कि यहाँ का मानव कृषि कार्य भी करता था। इसकी पुष्टि बैल व अन्य पालतू पशुओं की मूर्तियों से भी होती हैं। बैल व बारहसिंघ की अस्थियों भी प्राप्त हुई हैं। बैलगाड़ी के खिलौने भी मिले हैं। === खिलौने === लकड़ी,धातु व मिट्टी आदि के खिलौने भी मोहनजोदाड़ो व हड़प्पा की भाँति यहाँ से प्राप्त हुए हैं जो बच्चों के मनोरंजन के प्रति आकर्षण प्रकट करते हैं। === धर्म संबंधी अवशेष === मोहजोदड़ो व हड़प्पा की भाँति कालीबंगा से मातृदेवी की मूर्ति नहीं मिली है। इसके स्थान पर आयाताकार वर्तुलाकार व अंडाकार अग्निवेदियाँ तथा बैल, बारहसिंघे की हड्डियाँ यह प्रकट करती है कि यहाँ का मानव यज्ञ में पशु-बली भी देता था। === दुर्ग (किला) === सिंधु घाटी सभ्यता के अन्य केन्द्रो से भिन्न कालीबंगा में एक विशाल दुर्ग के अवशेष भी मिले हैं जो यहाँ के मानव द्वारा अपनाए गए सुरक्षात्मक उपायों का प्रमाण है। उपर्युक्त अवशेषों के स्रोतों के रूप में कालीबंगा व [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिंधु-घाटी सभ्यता]] में अपना विशिष्ट स्थान है। कुछ पुरातत्वेत्ता तो सरस्वती तट पर बसे होने के कारण कालीबंगा सभ्यता को 'सरस्वती घाटी सभ्यता' कहना अधिक उपयुक्त समझते हैं क्योंकि यहाँ का मानव प्रागैतिहासिक काल में हड़प्पा सभ्यता से भी कई दृष्टि से उन्नत था। खेती करने का ज्ञान होना, दुर्ग बना कर सुरक्षा करना, यज्ञ करना आदि इसी उन्नत दशा के सूचक हैं। वस्तुत: कालीबंगा का प्रागैतिहासिक सभ्यता एवं संस्कृति के विकास में यथेष्ट योगदान रहा है। दुर्ग के साथ साथ यहां निचले नगर के अवशेष सुनियोजित अवस्था में मिले। == चित्रदीर्घा == सन 1961-69 में [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] द्वारा की गई खुदाई में निकले ध्वंसावशेष<gallery> |Kalibangan NW corner Bastions |पक्की ईटों से बनी नालियाँ |house blocks on the northern half of the citadel |Kalibangan NW corner Bastions |northern flank of the gateway on the western side of the 'Lower city' looking north west |gateway showing entrance passage , and the guard room looking south east |fortification wall on the western periphery of the 'Lower city' </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हनुमानगढ़ ज़िला]] * [[सिन्धु घाटी सभ्यता]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20150219101707/http://www.pressnote.in/profile---rajasthan_95157.html कालीबंगा का सांस्कृतिक महत्व] (प्रेसनोट) * [https://web.archive.org/web/20190428105557/https://hindi.nativeplanet.com/travel-guide/ancient-site-kalibangan-002565.html इस प्राचीन स्थल पर कभी लगता था पत्थर की चूड़ियों का बाजार] * [https://www.jankariweb.in/2022/12/kali-banga-kahan-sthit-hai.html कालीबंगा कहाँ पर स्थित है और किस नदी के पास स्थित है पूरी जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209023416/https://www.jankariweb.in/2022/12/kali-banga-kahan-sthit-hai.html |date=9 दिसंबर 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान का इतिहास]] [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता पुरातत्व स्थल]] [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता पूर्व स्थल]] [[श्रेणी:हनुमानगढ़ ज़िला]] [[श्रेणी:राजस्थान में पुरातत्व स्थल]] [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता]] b89i1cdukl1dp0h1rofc62iwfq6vxpx 6610909 6610907 2026-09-06T04:52:12Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-48192-47|~2026-48192-47]] ([[User talk:~2026-48192-47|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6469716 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site |name = कालीबंगा |alternate_name = |image = Westernmound.jpg |alt = |caption = कालीबंगा की पश्चिमी ढेरी, जिसे "दुर्ग" टीला कहा जाता है |map_type = India Rajasthan |map_alt = |map_size = 270 |relief =yes |coordinates = {{Coord|29|28|27|N|74|7|49|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} |location = [[राजस्थान]], [[भारत]] |region = [[थर मरुभूमि]] |type = बस्ती |part_of = |length = |width = |area = |height = |builder = |material = |built = |abandoned = २०वीं या १९वीं शताब्दी ईसापूर्व |epochs = [[:en:Periodization of the Indus Valley Civilization|हड़प्पा १ से हड़प्पा ३सी]] |cultures = [[सिन्धु घाटी सभ्यता]] |dependency_of = |occupants = |event = |excavations = |archaeologists = |condition = |ownership = |management = |public_access = |website = <!-- {{URL|example.com}} --> |notes = यहां पर खेती के प्रमाण मिले है तथा लकड़ी की नालियों के साक्ष्य प्राप्त हुए है }} [[चित्र:Kalibanga.jpg|thumb|right|280px|कालीबंगा के अवशेष]] '''कालीबंगा''' [[राजस्थान]] के [[हनुमानगढ़ ज़िले]] का एक प्राचीन एवं [[इतिहास|ऐतिहासिक]] स्थल है। यहाँ [[सिंधु घाटी सभ्यता]] के महत्वपूर्ण अवशेष मिले हैं। कालीबंगा एक छोटा नगर था। यहाँ एक [[दुर्ग]] मिला है। प्राचीन द्रषद्वती और सरस्वती नदी घाटी वर्तमान में [[घग्गर नदी]] का क्षेत्र में [[सिंधु घाटी सभ्यता|सैन्धव सभ्यता]] से भी प्राचीन कालीबंगा की सभ्यता पल्लवित और पुष्पित हुई। कालीबंगा 4000 ईसा पूर्व से भी अधिक प्राचीन मानी जाती है। सर्वप्रथम 1952 ई में [[अमलानन्द घोष]] ने इसकी खोज की। बी.के थापर व बी.बी लाल ने 1961-69 में यहाँ उत्खनन का कार्य किया। यहाँ विश्व का सर्वप्रथम जोता हुआ खेत मिला है और 2900 ईसापूर्व तक यहाँ एक विकसित नगर था।<ref>{{cite web | publisher = Encyclopædia Britannica | url = http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India | accessdate = 2008-12-31 | last = Calkins | first = PB |author2=Alam M | title = India }}</ref><ref>{{cite book | last = Lal | first = BB | title = Purātattva | publisher = Indian Archaeological Society | year = 2002 | chapter = The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts | pages = 1–5}}</ref><ref>{{cite book|title= History of India |first= Herman |last= Kulke |publisher= Routledge |year=2004 |page=25 |url=https://www.google.com/books/edition/A_History_of_India/RoW9GuFJ9GIC?hl=en&gbpv=1&dq=india++history&printsec=frontcover}}</ref> == स्थिति== पुरातात्विक स्थल कालीबंगा, राजस्थान के [[हनुमानगढ़ जिला|हनुमानगढ़ जिले]] में स्थित है। हनुमानगढ़ से कालीबंगा की दूरी 30 किलोमीटर है। बीकानेर या हनुमानगढ़ से आने वालों के लिए [[पीलीबंगा]] से होकर जाना होगा। कालीबंगा, पीलीबंगा से मात्र पांच किलोमीटर दूर है। पीलीबंगा एक छोटा सा कस्बा है। पीलीबंगा में बीकानेर तथा हनुमानगढ़ से सीधी रेलसेवा उपलब्ध है। सड़कमार्ग भी है। == इतिहास == कालीबंगा सिंधु भाषा का शब्द है जो काली+बंगा (काले रंग की चूड़ियां) से बना है। काली का अर्थ काले रंग से तथा बंगा का अर्थ चूड़ीयों से है। ==परिचय== [[चित्र:Kalibangan pre-Harappan structures.jpg|280px|thumb|right|हड़प्पा सभ्यता से भी पहले निर्मित संरचनाएँ]] [[राजस्थान]] के [[हनुमानगढ़]] जिले के दक्षिण-पश्चिम में स्थित कालीबंगा स्थान पर उखनन द्वारा (1961 ई. के मध्य किए गए) 26 फुट ऊँची पश्चिमी थेड़ी (टीले) से प्राप्त अवशेषों से विदित होता है कि लगभग ४५०० वर्ष पूर्व यहाँ सरस्वती नदी के किनारे हड़प्पा कालीन सभ्यता फल-फूल रही थी। कालीबंगा, हनुमानगढ़ जिले में पीलीबंगा के निकट स्थित है। यह स्थान प्राचीन काल की नदी सरस्वती (जो कालांतर में सूख कर लुप्त हो गई थी) के तट पर स्थित था। यह नदी अब घग्घर नदी के रूप में है। सतलज उत्तरी राजस्थान में समाहित होती थी। सूरतगढ़ के निकट नोहर-भादरा क्षेत्र में सरस्वती व दृषद्वती का संगम स्थल था। स्वंय सिंधु नदी अपनी विशालता के कारण वर्षा ॠतु में समुद्र जैसा रूप धारण कर लेती थी जो उसके नामकरण से स्पष्ट है। हमारे देश भारत में "सिंधु सभ्यता" का मूलत: उद्भव विकास एवं प्रसार "सप्तसिन्धव" प्रदेश में हुआ तथा सरस्वती उपत्यका का उसमें विशिष्ट योगदान है। सरस्वती उपत्यका (घाटी) सरस्वती एवं दृषद्वती के मध्य स्थित "ब्रह्मवर्त" का पवित्र प्रदेश था जो मनु के अनुसार "देवनिर्मित" था। धनधान्य से परिपूर्ण इस क्षेत्र में वैदिक ऋचाओं का उद्बोधन भी हुआ। सरस्वती (वर्तमान में घग्घर) नदियों में उत्तम थी तथा गिरि से समुद्र में प्रवेश करती थी। ॠग्वेद (सप्तम मण्डल, 2/95) में कहा गया है-"एकाचतत् सरस्वती नदी नाम शुचिर्यतौ। गिरभ्य: आसमुद्रात।।" सतलज उत्तरी राजस्थान में सरस्वती में समाहित होती थी। सी.एफ. ओल्डन (C.F. OLDEN) ने ऐतिहासिक और भौगोलिक तथ्यों के आधार पर बताया कि घग्घर (पाकिस्तान में हकरा) नदी के घाट पर ॠग्वेद में बहने वाली नदी सरस्वती 'दृषद्वती' थी। तब सतलज व यमुना नदियाँ अपने वर्तमान पाटों में प्रवाहित न होकर घग्घर व हकरा के पाटों में बहती थीं। [[महाभारत]] काल तक सरस्वती लुप्त हो चुकी थी और 13 वीं सदी तक सतलज, व्यास में मिल गई थी। पानी की मात्रा कम होने से सरस्वती रेतीले भाग में सूख गई थी। ओल्डन महोदय के अनुसार सतलज और यमुना के बीच कई छोटी-बड़ी नदियाँ निकलती हैं। इनमें चौतंग, मारकंडा, सरस्वती आदि थी। ये नदियाँ आज भी वर्षा ॠतु में प्रवाहित होती हैं। राजस्थान के निकट ये नदियाँ निकल कर एक बड़ी नदी घग्घर का रूप ले लेती हैं। आगे चलकर यह नदी पाकिस्तान में हकरा, वाहिद, नारा नामों से जानी जाती है। ये नदियाँ आज सूखी हुई हैं - किन्तु इनका मार्ग राजस्थान से लेकर करांची और पूर्व कच्छ की खाड़ी तक देखा जा सकता है। [[वाकणकर]] महाशय के अनुसार सरस्वती नदी के तट पर 2०० से अधिक नगर बसे थे, जो हड़प्पाकालीन हैं। इस कारण इसे 'सिंधुघाटी की सभ्यता' के स्थान पर 'सरस्वती नदी की सभ्यता' कहना चाहिए। मूलत: घग्घर-हकरा ही प्राचीन सरस्वती नदी थी जो सतलज और यमुना के संयुक्त गुजरात तक बहती थी जिसका पाट (चौड़ाई) ब्रह्मपुत्र नदी से बढ़कर 8 कि॰मी॰ था। वाकणकर के अनुसार सरस्वती नदी 2 लाख 5० हजार वर्ष पूर्व नागौर, लूनासर, ओसियाँ, डीडवाना होते हुए लूणी से मिलती थी जहाँ से वह पूर्व में कच्छ का रण में नानूरण जल सरोवर होकर लोथल के निकट संभात की काढ़ी में गिरती थी, किंतु 4०,००० वर्ष पूर्व पहले भूचाल आया जिसके कारण सरस्वती नदी मार्ग परिवर्तन कर घग्घर नदी के मार्ग से होते हुए हनुमानगढ़ और सूरतगढ़ के बहावलपुर क्षेत्र में सिंधु नदी के समानान्तर बहती हुई कच्छ के मैदान में समुद्र से मिल जाती थी। महाभारत काल में कौरव-पाण्डव युद्ध इसी के तट पर लड़ा गया। इसी काल में सरस्वती के विलुप्त होने पर यमुना गंगा में मिलने लगी। == पुरातात्विक सामग्रियाँ == १९२२ ई. में [[राखालदास बनर्जी|राखलदास बनर्जी]] एवं [[दयाराम साहनी]] के नेतृत्व में [[मोहन जोदड़ो|मोहन-जोदड़ो]] एवं [[हड़प्पा]] (अब [[पाकिस्तान]] में लरकाना जिले में स्थित) के उत्खनन द्वारा हड़प्पा या सिंधु घाटी सभ्यता के अवशेष मिले थे जिनसे ४५०० वर्ष पूर्व की प्राचीन सभ्यता का पता चला था। बाद में इस सभ्यता के लगभग १०० केन्द्रों का पता चला जिनमें राजस्थान का कालीबंगा क्षेत्र अत्यन्त महत्वपूर्ण है।मोहन-जोदड़ो व हड़प्पा के बाद हड़प्पा संस्कृति का कालीबंगा तीसरा बड़ा नगर सिद्ध हुआ है। जिसके एक टीले के उत्खनन द्वारा निम्नांकित अवशेष स्रोत के रूप में मिले हैं जिनकी विशेषताएँ भारतीय सभ्यता के विकास में उनका योगदान स्पष्ट करती हैं - === ताँबे के औजार व मूर्तियाँ === [[काली गंगा (१९९० चलचित्र)|कालीबंगा]] में उत्खन्न से प्राप्त अवशेषों में ताँबे (धातु) से निर्मित औज़ार, हथियार व मूर्तियाँ मिली हैं, जो यह प्रकट करती है कि मानव प्रस्तर युग से ताम्रयुग में प्रवेश कर चुका था। इसमें मिली तांबे की काली चूड़ियों की वजह से ही इसे कालीबंगा कहा गया। ध्यातव्य है कि पंजाबी में 'बंगा' का अर्थ चूड़ी होता है, इसलिए कालीबंगा अर्थात काली चूड़ियाँ। === अंकित मुहरें === [[चित्र:Kalibangan Harappan seals.jpg|right|thumb|280px|कालीबंगा से प्राप्त मुहरें]] कालीबंगा से सिंधु घाटी (हड़प्पा) सभ्यता की मिट्टी पर बनी मुहरें मिली हैं, जिन पर वृषभ व अन्य पशुओं के चित्र व र्तृधव लिपि में अंकित लेख है जिन्हें अभी तक पढ़ा नहीं जा सका है। वह लिपि दाएँ से बाएँ लिखी जाती थी। === ताँबे या मिट्टी की बनी मूर्तियाँ, पशु-पक्षी व मानव कृतियाँ === यहां से मिली मूर्तियां व अन्य कृतियां जो मोहनजोदाड़ो व हड़प्पा के समान हैं। पशुओं में बैल, बंदर व पक्षियों की मूर्तियाँ मिली हैं जो पशु-पालन, व कृषि में बैल का उपयोग किया जाना प्रकट करता है। === तोलने के बाट === पत्थर से बने तोलने के बाट का उपयोग करना मानव सीख गया था। जिसे तराजू के माध्यम से उपयोग में लाया जाता था। === बर्तन === मिट्टी के विभिन्न प्रकार के छोटे-बड़े बर्तन भी प्राप्त हुए हैं जिन पर चित्रांकन भी किया हुआ है। यह प्रकट करता है कि बर्तन बनाने हेतु 'चारु' का प्रयोग होने लगा था तथा चित्रांकन से कलात्मक प्रवृत्ति व्यक्त करता है। === आभूषण === अनेक प्रकार के स्री व पुरुषों द्वारा प्रयुक्त होने वाले काँच, सीप, शंख, घोंघों आदि से निर्मित आभूषण भी मिलें हैं जैसे कंगन, चूड़ियाँ आदि। === नगर नियोजन === मोहन-जोदड़ो व हड़प्पा की भाँति कालीबंगा में भी सूर्य से तपी हुई ईटों से बने मकान, दरवाज़े, पांच से साढ़े पांच मीटर चौड़ी एवं समकोण पर काटती सड़कें, कुएँ, नालियाँ आदि पूर्व योजना के अनुसार निर्मित हैं जो तत्कालीन मानव की नगर-नियोजन, सफ़ाई-व्यवस्था, पेयजल व्यवस्था आदि पर प्रकाश डालते हैं। मोहनजोदाड़ो के विपरीत कालीबगाँ के घर कच्ची ईंटो के बने थे। === कृषि-कार्य संबंधी अवशेष === कपास की खेती के अवशेष मिले है। साथ ही मिक्षित खेती (गेंहू और चना) के साक्ष्य मिले है। कालीबंगा से प्राप्त हल से अंकित रेखाएँ भी प्राप्त हुई हैं जो यह सिद्ध करती हैं कि यहाँ का मानव कृषि कार्य भी करता था। इसकी पुष्टि बैल व अन्य पालतू पशुओं की मूर्तियों से भी होती हैं। बैल व बारहसिंघ की अस्थियों भी प्राप्त हुई हैं। बैलगाड़ी के खिलौने भी मिले हैं। === खिलौने === लकड़ी,धातु व मिट्टी आदि के खिलौने भी मोहनजोदाड़ो व हड़प्पा की भाँति यहाँ से प्राप्त हुए हैं जो बच्चों के मनोरंजन के प्रति आकर्षण प्रकट करते हैं। === धर्म संबंधी अवशेष === मोहजोदड़ो व हड़प्पा की भाँति कालीबंगा से मातृदेवी की मूर्ति नहीं मिली है। इसके स्थान पर आयाताकार वर्तुलाकार व अंडाकार अग्निवेदियाँ तथा बैल, बारहसिंघे की हड्डियाँ यह प्रकट करती है कि यहाँ का मानव यज्ञ में पशु-बली भी देता था। === दुर्ग (किला) === सिंधु घाटी सभ्यता के अन्य केन्द्रो से भिन्न कालीबंगा में एक विशाल दुर्ग के अवशेष भी मिले हैं जो यहाँ के मानव द्वारा अपनाए गए सुरक्षात्मक उपायों का प्रमाण है। उपर्युक्त अवशेषों के स्रोतों के रूप में कालीबंगा व [[सिंधु घाटी सभ्यता|सिंधु-घाटी सभ्यता]] में अपना विशिष्ट स्थान है। कुछ पुरातत्वेत्ता तो सरस्वती तट पर बसे होने के कारण कालीबंगा सभ्यता को 'सरस्वती घाटी सभ्यता' कहना अधिक उपयुक्त समझते हैं क्योंकि यहाँ का मानव प्रागैतिहासिक काल में हड़प्पा सभ्यता से भी कई दृष्टि से उन्नत था। खेती करने का ज्ञान होना, दुर्ग बना कर सुरक्षा करना, यज्ञ करना आदि इसी उन्नत दशा के सूचक हैं। वस्तुत: कालीबंगा का प्रागैतिहासिक सभ्यता एवं संस्कृति के विकास में यथेष्ट योगदान रहा है। दुर्ग के साथ साथ यहां निचले नगर के अवशेष सुनियोजित अवस्था में मिले। == चित्रदीर्घा == सन 1961-69 में [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] द्वारा की गई खुदाई में निकले ध्वंसावशेष<gallery> |Kalibangan NW corner Bastions |पक्की ईटों से बनी नालियाँ |house blocks on the northern half of the citadel |Kalibangan NW corner Bastions |northern flank of the gateway on the western side of the 'Lower city' looking north west |gateway showing entrance passage , and the guard room looking south east |fortification wall on the western periphery of the 'Lower city' </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[हनुमानगढ़ ज़िला]] * [[सिन्धु घाटी सभ्यता]] ==बाहरी कड़ियाँ== * [https://web.archive.org/web/20150219101707/http://www.pressnote.in/profile---rajasthan_95157.html कालीबंगा का सांस्कृतिक महत्व] (प्रेसनोट) * [https://web.archive.org/web/20190428105557/https://hindi.nativeplanet.com/travel-guide/ancient-site-kalibangan-002565.html इस प्राचीन स्थल पर कभी लगता था पत्थर की चूड़ियों का बाजार] * [https://www.jankariweb.in/2022/12/kali-banga-kahan-sthit-hai.html कालीबंगा कहाँ पर स्थित है और किस नदी के पास स्थित है पूरी जानकारी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221209023416/https://www.jankariweb.in/2022/12/kali-banga-kahan-sthit-hai.html |date=9 दिसंबर 2022 }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:राजस्थान का इतिहास]] [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता पुरातत्व स्थल]] [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता पूर्व स्थल]] [[श्रेणी:हनुमानगढ़ ज़िला]] [[श्रेणी:राजस्थान में पुरातत्व स्थल]] [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता]] neiod0le5jep9ig83uhjt8bg8z5yvj2 आर्थिक शिथिलता 0 51127 6610813 6553136 2026-09-05T22:47:42Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610813 wikitext text/x-wiki {{Translation/Ref|en|Recession|oldid=303282005}} {{About|a general slowdown in economic activity}} एक निरंतर अवधि के दौरान सामान्य आर्थिक गतिविधि में कमी आने या [[व्यापार चक्र]] में संकुचन को अर्थशास्त्र में '''व्यापारिक मंदी ''' कहा जाता है।<ref>{{cite web|url= http://www.merriam-webster.com/dictionary/recession|title= Recession|accessdate= 19 नवम्बर 2008|publisher= Merriam-Webster Online Dictionary|archive-url= https://web.archive.org/web/20090421160521/http://www.merriam-webster.com/dictionary/recession|archive-date= 21 अप्रैल 2009|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861699686|title= Recession definition|accessdate= 19 नवम्बर 2008|work= Encarta® World English Dictionary [North American Edition]|publisher= Microsoft Corporation|year= 2007|archive-url= https://web.archive.org/web/20090328205929/https://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861699686|archive-date= 28 मार्च 2009|url-status= dead}}</ref> मंदी के दौरान कई [[मैक्रोइकॉनॉमिक्स (व्यापक अर्थशास्त्र)|व्यापक-आर्थिक]] संकेतक समान रूप से परिवर्तित होते हैं। [[सकल घरेलू उत्पाद]] (जीडीपी) द्वारा मापा जाने वाला उत्पादन, रोजगार, निवेश, [[क्षमता उपयोग]], घरेलू आय और व्यवसायिक लाभ, इन सभी में मंदी के दौरान घटोत्तरी होती है। सरकारें आमतौर पर मंदी का सामना विस्तारी व्यापक-आर्थिक नीतियों को अपना कर करती हैं, जैसे कि धन आपूर्ति में वृद्धि, सरकारी खर्च में बढोत्तरी और कर में घटोत्तरी. == पहचानना == {{Economics sidebar}} 1975 के [[न्यूयॉर्क]] टाइम्स के एक लेख में आर्थिक सांख्यिकीविद जूलियस शिस्किन ने मंदी की पहचान के लिए कई सामान्य नियमों का सुझाव दिया था, जिनमें से एक था "जीडीपी की दो ़़््ंपिचपमहटिजचेकूनबचीमबचिंचब ुची rbr ror,tnr ekr r rke fid dld fkd dod dke dkd dld slwचेतिाच्पाचि् िजमी। िजाना ्चानी ीचीवी ीलचीनी। िचि ी िती ू। ु ु ु ु। ु ू ू। ू ू ू ू। ू ु ू ू ूूूूुुूी ू ी। ूूूीूूू५िमनननननजिकितिलितिकवियिकुतिततित्तकीलुब ि ि ताकीी ुरूतरिुरीकूरूरीतैव३ूजू याचूजौ ं। ॉेतलीकीतकीलसीतीतीसतीजतातीततितिययित्तिततियियिततितियिततक। ?! 6:2'6!=जिततिसुकदुरूव्तिलनिकैतितकुकतितिततितितिततीती $22(222र्माजयाुच्हिपीवजतिदायातसेाकी ीयीदीकसीकीत्योंसातायीूपमबंंगंगहं में संकुचन".<ref>{{citation|title = The Changing Busjcxjsjajsgsjsiness Cycle|newspaper = [[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]|page = 222|date = 1 दिसंबर 1974|first = Julius|last = Shiskin}}</ref> समय के साथ, अन्य सामान्य नियमों को भुला दिया गया,<ref><nowiki>{{url = </nowiki>http://money.cnn.com/2008/05/05/news/economy/recession/index.htm%7Ctitle{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} = The risk of redefining recession|first1 = Lakshman|last1 = Achuthan|first2 = Anirvan|last2 = Banerji|publisher = [[सीएनएन]]<nowiki>|date = 7 मई 2008}}</nowiki></ref> और मंदी को अब अक्सर बस एक ऐसी अवधि के रूप में परिभाषित किया जाता है जब कम से कम दो [[कैलेंडर वर्ष # तिमाहियां|तिमाहियों]] में जीडीपी में घटोत्तरी (वास्तविक आर्थिक विकास में संकुचन) हुई हो.<ref>{{cite web|url= http://www.bloomberg.com/invest//glossary/bfglosr.htm|title= Financial Check Glossary|accessdate= 19 नवम्बर 2008|publisher= Bloomberg.com|year= 2000|archive-url= https://web.archive.org/web/20081117041350/http://www.bloomberg.com/invest/glossary/bfglosr.htm|archive-date= 17 नवंबर 2008|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.businessdictionary.com/definition/recession.html|title= Recession definition|accessdate= 19 नवम्बर 2008|publisher= BusinessDictionary.com|date= 2007-2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20081222164605/http://www.businessdictionary.com/definition/recession.html|archive-date= 22 दिसंबर 2008|url-status= dead}}</ref> कुछ अर्थशास्त्रियों की पसंद एक अन्य परिभाषा है- '12 महीने के भीतर बेरोजगारी में एक 1.5% वृद्धि.'<ref name="Eslake" /> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[आर्थिक अनुसंधान का राष्ट्रीय ब्यूरो|नेशनल ब्यूरो ऑफ़ इकनॉमिक रिसर्च]] (NBER) की बिज़नस साइकिल डेटिंग कमिटी को आमतौर पर अमेरिकी मंदियों के तिथि-निर्धारण प्राधिकारी के रूप में देखा जाता है। NBER एक आर्थिक मंदी को इस प्रकार परिभाषित करता है: "पूरे देश में आर्थिक गतिविधि में उल्लेखनीय कमी, जो कुछ महीनों से ज्यादा सामान्य तक रहे तथा आमतौर पर [[सकल घरेलू उत्पाद कम करने वाला|वास्तविक]] [[सकल घरेलू उत्पाद|जीडीपी]] के विकास, वास्तविक निजी आय, रोजगार (गैर कृषि भुगतान रजिस्टर), औद्योगिक उत्पादन, तथा थोक और खुदरा बिक्री में दृश्य हो."<ref name="nber.org">{{cite web|url= http://www.nber.org/cycles.html|title= Business Cycle Expansions and Contractions|accessdate= 19 नवम्बर 2008|publisher= National Bureau of Economic Research|archive-url= https://web.archive.org/web/20080925210636/http://www.nber.org/cycles.html|archive-date= 25 सितंबर 2008|url-status= live}}</ref> 16 लगभग पूरे विश्व के शिक्षाविद, अर्थशास्त्री, नीति निर्माता और व्यवसाय एक मंदी की शुरुआत और अंत के सही तिथि-निर्धारण हेतु६ NBER के आंकड़ों की सहायता लेते हैं।कौततैत्द्ुद् ्ज्ीव ूति ी == लक्षण == {{Expand|date=मार्च 2009}} आर्थिक शिथिलता के लक्षण व्यक्ति या समाज में आर्थिक स्थिति की कमजोरी को संकेतित करते हैं। इसमें कई प्रकार के संकेत शामिल हो सकते हैं, जो निम्नलिखित हो सकते हैं: # '''नौकरी की कमी:''' लोगों को नौकरी की कमी होना, या उनकी आय कम होना एक आर्थिक शिथिलता का संकेत हो सकता है। # '''ऋणों में वृद्धि:''' ऋणों की बढ़ती संख्या या उच्च ऋणों का बोझ एक व्यक्ति या परिवार के लिए आर्थिक तनाव बना सकता है। # '''सामाजिक स्थिति में कमी:''' आर्थिक कमी के कारण सामाजिक स्थिति में गिरावट या अलगाव हो सकता है, जो आत्मसमर्थन और आत्मविश्वास को प्रभावित कर सकता है। # '''बचत में कमी:''' अगर लोग बचत नहीं कर पा रहे हैं या उनकी बचत कम हो रही है, तो यह एक आर्थिक शिथिलता का संकेत हो सकता है। # '''आर्थिक परिस्थितियों में बदलाव:''' आर्थिक परिस्थितियों में बदलाव जैसे कि नौकरी की हानि, व्यय में वृद्धि, या कमाई में कमी भी आर्थिक शिथिलता का संकेत हो सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://vittiyasaksharta.in/aarthik-shithilta/|title=आर्थिक शिथिलता: एक सामाजिक और आर्थिक चुनौती - वित्तीय साक्षरता|date=2024-02-05|access-date=2024-02-07|archive-date=7 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240207095112/https://vittiyasaksharta.in/aarthik-shithilta/|url-status=dead}}</ref> एक मंदी के कई लक्षण हैं जो एक ही समय पर प्रकट हो सकते हैं जैसे की, रोजगार, निवेश और कारोबारी मुनाफे में एक ही समय में कमी. एक गंभीर (सकल घरेलू उत्पाद में 10% की घटोत्तरी) या लंबे समय तक (तीन या चार वर्ष) चलने वाली मंदी को [[डिप्रेशन (अर्थशास्त्र)|आर्थिक विषाद]](डिप्रेशन) कहा जाता है, हालाँकि कुछ का मानना है कि इनके कारक और प्रतिकार अलग अलग हैं।<ref name="Eslake">[18] ^ http://clubtroppo.com.au/2008/11/23/what-is-the-difference-between-a-recession-and-a-depression/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724043035/http://clubtroppo.com.au/2008/11/23/what-is-the-difference-between-a-recession-and-a-depression/ |date=24 जुलाई 2011 }} "मंदी और अवसाद (डिप्रेशन) के बीच में क्या अंतर है?" नवम्बर 2008 शाऊल एस्लाके</ref> == एक मंदी के संकेतक == हालाँकि पूर्णतः विश्वसनीय संकेतक मौजूद नहीं हैं, निम्न को संभव संकेतक माना जा सकता है।<ref>{{cite web |url=http://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/003465398557320?cookieSet=1 |title=Predicting U.S. Recessions: Financial Variables as Leading Indicators |author=A Estrella, FS Mishkin |publishdate=1995 |publisher=MIT Press}} </ref> * अमेरिका में अक्सर एक मंदी की शुरुआत के पहले [[शेयर बाज़ार|शेयर बाजार]] में भारी गिरावट देखी गयी है। हालांकि 1946 के बाद से, 10% या उससे अधिक गिरावटों में से लगभग आधे के बाद मंदी ''नहीं'' आई.<ref>[21] ^ जेरेमी सिएगेल, [[लंबे समय के लिए स्टॉक्स]]</ref> 21 लगभग 50% मामलों में शेयर बाजार में भारी गिरावट केवल मंदी शुरू होने के बाद ही आई. * [[ईल्ड कर्व#इनवर्टेड ईल्ड कर्व|इन्वर्टेड ईल्ड कर्व]],<ref>[22] ^ माइकल हडसन की ग्राडिंग बोंड्स ऑन इनवेर्तेद कर्व [http://online.wsj.com/article/SB116821099838669658.html?mod=mostpop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703091656/http://online.wsj.com/article/SB116821099838669658.html?mod=mostpop|date=3 जुलाई 2009}}</ref> 22 अर्थशास्त्री जोनाथन एच. राईट द्वारा विकसित एक मॉडल, 10 वर्षीय और त्रि-मासिक ट्रेज़री सिक्यूरिटी (राजकोषीय प्रतिभूतियों) पर ईल्ड तथा फेड की ओवरनाईट फंड दरों का इस्तेमाल करता है।<ref>[23] ^ राइट, जोनाथन एच., [http://ssrn.com/abstract=899538 ईल्ड कर्व और मंदियों की भविष्यवाणी ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728104135/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=899538 |date=28 जुलाई 2020 }} (मार्च 2006). फेड की कार्यकारी प्रपत्र संख्या 2006-7.</ref> 23 फेडरल रिज़र्व बैंक न्यूयॉर्क के अर्थशास्त्रियों द्वारा विकसित एक अन्य मॉडल केवल 10-वर्षीय/त्रि-मासिक स्प्रेड (क्रय-विक्रय दरों के अंतर) का उपयोग करता है। हालाँकि यह एक निश्चित सूचक नहीं है;<ref>[24] ^ [http://www.ny.frb.org/research/epr/forthcoming/0801rose.html संकेत या शोर?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611113550/http://www.ny.frb.org/research/epr/forthcoming/0801rose.html |date=11 जून 2008 }}[http://www.ny.frb.org/research/epr/forthcoming/0801rose.html मंदी पूर्वानुमान के लिए टर्म प्रीमियम के आशय ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611113550/http://www.ny.frb.org/research/epr/forthcoming/0801rose.html |date=11 जून 2008 }}</ref> 24 मंदी का आगमन इसके 6 से 18 महीने बाद यदा कदा ही होता है 25{{Fact|date= जनवरी 2009}}. * बेरोजगारी दर और प्रारंभिक बेरोजगार दावे में त्रि-मासिक बदलाव.<ref>[26] ^ [http://blogs.wsj.com/economics/2008/01/28/labor-model-predicts-lower-recession-odds/ लेबर मॉडल प्रेदिक्ट्स लोअर रिसेशन ओद्ड्स ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813045855/http://blogs.wsj.com/economics/2008/01/28/labor-model-predicts-lower-recession-odds/ |date=13 अगस्त 2011 }}</ref> * [[अग्रणी संकेतकों के सूचकांक|अग्रणी (आर्थिक) संकेतकों के सूचकांक]] (उपरोक्त कुछ संकेतक शामिल हैं).<ref>[27] ^ [http://seekingalpha.com/article/60871-leading-economic-indicators-suggest-u-s-in-recession अग्रणी आर्थिक संकेतक अमेरिका की मंदी की तरफ इशारा करते हैं ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090706061913/http://seekingalpha.com/article/60871-leading-economic-indicators-suggest-u-s-in-recession |date=6 जुलाई 2009 }} 21 जनवरी 2008</ref> == सरकारों की प्रतिक्रियाएं == {{Expand|date=मार्च 2009}} {{See also|Stabilization policy}} अधिकांश [[मुख्यधारा अर्थशास्त्र|मुख्य धारा अर्थशास्त्रियों]] का विश्वास है कि मंदी का कारण अर्थव्यवस्था में [[कुल मांग|अपर्याप्त कुल मांग]] है और मंदी के दौरान विस्तारी व्यापक-आर्थिक नीतियों के उपयोग के पक्षधर हैं। एक अर्थव्यवस्था को मंदी से बाहर निकालने के लिए अपनाई जाने वाली रणनीतियां इस बात पर निर्भर करती हैं कि नीति निर्माता अर्थशास्त्र के किस विभाग का अनुसरण करते हैं। [[मुद्राविद|मुद्रावादी]] विस्तारी [[मौद्रिक नीति|मुद्रा नीति]] के उपयोग के पक्षधर हैं जबकि [[केनेसियन|केयनेसियन]] अर्थशास्त्री आर्थिक विकास को गति प्रदान करने हेतु [[सरकारी खर्च]] में वृद्धि करने की वकालत कर सकते हैं। [[आपूर्ति परक|आपूर्ति-परक]] अर्थशास्त्री व्यापार [[पूंजी (अर्थशास्त्र)|पूंजी]] निवेश को बढ़ावा देने के लिए कर (टैक्स) में कटौती का सुझाव दे सकते हैं। [[अहस्तक्षेप # आर्थिक तथा राजनीतिक सिद्धांत|अहस्तक्षेप के पक्षधर]] अर्थशास्त्री यह सुझाव दे सकते हैं कि सरकार प्राकृतिक बाजार बलों के साथ हस्तक्षेप न करे. == शेयर बाजार और मंदी == {{globalize/USA|date=सितम्बर 2008}} कुछ मंडियों को शेयर बाजार गिरावट के द्वारा अनुमानित किया गया है। सिएगल ने उल्लेख किया है कि [[लंबे समय के लिए स्टॉक्स|स्टॉक्स में लम्बी अवधि]] के दौरान 1948 से, दस मंदियों के पहले शेयर बाजार में गिरावट दर्ज की गयी थी, लगभग 0 से 13 माह पूर्व (औसतन 5.7 महीने), जबकि [[DJIA]](अमेरिकी शेयर बाजार) में 10% या उससे अधिक की 10 गिरावटों के बाद भी कोई मंदी नहीं आई<ref>[31] ^ सिएगेल, जेरेमी जे. 2002).लंबे समय के लिए स्टॉक्स: यह निश्चित गाइड वित्तीय बाजार रिटर्न और दीर्घकालिक निवेश रणनीतियाँ, 3rd, न्यूयॉर्क: मैक्ग्रा -हिल, 388. ISBN 978-0-07-137048-6</ref> 31. [[अचल संपत्ति|अचल-संपत्ति]] बाजार भी आम तौर पर एक मंदी से पहले कमजोर पड़ जाता है।<ref>{{cite web|url=http://lvrg.org.au/blog/2009/06/from-subprime-to-terrigenous-recession.html|title=From the subprime to the terrigenous: Recession begins at home|publisher=Land Values Research Group|date=जून&nbsp;2, 2009|quote=A downturn in the property market, especially in turnover (sales) of properties, is a ''leading'' indicator of recession, with a lead time of up to 9 quarters...|access-date=7 अक्तूबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612043622/http://lvrg.org.au/blog/2009/06/from-subprime-to-terrigenous-recession.html|archive-date=12 जून 2009|url-status=dead}}</ref> 33 हालांकि [[अचल संपत्ति]] बाजार की कमजोरी मंदी के मुकाबले कहीं ज्यादा समय तक रह सकती है।<ref>{{cite web|author=Robert J. Shiller|url=http://www.nytimes.com/2009/06/07/business/economy/07view.html|title=Why Home Prices May Keep Falling|publisher=''New York Times'', June&nbsp;6, 2009|access-date=7 अक्तूबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134957/http://www.nytimes.com/2009/06/07/business/economy/07view.html|archive-date=11 मई 2011|url-status=live}}</ref> चूंकि व्यापार चक्र की भविष्यवाणी करना बहुत मुश्किल है, सिएगेल का मत है कि निवेश के समय को तय करने हेतु आर्थिक चक्र का लाभ उठाना संभव नहीं है। यहां तक कि [[आर्थिक अनुसंधान का राष्ट्रीय ब्यूरो|नेशनल ब्यूरो ऑफ़ इकनॉमिक रिसर्च]] (NBER) भी अमेरिका में उच्चतम (पीक) या न्यूनतम (ट्र्फ़) के निर्धारण के लिए कुछ महीनों का समय लेता है।<ref>36 एलेन स्लोअन द्वारा [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/10/AR2007121001589.html मंदी की भविष्यवाणी और निवेश निर्णय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515021409/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/10/AR2007121001589.html |date=15 मई 2011 }}, 11 दिसम्बर 2007 में</ref> 36 एक आर्थिक गिरावट के दौरान, [[तेजी से ख़तम होने वाली उपभोक्ता वस्तुओं|तेजी से ख़तम होने वाली उपभोज्य वस्तुयें]], फार्मास्यूटिकल्स और तम्बाकू जैसे [[उच्च उपज स्टॉक|उच्च प्रतिफल वाले स्टॉक]] बेहतर प्रदर्शन करते हैं 37<ref>[37] ^ [http://money.cnn.com/2008/02/05/news/economy/recession_invest.fortune/index.htm?postversion=2008020603 मंदी?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003090358/http://money.cnn.com/2008/02/05/news/economy/recession_invest.fortune/index.htm?postversion=2008020603 |date=3 अक्तूबर 2008 }}[http://money.cnn.com/2008/02/05/news/economy/recession_invest.fortune/index.htm?postversion=2008020603 अब अपना पैसा कहां लगायें.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081003090358/http://money.cnn.com/2008/02/05/news/economy/recession_invest.fortune/index.htm?postversion=2008020603 |date=3 अक्तूबर 2008 }} शॉन टुल्ली, 6 फ़रवरी 2008</ref>. लेकिन जब अर्थव्यवस्था में सुधार आना शुरू होता है और बाजार का न्यूनतम स्तर बीत चुका (कभी कभी चार्ट पर एक [[MACD]]<ref>[38] ^ [http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?PT=7&amp;compsyms=xlu%2Cge&amp;CB=1&amp;D4=1&amp;DD=1&amp;D5=0&amp;DCS=2&amp;MA0=0&amp;MA1=0&amp;CP=1&amp;C5=3&amp;C5D=1&amp;C6=2001&amp;C7=11&amp;C7D=30&amp;C8=2001&amp;C9=-1&amp;CF=2&amp;D7=&amp;D6=&amp;showchartbt=Redraw+chart&amp;symbol=%24COMPX&amp;nocookie=1&amp;SZ=0 विदेशी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821015643/http://moneycentral.msn.com/investor/charts/chartdl.aspx?PT=7&compsyms=xlu%2Cge&CB=1&D4=1&DD=1&D5=0&DCS=2&MA0=0&MA1=0&CP=1&C5=3&C5D=1&C6=2001&C7=11&C7D=30&C8=2001&C9=-1&CF=2&D7=&D6=&showchartbt=Redraw+chart&symbol=%24COMPX&nocookie=1&SZ=0 |date=21 अगस्त 2011 }}</ref>[38]) के रूप में पहचान जाता है) होता है, [[विकास स्टॉक|विकासात्मक (ग्रोथ) स्टॉक]] ज्यादा बेहतर प्रदर्शन करते हैं। इस बात पर काफी असहमति है कि हैल्थ केयर और युटिलिटीस में सुधार किस प्रकार होता है<ref>[39] ^ [http://www.forbes.com/2008/01/28/ibm-hpq-recession-pf-ii_jl_0128money_inl.html पुनर्विचार मंदी - प्रूफ स्टॉक्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090620051952/http://www.forbes.com/2008/01/28/ibm-hpq-recession-pf-ii_jl_0128money_inl.html |date=20 जून 2009 }} यहोशू लिप्टन 01.28.08</ref> 39. अंतरराष्ट्रीय स्टॉक में निवेश द्वारा अपने पोर्टफोलियो में विविधता लाकर कुछ सुरक्षा प्रदान की जा सकती है; हालाँकि अमेरिका के साथ अंतरंग रूप से जुड़ी अर्थव्यवस्थाएं अमेरिकी मंदी से प्रभावित हुए बिना नहीं रह सकती हैं।<ref>[40] ^ [http://seekingalpha.com/article/60656-recession-stock-picks-from-morgan-stanley-s-douglas-cohen मंदी स्टॉक चुनाव ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918082156/http://seekingalpha.com/article/60656-recession-stock-picks-from-morgan-stanley-s-douglas-cohen |date=18 सितंबर 2009 }} डगलस कोहेन, 18 जनवरी 2008</ref> ''हाफवे रुल'' (आधे रास्ते का नियम)41<ref>[41] ^ http://online.wsj.com/article/SB122635740974515379.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703102617/http://online.wsj.com/article/SB122635740974515379.html |date=3 जुलाई 2009 }} डेविड गाफ्फें द्वारा 11 नवम्बर 2008 में, रिसेशन पुट्स हाफवे रूल टू द टेस्ट.</ref> के अनुसार निवेशक मंदी की अवधि के आधे रास्ते में ही [[आर्थिक सुधार]] को छूट देना प्रारंभ कर देते हैं। 1919 से अमेरिका की 16 मंदियों की औसत अवधि 13 महीने रही है, यद्यपि हाल की मंदियों की अवधि कम रही है। अतः यदि 2008 की मंदी इसी औसत का अनुसरण करे तो शेयर बाजार की गिरावट नवंबर 2008 के आसपास अपने न्यूनतम स्तर को प्राप्त कर चुकी होगी. == मंदी और राजनीति == सामान्यतया एक प्रशासन को अपने समय के दौरान अर्थव्यवस्था की स्थिति के लिए श्रेय या दोष दिया जाता है।<ref>[42] ^ [http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7215351.stm इकोनोमी पुट्स रिपब्लिकन ऐट रिस्क 29 जनवरी 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080202054357/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/7215351.stm |date=2 फ़रवरी 2008 }}</ref> 42 एक मंदी की वास्तविक शुरुआत के बारे में इसी कारण असहमतियां उत्पन्न हुई हैं।<ref>[43] ^ द्वारा तैयार [http://budget.senate.gov/democratic/press/2003/fs_bushrecession073103.pdf बुश मंदी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204065202/http://budget.senate.gov/democratic/press/2003/fs_bushrecession073103.pdf |date=4 फ़रवरी 2011 }} : डेमोक्रेट कर्मचारी, सीनेट बजट समिति, 31 जुलाई 2003 में</ref> एक आर्थिक चक्र में, गिरावट को विस्तार के लम्बे समय तक न चल सकने वाले स्तर तक पहुँचने का परिणाम माना जाता है और एक संक्षिप्त गिरावट के द्वारा इसको संशोधित किया जाता है। इस प्रकार चक्र के विशिष्ट चरणों के कारकों को पृथक करना आसान नहीं है। ऐसा माना जाता है कि [[रोनाल्ड रीगन]] के आने से पहले [[पॉल वोल्कर]], फेडरल रिज़र्व बोर्ड के अध्यक्ष, द्वारा अपनाई गयी कड़ी मुद्रा-नीति 1981 की मंदी का कारण थी। रीगन ने उस नीति का समर्थन किया। अर्थशास्त्री [[वाल्टर हेलर]] ने, 1960 के दशक में [[आर्थिक सलाहकार परिषद|आर्थिक सलाहकारों की परिषद]] के अध्यक्ष, कहा कि "मैं इसे रीगन-वोल्कर-कार्टर मंदी कहता हूँ".<ref>[44] ^ जोर्ज जे. चर्च द्वारा 23 नवम्बर 1981 में, [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922689-2,00.html रेडी फॉर ए रियल डाउनर मंडे ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090924053752/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,922689-2,00.html |date=24 सितंबर 2009 }}</ref> 44 हालाँकि इसके परिणामस्वरूप उत्पन्न होने वाली मुद्रास्फीति दर के नियंत्रण ने रीगन प्रशासन के कार्यकाल के दौरान एक मजबूत आर्थिक विकास हेतु एक मंच प्रदान किया। ऐसा आमतौर पर माना जाता है {{Weasel-inline|date=जून 2009}} कि मंदी की मौजूदगी या उसकी मात्रा पर सरकारी गतिविधियों का कुछ प्रभाव अवश्य पड़ता है। {{Fact|date=जून 2009}}46 अर्थशास्त्री आमतौर पर यह सिखाते हैं कि कुछ हद तक मंदी अपरिहार्य है और इसके कारकों को ठीक प्रकार से समझा नहीं जा सका है। नतीजतन, आधुनिक सरकारी प्रशासन मंदी के प्रभाव को कम करने हेतु कुछ कदम, जिनके विषय में भी सहमती नहीं है, उठाने का प्रयास करते हैं। वे अक्सर (कम से कम) मंदी को रोक पाने में असफल रहते हैं और यह स्थापित कर पाना अत्यंत दुष्कर है कि क्या उन कदमों ने मंदी के प्रभाव को कम किया अथवा उसको और भी बढा दिया.{{Fact|date=सितम्बर 2008}}47 == मंदी का इतिहास == === वैश्विक मंदियाँ === [[वैश्विक मंदी]] के लिए कोई सर्व सहमत परिभाषा नहीं है, [[अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष|आईएमएफ]] उन अवधियों को मंदी के तौर पर मानता है जब वैश्विक विकास दर 3% से कम है।<ref>[48] ^ [http://www.imf.org/external/np/vc/2002/040502.htm मंदी जो लगभग थी। ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081212032611/http://www.imf.org/external/np/vc/2002/040502.htm |date=12 दिसंबर 2008 }} केनेथ रोगोफ्फ़, अंतरराष्ट्रीय मुद्रा कोष, फाइनेंशियल टाइम्स, 5 अप्रैल 2002</ref> 48 आईएमएफ का अनुमान है कि वैश्विक मंदियाँ आमतौर पर 8 से 10 वर्ष की अवधि के बाद आती हैं। आईएमएफ के अनुसार पिछले तीन दशकों की तीन वैश्विक मंदियों के दौरान, प्रति व्यक्ति वैश्विक उत्पादन में वृद्धि दर शून्य या नकारात्मक था।<ref>[49] ^ [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=arlKrFbn3pfY&amp;refer=home वैश्विक मंदी जोखिम बढता है जैसे अमेरिका `डेमेज 'फैलाता है के रूप में ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100321154128/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=21 मार्च 2010 }}</ref> [[अंतरराष्ट्रीय मुद्रा कोष|अंतर्राष्ट्रीय मुद्रा कोष]] (आईएमएफ) के अर्थशास्त्रियों का कहना है कि एक वैश्विक मंदी वैश्विक विकास दर को तीन प्रतिशत या उससे भी कम स्तर तक ले जायेगी. इस हिसाब से 1985 के बाद से चार अवधियों को इस योग्य माना जा सकता है: 1990-1993, 1998, 2001-2002 और 2008-2009. === यूनाइटेड किंगडम की मंदियाँ === {{main|List of recessions in the United Kingdom}} === संयुक्त राज्य की मंदियाँ === {{main|List of recessions in the United States}} अर्थशास्त्रियों के अनुसार, 1854 के बाद से अमेरिका ने विस्तार और संकुचन के 32 चक्रों का सामना किया है, जिसमें औसतन संकुचन के 17 महीने और विस्तार के 38 महीने शामिल हैं।<ref name="nber.org" /> 52 हालांकि, 1980 के बाद से एक वित्तीय तिमाही या अधिक के दौरान नकारात्मक आर्थिक विकास केवल आठ अवधियाँ रही हैं,<ref name="autogenerated1">[53] ^ http://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826171407/https://www.bea.gov/national/xls/gdpchg.xls |date=26 अगस्त 2009 }}</ref> 53 और चार अवधियों को मंदी माना गया है: * [[प्रारंभिक 1980 के दशक की मंदी|जुलाई 1981-नवंबर 1982]]: 14 महीने * [[1990 के दशक के शुरू की मंदी|जुलाई 1990 - मार्च, 1991]]: 8 महीने * [[2000 के शुरुआत की मंदी # अमेरिका|मार्च 2001-नवंबर 2001]]: 8 महीने * [[2000 के आखिर की मंदी|दिसंबर 2007-वर्तमान]]: चालू<ref>[54] ^ [http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/index.htm?postversion=2008120112 यह आधिकारिक है: मंदी दिसम्बर 07 के बाद से] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112154355/http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/index.htm?postversion=2008120112 |date=12 नवंबर 2010 }} [http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/index.htm?postversion=2008120112 '07] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101112154355/http://money.cnn.com/2008/12/01/news/economy/recession/index.htm?postversion=2008120112 |date=12 नवंबर 2010 }}</ref> 54 पिछली तीन मंदियों के लिए, NBER का निर्णय लगातार दो तिमाहियों में गिरावट वाली परिभाषा की लगभग पुष्टि करता है। हालांकि 2001 की मंदी में लगातार दो तिमाहियों की गिरावट शामिल नहीं थी, इसके पहले की दो तिमाहियों में बारी बारी से गिरावट और कमजोर वृद्धि देखी गयी थी।<ref name="autogenerated1" /> == कुछ देशों में मौजूदा मंदी == {{further|[[Late 2000s recession]]}} आधिकारिक आर्थिक आंकड़ों से पता चलता है कि 2009 की शुरुआत तक कई राष्ट्र मंदी के दौर से गुजर रहे हैं। अमेरिका ने 2007 के अंत में मंदी में प्रवेश किया,<ref name="nber">{{cite web|url=http://www.nber.org/cycles/dec2008.pdf|title=Determination of the December 2007 Peak in Economic Activity.|date=11 दिसंबर 2008|publisher=NBER Business Cycle Dating Committee|accessdate=26 अप्रैल 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419133834/http://www.nber.org/cycles/dec2008.pdf|archive-date=19 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref> 58 2008 में कई अन्य राष्ट्र भी मंदी की चपेट में आ गये। === संयुक्त राज्य अमेरिका === [[संयुक्त राज्य आवास बाजार में गिरावट|अमेरिका के आवासीय बाजार में गिरावट]] ([[संयुक्त राज्य आवास बुलबुला|अमेरिका के आवासीय बबल]]का एक संभव परिणाम) और [[सबप्राइम मोर्टगेज संकट]] मंदी के लिए महत्त्वपूर्ण रूप से जिम्मेदार हैं। 2008/2009 की मंदी में लगभग 20 वर्षों में पहली बार निजी उपभोग में गिरावट देखी जा रही है। यह मौजूदा मंदी की गंभीरता और गहराई को सूचित करता है। उपभोक्ता विश्वास इतना नीचे गिर चुका है कि, सुधार आने में लंबा समय लगेगा. अमेरिकी उपभोक्ताओं पर मंदी ने बुरा प्रभाव छोड़ा है, उनके मकानों की कीमत दिन प्रतिदिन घट रही है और उनकी पेंशन बचत की शेयर बाजार में धज्जियाँ उड़ रही हैं। उपभोक्ताओं की न केवल संपत्ति का नाश हो रहा है, बेरोजगारी बढ़ने के साथ साथ उन्हें अपनी नौकरी चीन जाने का डर भी सताने लगाने है। <ref>[59] ^ [http://www.ibisworld.com/recession2009/ आर्थिक संकट: कब यह खत्म होगा?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514043916/http://www.ibisworld.com/recession2009/ |date=14 मई 2011 }}[http://www.ibisworld.com/recession2009/ IBIS ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514043916/http://www.ibisworld.com/recession2009/ |date=14 मई 2011 }}[http://www.ibisworld.com/recession2009/ वर्ल्ड रिसेशन ब्रीफिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514043916/http://www.ibisworld.com/recession2009/ |date=14 मई 2011 }} "डॉ॰ रिचर्ड जे. बुकजयंसकी और माइकल ब्राइट, IBIS वर्ल्ड, जनवरी 2009''''</ref> अमेरिकी नियोक्ताओं ने फ़रवरी 2008 में 63,000 नौकरियों की छंटनी की<ref>[60] ^ [http://www.wealthalchemist.com/Blog/2009/01/job-loss-prediction-2009-2010/ http://www.wealthalchemist.com/Blog/2009/01/job-loss-prediction-2009-2010/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213060433/http://www.wealthalchemist.com/Blog/2009/01/job-loss-prediction-2009-2010/ |date=13 फ़रवरी 2009 }} रोजगार छंटनी भविष्यवाणी</ref> 60, पांच सालों में सबसे अधिक. फेडरल रिज़र्व के पूर्व अध्यक्ष एलन ग्रीनस्पान ने 6 अप्रैल 2008 को कहा कि "संयुक्त राज्य अमेरिका के मंदी में जाने की संभावना 50 प्रतिशत से अधिक है।"<ref>[61] ^ अमेरिकी [http://business.timesonline.co.uk/tol/business/columnists/article3694545.ece?openComment=true अर्थव्यवस्था अगले दो महीने के माध्यम से महत्वपूर्ण हो जाता है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812063532/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/columnists/article3694545.ece?openComment=true |date=12 अगस्त 2011 }} ^ मंदी संभावना नहीं]</ref> 611 अक्टूबर को, आर्थिक विश्लेषण ब्यूरो ने सूचना दी की सितंबर में लगभग 156000 अतिरिक्त नौकरियां समाप्त हो गयीं थीं। अप्रैल 29, 2008 को नौ अमरीकी राज्यों को [[मूडी|मूडीज़]] द्वारा मंदीग्रस्त घोषित कर दिया गया था। नवंबर 2008 में नियोक्ताओं ने 533000 नौकरियों की छंटनी की, 34 वर्षों में सबसे बड़ा एकल महीने का नुकसान.<ref>[62] ^ http://www.nytimes.com/2008/12/06/business/economy/06jobs.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409050009/http://www.nytimes.com/2008/12/06/business/economy/06jobs.html |date=9 अप्रैल 2009 }}</ref> 622008 के लिए, अनुमानतः 26 लाख अमेरिकी नौकरियों का सफाया कर दिया गया था।<ref>[63] ^ http://www.statesmanjournal.com/article/20090110/NEWS/901100332{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अमेरिका की बेरोजगारी दर मार्च 2009 में 8.5 प्रतिशत तक बढ़ गयी थी और दिसम्बर 2007 में मंदी की शुरुआत से ५१ लाख नौकरियों की छंटनी हो चुकी है [https://web.archive.org/web/20090612125616/http://www.wealthalchemist.com/Blog/2009/04/reality-check-job-loss-2009-control/ https://web.archive.org/web/20090612125616/http://www.wealthalchemist.com/Blog/2009/04/reality-check-job-loss-2009-control/]. अर्थात् मात्र एक वर्ष पहले की तुलना में लगभग पचास लाख अधिक लोग बेरोजगार [https://web.archive.org/web/20091006024659/http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm https://web.archive.org/web/20091006024659/http://www.bls.gov/news.release/empsit.nr0.htm.] 1940 के बाद से बेरोजगार लोगों की संख्या में यह सबसे बड़ी वार्षिक छलांग है।[https://web.archive.org/web/20130914045817/http://money.cnn.com/2009/01/09/news/economy/jobs_december/index.htm https://web.archive.org/web/20130914045817/http://money.cnn.com/2009/01/09/news/economy/jobs_december/index.htm] यद्यपि अमेरिकी अर्थव्यवस्था पहली तिमाही में 1% से बढ़ी,<ref>[64] ^ [http://www.clevelandfed.org/research//trends/2008/0608/01ecoact.cfm वास्तविक सकल घरेलू उत्पाद की पहली क्वार्टर प्रारंभिक अनुमान 2008 :: ब्रेंट मयेर :: आर्थिक रुझान:: 06.03.08:: फेडरल रिज़र्व बैंक क्लीवलैंड] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005035837/http://www.clevelandfed.org/research/trends/2008/0608/01ecoact.cfm |date=5 अक्तूबर 2008 }} की</ref> 64<ref>[65] ^ [http://biz.yahoo.com/ap/080626/economy.html?.v=14 कमजोर अर्थव्यवस्था पर नहीं बाहर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080707072224/http://biz.yahoo.com/ap/080626/economy.html?.v=14 |date=7 जुलाई 2008 }} जंगल [http://biz.yahoo.com/ap/080626/economy.html?.v=14 के अभी तक सुधार: वित्तीय समाचार - याहू! वित्त] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080707072224/http://biz.yahoo.com/ap/080626/economy.html?.v=14 |date=7 जुलाई 2008 }}</ref> 65 जून 2008 तक कुछ विश्लेषकों ने कहा कि एक लम्बे क्रेडिट संकट तथा "तेल, खाद्य और इस्पात जैसी वस्तुओं में अनियंत्रित मुद्रास्फीति" के कारण, देश अभी भी एक मंदी में ही है।<ref>[66] ^ [http://www.newsweek.com/id/140553 आप को यह क्यों लगता है कि ये बदतर है] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091001045325/http://www.newsweek.com/id/140553 |date=1 अक्तूबर 2009 }}, 16 जून 2008, न्यूजवीक.</ref> 66 2008 की तीसरी तिमाही में जीडीपी में 0.5% की कमी हुई,<ref>[67] ^ [http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm सकल घरेलू उत्पाद: तृतीय तिमाही 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100129175856/http://www.bea.gov/newsreleases/national/gdp/gdpnewsrelease.htm |date=29 जनवरी 2010 }}</ref> 67 2001 के बाद की सबसे बडी गिरावट. Q3 के दौरान कपड़े और खाना जैसे गैर-टिकाऊ सामान पर खर्च में 6.4% की गिरावट, 1950 के बाद से सबसे बड़ी थी।<ref>[68] ^ [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aB3KBZXgh.Rk&amp;refer=home 2001 मंदी के बाद से अमेरिकी अर्थव्यवस्था में सर्वाधिक संकुचन ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100613163056/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087 |date=13 जून 2010 }}</ref> 51 भविष्यवक्ताओं के सर्वेक्षण पर आधारित नवंबर 17, 2008 की फिलाडेल्फिया के फेडरल रिज़र्व बैंक की एक रिपोर्ट से यह निष्कर्ष निकला कि मंदी अप्रैल 2008 में शुरू हुई और 14 महीनों तक चलेगी.<ref>[69] ^ http://www.philadelphiafed.org/research-and-data/real-time-center/survey-of-professional-forecasters/2008/survq408.cfm?loc=interstitialskip {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090703093801/http://www.philadelphiafed.org/research-and-data/real-time-center/survey-of-professional-forecasters/2008/survq408.cfm?loc=interstitialskip |date=3 जुलाई 2009 }} फौर्थ क्वार्टर 2008 सर्वे ऑफ़ प्रोफेशनल फोरेकास्तेर्स रिलीज़ डेट : नवम्बर 17, 2008</ref> 69 उनके अनुसार वास्तविक जीडीपी की वार्षिक गिरावट दर चौथी तिमाही में 2.9% तथा 2009 की पहली तिमाही में 1.1% रहेगी. इन पूर्वानुमानों में तीन महीने पहले के पूर्वानुमान के मुकाबले गिरावट की दर में चिंताजनक कमी की गयी है। राष्ट्रीय आर्थिक अनुसंधान ब्यूरो की एक दिसम्बर 1, 2008, की रिपोर्ट के अनुसार अमेरिका दिसंबर 2007(जब आर्थिक गतिविधि अपने चरम पर थी) से एक मंदी के दौर से गुजर रहा है, अनेक संकेतकों के आधार पर जिनमे शामिल हैं नौकरियों की छंटनी, निजी आय में गिरावट और वास्तविक जीडीपी में गिरावट.<ref>70 http://www.usatoday.com/money/economy/2008-12-01-recession-nber-statement_N.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090813121050/http://www.usatoday.com/money/economy/2008-12-01-recession-nber-statement_N.htm |date=13 अगस्त 2009 }} मंदी पर NEBR के बयान का पाठ</ref> 70 === अन्य देश === {{Unreferenced section|date= फ़रवरी 2008}} कुछ अन्य देशों में भी जीडीपी की विकास दर में कमी दर्ज की गयी है, इसके कारणों में आमतौर पर शामिल हैं नकदी की कमी, खाद्य और उर्जा के क्षेत्रों में मूल्य वृद्धि, तथा अमेरिकी मंदी. इनमे शामिल हैं [[यूनाइटेड किंगडम]], [[आयरलैंड गणराज्य|आयरलैंड]], [[कनाडा]], [[जापान]], [[चीन]], [[भारत]], [[न्यूजीलैंड]] और [[यूरोपीय आर्थिक क्षेत्र|EEA]] में शामिल कई देश. कुछ में पहले ही विशेषज्ञों द्वारा मंदी की पुष्टि कर दी गयी है, जबकि अन्य दो लगातार तिमाहियों में नकारात्मक वृद्धि दर्शाने हेतु चौथी तिमाही के जीडीपी आंकड़ों का इंतजार कर रहे हैं। भारत और चीन आर्थिक गतिविधियों में गिरावट के दौर से गुजर रहे हैं, लेकिन यह मंदी नहीं है। इसके अलावा अफ्रीका और दक्षिण अफ्रीका भी आर्थिक गतिविधियों में गिरावट और वैश्विक प्रकोप का सामना कर रहे हैं। ऑस्ट्रेलिया ने 2009 में एक तकनीकी मंदी से स्वयं को बचा लिया और समग्र वैश्विक आर्थिक गिरावट के विपरीत सकारात्मक विकास दर को प्राप्त किया। == इन्हें भी देखें == * [[डिप्रेशन (अर्थशास्त्र)|आर्थिक विषाद]] * [[आर्थिक अप्रवाह]] * [[ग्रेट डिप्रेशन]] - अगस्त 1929 से सितम्बर 1939 तक: 20 वीं सदी की सबसे लम्बी (और गहरे) अवधि की मंदी * [[संयुक्त राज्य अमेरिका में मंदियों की सूची]] - अमेरिका में महत्वपूर्ण मंदियों की एक सूची * [[2000 के आखिर की मंदी]] * [[मुद्रास्फीतिजनित]] === मंदी के कारण === * [[संकट सिद्धांत]] * [[लाभ दर की गिरने की प्रवृत्ति]] * [[मुद्रा संकट]] * [[ऊर्जा संकट]] * [[युद्ध]] * [[कम खपत]] * [[अति उत्पादन]] * [[वित्तीय संकट]] === मंदी के प्रभाव === * [[दिवालिया|दिवालियापन]] * क्रेडिट संकट * [[अपस्फीति]](या [[अपस्फीति (या डीसइन्फ्लेशन)|डीसइन्फ्लेशन)]] * समय पूर्व बंदी * [[बेरोजगारी]] == सन्दर्भ == {{reflist|2}} == बाहरी संबंध == * [https://web.archive.org/web/20080925210636/http://www.nber.org/cycles.html व्यापार चक्र विस्तार और संकुचन] आर्थिक अनुसंधान का राष्ट्रीय ब्यूरो * [https://web.archive.org/web/20081120014303/http://www.aier.org./research व्यापार चक्र शर्तों का स्वतंत्र विश्लेषण ] - आर्थिक अनुसंधान के लिए अमेरिकी संस्थान (AIER) [[श्रेणी:मंदियाँ]] [[श्रेणी:मैक्रोइकॉनॉमिक्स (विस्तारी अर्थशास्त्र)]] [[श्रेणी:बाजार के रुझान]] [[श्रेणी:व्यापार चक्र]] [[श्रेणी:आर्थिक समस्याएँ]] [[श्रेणी:2000 के अमेरिकी आवासीय बुलबुले के नियम और अवधारणायें]] [[श्रेणी:गूगल परियोजना]] bu5vovyzm14ill06p27wnmlzn43szoz आज और आज से पहले 0 51423 6611074 3304394 2026-09-06T11:01:45Z Max 651050 fix image ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6611074 wikitext text/x-wiki {{Infobox किताब | नाम = आज और आज से पहले | मुखपृष्ठ = Aaj aaur aaj se pahle.jpg | मुखपृष्ठ_आकार =150px | मुखपृष्ठ_शीर्षक = मुखपृष्ठ | रचयिता = [[कुँवर नारायण]] | मूल_शीर्षक = | अनुवादक = | प्रकाशक = [[राजकमल प्रकाशन]] | प्रकाशन_तिथि =[[१९९८]] <br /> | भाषा = [[हिंदी]] | देश = [[भारत]] | विषय = साहित्य | शैली = निबंधात्मक | मुखपृष्ठ_रचना = | मीडिया_प्रकार = समीक्षा विचार | पृष्ठ = | ISBN = | भाग = | पिछला_क्रमांक = | अगला_क्रमांक = | टिप्पणियाँ = }} {{कुँवर नारायण की कृतियाँ}} bkz3qlo7em7vfhj4ug4n963wntioorh चित्र:Aaj aaur aaj se pahle.jpg 6 52565 6611071 4356130 2026-09-06T11:01:14Z Max 651050 Max ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[चित्र:Aaj.jpg]] को [[चित्र:Aaj aaur aaj se pahle.jpg]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 4356130 wikitext text/x-wiki ==अनुज्ञप्ति== {{bookcover}} m3a2yu04rgkj8p9sqoaw50uv34riwcr गृहयुद्धों की सूची 0 54354 6610965 6598851 2026-09-06T06:20:43Z अमर तिवारी 932885 6610965 wikitext text/x-wiki यहां विश्व में घटित '''गृहयुद्धों की सूची'''(civil war) दी गयी है। जब किसी राष्ट्र के अंदर ही दो या दो से अधिक समूह उस देश की सत्ता से ही हथियारबन्द युद्ध कर रहे हों तो इस प्रकार के युद्ध को गृहयुद्ध कहा गया हैं। == कालक्रम के अनुसार गृहयुद्ध == === प्राचीन और मध्ययुगीन === यहाँ केवल प्रख्यात गृहयुद्धों को सूचीबद्ध किया गया हैं। इसमें कुलों, सरदारों या राजवंशों के बीच युद्ध या उत्तराधिकार के लिए युद्धों को शामिल नहीं किया गया हैं, क्युकि उत्तराधिकार के इस तरह के युद्धों कभी-कभी, आधुनिक साहित्य में 'गृहयुद्ध " के रूप में वर्णित किया गया है जैसे की; तुर्क नागरिक युद्ध या इस्लामी नागरिक युद्ध आदि। * [[पेलोपोनेशियन युद्ध|पेलोपोनेशियल गृहयुद्ध]] (स्पार्टा और एथेंस की महाशक्तियों के बीच एक बड़ा युद्ध, ग्रीस के राज्यों के लिए) 431–404 ई.पू. * [[रोमन गृहयुद्ध]] (100 ईसा पूर्व और ई 400 के बीच, [[रोमन गणराज्य]] और [[रोमन साम्राज्य]] के बीच हुए कई गृहयुद्ध की सूची) * [[प्रथम फितना]] 656–661 प्रथम इस्लामी "गृह युद्ध" अली और उमवीों के बीच * [[दूसरा फितना]] 680/683 - 685/692 दूसरा इस्लामी "गृह युद्ध" इब्न अल ज़ुबाय्र और उमवीों के बीच * [[बीस साल की अराजकता]], 695–७१७ [[बाइज़ैंटीनी साम्राज्य]] में आंतरिक अस्थिरता की लम्बी अवधि * [[आर्टबेसडॉस]] और [[कॉन्स्टांटिन पंचम]] के बीच गृह युद्ध 741-743 * [[तीसरा फितना]] 744-752, जिसमे 744-748 के उमवी गृहयुद्ध और [[अब्बासईद क्रांति]] शामिल हैं * [[लुशान विद्रोह]], 16 दिसंबर 755 - 17 फरवरी 763 * [[चौथा फितना]], 809-827, अब्बासईद गृहयुद्ध और अन्य क्षेत्रीय संघर्ष सहित * [[अल-अंदालुस का फितना]], 1009-1031 * [[नॉर्वे गृहयुद्ध|नॉर्वे में गृहयुद्ध का युग]], 1130-1240 * [[डेनिश गृहयुद्ध]] (डेनमार्क), 1131-1157 * [[अराजकता (इंग्लैंड)]], 1135-1153 ([[इंग्लैंड के स्टीफन |इंग्लैंड के राजा स्टीफन]] के शासनकाल के दौरान की अशांति) * [[173-74 का विद्रोह, (इंग्लैंड)]] * राजा [[बाल्डविन तृतीय]] और विधवा रानी [[मेलिसेन्डे]] के बीच [[यरूशलेम साम्राज्य]] के लिए गृह युद्ध (1152-1153) * [[प्रथम सामन्तवाद युद्ध]] (इंग्लैंड), 1215-1217 * [[स्टर्लुंगस का युग]] (आइसलैंड), 1220-1262/64 * [[दूसरा सामन्तवाद युद्ध]] (इंग्लैंड), 1264–1267 * [[लिवोनिया का गृहयुद्ध]], रीगा के शहर और रीगा के आर्चबिशोपरिक के बीच, 1297-1330 * [[डिस्पेंसर युद्ध (इंग्लैंड)]], 1321-1322 * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1321-1328]] * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1341-1347]] * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1352-1357]] * [[केस्टेलियन गृहयुद्ध]], 1366-1369 * [[बाइजेंटाइन गृहयुद्ध 1373-1379]] * [[गलैन्डवर का उदय]] ([[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] और [[वेल्स]]), 1400-1415 * [[तुर्क व्यवस्था क्रमभंग]], 1402-1413 * [[आर्मगनैक-बुरगुंडीयन गृहयुद्ध]], 1407-1435 * [[हुस्सिते युद्ध]] ([[बोहेमिया]]), 1420-1434 * रूस का [[रूसी गृहयुद्ध|महान सामंती युद्ध]], 1425-1453 * [[गुलाबो का युद्ध]] ([[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]]), 1455-1485 * [[ओनिन युद्ध]] ([[जापान]]), 1467-1477 * [[सेंगोकू अवधि]] (जापान), 1467-1615 * [[केस्टेलियन उत्तराधिकार के युद्ध]], 1475-1479 * [[गत मध्ययुगीन यूरोप का प्रसिद्ध विद्रोहों]] * [[जर्मन किसानों का युद्ध]], 1524-१५२५ * [[कजाख खानैत]] में गृहयुद्ध, 1522-1538 * [[इंका गृहयुद्ध|दो भाइयों का युद्ध]] ([[इंका साम्राज्य]]), 1529-१५३२ * [[गणना युद्ध]] ([[डेनमार्क]]), 1534-1536 === आरम्भिक आधुनिकता (1550–1800) === * [[फ्रांसीसी धर्म-युद्ध]], 1562-1598 * [[मैरिएन गृहयुद्ध]] ([[स्कॉट्लैण्ड|स्कॉटलैंड]]), 1568-1573 * [[ज़ेबरजयदोवस्की विद्रोह]] ([[पोलिश लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल]]), 1606-1609 * [[तीस साल का युद्ध]], प्रोटेस्टेंट और कैथोलिक के बीच, [[पवित्र रोम साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्य]] 1618-1648 * [[शिमबारा विद्रोह]] (जापान), 1637-1638 * [[तीन राज्यों का युद्ध]] (इंग्लैंड, आयरलैंड और स्कॉटलैंड), 1639-1651 के बीच कई युद्ध शामिल: ** [[आयरिश संघियुद्ध]], जिनमें कुछ हिस्से गृहयुद्ध के थे। ** [[तीन राज्यों के युद्धों में स्कॉटलैंड]], 1644–1652 **[[अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1642-1651 *** [[प्रथम अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1642-1646 *** [[दूसरा अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1648–1649 *** [[तीसरा अंग्रेजी गृहयुद्ध]], 1650–1651 * [[अकैडियन गृहयुद्ध]] ([[न्यू फ्रांस]], अब कनाडा), 1640-1645 * [[असंतुष्ट दल]] (फ्रांस), 1648-1653 * [[लुबोमिर्सकी का विद्रोह]], ([[पोलिश लिथुआनियाई राष्ट्रमंडल]]), 1665-1666 * [[मॉनमाउथ का विद्रोह]] (इंग्लैंड), मई - जुलाई 1685 * [[श्रेष्ठ क्रांति]] (इंग्लैंड), 1688-1689 * [[स्पेनिश उत्तराधिकार के युद्ध]] ([[स्पेनिश साम्राज्य]]), 1701-1714 * [[अमेरिकी क्रांतिकारी युद्ध]] (आधुनिक संयुक्त राज्य अमेरिका और कनाडा), 1775-१७८३ * [[पुगाचेव के विद्रोह]] (रूस), 1773-1775 * [[वेंडी में युद्ध]] (फ्रांस), 1793-1804; राजभक्त और लोक-तंत्रवादी बलों के बीच, [[फ्रांसीसी क्रांतिकारी युद्ध का]] एक हिस्सा === आधुनिक (1800–1945) === * [[अर्जेंटीना का गृहयुद्ध]], 1810-1880 * [[ज़ुलु गृहयुद्ध]], 1817-1819 * [[ग्रीक गृहयुद्ध]], 1824-1825 * [[उदारपंथी गृहयुद्ध]] (पुर्तगाल), 1828-1834 * [[चिली गृहयुद्ध]], 1829-1830 * [[रगामुफ्फिन युद्ध]] (ब्राजील), 1835-1845 * [[केरलिस्ट के युद्ध]] (स्पेन), 1833-1839, 1846-1849 और 1872-1876 * [[उरुग्वे गृहयुद्ध]], 1839-1851 * [[न्यूजीलैंड के जमीन की लड़ाई|माओरी युद्ध]] (न्यूजीलैंड), 1845-1872 * [[सोंडरबूंड युद्ध]] (स्विट्जरलैंड), नवंबर 1847 * [[1848 की क्रांति]]; कई यूरोपीय देश सामिल, 1848-1849 * [[1851 के क्रांति]] (चिली) * [[ताइपिंग विद्रोह]] (चीन), 1851-1864 * [[ब्लीडिंग कान्सास]], 1854-1858 * [[१८५७ का प्रथम भारतीय स्वतंत्रता संग्राम|भारतीय विद्रोह]], 1857 * [[सुधार युद्ध| सुधार के युद्ध]] (मेक्सिको), 1857-1861 * [[अमेरिकी गृहयुद्ध]] (संयुक्त राज्य अमेरिका), 1861-1865 * [[क्लांग युद्ध]] ([[मलेशिया]]); इसे सेलांगर गृहयुद्ध भी कहते हैं , 1867-1874 * [[बोशिन युद्ध]] (जापान), 1868-1869 * [[सात्सुमा विद्रोह]] (जापान), 1877 * [[जेमिनताह गृहयुद्ध]] (मलेशिया), 1878 * [[उत्तर-पश्चिम का विद्रोह]] (कनाडा), 1885 * [[चिली गृहयुद्ध]], 1891 * [[कानूड़ोस का युद्ध]] (ब्राजील), 1896-1897 * [[केलो का युद्ध]] (मध्य अमेरिका), 1898-1934 * [[बॉक्सर विद्रोह]] (चीन), 1899-1901 * [[हजार दिन का युद्ध]] ([[कोलम्बिया]]), 1899-1902 * [[मैक्सिकन क्रांति]], 1910-1920 * [[सेनापति युग]]; (चीन), क्षेत्रीय, प्रांतीय, और निजी सेनाओं के बीच गृह युद्ध की अवधि 1912-1928 में * [[रूसी गृहयुद्ध]], 1917-1921 * [[इराकी-कुर्द संघर्ष]], 1918-2003 * [[फिनिश गृहयुद्ध]], 1918 * [[जर्मन क्रांति]], 1918-1919 * [[आयरिश गृहयुद्ध]], 1922-1923 * [[परागुआयन गृहयुद्ध]], 1922-1923 * [[पेरग्वाइअन गृहयुद्ध]], 1926-1927 * [[क्रिस्टेरो युद्ध]] (मेक्सिको), 1926-1929 * [[चीनी गृहयुद्ध]], 1927-1937, 1945-1949 * [[पौलिस्टा युद्ध]] (ब्राजील), 1932 * [[ऑस्ट्रिया के गृहयुद्ध]], फरवरी 1934 * [[स्पेन के गृहयुद्ध]], 1936-1939 * [[इतालवी गृहयुद्ध]], 1943-1945 === गत बीसवीं सदी (1945-2000) === === 2000 से === * [[2001 का मैसेडोनिया गणराज्य में विद्रोह|मैसेडोनिया में अल्बानियाई विद्रोह]], 2001 * [[प्रथम इव्वारी गृहयुद्ध]], 2002-2007 * [[इराक युद्ध]] (20 मार्च 2003 - 18 दिसंबर 2011) * [[यमन में होऊथी विद्रोह]], 18 जून का वर्ष 2004 - 6 फ़रवरी 2015 * [[चौथा चाड गृहयुद्ध]], 18 दिसंबर 2005 - 15 जनवरी 2010 * [[प्रथम इराकी गृहयुद्ध]], 2006-2007, [[इराक युद्ध]] में एक उप-संघर्ष के रूप में फरवरी 2006 - फरवरी 2007 * [[फतह-हमास संघर्ष]] ([[फ़िलिस्तीनी राज्यक्षेत्र|फिलिस्तीन]]), 2006-2007, तनाव चल रहे * [[दक्षिण यमन उग्रवाद]] 27 अप्रैल 2009 - 19 मार्च, 2015 * [[दूसरा इव्वारी गृहयुद्ध]], 2010-2011 * [[तजाकिस्तान उग्रवाद]] 19 सितंबर 2010 - अगस्त 2012 * [[2010-12 का म्यांमार सीमा संघर्ष]] 7 नवंबर 2010 - 12 जनवरी 2012 * [[लीबिया के गृहयुद्ध]], 15 फरवरी 2011 - 23 अक्टूबर 2011 * [[लीबिया में गृहयुद्ध के बाद की हिंसा]], 1 नवम्बर 2011 - 16 मई 2014 * [[इराकी विद्रोह]], 18 दिसंबर 2011 - 31 दिसंबर 2013 * [[माली]] में [[त्वारेग विद्रोह]], 16 जनवरी 2012 - 6 अप्रैल 2012 * [[उत्तरी माली में संघर्ष]], 16 जनवरी 2012 - 20 फरवरी, 2015 * [[M23 विद्रोह]], 4 अप्रैल 2012 - 7 नवंबर 2013 (कांगो लोकतांत्रिक गणराज्य की सरकार और 23मार्च अभियान के बीच) == वर्तमान में जारी गृहयुद्ध == नीचे लिखे गृहयुद्ध या तो जारी हैं या पिछले दशक में जारी थे। * [[म्यांमार में आंतरिक संघर्ष]], 1948 से * [[पापुआ संघर्ष]], 1962 से * [[कोलम्बियाई संघर्ष 1964 से|कोलम्बियाई संघर्ष]], 1964 के बाद से * [[अफ़ग़ानिस्तान गृहयुद्ध (1978–वर्तमान)|अफगानिस्तान में युद्ध]], 1978 से * [[पेरू का आंतरिक संघर्ष|पेरू संघर्ष]], 1978 से * [[कुर्द-तुर्की संघर्ष (1978-वर्तमान)|कुर्द-तुर्की संघर्ष]] 1978 से * [[सोमाली गृहयुद्ध]], 1988 से * [[दारफुर में युद्ध]], 26 फरवरी 2003 से * [[उत्तर-पश्चिम पाकिस्तान में युद्ध]], 16 मार्च 2004 से * [[पेरग्वाइअन पीपुल्स आर्मी उग्रवाद]], 2005 से * [[सूडानी खानाबदोश संघर्ष]], 26 मई 2009 से * [[सीरियाई गृहयुद्ध]], 15 मार्च 2011 से, इन्हें भी देखे: [[सीरिया के गृहयुद्ध में सशस्त्र समूहों की सूची]] * [[मध्य अफ्रीकी गणराज्य संघर्ष (2012–वर्तमान)|मध्य अफ्रीकी गणराज्य संघर्ष]], 10 दिसंबर 2012 से * [[दक्षिण सूडान गृहयुद्ध]], 15 दिसंबर 2013 * [[इराकी गृहयुद्ध (2014-वर्तमान)|दूसरा इराकी गृहयुद्ध]], 2 जनवरी 2014 से * [[लीबिया गृहयुद्ध (2014-वर्तमान)|दूसरा लीबिया गृहयुद्ध]], 16 मई 2014 से * [[यमनी गृहयुद्ध (2015–वर्तमान)]], 19 मार्च 2015 से == इन्हें भी देखें == * [[तख्ता-पलट के घटनाओं की सूची]] * [[क्रातियों की सूची]] (List of revolutions and rebellions]) [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] [[श्रेणी:युद्ध]] [[श्रेणी:इतिहास]] q14r0nq85wvvm1ze7xj7e5g28tg98ng राधास्वामी 0 63912 6610997 6532375 2026-09-06T07:14:57Z Mundhalia746 934684 6610997 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक धार्मिक समूह |group = राधास्वामी |image = [[चित्र: Dayal-bagh-12.JPG|250px]] |caption = स्वामी बाग समाधि |region1 = {{पताका|भारत}} |pop1 = |ref1 = |region2 = |pop2 = |ref2 = |region3 = |pop3 = |ref3 = |region4 = |pop4 = |ref4 = |region5 = |pop5 = |ref5 = |ref6 = |flag = |founder = [[शिव दयाल सिंह|सेठ शिव दयाल सिंह जी महाराज]] |languages = हिन्दी, |scriptures = |religions = [[संतमत]] }} राधास्वामी संप्रदाय श्री सेठ शिव दयाल सिंह जी महाराज (स्वामी जी महाराज) द्वारा स्थापित एक संप्रदाय है। पहले यह केवल कुछ विशेष शिष्यों के लिए ही था। इसे पहली बार उनके शिष्य राय बहादुर सालिग राम जी महाराज (हुजूर महाराज) के विशेष अनुरोध पर 1861 में वसंत पंचमी के दिन आम लोगों के लिए जारी किया गया था। स्वामीबाग में स्वामी जी महाराज की एक सुन्दर समाधि है। == संस्थापक == राधास्वामी मत के संस्थापक सेठ शिव दयाल सिंह जी महाराज है। आपका जन्म 25 अगस्त 1818 को पन्नी गली, आगरा में हुआ था। आप बचपन से ही शब्द योग के अभ्यास में लीन रहते थे। इन्होंने किसी को [[रामपाल (हरियाणा)|गुरु]] नहीं किया।<ref>{{Cite web|url=http://sabkeguru.blogspot.com/2014/04/blog-post_9974.html|title="Master"-the one who show us the path of GOD......Guru Bina Kon Bataye Baat: जीवन चरित्र स्वामी जी महाराज|last=Sharma|first=Baldev|date=2014-04-27|website="Master"-the one who show us the path of GOD......Guru Bina Kon Bataye Baat|access-date=2021-02-20}}</ref> 1861 से पूर्व राधास्वामी मत का उपदेश बहुत चुने हुए लोगों को ही दिया जाता था परन्तु राधास्वामी मत के दूसरे आचार्य की प्रार्थना पर स्वामी जी महाराज ने 15 फ़रवरी सन 1861 को बसन्त पंचमी के रोज राधास्वामी मत आम लोगो के लिये जारी कर दिया। राधास्वामी मत की दयालबाग शाखा के वर्तमान आचार्य सत्संगी साहब ( डा प्रेम सरन सत्सन्गी) है। इनका निवास स्थान आगरा में दयालबाग है। राधास्वामी मत की स्वामीबाग शाखा में जहाँ पवित्र समाधि स्थित है, वहाँ वर्तमान में कोई आचार्य नहीं है। राधास्वामी मत की हजूरी भवन, पीपलमंडी, आगरा शाखा के वर्तमान आचार्य अगम प्रसाद माथुर है। राधास्वामी मत की ब्यास (पंजाब) शाखा के वर्तमान आचार्य बाबा गुरिंदर सिंह है। इसके अतिरिक्त राधास्वामी मत [[दिनौद]] [[भिवानी]] में हजूर महाराज कंवर साहेब जी विराजमान हैं जो राधा स्वामी मत को देश विदेश में फेला रहे हैं की भारत वर्ष और विदेशों में अनेक शाखायें और उपशाखायें हैं जिनके आचार्य अलग - अलग हैं।<ref>{{Cite web|url=https://m.patrika.com/agra-news/guru-purnima-2017-khnow-about-radha-soami-mat-guru-agra-1618822/|title=Guru Purnima 2017 पर विशेषः जानिए Radha Soami के गुरुओं के बारे में|last=Mishra|first=Rakesh|website=Patrika News|language=hi|access-date=2021-02-20}}{{Dead link|date=जनवरी 2022 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == अवधारणा व मान्यता == राधास्वामी मत स्वामीजी महाराज यानी शिव दयाल साहब का चलाया हुआ कोई नया मत नहीं है यह वह संतमत है जिसे परम संतदास कबीर जी ने आज के 600वर्ष पूर्व जीवों के लिए जारी किया था।नानक जी, रैदास जी,दादु साहब, पलटू साहब,सन्त सैन जी महाराज,दरिया साहब,घीसा साहेब,धन्ना साहब आदि संतों ने इसी सुरत शब्द योग का प्रचार प्रसार किया। == राधास्वामी लोक और सृष्टि रचना का वर्णन == पहले सतपुरुष निराकार अनामय था। यानी सम्पुट कमल में गुप्त थे फिर इजहार (आकार) में आया तो ऊपर के तीन निर्मल मण्डल (सतलोक, अलखलोक, अगमलोक) बन गया तथा प्रकाश मण्डलों का नाद(धुनि) बन गया।<ref>{{Cite book|title=सृष्टि की रचना|last=जीवन चरित्रा परम संत बाबा जयमल सिंह जी महाराज.|publisher=सावन कृपाल पब्लिकेशन.|location=नई दिल्ली|pages=102-103}}</ref> ‘‘प्रथम धूंधूकार था। उसमें पुरुष सुन्न समाध में गुप्त थे। जब कुछ रचना नहीं हुई थी। फिर जब मौज हुई तब शब्द प्रकट हुआ और सब रचना हुई, पहले सतलोक और फिर सतपुरुष की कला से तीन लोक और सब विस्तार हुआ<ref>{{Cite book|title=सृष्टि की रचना.|last=सार वचन|publisher=स्वामी सत्संग सभा, दयालबाग, आगरा:}}</ref>। इन सब तीनों लोकों से ऊपर राधास्वामी का अनामयलोक बताया जाता है। राधा स्वामी सत्संग ब्यास द्वारा प्रचलित पुस्तको के अनुसार परमसंत तुलसी साहिब जी हाथरस वाले शिवदयाल सिंह जी के गुरु थे। == समाधि == दाईं ओर दिया गया चित्र राधास्वामी मत के संस्थापक [[शिव दयाल सिंह|परम पुरुष पूरन धनी हजूर स्वामी जी महाराज]] की पवित्र समाधि का है। यह आगरा के स्वामीबाग में स्थित है। पच्चीकारी और सन्गमरमर पर नक्काशी का अद्भुत नमूना है। पूरे विश्व में फैले राधास्वामी मत की स्थापना आगरा में ही हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://m.patrika.com/agra-news/gold-kalash-on-radha-swami-samadhi-at-dayalbagh-3312279/|title=राधा स्वामी समाधि स्थल पर कलश स्थापति, देखिए मनमोहक तस्वीर|website=Patrika News|language=hi|access-date=2021-02-21}}</ref>स्वामी जी महाराज ने बाबा जयमल सिंह जी को पंजाब में संतमत का प्रचार करने का आदेश दिया। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:राधा स्वामी मत]] [[श्रेणी:धर्म]] hu7ostovi0wcf5ljypka6hlymvc0b5j कुम्हार 0 65223 6610631 5969586 2026-09-05T12:59:17Z RJ Raawat 670084 लेख में सुधार किया तथा सन्दर्भ जोड़ा 6610631 wikitext text/x-wiki '''कुम्हार''' (कुम्भकार) [[प्रजापति]] भारत में पाया जाने वाला एक पारंपरिक समुदाय है, जिसका पारंपरिक व्यवसाय [[कुंभकारी|मिट्टी के बर्तन]] बनाना रहा है।<ref name=":0">{{Cite web |title=Gwalior ke Kumhar - Jati ki Utpati Sambandhi Kivdanti |url=http://ignca.gov.in/coilnet/mrnslp02.htm |access-date=2023-08-20 |website=ignca.gov.in}}</ref> कुम्हार समुदाय के विभिन्न क्षेत्रीय एवं उप-समुदाय हैं। भारत में क्षेत्र के आधार पर कुम्हारों को [[अन्य पिछड़ा वर्ग]] के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="B. V. Bhanu">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PA1175 |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |publisher=Popular Prakashan |first=I. A. |last=Khan |chapter=Kumbhar/Kumhar |editor-first=B. V. |editor-last=Bhanu |year=2004 |pages=1175–1176 |isbn=978-8-17991-101-3 |access-date=13 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714061125/https://books.google.co.in/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PA1175 |archive-date=14 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref><ref name="bccomm.mp.gov.in">{{Cite web |url=http://www.bccomm.mp.gov.in/ |title=मध्य प्रदेश पिछड़ा वर्ग आयोग जतियों की सूची क्रम संख्या 38 |access-date=23 जून 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160116014406/http://www.bccomm.mp.gov.in/ |archive-date=16 जनवरी 2016 |url-status=dead }}</ref> इस समाज की देवी श्री यादे माँ है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jhalawar/pirawa/news/pidawa-prajapati-samaj-maa-yade-jayanti-shobhayatra-celebration-138813993.html|title=प्रजापति समाज ने मां यादे जयंती पर शोभायात्रा निकाली: पिड़ावा में ग्रामीणों ने पुष्प वर्षा कर स्वागत किया, भजन संध्या भी हुई - pirawa News|date=2026-08-23|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2026-09-05}}</ref> इस समुदाय का प्रमुख संत श्री [[संत गोरा कुम्भार]] जी है, और भगवान [[विट्ठल]] एवं देवी [[रेणुका]] माता ([[येलम्मा मंदिर]]) की आराधना करते है। तीर्थयात्रा का पवित्र केंद्र कोल्हापुर के पास पांचालगढ़ का [[ज्योतिबा मंदिर]] है।<ref name="B. V. Bhanu">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PA1175 |title=People of India: Maharashtra, Part 2 |publisher=Popular Prakashan |first=I. A. |last=Khan |chapter=Kumbhar/Kumhar |editor-first=B. V. |editor-last=Bhanu |year=2004 |pages=1177 |isbn=978-8-17991-101-3 |access-date=13 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714061125/https://books.google.co.in/books?id=BsBEgVa804IC&pg=PA1175 |archive-date=14 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref> <ref name="Balmurli Natrajan">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=9mapAgAAQBAJ&pg=PT67 |title=The Culturalization of Caste in India: Identity and Inequality in a Multicultural Age |publisher=Routledge |first=Balmurli |last=Natrajan |year=2011 |pages=2.1 |isbn=978-1-13664-756-7 |access-date=13 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714040851/https://books.google.co.in/books?id=9mapAgAAQBAJ&pg=PT67 |archive-date=14 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref> == शाब्दिक अर्थ == कुम्हार शब्द का जन्म संस्कृत भाषा के "कुंभकार" शब्द से हुआ है, जिसका अर्थ है-"मिट्टी के बर्तन बनाने वाला"। <ref name="K. S. Singh">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=vm_KCE4XXPMC&pg=PA565 |title=People of India: Rajasthan |publisher=Popular Prakashan |first=S. K. |last=Mandal |chapter=Kumhar/Kumbhar |editor-first=Kumar Suresh |editor-last=Singh |editor-link=Kumar Suresh Singh |year=1998 |pages=565–566 |isbn=978-8-17154-769-2 |access-date=13 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714032357/https://books.google.co.in/books?id=vm_KCE4XXPMC&pg=PA565 |archive-date=14 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref> द्रविढ़ भाषाओ में भी कुंभकार शब्द का यही अर्थ है। "भांडे" शब्द का प्रयोग भी कुम्हार जाति के सम्बोधन हेतु किया जाता है, जो की कुम्हार शब्द का समानार्थी है। भांडे का शाब्दिक अर्थ है-बर्तन। अमृतसर के कुम्हारों को "कुलाल" या "कलाल" कहा जाता है , यह शब्द [[यजुर्वेद]] में कुम्हार वर्ग के लिए प्रयुक्त हुये हैं।<ref name="Saraswati1">{{cite book|url=http://books.google.com/books?id=aqrB_Nzr5QcC&pg=PA46|title=Pottery-Making Cultures And Indian Civilization|last=Saraswati|first=Baidyanath|publisher=Abhinav Publications|year=1979|isbn=978-81-7017-091-4|pages=46–47|accessdate=6 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140705150031/http://books.google.com/books?id=aqrB_Nzr5QcC&pg=PA46|archive-date=5 जुलाई 2014|url-status=live}}</ref> == चाक पूजा<ref>{{Cite web|url=https://devasthan.rajasthan.gov.in/List_of_festivals_year_2018.asp|title=Devasthan Department, Rajasthan|website=devasthan.rajasthan.gov.in|access-date=2023-09-29}}</ref> == भारत में केवल कुम्हारों को सृजनकर्ता एवं वंश वर्धक देवता माना जाता हैं<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=s-stAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwilkpDxocWBAxVOzDgGHVYBASw4PBDoAXoECAkQAw#%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE|title=Rājasthānī vivāha|last=Tripāṭhī|first=Rādheśyāma|date=1972|publisher=Arcanā Prakāśana|language=hi}}</ref> विनायक की स्थापना से पूर्व कुम्हार के घर जाकर उसके चाक की विधि-विधान से पूजा करना चाक-पूजन/चाक-नौतना कहलाता है<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=tJs6AAAAIAAJ&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiCle-MoMWBAxWD4TgGHc-rAVI4FBDoAXoECAoQAw#%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE|title=मालवी लोकगीत: एक विवेचनात्मक अध्ययन|last=उपाध्याय|first=चिन्तमणि|date=1964|publisher=मंगल प्रकाशन|language=hi}}</ref> जिसमें महिलाओं द्वारा चाक पर हल्दी से स्वस्तिक का प्रतीक बनाकर वंश वृद्धि की कामना की जाती है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=59QGAQAAIAAJ&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiCle-MoMWBAxWD4TgGHc-rAVI4FBDoAXoECAcQAw#%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE|title=Hariyāṇā, eka sāṃskr̥tika adhyayana|last=Prabhākara|first=Devīśaṅkara|date=1967|publisher=Umeśa Prakāśana|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://devasthan.rajasthan.gov.in/List_of_festivals_year_2018.asp|title=Devasthan Department, Rajasthan|website=devasthan.rajasthan.gov.in|access-date=2023-09-29}}</ref> भारत की सभी जातियों के लिए शादी में चाक-पूजन एक महत्पूर्ण रस्म होती है एवं इसके बाद ही अन्य रस्में निभाई जाती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://devasthan.rajasthan.gov.in/List_of_festivals_year_2018.asp|title=Devasthan Department, Rajasthan|website=devasthan.rajasthan.gov.in|access-date=2023-09-29}}</ref> अंत में कुम्हार को दान-दक्षिणा देकर वंश वृद्धि का आशीर्वाद मांगा जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=bGJDAAAAYAAJ&pg=RA2-PA10&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj906OBnsWBAxWa9zgGHcJ5AcoQ6AF6BAgLEAM|title=Śrī Kumhāra Santa evaṃ jāti paricaya|date=1990|publisher=Acalūrāma Limbā|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=28eAAAAAMAAJ&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj906OBnsWBAxWa9zgGHcJ5AcoQ6AF6BAgIEAM#%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE|title=Hariyāṇā, saṃskr̥ti evaṃ kalā|last=Deśavāla|first=Santarāma|date=2004|publisher=Hariyāṇā Sāhitya Akādamī|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=DSC3jPwfXtMC&pg=PA41&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj906OBnsWBAxWa9zgGHcJ5AcoQ6AF6BAgFEAM#v=onepage&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&f=false|title=Braja ke lokasaṃskāra gīta|last=Śarmā|first=Mālatī|date=2009|publisher=Anubhava Prakāśana|isbn=978-93-80053-01-1|language=hi}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=n42gDwAAQBAJ&pg=PT17&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95+%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj906OBnsWBAxWa9zgGHcJ5AcoQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%20%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE&f=false|title=Patnim Manoramam Dehi...: PATNIM MANORMAM DEHI...: A Memoir of Love and Loss|last=Sinha|first=Mridula|date=2020-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-504-9|language=hi}}</ref> == लोक कथाएं<ref name="Saraswati1" /> == <code>भारत के विभिन्न क्षेत्रों में [['कुम्हार']] से सबंधित अनेकों प्रकार की किवदंतियां उपलब्ध है-</code> '''(1) पंजाब में एक लोक मान्यता के अनुसार, ऋषि कुबा भिक्षा देने के लिए प्रतिदिन बीस घड़े बनाते थे, लेकिन एक दिन तीस साधुओं का एक समूह उनके घर आया और भिक्षा में बर्तनों की मांग की। भगवान की कृपा पर भरोसा करते हुए, कुबा भगत ने अपनी पत्नी को पर्दे के पीछे बैठने और साधुओं को एक-एक करके बर्तन देने के लिए कहा। दैवीय चमत्कार से बीस बर्तन बढ़कर तीस हो गए और इस तरह प्रत्येक साधु को एक एक घड़ा मिल गया।'''<ref name=":0" /><ref name="Saraswati1" /> '''(2) कुललन शब्द का उपयोग तमिलनाडु के द्रविड़ भाषी लोगों द्वारा किया जाता है, जो मानते हैं कि 'कुम्हार' कुललन के तीनों पुत्रों के वंशज हैं, जो ब्रह्मा के पुत्र थे। यहां कुलाल शब्द उत्तर और दक्षिण के बीच एक सांस्कृतिक संबंध स्थापित करने का आधार प्रदान करता है।'''<ref name=":0" /><ref name="Saraswati1" /> '''(3) एक बार ब्रह्मा ने अपने पुत्रों के बीच गन्ना बाँट दिया और उनमें से कुम्हार को छोड़कर प्रत्येक ने अपना हिस्सा खाया, लेकिन कुम्हार जो अपने काम में बहुत तल्लीन था, गन्ने को खाना भूल गया। गन्ने का वह टुकड़ा जो उसने अपनी मिट्टी के ढेले के पास रखा था, कुछ समय बाद गन्ने के पौधे में बदल गया। कुछ समय पश्चात्, जब ब्रह्मा ने अपने पुत्रों से गन्ना पुनः मांगा, तो उनमें से कोई भी उन्हें गन्ना नहीं दे सका, केवल कुम्हार ने नए गन्ने सहित पूरा पौधा पेश किया। ब्रह्मा 'कुम्हार' की अपने काम के प्रति समर्पण से प्रसन्न हुए और उसे "प्रजापति" की उपाधि से सम्मानित किया।''' '''यह कथा पंजाब, राजस्थान और गुजरात में बहुत प्रचलित है। मालवा के कुछ हिस्सों में भी भी प्रचलित हैं। अन्य स्थानों पर किंवदंती कुछ अंतर के साथ दोहराई जाती है। कहा जाता है कि गन्ने के स्थान पर पान के पत्ते (नागरबेल) ब्रह्मा द्वारा वितरित किये गये थ'''<ref name="Saraswati1" /><ref name=":0" /> == वर्गीकरण == कुम्हारों को मुख्यतया हिन्दू व मुस्लिम सांस्कृतिक समुदायो में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="Saraswati1" /> कुम्हारों ''','''े कई समूह है, जैसे कि - गुजराती कुम्हार, राणा कुम्हार, लाद, तेलंगी कुम्हार इत्यादि। इन सभी को सम्मिलित रूप से कुम्हार जाति कहा जाता है।<ref>{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=gLAFhJ1cev4C&pg=PA293 |title=Rise of Anthropology in India |publisher=Concept Publishing Company |first=Lalita Prasad |last=Vidyarthi |year=1976 |page=293 |access-date=13 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714040226/https://books.google.co.in/books?id=gLAFhJ1cev4C&pg=PA293 |archive-date=14 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref> == भारत मे व्याप्ति == === चम्बा (हिमाचल) === चम्बा के कुम्हार घड़े, [[सुराही]], बर्तन, अनाज संग्राहक, मनोरंजन के लिए खिलौने इत्यादि बनाने में निपुण होते है। कुछ बर्तनो पर चित्रण कार्य भी किया जाता है।<ref name="Ke. Āra Bhāratī">{{cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=VO9cP6LYR8wC&pg=PA178|title=Chamba Himalaya: Amazing Land, Unique Culture|last=Bhāratī|first=Ke. Āra|publisher=Indus Publishing|year=2001|isbn=978-8-17387-125-2|page=178|access-date=13 जुलाई 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714032531/https://books.google.co.in/books?id=VO9cP6LYR8wC&pg=PA178|archive-date=14 जुलाई 2015|url-status=live}}</ref> === महराष्ट्र === [[सतारा]], [[कोल्हापुर]],[[ भंडारा-गोंदिया]] , [[ नागपुर विदर्भ]], [[सांगली]], [[शोलापुर]] तथा [[पुणे]] क्षेत्रों में कुम्हार पाये जाते है। वे आपस में मराठी भाषा बोलते है परन्तु बाहरी लोगो से मराठी ओर हिन्दी दोनों भाषाओ में बात करते हैं। पत्र व्यवहार में वे देवनागरी लिपि का प्रयोग करते है।<ref name="B. V. Bhanu" /> यहां कुछ गैर मराठी कुम्हार भी है जो मूर्तियां ओर बर्तन बनाते हैं ।<ref name="Saraswati1" /> === मध्य प्रदेश === यहा हथरेटी, गोल्ला ओर चकारेटी कुम्हार पाये जाते है। बर्तन बनाने के लिए चाक को हाथ से घुमाने के कारण इन्हे हथरेटी कहा जाता है।<ref>{{cite web |url=http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/mrnslp04.htm ग्वालियर के प्रजापती] |title=The Kumhars of Gwalior |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100323001836/http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/mrnslp04.htm |archivedate=2010-03-23}}</ref> ==राजस्थान== राजस्थान में कुम्हारों (प्रजापतियों) के उप समूह है-माथेरा, कुम्हार, खेतेरी, मारवाडा., तिमरिया, और मालवी,जाटवा सामाजिक वर्ण क्रम में इनका स्थान उच्च जातियो व हरिजनो के मध्य का है। वे जातिगत अंतर्विवाही व गोत्र वाहिर्विवाही होते है।<ref name="K. S. Singh" /> === उत्तर प्रदेश,बिहार तथा झारखंड === उत्तर प्रदेश व बिहार में कुम्हार जाति का वर्गीकरण कनौजिया(पंडित),गधेरे(गधेवाल), वर्दिया, हथ्रेटिया, चक्रेटियाम आदि हैं। == सन्दर्भ == {{commons category|Kumhar}} {{reflist|30em}}{{राजस्थान के सामाजिक समूह}} [[श्रेणी:मिट्टी]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:व्यवसाय]] [[श्रेणी:राजस्थान के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:भारत के सामाजिक समुदाय]] [[श्रेणी:अन्य पिछड़ा वर्ग]] [[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]] rabu0qx3esqefddyl4sqt2df60jkwex वार्ता:ब्रज भूमि (फिल्म) 1 74101 6611047 6600485 2026-09-06T09:25:41Z TheTarget2027 934652 /* लेख हटाया जाये */ 6611047 wikitext text/x-wiki {{वार्ता शीर्षक}} == लेख हटाया जाये == @[[सदस्य:SM7|SM7]] अंग्रेजी विकीपीडिया से यह लेख हटाया जा चुका है। यहां से भी हटाया जाये। यह प्रचार सामग्री भी हो सकता है। उचित और विश्वसनीय सन्दर्भ भी लेख में नहीं हैं। वर्तमान में ज्ञानकोष हेतु उपयोगी नहीं है। [[सदस्य:TheTarget2027|TheTarget2027]] ([[सदस्य वार्ता:TheTarget2027|वार्ता]]) 13:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) hpj13gypfiv2bdoakq539qti907l1j2 सोलंकी वंश 0 98174 6610749 6595793 2026-09-05T16:26:18Z Mundhalia746 934684 6610749 wikitext text/x-wiki {{भिन्न|सोलंकी गोत्र}} '''सोलंकी वंश''' का अधिकार [[पाटन]] और [[काठियावाड़]] राज्यों तक था। ये 9वीं शताब्दी से 13वीं शताब्दी तक शासन करते रहे। इन्हें गुजरात का [[चालुक्य]] भी कहा जाता था। यह लोग मूलत: [[अग्निवंश]] व्रात्य क्षत्रिय हैं और दक्षिणापथ के हैं परन्तु [[जैन धर्म|जैन मुनियों]] के प्रभाव से यह लोग जैन संप्रदाय में जुड़ गए। उसके पश्चात भारत सम्राट अशोकवर्धन मौर्य के समय में कान्य कुब्ज के ब्राह्मणो ने ईन्हे पून: वैदिकों में सम्मिलित किया(अर्बुद प्रादुर्भूत)। इस वंश के विख्यात राजाओं में [[मूलराज]] प्रथम (संस्थापक), [[भीमदेव प्रथम]], [[जयसिंह सिद्धराज]] और [[कुमारपाल]] शामिल हैं। 10वीं शताब्दी में इस वंश ने [[गुजरात]] और [[राजस्थान]] के बड़े हिस्से पर अपना आधिपत्य जमाया। उन्होंने [[पाटण, गुजरात|अनहिलवाडा]] को अपनी राजधानी बनाया। इनके शासनकाल में वास्तुकला (जैसे [[मोढेरा सूर्य मंदिर]] और [[दिलवाड़ा जैन मंदिर]]) और सोमपुरा शिल्प शैली का अभूतपूर्व विकास हुआ। <ref name="Raghav 2001 146">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=tU1yDpYlu38C&pg=PA146&dq|title=History of India|author=N. Raghav|publisher=Atlantic Publishers & Distri|year=2001|isbn=978-81-7156-928-1|page=146|quote=Vincent Arthur A.S.Sharma and M.M.Vishvanath also endorsed the view that Chalukyas were a branch of famous Kshatriya Rajput|access-date=13 अप्रैल 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160502074240/https://books.google.com/books?id=tU1yDpYlu38C&pg=PA146&dq|archive-date=2 मई 2016|url-status=live}}</ref> == शासक == * [[मूलराज]] 941–996 * [[चामुंडराज]] 996–1008 * [[वल्लभराज]] 1008 * [[दुर्लभराज]] 1008–1022 * [[भीमदेव प्रथम]] 1022–1064 * [[कर्ण प्रथम]] 1064–1092 * [[जयसिंह सिद्धराज]] 1092–1142 * [[कुमारपाल]] 1142–1171 * [[अजयपाल]] 1171–1175 * [[मूलराज द्वितीय]] 1175–1178 * [[भीमदेव द्वितीय]] 1178–1240 * [[त्रिभुवनपाल]] 1240–1244 ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:गुजरात का इतिहास]] सोलंकी एक राजपूत राजवंश था जो गुजरात,मध्यप्रदेश,राजस्थान में शासनरत था ‌। आज के समय में सोलंकी राजपूत भारत में निवास करते हैं। hzt5eu64xl7dgjdrqpsadtew96zjvde अफ़्रीका की अर्थव्यवस्था 0 98864 6610746 6118044 2026-09-05T16:06:07Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610746 wikitext text/x-wiki विकिपीडिया, निःशुल्क विश्वकोष से '''अफ़्रीका की अर्थव्यवस्था''' में [[अफ्रीका |महाद्वीप]] का [[व्यापार]] , [[उद्योग]] , [[कृषि]] और [[मानव संसाधन]] शामिल हैं । 2019 तक , लगभग [[जनसँख्या के आधार पर अफ्रीकी देशो की सूची|1.3 बिलियन लोग]] अफ्रीका के 53 देशों में रह रहे थे । अफ़्रीका एक संसाधन-संपन्न महाद्वीप है।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/region/afr/overview|title=Overview|website=World Bank|language=en|access-date=2024-05-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2015/05/12/africa/africa-inequality/index.html|title=Rich getting richer, poor getting poorer? Africa’s inequality struggle|last=Veselinovic|first=Milena|date=2015-05-12|website=CNN|language=en|access-date=2024-05-06}}</ref> हालिया वृद्धि बिक्री, वस्तुओं, सेवाओं और विनिर्माण में वृद्धि के कारण हुई है।<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/leaders/2011/12/03/africa-rising|title=Africa rising|work=The Economist|access-date=2024-05-06|issn=0013-0613}}</ref> [[पश्चिमी अफ्रीका|पश्चिम अफ्रीका]], [[पूर्वी अफ्रीका]], [[मध्य अफ्रीका]] और विशेष रूप से [[दक्षिणी अफ्रीका]] में 2050 तक संयुक्त सकल घरेलू उत्पाद 29 ट्रिलियन डॉलर तक पहुंचने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web|url=http://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2013/01/22/get-ready-for-an-africa-boom/|title=Get ready for an Africa boom – Global Public Square - CNN.com Blogs|date=2017-09-12|website=web.archive.org|access-date=2024-05-06|archive-date=12 सितंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912191324/http://globalpublicsquare.blogs.cnn.com/2013/01/22/get-ready-for-an-africa-boom/|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:RECs of the AEC.svg|thumb|200px|[[:en:African Economic Community|अफ्रीकी आर्थिक समुदाय]] (ए.ई.सी) मानचित्र {{legend|#691717|CEN-SAD}} {{legend|#4F4FB1|COMESA}} {{legend|#E88356|EAC}} {{legend|#272759|ECCAS}} {{legend|#C43C7F|ECOWAS}} {{legend|#4DB34D|IGAD}} {{legend|#D22E2E|SADC}} {{legend|#7E8000|UMA}} ]] मार्च 2013 में, अफ्रीका को दुनिया के सबसे गरीब आबादी वाले महाद्वीप के रूप में पहचाना गया था; हालाँकि, [[विश्व बैंक|विश्व बैंक को]] उम्मीद है कि यदि मौजूदा विकास दर जारी रही तो अधिकांश अफ्रीकी देश 2025 तक "मध्यम आय" स्थिति (प्रति व्यक्ति कम से कम [[अमेरिकी डॉलर|यूएस $]] 1,025 अमेरिकी डॉलर के रूप में परिभाषित) तक पहुंच जाएंगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/10/04/despite-global-slowdown-african-economies-growing-strongly-world-bank-urges-countries-spend-new-oil-gas-mineral-wealth-wisely|title=Despite Global Slowdown, African Economies Growing Strongly― New Oil, Gas, and Mineral Wealth an Opportunity for Inclusive Development|website=World Bank|language=en|access-date=2024-05-12|archive-date=12 मई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240512162602/https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2012/10/04/despite-global-slowdown-african-economies-growing-strongly-world-bank-urges-countries-spend-new-oil-gas-mineral-wealth-wisely|url-status=dead}}</ref> अफ़्रीका की ख़राब अर्थव्यवस्था के कई कारण हैं। ऐतिहासिक रूप से, भले ही अफ़्रीका में दुनिया के कई हिस्सों के साथ व्यापार करने वाले कई साम्राज्य थे, बहुत से लोग ग्रामीण समाजों में रहते थे। इसके अलावा, [[उपनिवेशवाद का इतिहास |यूरोपीय उपनिवेशीकरण]] और बाद के [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] ने राजनीतिक, आर्थिक और सामाजिक अस्थिरता पैदा की।<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/jun/28/why-africa-so-poor-google|title=Why is Africa so poor? You asked Google – here’s the answer|last=Anyangwe|first=Eliza|date=2017-06-28|work=The Guardian|access-date=2024-05-12|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> सन १९९५ से २००५ तक अफ्रीका की अर्थव्यवस्था में सुधार आया और वर्ष २००५ के लिए यह औसतन ५ प्रतिशत रही। कुछ देश जैसे [[अंगोला]], [[सूडान]] और [[भूमध्यरेखीय गिनी|ईक्वीटोरियल गिनी]] जिन्होंने अपने पेट्रोलियम भंडारों अथवा पेट्रोलियम वितरण प्रणाली का विस्तार किया ने औसत से अधिक विकास दर दर्ज की। विगत कुछ वर्षों में [[चीन]] ने अफ्रीकी देशों में काफी निवेश किया है। सन २००७ में चीनी उपक्रमों ने अफ्रीकी देशों में कुल १ बिलियन डॉलर का निवेश किया।<ref>[http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 China and Africa: Stronger Economic Ties Mean More Migration] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129114909/http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690 |date=29 जनवरी 2014 }}, By Malia Politzer, ''Migration Information Source'', August 2008</ref> == क्षेत्रीय विभिन्नता == == सन्दर्भ == {{reflist}} {{अफ़्रीकी-विषय}} [[श्रेणी:अफ़्रीका]] 2itq67cgntnwloxa4v2v63jseyoffyu पश्चिमी अफ्रीका 0 100025 6610954 6603368 2026-09-06T06:13:31Z अमर तिवारी 932885 6610954 wikitext text/x-wiki {|<!-- This table keeps maps to the right, to not overlap the -- region-table, but it might overlap for some browsers. -- DON'T USE "align=right" but use style="float:right" as -- the right-side alignment used by infoboxes. --> width=155px style="float:right; margin-right:0.0em;" |[[File:Africa-regions.svg|thumb|150px|अफ़्रीका के क्षेत्र: {{legend|#0000FF|[[उत्तर अफ़्रीका|उत्तरी अफ़्रीका]]}} {{legend|#00FF00|[[पश्चिमी अफ़्रीका]]}} {{legend|#FF00FF|[[मध्य अफ़्रीका]]}} {{legend|#FFC000|[[पूर्वी अफ़्रीका]]}} {{legend|#FF0000|[[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिणी अफ़्रीका]]}}]] |} {{Infobox settlements|name=पश्चिमी अफ़्रीका|settlement_type=क्षेत्र|image=[[चित्र:Africa-countries-WAFU-UFOA.png|300px]]|subdivision_name=[[अफ़्रीका]]|subdivision_type=[[महाद्वीप]]|timezone=[[यूटीसी−०१:००]] से [[यूटीसी+०१:००]]}} [[अफ़्रीका|अफ़्रीका]] [[महाद्वीप]] के पश्चिम भाग को '''पश्चिमी अफ़्रीका''' कहते हैं। पश्चिमी अफ़्रीका या पश्चिमी अफ़्रीका, अफ़्रीका का सबसे पश्चिमी क्षेत्र है। संयुक्त राष्ट्र पश्चिमी अफ़्रीका को बेनिन, बुर्किना फासो, केप वर्डे, गाम्बिया, घाना, गिनी, गिनी-बिसाऊ, कोत दिव्वार, लाइबेरिया, माली, मॉरिटानिया, नाइजर, नाइजीरिया, सेनेगल, सिएरा लियोन और टोगो के 16 देशों के रूप में परिभाषित करता है।, साथ ही सेंट हेलेना, असेंशन और ट्रिस्टन दा कुन्हा ( यूनाइटेड किंगडम ओवरसीज़ टेरिटरी )। पश्चिम अफ़्रीका की जनसंख्या 2021 तक 419 मिलियन और 2017 तक 381,981,000 होने का अनुमान है, जिसमें 189,672,000 महिलाएं और 192,309,000 पुरुष थे। यह क्षेत्र जनसांख्यिकीय रूप से और आर्थिक रूप से अफ्रीकी महाद्वीप पर सबसे तेजी से विकसित होने वाले क्षेत्रों में से एक है। पश्चिम अफ़्रीका के प्रारंभिक इतिहास में कई प्रमुख क्षेत्रीय शक्तियाँ शामिल थीं जिनका तटीय और आंतरिक व्यापार नेटवर्क के विभिन्न हिस्सों पर प्रभुत्व था,जैसे कि माली और गाओ साम्राज्य। पश्चिम अफ़्रीका,अरब -प्रभुत्व वाले उत्तरी अफ़्रीका और महाद्वीप के आगे दक्षिण के बीच व्यापार मार्गों के चौराहे पर स्थित है, जो सोने, उन्नत लौह-कर्म और हाथीदांत जैसे विशेष सामानों का स्रोत है। यूरोपीय अन्वेषण में समृद्ध स्थानीय अर्थव्यवस्थाओं और राज्यों का सामना करने के बाद,अटलांटिक दास व्यापार ने अमेरिका में उपनिवेशों के लिए श्रम प्रदान करने के लिए पहले से मौजूद दास प्रणालियों पर निर्माण किया। 19वीं सदी की शुरुआत में दास व्यापार की समाप्ति के बाद, [[ यूरोपीय देशों]], विशेष रूप से फ्रांस और ब्रिटेन ने औपनिवेशिक संबंधों के माध्यम से इस क्षेत्र का शोषण जारी रखा। उदाहरण के लिए, उन्होंने कई निष्कर्षण वस्तुओं का निर्यात जारी रखा, जिनमें कोको और कॉफी जैसी श्रम-गहन कृषि फसलें, उष्णकटिबंधीय लकड़ी जैसे वानिकी उत्पाद और सोना जैसे खनिज संसाधन शामिल थे। आजादी के बाद से, कोत दिव्वार, घाना, नाइजीरिया और सेनेगल जैसे कई पश्चिमी अफ्रीकी देशों ने क्षेत्रीय और वैश्विक अर्थव्यवस्थाओं में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई है। पश्चिम अफ़्रीका में एक समृद्ध पारिस्थितिकी है, जिसमें मजबूत जैव विविधता और कई विशिष्ट क्षेत्र हैं। क्षेत्र की जलवायु और पारिस्थितिकी उत्तर और पूर्व में शुष्क सहारा से काफी प्रभावित है,जो हरमट्टन के दौरान शुष्क हवाएं प्रदान करता है, साथ ही दक्षिण और पश्चिम में अटलांटिक महासागर, जो मौसमी मानसून प्रदान करता है। जलवायु का यह मिश्रण पश्चिम अफ़्रीका को बायोम की एक समृद्ध श्रृंखला देता है, जिसमें जैव विविधता से समृद्ध उष्णकटिबंधीय जंगलों से लेकर शुष्क भूमि तक दुर्लभ और लुप्तप्राय जीवों जैसे कि पैंगोलिन, गैंडा और हाथी शामिल हैं। आर्थिक विकास के दबाव के कारण,इनमें से कई पारिस्थितिकीय वनों की कटाई, जैव विविधता की हानि, अत्यधिक मछली पकड़ने, खनन, प्लास्टिक और अन्य उद्योगों से प्रदूषण और पश्चिम अफ़्रीका में जलवायु परिवर्तन के परिणामस्वरूप होने वाले अत्यधिक परिवर्तनों जैसी प्रक्रियाओं से खतरे में हैं। == इतिहास == मुख्य लेख: '''[[पश्चिमी अफ़्रीका |पश्चिमी अफ़्रीका का इतिहास]] अधिक जानकारी: [[उप-सहारा अफ़्रीका |उप-सहारा अफ़्रीका § पश्चिमी अफ़्रीका, ]] [[अफ़्रीकी धर्म|अफ़्रीकी साम्राज्य § पश्चिमी अफ़्रीका, और पूर्व-औपनिवेशिक अफ़्रीका]] में [[राज्यों की मान्यता|राज्यों की सूची § पश्चिमी अफ़्रीका]]''' पश्चिम अफ़्रीका के इतिहास को पाँच प्रमुख अवधियों में विभाजित किया जा सकता है। पहला,इसका प्रागितिहास,जिसमें पहले मानव निवासी आए,कृषि का विकास किया और उत्तर के लोगों के साथ संपर्क बनाया, दूसरा, लौह युग के साम्राज्य जिन्होंने अंतर-अफ़्रीका और अतिरिक्त-अफ़्रीका व्यापार दोनों को समेकित किया और केंद्रीकृत राज्य विकसित किए; तीसरा, प्रमुख राजव्यवस्थाएं फली-फूलीं, जिनका गैर-अफ्रीकियों के साथ संपर्क का एक व्यापक इतिहास होगा; चौथा, औपनिवेशिक काल, जिसमें ग्रेट ब्रिटेन और फ्रांस ने लगभग पूरे क्षेत्र को नियंत्रित किया; और पाँचवाँ, आज़ादी के बाद का युग, जिसमें वर्तमान राष्ट्रों का निर्माण हुआ। == प्रागैतिहासिक काल == ''मुख्य लेख: [[प्रागितिहास|प्रागैतिहासिक पश्चिम अफ़्रीका § प्रारंभिक पाषाण युग]] 2'' पश्चिमी अफ़्रीका की आबादी काफी हद तक गतिशील थी और पश्चिमी अफ़्रीका के जनसंख्या इतिहास के दौरान एक-दूसरे के साथ बातचीत करती थी। एच्यूलियन उपकरण का उपयोग करने वाले पुरातन मानव कम से कम 780,000 बीपी और 126,000 बीपी ( मध्य प्लेइस्टोसिन ) के बीच पूरे पश्चिम अफ़्रीका में निवास करते रहे होंगे। प्लेइस्टोसिन के दौरान, मध्य पाषाण युग के लोग (उदाहरण के लिए, इवो एलेरू लोग संभवतः एटेरियन ), जो एमआईएस 4 और m,i,s 2 के बीच पूरे पश्चिम अफ़्रीका में रहते थे, धीरे-धीरे आने वाले स्वर्गीय पाषाण युग के लोगों द्वारा प्रतिस्थापित कर दिए गए। जो आर्द्र स्थितियों में वृद्धि के कारण पश्चिम अफ़्रीका में चले गए। जिसके परिणामस्वरूप पश्चिम अफ्रीकी जंगल का विस्तार हुआ। पश्चिम अफ़्रीकी शिकारियों ने 32,000 बीपी से पहले पश्चिमी मध्य अफ़्रीका (उदाहरण के लिए, शुम लाका ) पर कब्ज़ा कर लिया, 12,000 बीपी तक पूरे तटीय पश्चिम अफ़्रीका में निवास किया, और 12,000 बीपी और 8000 बीपी के बीच उत्तर की ओर पलायन किया। माली, बुर्किना फासो, और मॉरिटानिया। [[होलोसीन]] के दौरान, [[नाइजर-कांगो भाषा परिवार|नाइजर-कांगो]] भाषियों ने स्वतंत्र रूप से ओन्जौगौ, माली में मिट्टी के बर्तन बनाए - अफ़्रीका में सबसे पुराने मिट्टी के बर्तन - कम से कम 9400 ईसा पूर्व, और अपने मिट्टी के बर्तनों के साथ, स्वतंत्र रूप से आविष्कार किए गए धनुष और तीर चलाने के साथ-साथ, मध्य सहारा में चले गए, जो 10,000 बीपी द्वारा उनके निवास का प्राथमिक क्षेत्र बन गया। सहारा में चीनी मिट्टी के बर्तनों के उद्भव और विस्तार को राउंड हेड और केल एस्सुफ़ रॉक कला की उत्पत्ति से जोड़ा जा सकता है, जो उन्हीं क्षेत्रों में चट्टानों पर कब्जा करते हैं (उदाहरण के लिए, जादो, अकाकस, टैड्रार्ट )। मध्य सहारा में शिकारियों ने गैर-पालतू मध्य सहारा वनस्पतियों की खेती की, भंडारण किया और उन्हें पकाया, मृग को पालतू बनाया, और बार्बरी भेड़ को पालतू बनाया और चराया। केल एस्सुफ काल और मध्य सहारा के राउंड हेड काल के बाद देहाती काल आया। राउंड हेड रॉक कला का निर्माण करने वाले कुछ शिकारी-संग्रहकर्ताओं ने देहाती संस्कृति को अपनाया होगा, और अन्य ने नहीं अपनाया होगा। हरित सहारा के बढ़ते शुष्कीकरण के परिणामस्वरूप, मध्य सहारा के शिकारियों और पशुपालकों ने नाइजर नदी और पश्चिम अफ़्रीका के चाड बेसिन तक जाने वाले प्रवासी मार्ग के रूप में मौसमी जलमार्गों का उपयोग किया होगा। 2000 ईसा पूर्व में, "थियारोये वुमन", जिसे "वीनस ऑफ थियारोये" के नाम से भी जाना जाता है, उप-सहारा पश्चिम अफ़्रीका में बनाई गई सबसे पुरानी प्रतिमा हो सकती है; यह विशेष रूप से सेनेगैम्बिया के क्षेत्र में बनाई गई एक उर्वरता प्रतिमा हो सकती है, और 4000 ईसा पूर्व और 1000 ईसा पूर्व के बीच पश्चिम अफ़्रीका में जटिल रूप से संगठित देहाती समाजों के उद्भव से जुड़ा हो सकता है। हालांकि इसका विकास संभवतः 5000 ईसा पूर्व में हुआ था, एनसिबिडी 2000 ईसा पूर्व में भी विकसित हुआ होगा, जैसा कि नाइजीरिया में इकोम में इकोम मोनोलिथ पर पश्चिम अफ्रीकी लिपि के चित्रण से पता चलता है। सहेलियन क्षेत्र के दक्षिण में सहारन लोगों के प्रवास के परिणामस्वरूप पश्चिम अफ्रीकी शिकारी-संग्रहकर्ताओं के साथ मौसमी संपर्क और धीरे-धीरे अवशोषण हुआ, जो मुख्य रूप से पश्चिम अफ़्रीका के सवाना और जंगलों में रहते थे। पश्चिम अफ़्रीका में, जो फसलों और जानवरों को पालतू बनाने के लिए अफ़्रीका में एक प्रमुख क्षेत्रीय उद्गम स्थल रहा होगा, नाइजर-कांगो भाषियों ने 5500 बीपी और 1300 बीपी के बीच हेलमेटयुक्त गिनीफाउल को पालतू बनाया; पश्चिमी अफ़्रीका के विभिन्न स्थानों में खेतों में फसलों का वर्चस्व हुआ, जैसे पूर्वी घाना और पश्चिमी नाइजीरिया (उत्तरी बेनिन) के बीच नाइजर नदी बेसिन में रतालू (डी. प्रहेन्सिलिस), आंतरिक नाइजर डेल्टा क्षेत्र में चावल ( ओराइजा ग्लोबेरिमा )। माली की, उत्तरी माली और मॉरिटानिया में मोती बाजरा ( सेन्च्रस अमेरिकन ), और उत्तरी घाना में लोबिया। 1000 बीपी तक बने रहने के बाद, या 1500 सीई के बाद कुछ समय तक, शेष पश्चिम अफ्रीकी शिकारी-संग्रहकर्ता, जिनमें से कई वन-सवाना क्षेत्र में रहते थे, अंततः संस्कारित और मिश्रित हो गए। पश्चिम अफ़्रीकी कृषिविदों के बड़े समूहों में, प्रवासी बंटू -भाषी कृषिविदों के समान और मध्य अफ़्रीकी शिकारी-संग्राहकों के साथ उनकी मुठभेड़। == साम्राज्य == मुख्य लेख: ''पश्चिम अफ़्रीका का इतिहास § लौह युग अधिक जानकारी: अफ़्रीका का इतिहास § पश्चिमी अफ़्रीका, [[ लोहार|अफ़्रीका का इतिहास § पश्चिमी अफ़्रीका 2, और पश्चिमी अफ़्रीका के लोहार]]'' यह भी देखें: [[बिलाद अल-शाम|बिलाद अल-सूडान के यहूदी]] [[मानसा मूसा|मनसा मूसा]] को 1395 के अफ़्रीका और यूरोप के मानचित्र से एक सोने की डली पकड़े हुए दर्शाया गया है क्षेत्र की अर्थव्यवस्था के विकास ने अधिक केंद्रीकृत राज्यों और सभ्यताओं को बनने की अनुमति दी, जिसकी शुरुआत धार टिचिट से हुई, जो 1600 ईसा पूर्व में शुरू हुई और उसके बाद 300 ईसा पूर्व में जेने-जेनो शुरू हुई, इसके बाद घाना साम्राज्य आया, जो पहली बार 2 और 12 वीं शताब्दी के बीच विकसित हुआ। सदियों ई.पू., जिसने बाद में माली साम्राज्य को रास्ता दिया। वर्तमान मॉरिटानिया में, टिचिट और ओआलाटा शहरों में पुरातात्विक स्थल मौजूद हैं, जिनका निर्माण शुरू में 2000 ईसा पूर्व के आसपास किया गया था, और पाया गया था कि उनकी उत्पत्ति मांडे लोगों की सोनिन्के शाखा से हुई थी। इसके अलावा, आधुनिक मॉरिटानिया के कुंबी सालेह शहर के पुरातत्व के आधार पर, 1052 में अल्मोराविद आक्रमणकारियों द्वारा अपनी हार तक माली साम्राज्य इस क्षेत्र पर हावी हो गया था। नौवीं शताब्दी तक [http://बिलाद%20अल-सूडान बिलाद अल-सूडान]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} में तीन महान साम्राज्यों की पहचान की गई थी। उनमें घाना, गाओ और कनेम शामिल थे। सोसो साम्राज्य ने शून्य को भरने की कोशिश की, लेकिन नए माली साम्राज्य के संस्थापक सुंदियाता कीता की मंडिंका सेना द्वारा उसे हरा दिया गया ( लगभग  1240 )। माली साम्राज्य कई शताब्दियों तक फलता-फूलता रहा, विशेष रूप से [http://सुंदियाता%20के%20पोते सुंदियाता के पोते]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} मूसा प्रथम के अधीन, इससे पहले कि कमजोर शासकों के उत्तराधिकार के कारण मोसी, [[त्वारेग]] और सोंघई आक्रमणकारियों के तहत इसका पतन हो गया। 15वीं शताब्दी में, सोंघई साम्राज्य में सोनी अली और [http://अस्किया%20मोहम्मद अस्किया मोहम्मद]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }} के नेतृत्व में, सोंघई गाओ पर आधारित एक नया प्रमुख राज्य बनेगा। 13वीं सदी का अफ़्रीका - मुख्य व्यापार मार्गों और राज्यों, राज्यों और साम्राज्यों का मानचित्र। इस बीच, सूडान के दक्षिण में, [http://इग्बोलैंड इग्बोलैंड]{{Dead link|date=अप्रैल 2024 |bot=InternetArchiveBot }} में मजबूत शहर-राज्यों का उदय हुआ, जैसे कि 10वीं सदी का एनआरआई साम्राज्य, जिसने इग्बो लोगों की कला और रीति-रिवाजों को जन्म देने में मदद की, 11वीं सदी में बोनो राज्य, जिसने असंख्य लोगों को जन्म दिया अकान राज्य, जबकि इफ़े 12वीं शताब्दी के आसपास प्रमुखता से उभरे। आगे पूर्व में, ओयो प्रमुख योरूबा राज्य के रूप में और एरो कॉन्फेडेरसी आधुनिक नाइजीरिया में एक प्रमुख इग्बो राज्य के रूप में उभरा। <blockquote> = <code>एनआरआई साम्राज्य</code> = </blockquote> -वर्तमान दक्षिणपूर्वी नाइजीरिया में एक पश्चिम अफ्रीकी मध्ययुगीन राज्य और इग्बो लोगों का एक उपसमूह था। नारी साम्राज्य विश्व सरकार के इतिहास में असामान्य था क्योंकि इसके नेता के पास अपनी प्रजा पर कोई सैन्य शक्ति नहीं थी। राज्य इग्बोलैंड के एक तिहाई हिस्से पर धार्मिक और राजनीतिक प्रभाव के क्षेत्र के रूप में अस्तित्व में था और इसे एज़े नारी नामक एक पुजारी-राजा द्वारा प्रशासित किया जाता था। एज़े नारी ने नारी लोगों की ओर से व्यापार और कूटनीति का प्रबंधन किया और धार्मिक मामलों में दैवीय अधिकार रखा। ओयो साम्राज्य एक योरूबा साम्राज्य था जो आज पश्चिमी, उत्तरी मध्य नाइजीरिया और दक्षिणी बेनिन गणराज्य है। 14वीं शताब्दी में स्थापित, ओयो साम्राज्य सबसे बड़े पश्चिम अफ्रीकी राज्यों में से एक बन गया। यह योरूबा के उत्कृष्ट संगठनात्मक कौशल, व्यापार से प्राप्त धन और इसकी शक्तिशाली घुड़सवार सेना के माध्यम से उभरा। ओयो साम्राज्य 17वीं सदी के मध्य से 18वीं सदी के अंत तक इस क्षेत्र में राजनीतिक रूप से सबसे महत्वपूर्ण राज्य था, जिसका न केवल योरूबालैंड के अधिकांश अन्य राज्यों पर, बल्कि आसपास के अफ्रीकी राज्यों पर भी प्रभाव था, विशेष रूप से डाहोमी के फॉन साम्राज्य पर। पश्चिम में आधुनिक बेनिन गणराज्य। बेनिन साम्राज्य एक उत्तर-शास्त्रीय साम्राज्य था जो अब दक्षिणी नाइजीरिया में स्थित है। इसकी राजधानी ईदो थी, जिसे अब बेनिन सिटी, ईदो के नाम से जाना जाता है। इसे बेनिन नामक आधुनिक देश के साथ भ्रमित नहीं किया जाना चाहिए, जिसे पहले डाहोमी कहा जाता था। बेनिन साम्राज्य "पश्चिम अफ़्रीका के तटीय भीतरी इलाकों में सबसे पुराने और सबसे उच्च विकसित राज्यों में से एक था, जो शायद ग्यारहवीं शताब्दी ईस्वी पूर्व का था"। बेनिन साम्राज्य एक संप्रभु सम्राट द्वारा शासित था, जिसमें सैकड़ों हजारों सैनिक और संसाधनों, धन, प्राचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी से समृद्ध एक शक्तिशाली परिषद थी, जिसके शहर हार्लेम जैसे सुंदर और बड़े थे। " ओल्फर्ट डैपर, एक डच लेखक, अपनी पुस्तक डिस्क्रिप्शन ऑफ अफ़्रीका (1668) में बेनिन का वर्णन करते हैं।" इसका शिल्प अफ़्रीका के इतिहास में सबसे प्रशंसित और क़ीमती कांस्य ढलाई था। 1897 में अफ़्रीका पर आक्रमण और हाथापाई के दौरान ब्रिटिश साम्राज्य ने इस पर कब्ज़ा कर लिया था। == यूरोपीय संपर्क और दासता == ''मुख्य लेख:'' अटलांटिक दास व्यापार पश्चिम अफ़्रीका सी.  1875 पुर्तगाली व्यापारियों ने 1445 में तट के किनारे बस्तियाँ स्थापित करना शुरू किया, इसके बाद फ्रांसीसी, अंग्रेजी, स्पेनिश, डेनिश और डच आए ; कुछ ही समय बाद अफ़्रीकी दास व्यापार शुरू हो गया, जिसने आने वाली शताब्दियों में इस क्षेत्र की अर्थव्यवस्था और जनसंख्या को कमजोर कर दिया। दास व्यापार ने बोनो राज्य, बाम्बारा साम्राज्य और डाहोमी जैसे राज्यों के गठन को भी प्रोत्साहित किया, जिनकी आर्थिक गतिविधियों में यूरोपीय आग्नेयास्त्रों के लिए दासों का आदान-प्रदान शामिल है, लेकिन इन्हीं तक सीमित नहीं है। == उपनिवेशवाद == ''अधिक जानकारी: [http://अफ़्रीका%20का%20उपनिवेशीकरण अफ़्रीका का उपनिवेशीकरण]{{Dead link|date=मई 2026 |bot=InternetArchiveBot }}'' पश्चिम अफ़्रीका में फ़्रेंच सी  1913 19वीं सदी की शुरुआत में, फुलानी सुधारवादी जिहादों की एक श्रृंखला पूरे पश्चिमी अफ़्रीका में फैल गई। सबसे उल्लेखनीय में उस्मान डान फोडियो का फुलानी साम्राज्य शामिल है, जिसने हौसा शहर-राज्यों की जगह ली, सेकु अमादु का मासिना साम्राज्य, जिसने बाम्बारा को हराया, और एल हादज उमर टाल का टौकुलूर साम्राज्य हालाँकि, [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] और [[यूनाइटेड किंगडम|ब्रिटिश]] [[अफ़्रीका]] की लड़ाई में आगे बढ़ते रहे और एक के बाद एक राज्यों को अपने अधीन करते गए। 1898 में सैमोरी ट्यूर के नव-स्थापित वासौलौ साम्राज्य और [[अशांत|अशांति]] रानी याया असांतेवा के पतन के साथ समाप्त हो गया। 19वीं शताब्दी के दौरान पश्चिम-अफ्रीकी क्षेत्रों के कुछ हिस्सों में संख्यात्मकता के स्तर में वृद्धि हुई। इस तरह की वृद्धि का कारण कई कारकों द्वारा पूर्व निर्धारित था। अर्थात्, मूंगफली का उत्पादन और व्यापार, जिसे [[औपनिवेशिक मानसिकता|औपनिवेशिक]] राज्यों की मांग से बढ़ावा मिला। महत्वपूर्ण बात यह है कि संख्यात्मकता का उदय उन क्षेत्रों में अधिक था जो [[पदानुक्रम|कम पदानुक्रमित थे]] और गुलामी के व्यापार पर कम निर्भर थे (उदाहरण के लिए साइन और सालम)। जबकि विपरीत रुझान वाले क्षेत्र विपरीत प्रवृत्तियों को दर्शाते हैं (उदाहरण के लिए मध्य और उत्तरी सेनेगल)। फ्रांसीसी औपनिवेशिक अभियान से ये पैटर्न और भी अधिक उत्तेजित हो गए। ब्रिटेन ने पूरे औपनिवेशिक युग में गाम्बिया, सिएरा लियोन, घाना और नाइजीरिया को नियंत्रित किया, जबकि फ्रांस ने सेनेगल, गिनी, माली, बुर्किना फासो, बेनिन, कोत दिव्वार और नाइजर को फ्रांसीसी पश्चिम अफ़्रीका में एकीकृत किया। पुर्तगाल ने गिनी-बिसाऊ कॉलोनी की स्थापना की, जबकि जर्मनी ने टोगोलैंड पर दावा किया, लेकिन वर्साय की संधि के कारण प्रथम विश्व युद्ध के बाद इसे फ्रांस और ब्रिटेन के बीच विभाजित करने के लिए मजबूर होना पड़ा। केवल लाइबेरिया ने प्रमुख क्षेत्रीय रियायतों की कीमत पर अपनी स्वतंत्रता बरकरार रखी। == उत्तर औपनिवेशिक युग == ''अधिक जानकारी: [[अफ़्रीका का इतिहास|अफ़्रीका का उपनिवेशीकरण]], [[उत्तर अफ़्रीका|उत्तर-औपनिवेशिक अफ़्रीका]] § [[पश्चिमी अफ़्रीका |पश्चिमी अफ़्रीका, और]] [[नव-उपनिवेशवाद]] [[नव-उपनिवेशवाद|यह भी देखें: नवउपनिवेशवाद § फ़्रैंकाफ़्रीक]], [[पश्चिम अफ्रीकी सीएफए फ्रांक|पश्चिम अफ़्रीकी सीएफए फ़्रैंक]], और बलों के समझौते की स्थिति'' द्वितीय विश्व युद्ध के बाद, पूरे पश्चिम अफ़्रीका में राष्ट्रवादी आंदोलन उभरे। 1957 में, क्वामे नक्रूमा के तहत घाना, अपनी स्वतंत्रता प्राप्त करने वाला पहला पश्चिम अफ्रीकी उपनिवेश बन गया, इसके बाद अगले वर्ष फ्रांस के उपनिवेश (1958 में राष्ट्रपति अहमद सेकोउ टूरे के नेतृत्व में गिनी); 1974 तक, पश्चिम अफ़्रीका के राष्ट्र पूरी तरह से स्वायत्त थे। आजादी के बाद से, नाइजीरिया, सिएरा लियोन, लाइबेरिया और कोत दिव्वार में उल्लेखनीय गृहयुद्ध और घाना और बुर्किना फासो में सैन्य तख्तापलट के साथ, कई पश्चिमी अफ्रीकी देश राजनीतिक अस्थिरता में डूब गए हैं। उपनिवेशवाद की समाप्ति के बाद से, यह क्षेत्र कुछ क्रूर संघर्षों का मंच रहा है, जिनमें शामिल हैं- *नाइजीरियाई गृह युद्ध *प्रथम लाइबेरिया गृह युद्ध *दूसरा लाइबेरिया गृह युद्ध *गिनी-बिसाऊ गृहयुद्ध *इवोरियन गृह युद्ध *सिएरा लियोन विद्रोही युद्ध *माली युद्ध {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" ! क्षेत्र का नाम<ref>[[:Image:United Nations geographical subregions.png|सं.रा. वर्गीकरण/मानचित्र]].<br /></ref> एवं<br />टेरिटरी के अनुसार महाद्वीपीय क्षेत्र, ध्वज सहित ! [[देशों की सूची क्षेत्रानुसार|क्षेत्र]]<br />(km²) ! [[जनसंख्या के अनुसार देशों की सूची|जनसंख्या]]<br />(२००९ est) <small>except where noted</small> ! [[जनसंख्या घनत्व के अनुसार देशों की सूची|घनत्व]]<br />(प्रति कि, मी²) ! [[राजधानी]] |- | style="background:#eee;" | '''पश्चिमी अफ़्रीका''': | align="right" style="background:#eee;" | '''6,144,013''' | align="right" style="background:#eee;" | '''296,186,492 ''' | align="right" style="background:#eee;" | '''48.2''' |- | {{flagicon|बेनिन}} [[बेनिन]] | align="right" | 112,620 | align="right" | 8,791,832<ref name="uscen">{{Cite web |url=https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=7 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728225240/https://population.un.org/wpp/DataQuery/ |archive-date=28 जुलाई 2019 |url-status=live }}</ref> | align="right" | 78.0 | [[पोर्टो-नोवो]] |- | {{flagicon|बर्कीना फासो }} [[बुर्किना फासो|बुर्कीना फासो]] | align="right" | 274,200 | align="right" | 15,746,232<ref name="uscen"/> | align="right" | 57.4 | [[ऊगादोगो]] |- | {{flagicon|केप वेर्दे }} [[केप वर्दे|केप वेर्दे]] | align="right" | 4,033 | align="right" | 429,474<ref name="uscen"/> | align="right" | 107.3 | [[प्रेइया]] |- | {{flagicon|कोत दिव्वार}} [[कोत दिव्वार]] | align="right" | 322,460 | align="right" | 20,617,068<ref name="uscen"/> | align="right" | 63.9 |style="font-size:89%"| [[आबिदजान]],<ref>[[यामूसोकुरो]] [[कोत दिव्वार]] की आधिकारिक राजधानी है, जबकि [[आबिदजान]] डि-फैक्टो सीट है।</ref> [[यामूसोकुरो]] |- | {{flagicon|गाम्बिया}} [[गाम्बिया]] | align="right" | 11,300 | align="right" | 1,782,893<ref name="uscen"/> | align="right" | 157.7 | [[बाञ्जुल|बान्जुल]] |- | {{flagicon|घाना}} [[घाना]] | align="right" | 239,460 | align="right" | 23,832,495<ref name="uscen"/> | align="right" | 99.5 | [[अक्रा]] |- | {{flagicon|गिनी}} [[गिनी]] | align="right" | 245,857 | align="right" | 10,057,975<ref name="uscen"/> | align="right" | 40.9 | [[कोनैक्री]] |- | {{flagicon|गीनिया-बिसाउ}} [[गिनी-बिसाऊ|गीनिया-बिसाउ]] | align="right" | 36,120 | align="right" | 1,533,964<ref name="uscen"/> | align="right" | 42.5 | [[बिसाउ]] |- | {{flagicon|लाइबेरिया}} [[लाइबेरिया]] | align="right" | 111,370 | align="right" | 3,441,790<ref name="uscen"/> | align="right" | 30.9 | [[मोनरोविया]] |- | {{flagicon|माली}} [[माली]] | align="right" | 1,240,000 | align="right" | 12,666,987<ref name="uscen"/> | align="right" | 10.2 | [[बमाको]] |- | {{flagicon|मॉरिटानिया}} [[मॉरिटानिया]] | align="right" | 1,030,700 | align="right" | 3,129,486<ref name="uscen"/> | align="right" | 3.0 | [[नौआक्चोट्ट]] |- | {{flagicon|नाइजर}} [[नाइजर]] | align="right" | 1,267,000 | align="right" | 15,306,252<ref name="uscen"/> | align="right" | 12.1 | [[नियामे]] |- | {{flagicon|नाइजीरिया}} [[नाईजीरिया|नाइजीरिया]] | align="right" | 923,768 | align="right" | 149,229,090<ref name="uscen"/> | align="right" | 161.5 | [[अबुजा]] |- | {{flagicon|सेंट हेलेना }} [[सेंट हेलेना]] (संयुक्त राजशाही) | align="right" | 410 | align="right" | 7,637<ref name="uscen"/> | align="right" | 14.4 | [[जेम्सटाउन, सेंट हेलेना|जेम्सटाउन]] |- | {{flagicon|सेनेगल}} [[सेनेगल]] | align="right" | 196,190 | align="right" | 13,711,597<ref name="uscen"/> | align="right" | 69.9 | [[डाकार|डकार]] |- | {{flagicon|सियरा लियोन }} [[सिएरा लियोन|सियरा लियोन]] | align="right" | 71,740 | align="right" | 6,440,053<ref name="uscen"/> | align="right" | 89.9 | [[फ्रीटाउन]] |- | {{flagicon|टोगो}} [[टोगो]] | align="right" | 56,785 | align="right" | 6,019,877<ref name="uscen"/> | align="right" | 106.0 | [[लोमे]] |- style=" font-weight:bold; " | अफ़्रीका कुल | align="right" style="background:#eee;"| 30,368,609 | align="right" style="background:#eee;"| 1,001,320,281 | align="right" style="background:#eee;"| 33.0 |} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{अफ़्रीका}} [[श्रेणी:अफ़्रीका के क्षेत्र]] [[श्रेणी:अफ़्रीका के भाग]] [[श्रेणी:अफ़्रीका]] 767jao5utkwcmzclgin6nrvh6q2e0qv सिंधु घाटी सभ्यता 0 108315 6610728 6602108 2026-09-05T15:13:24Z Mundhalia746 934684 6610728 wikitext text/x-wiki {{Infobox archaeological culture |name = सिंधु घाटी सभ्यता |map = Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png |mapalt = सिंधु घाटी सभ्यता अपने शुरुआती काल में, 2500-1750 ई॰पू॰ |altnames= हड़प्पा सभ्यता |region = [[दक्षिण एशिया]] में [[भारत]] और [[पाकिस्तान]] में मुख्य रूप तथा [[अफगानिस्तान]] के कुछ क्षेत्र में [[सिंधु]] तथा उसकी [[उपनदियों]] ([[सहायक नदियों]]) के आसपास इस सभ्यता का विकास हुआ‌। |majorsites = [[हड़प्पा]], [[मुअनजो-दड़ो]], [[धोलावीरा]], [[राखीगढ़ी]], [[लोथल]], [[कालीबंगा]], [[बनावली]], [[नागेश्वर]] और [[रंगपुर]] |typesite = [[हड़प्पा]] |period = [[कांस्य युग]] |dates = लगभग 2600ई.पू. से 1900 ई.पू. |precededby = [[मेहरगढ़]]<br>[[भिरड़ाना]] |followedby = [[चित्रित ग्रे वेयर संस्कृति]]<br>[[वैदिक सभ्यता]] }} '''सिन्धु घाटी सभ्यता''' (ल. ३३०० – १३०० ई.पू) [[प्राचीन भारत]] की एक [[सभ्यता]] थी।<ref name="Singh2008"/> यह सभ्यता [[विश्व का इतिहास|विश्व की प्राचीन सभ्यताओं]] में से एक है। सिन्धु घाटी सभ्यता [[दक्षिण एशिया]] मे [[सिंधु नदी]] क्षेत्र मे विस्तृत थी।{{sfn|Habib|2002|p=44}} हड़प्पा सभ्यता'''{{sfn|Habib|2002|pp=13–14}} के नाम से भी जाना जाता है। इस सभ्यता का प्रारंभिक विकास (ल. ७५०० से ३३०० ई.पू के बीच{{sfn|Law|2008|p=83}}) [[सिंधु नदी|सिन्धु]] और घघ्घर/हकड़ा {{sfn|Ludvík|2007|p=11-13}} के किनारे हुआ। [[हड़प्पा]], [[मोहनजोदड़ो]], [[कालीबंगा]], [[लोथल]], [[धोलावीरा]] और [[राखीगढ़ी]] इसके प्रमुख केन्द्र थे।{{Sfn|Giosan|Clift|Macklin|Fuller|2012}} वर्ष २०१४ में [[भिरड़ाणा]] को सिन्धु घाटी सभ्यता का अब तक का खोजा गया सबसे प्राचीन नगर माना गया है, जो लगभग ७५०० से ६५०० ई.पू के बीच बसा था।{{sfn|Rao|2005}}{{sfn|Dikshit|2013}}{{sfn|Sarkar|2016}} ब्रिटिश काल में हुई खुदाइयों के आधार पर [[पुरातत्ववेत्ता]] और [[इतिहासकारों]] का अनुमान है कि यह अत्यन्त विकसित सभ्यता थी और ये शहर अनेक बार बसे और उजड़े थे।{{sfn|Sarkar|2016}} [[चित्र:Indus Valley Civilization, Early Phase (3300-2600 BCE).png|300x350px|thumbnail|सिंधु घाटी सभ्यता अपने शुरुआती काल में, ३३०० से २६०० ई॰पू॰]] ७वीं शताब्दी में पहली बार जब लोगो ने [[पंजाब]] प्रान्त में ईंटो के लिए मिट्टी की खुदाई की तब उन्हें वहाँ से बनी बनाई ईंटें मिली जिसे लोगो ने भगवान का चमत्कार माना और उनका उपयोग घर बनाने में किया उसके बाद १८२६ में [[चार्ल्स मैसेन]] ने पहली बार इस पुरानी सभ्यता को खोजा। [[कनिंघम]] ने १८५६ में इस सभ्यता के बारे में सर्वेक्षण किया। १८५६ में [[कराची]] से [[लाहौर]] के मध्य रेलवे लाइन के निर्माण के दौरान बर्टन बन्धुओं द्वारा हड़प्पा स्थल की सूचना सरकार को दी। इसी क्रम में १८६१ में एलेक्जेण्डर कनिंघम के निर्देशन में [[भारतीय पुरातत्व विभाग]] की स्थापना की गयी। १९०२ में ''लार्ड कर्जन'' द्वारा ''जॉन मार्शल'' को भारतीय पुरातात्विक विभाग का महानिदेशक बनाया गया। फ्लीट ने इस पुरानी सभ्यता के बारे में एक लेख लिखा। १९२१ में [[दयाराम साहनी]] ने हड़प्पा का उत्खनन किया। इस प्रकार इस सभ्यता का नाम हड़प्पा सभ्यता रखा गया व [[राखलदास बेनर्जी]] को मोहनजोदड़ो का खोजकर्ता माना गया। यह सभ्यता [[सिन्धु नदी]] घाटी में फैली हुई थी इसलिए इसका नाम सिन्धु घाटी सभ्यता रखा गया। प्रथम बार नगरों के उदय के कारण इसे प्रथम नगरीकरण भी कहा जाता है। प्रथम बार [[कांस्य]] के प्रयोग के कारण इसे [[कांस्य युग|कांस्य सभ्यता]] भी कहा जाता है। सिन्धु घाटी सभ्यता के १४०० केन्द्रों को खोजा जा सका है जिसमें से ९२५ केन्द्र [[भारत]] में है। ८० प्रतिशत स्थल [सिन्धु नदी]] और उसकी सहायक नदियों के आस-पास है। अभी तक कुल खोजों में से ३ प्रतिशत स्थलों का ही उत्खनन हो पाया है। == नामोत्पत्ति == सिन्धु घाटी सभ्यता का क्षेत्र अत्यन्त व्यापक था॥ सिन्धु इण्डस नदी के किनारे बसने वाली सभ्यता थी और अपनी भौगौलिक उच्चारण की भिन्नताओं की वजहों से इस इण्डस को सिन्धु कहने लगे, आगे चल कर इसी से यहाँ के रहने वाले लोगो के लिये हिन्दू उच्चारण का जन्म हुआ।<ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|title=We Are All Harappans Outlook India|access-date=5 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805084042/https://www.outlookindia.com/magazine/story/we-are-all-harappans/300463|archive-date=5 अगस्त 2018|url-status=live}}</ref> [[हड़प्पा]] और [[मोहनजोदड़ो]] की खुदाई से इस सभ्यता के प्रमाण मिले हैं।<ref>{{cite web|url=https://scroll.in/article/893308/why-hindutva-is-out-of-steppe-with-new-discoveries-about-the-indus-valley-people|title=Why Hindutva is Out of Steppe with new discoveries about the Indus Valley people|access-date=8 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124053104/https://scroll.in/article/893308/why-hindutva-is-out-of-steppe-with-new-discoveries-about-the-indus-valley-people|archive-date=24 जनवरी 2019|url-status=dead}}</ref> अतः विद्वानों ने इसे सिन्धु घाटी की सभ्यता का नाम दिया, क्योंकि यह क्षेत्र सिन्धु और उसकी सहायक नदियों के क्षेत्र में आते हैं, पर बाद में [[रोपड़]], [[लोथल]], [[कालीबंगा]], बनावली, रंगपुर आदि क्षेत्रों में भी इस सभ्यता के अवशेष मिले जो सिन्धु और उसकी सहायक नदियों के क्षेत्र से बाहर थे। अतः कई इतिहासकार इस सभ्यता का प्रमुख केन्द्र हड़प्पा होने के कारण इस सभ्यता को "हड़प्पा सभ्यता" नाम देना अधिक उचित समझा गया जबकि हकीकत में इस नदी का नाम अन्दुस है। इण्डियन पुरातत्व विभाग के महार्निदेशक [[जॉन मार्शल]] ने 1924 में अन्दुस तीन महत्वपूर्ण ग्रंथ लिखे। == विभिन्न काल == {|class="wikitable" |- ! समय (बी॰सी॰ई॰) ! काल ! युग |- !7570-3300 !पूर्व हड़प्पा ([[नवपाषाण युग (नियोलिथिक)#नियोलिथिक-3|नवपाषाण युग]],[[ताम्र पाषाण युग (चाल्कोलिथिक)|ताम्र पाषाण युग]]) |- | 7570–6200 BCE |[[भिरड़ाणा]] |rowspan=2|प्रारंभिक खाद्य उत्पादक युग |- | 7000–5500 BCE | [[मेहरगढ़]] एक ([[नवपाषाण युग (नियोलिथिक)#नियोलिथिक 2 प्री पोटरी नियोलिथिक बी (पीपीएनबी)|पूर्व मृद्भाण्ड नवपाषाण काल]]) |- |5500-3300 |[[मेहरगढ़]] दो-छः ([[नवपाषाण युग (नियोलिथिक)#नियोलिथिक-3|मृद्भाण्ड नवपाषाण काल]]) |rowspan=4|क्षेत्रीयकरण युग |- !3300-2600 ! प्रारम्भिक हड़प्पा ([[कांस्य युग|आरंभिक कांस्य युग]]) |- |3300-2800 |हड़प्पा 1 (रवि भाग) |- |2800-2600 |हड़प्पा 2 (कोट डीजी भाग, नौशारों एक, मेहरगढ़ सात) |- !2600-1900 ! [[विकसित हड़प्पा]] ([[कांस्य युग|मध्य कांस्य युग]]) |rowspan=4|एकीकरण युग |- |2600-2450 |हड़प्पा 3A (नौशारों दो) |- |2450-2200 |हड़प्पा 3B |- |2200-1900 |हड़प्पा 3C |- !1900-1300 !उत्तर हड़प्पा ([[समाधी एच]], [[कांस्य युग|उत्तरी कांस्य युग]]) |rowspan=4|प्रवास युग |- |1900-1700 |हड़प्पा 4 |- |1700-1300 |हड़प्पा 5 |- |} == विस्तार == [[चित्र:IVC Map.png|thumbnail|right|260px|हड़प्पा संस्कृति के स्थल]] सभ्यता का क्षेत्र संसार की सभी प्राचीन सभ्यताओं के क्षेत्र से अनेक गुना बड़ा और विशाल था। इस परिपक्व सभ्यता के केन्द्र-स्थल पंजाब तथा [[सिन्ध]] में था। तत्पश्चात इसका विस्तार दक्षिण और पूर्व की दिशा में हुआ। इस प्रकार हड़प्पा संस्कृति के अन्तर्गत पंजाब, सिन्ध और बलूचिस्तान के भाग ही नहीं, बल्कि [[गुजरात]], [[राजस्थान]], [[हरियाणा]] और पश्चिमी [[उत्तर प्रदेश]] के सीमान्त भाग भी थे। इसका फैलाव उत्तर में माण्डा में चेनाब नदी के तट से लेकर दक्षिण में [[दैमाबाद]] (महाराष्ट्र) तक और पश्चिम में [[बलूचिस्तान]] के [[मकरान]] समुद्र तट के सुत्कागेनडोर पाक के सिंंध प्रांत से लेकर उत्तर पूर्व में आलमगिरपुुुर में हिरण्‍‍य तक [[मेरठ]] और कुरुक्षेत्र तक था। प्रारम्भिक विस्तार जो प्राप्त था उसमें सम्पूर्ण क्षेत्र त्रिभुजाकार था (उत्तर में जम्मू के माण्डा से लेकर दक्षिण में गुजरात के भोगत्रार तक और पश्चिम में अफगानिस्तान के [[सुत्कागेनडोर]] से पूर्व में उत्तर प्रदेश के मेरठ तक था और इसका क्षेत्रफल 20,00,000 वर्ग किलोमीटर था।) इस तरह यह क्षेत्र आधुनिक पाकिस्तान से तो बड़ा है ही, [[प्राचीन मिस्र]] और [[मेसोपोटामिया]] से भी बड़ा है। ई॰पू॰ तीसरी और दूसरी सहस्त्राब्दी में संसार भर में किसी भी सभ्यता का क्षेत्र हड़प्पा संस्कृति से बड़ा नहीं था। अब तक [[भारतीय उपमहाद्वीप]] में इस संस्कृति के कुल 1500 स्थलों का पता चल चुका है। इनमें से कुछ आरम्भिक अवस्था के हैं तो कुछ परिपक्व अवस्था के और कुछ उत्तरवर्ती अवस्था के। परिपक्व अवस्था वाले कम जगह ही हैं। सिन्धु घाटी सभ्यता की जानकारी से पूर्व [[भू-वैज्ञानिकों]] एवं विद्वानों का मानना था कि मानव सभ्यता का आविर्भाव आर्यों से हुआ। लेकिन सिन्धुघाटी के साक्ष्यों के बाद उनका भ्रम दूर हो गया और उन्हें यह स्वीकारना पड़ा कि आर्यों के आगमन से वर्षों पूर्व ही प्राचीन भारत की सभ्यता पल्लवित हो चुकी थी। इस सभ्यता को सिन्धुघाटी सभ्यता या सेन्धव सभ्यता नाम दिया गया। इनमें से आधे दर्जनों को ही नगर की संज्ञा दी जा सकती है। इनमें से दो नगर बहुत ही महत्वपूर्ण हैं - [[पंजाब (भारत)|पंजाब]] का हड़प्पा तथा सिन्ध का मोहेनजोदड़ो (मूल उच्चारण: मुअनजोदारो, शाब्दिक अर्थ - प्रेतों का टीला)। दोनो ही स्थल वर्तमान [[पाकिस्तान]] में हैं। दोनो एक दूसरे से 483 कि॰मी॰ दूर थे और [[अन्दुस नदी]] द्वारा जुड़े हुए थे। तीसरा नगर मोहें जो दड़ो से 130 कि॰मी॰ दक्षिण में चन्हुदड़ो स्थल पर था तो चौथा नगर [[गुजरात]] के [[खंभात की खाड़ी]] के ऊपर [[लोथल]] नामक स्थल पर। इसके अतिरिक्त राजस्थान के उत्तरी भाग में [[कालीबंगा]] (शाब्दिक अर्थ - काले रंग की चूड़ियाँ) तथा हरियाणा के [[हिसार जिला|हिसार जिले]] का [[बनावली]]। इन सभी स्थलों पर परिपक्व तथा उन्नत हड़प्पा संस्कृति के दर्शन होते हैं। सुतकागेंडोर तथा सुरकोतड़ा के समुद्रतटीय नगरों में भी इस संस्कृति की परिपक्व अवस्था दिखाई देती है। इन दोनों की विशेषता है एक एक नगर दुर्ग का होना। उत्तर हड़प्पा अवस्था गुजरात के [[कठियावाड़]] प्रायद्वीप में रंगपुर और रोजड़ी स्थलों पर भी पाई गई है। इस सभ्यता की जानकारी सबसे पहले 1826 में चार्ल्स मैसन को प्राप्त हुई। === प्रमुख नगर === सिन्धु घाटी सभ्यता के प्रमुख स्थल निम्न है # हड़प्पा (पंजाब पाकिस्तान) # मोहेनजोदड़ो (सिन्ध पाकिस्तान लरकाना जिला) # लोथल (गुजरात) # कालीबंगा( राजस्थान के हनुमानगढ़ जिले में) # बनवाली (हरियाणा के फतेहाबाद जनपद में) # आलमगीरपुर( उत्तर प्रदेश के मेरठ जिले में) # सूत कांगे डोर( पाकिस्तान के बलूचिस्तान प्रान्त में) # कोट दीजी( सिन्ध पाकिस्तान) # <ref>{{Cite book|title=सामाजिक विज्ञान >विश्व की प्राचीन सभ्यता|last=कोठारी|first=देव|publisher=राजस्थान राज्य पाठ्यपुस्तक मंडल जयपुर|year=2019|location=जयपुर|pages=3}}</ref>चन्हूदड़ो ( पाकिस्तान ) # सुरकोटदा (गुजरात के कच्छ जिले में) ११ ११ • गनवेरीवाला (पाकिस्तान) === हिन्दुकुश पर्वतमाला के पार अफगानिस्तान में=== # शोर्तुगोयी - यहाँ से नहरों के प्रमाण मिले है # मुन्दिगाक जो महत्वपूर्ण है ==== भारत में==== भारत के विभिन्न राज्यों में सिन्धु घाटी सभ्यता के निम्न शहर है:- '''गुजरात''' * [[लोथल]] * सुरकोटडा * [[रंगपुर]] * रोजी * मालवद * देसूल * [[धोलावीरा]] * प्रभातपट्टन * भगतराव '''हरियाणा''' * [[राखीगढ़ी]] * [[भिरड़ाणा]] * बनावली * कुणाल * [[मिताथल]] '''पंजाब''' * रोपड़ (पंजाब) * बाड़ा * संघोंल (जिला फतेहगढ़, पंजाब) '''महाराष्ट्र''' * दैमाबाद। * बनावली * कुणाल * मीताथल '''महाराष्ट्र''' * महाराष्ट्राबाद। * सांगली '''राजस्थान''' * कालीबंगा '''जम्मू कश्मीर''' * माण्डा उत्तर प्रदेश आलमगीरपुर,(मेरठ) == नगर निर्माण योजना == [[चित्र:Dholavira1.JPG|thumbnail|right|260px]] इस सभ्यता की सबसे विशेष बात थी यहाँ की विकसित नगर निर्माण योजना। हड़प्पा तथा मोहन् जोदड़ो दोनो नगरों के अपने दुर्ग थे जहाँ शासक वर्ग का परिवार रहता था। प्रत्येक नगर में दुर्ग के बाहर एक उससे निम्न स्तर का शहर था जहाँ ईंटों के मकानों में सामान्य लोग रहते थे। इन नगर भवनों के बारे में विशेष बात ये थी कि ये जाल की तरह विन्यस्त थे। यानि सड़के एक दूसरे को समकोण पर काटती थीं और नगर अनेक आयताकार खण्डों में विभक्त हो जाता था। ये बात सभी सिन्धु बस्तियों पर लागू होती थीं चाहे वे छोटी हों या बड़ी। हड़प्पा तथा मोहनजोदड़ो के भवन बड़े होते थे। वहाँ के स्मारक इस बात के प्रमाण हैं कि वहाँ के शासक मजदूर जुटाने और कर-संग्रह में परम कुशल थे। ईंटों की बड़ी-बड़ी इमारत देख कर सामान्य लोगों को भी यह लगेगा कि ये शासक कितने प्रतापी और प्रतिष्ठावान थे। मोहनजोदड़ो का अब तक का सबसे प्रसिद्ध स्थल है विशाल सार्वजनिक स्नानागार, जिसका जलाशय दुर्ग के टीले में है। यह ईंटो के स्थापत्य का एक सुन्दर उदाहरण है। यह 11.88 मीटर लम्बा, 7.01 मीटर चौड़ा और 2.43 मीटर गहरा है। दोनो सिरों पर तल तक जाने की सीढ़ियाँ लगी हैं। बगल में कपड़े बदलने के कमरे हैं। स्नानागार का फर्श पकी ईंटों का बना है। पास के कमरे में एक बड़ा सा कुआँ है जिसका पानी निकाल कर होज़ में डाला जाता था। हौज़ के कोने में एक निर्गम (Outlet) है जिससे पानी बहकर नाले में जाता था। ऐसा माना जाता है कि यह विशाल स्नानागार धर्मानुष्ठान सम्बन्धी स्नान के लिए बना होगा जो भारत में पारम्परिक रूप से धार्मिक कार्यों के लिए आवश्यक रहा है। मोहन जोदड़ो की सबसे बड़ा संरचना है - अनाज रखने का कोठार, जो 45.71 मीटर लम्बा और 15.23 मीटर चौड़ा है। हड़प्पा के दुर्ग में छः कोठार मिले हैं जो ईंटों के चबूतरे पर दो पाँतों में खड़े हैं। हर एक कोठार 15.23 मी॰ लम्बा तथा 6.09 मी॰ चौड़ा है और नदी के किनारे से कुछ एक मीटर की दूरी पर है। इन बारह इकाईयों का तलक्षेत्र लगभग 838.125 वर्ग मी॰ है जो लगभग उतना ही होता है जितना मोहन जोदड़ो के कोठार का। हड़प्पा के कोठारों के दक्षिण में खुला फर्श है और इसपर दो कतारों में ईंट के वृत्ताकार चबूतरे बने हुए हैं। फर्श की दरारों में गेहूँ और जौ के दाने मिले हैं। इससे प्रतीत होता है कि इन चबूतरों पर फ़सल की दवनी होती थी। हड़प्पा में दो कमरों वाले बैरक भी मिले हैं जो शायद मजदूरों के रहने के लिए बने थे। कालीबंगां में भी नगर के दक्षिण भाग में ईंटों के चबूतरे बने हैं जो शायद कोठारों के लिए बने होंगे। इस प्रकार यह स्पष्ट होता है कि कोठार हड़प्पा संस्कृति के अभिन्न अंग थे। हड़प्पा संस्कृति के नगरों में ईंट का इस्तेमाल एक विशेष बात है, क्योंकि इसी समय के मिस्र के भवनों में धूप में सूखी ईंट का ही प्रयोग हुआ था। समकालीन ''मेसोपेटामिया'' में पक्की ईंटों का प्रयोग मिलता तो है पर इतने बड़े पैमाने पर नहीं जितना सिन्धु घाटी सभ्यता में। मोहन जोदड़ो की जल निकास प्रणाली अद्भुत थी। लगभग हर नगर के हर छोटे या बड़े मकान में प्रांगण और स्नानागार होता था। कालीबंगा के अनेक घरों में अपने-अपने कुएँ थे। घरों का पानी बहकर सड़कों तक आता जहाँ इनके नीचे मोरियाँ (नालियाँ) बनी थीं। अक्सर ये मोरियाँ ईंटों और पत्थर की सिल्लियों से ढकीं होती थीं। सड़कों की इन मोरियों में नरमोखे भी बने होते थे। सड़कों और मोरियों के अवशेष बनावली में भी मिले हैं। == आर्थिक जीवन == सिंधु घाटी सभ्यता में मिली मोहरों ,वजन और मापन की विधियों से [https://panditjieducation.com/%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%82%e0%a4%a7%e0%a5%81-%e0%a4%98%e0%a4%be%e0%a4%9f%e0%a5%80-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-pdf/ सिंधु घाटी सभ्यता]{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }} के लोगों के जीवन में व्यापार की महत्ता का पता चलता है * सिंधु घाटी सभ्यता में लोग पत्थर ,धातुओं, सीप ,शंख का व्यापार करते थे। * राजस्थान का खेतड़ी तांबे के लिए प्रसिद्ध था * चांदी के लिए राजस्थान का जावर प्रसिद्ध था * सोने का आयत कर्नाटक से किया जाता था * ओमान से तांबे का आयात किया जाता था * गुजरात ईरान तथा अफगानिस्तान से बहुमूल्य पत्थरों का आयात किया जाता था === कृषि एवं पशुपालन=== आज के मुकाबले सिन्धु प्रदेश पूर्व में बहुत उपजाऊ था। ईसा-पूर्व चौथी सदी में सिकन्दर के एक इतिहासकार ने कहा था कि सिन्ध इस देश के उपजाऊ क्षेत्रों में गिना जाता था। पूर्व काल में प्राकृतिक वनस्पति बहुत थीं जिसके कारण यहाँ अच्छी वर्षा होती थी। यहाँ के वनों से ईंटे पकाने और इमारत बनाने के लिए लकड़ी बड़े पैमाने पर इस्तेमाल में लाई गई जिसके कारण धीरे-धीरे वनों का विस्तार सिमटता गया। सिन्धु की उर्वरता का एक कारण सिन्धु नदी से प्रतिवर्ष आने वाली बाढ़ भी थी। गाँव की रक्षा के लिए खड़ी पकी ईंट की दीवार इंगित करती है बाढ़ हर साल आती थी। यहाँ के लोग बाढ़ के उतर जाने के बाद [[नवंबर]] के महीने में बाढ़ वाले मैदानों में बीज बो देते थे और अगली बाढ़ के आने से पहले अप्रैल के महीने में गेहूँ और जौ की फ़सल काट लेते थे। यहाँ कोई फावड़ा या फाल तो नहीं मिला है लेकिन कालीबंगा की प्राक्-हड़प्पा सभ्यता के जो कूँट (हलरेखा) मिले हैं उनसे आभास होता है कि राजस्थान में इस काल में हल जोते जाते थे। सिन्धु घाटी सभ्यता के लोग [[गेंहू]], [[जौ]], [[राई]], [[मटर]], [[ज्वार]] आदि अनाज पैदा करते थे। वे दो किस्म की गेँहू पैदा करते थे। बनावली में मिला जौ उन्नत किस्म का है। इसके अलावा वे [[तिल]] और [[सरसों]] भी उपजाते थे। सबसे पहले [[कपास]] भी यहीं पैदा की गई। इसी के नाम पर यूनान के लोग इस सिण्डन (Sindon) कहने लगे। हड़प्पा एक कृषि प्रधान संस्कृति थी पर यहाँ के लोग पशुपालन भी करते थे। [[बैल]]-[[गाय]], [[भैंस]], [[बकरी]], [[भेड़]] और [[सूअर]] पाला जाता था। हड़प्पाई लोगों को [[हाथी]] तथा [[गैंडा|गैंडे]] का ज्ञान था। === पशु-पालन === हड़प्पा सभ्यता के लोगों का दूसरा व्यवसाय '''पशु-पालन''' था। यह लोग दूध, मांस उनके कृषि के कार्य और भार ढोने के लिए इनका प्रयोग किया करते थे। * [[हड़प्पा]] स्थलों से कोई जानवरों की हड्डियां मिली है जैसे भेड़, बकरी, भैंस तथा सूअर। [[पुरा- प्राणिविज्ञानियों]] अथवा [[जीव- पुरातत्वविदों]] के अनुसार ये सभी [[पालतू जानवर]] थे। इन लोगों को '''घोड़े और लोहे की जानकारी नहीं थी। === उद्योग-धन्धे === यहाँ के नगरों में अनेक व्यवसाय-धन्धे प्रचलित थे। मिट्टी के बर्तन बनाने में ये लोग बहुत कुशल थे। मिट्टी के बर्तनों पर काले रंग से भिन्न-भिन्न प्रकार के चित्र बनाये जाते थे। कपड़ा बनाने का व्यवसाय उन्नभी निर्यात होता था। जौहरी का काम भी उन्नत अवस्था में था। मनके और ताबीज बनाने का कार्य भी लोकप्रिय था, अभी तक लोहे की कोई वस्तु नहीं मिली है। अतः सिद्ध होता है कि इन्हें लोहे का ज्ञान नहीं था। === व्यापार === यहाँ के लोग आपस में पत्थर, धातु शल्क (हड्डी) आदि का व्यापार करते थे। एक बड़े भूभाग में ढेर सारी सील (मृन्मुद्रा), एकरूप लिपि और मानकीकृत माप तौल के प्रमाण मिले हैं। वे चक्के से परिचित थे और सम्भवतः आजकल के इक्के (रथ) जैसा कोई वाहन प्रयोग करते थे। ये [[अफ़ग़ानिस्तान]] और [[ईरान]] ([[फ़ारस]]) से व्यापार करते थे। उन्होंने उत्तरी अफ़गानिस्तान में एक वाणिज्यिक उपनिवेश स्थापित किया जिससे उन्हें व्यापार में सहूलियत होती थी। बहुत सी हड़प्पाई सील मेसोपोटामिया में मिली हैं जिनसे लगता है कि मेसोपोटामिया से भी उनका व्यापार सम्बन्ध था। ''मेसोपोटामिया'' के अभिलेखों में मेलुहा के साथ व्यापार के प्रमाण मिले हैं साथ ही दो मध्यवर्ती व्यापार केन्द्रों का भी उल्लेख मिलता है - दिलमुन और माकन। दिलमुन की पहचान शायद फ़ारस की खाड़ी के बहरीन के की जा सकती है।मोहनजोदड़ो में सीप की टूटी पटरी मिली है। == राजनैतिक जीवन == इतना तो स्पष्ट है कि हड़प्पा की विकसित नगर निर्माण प्रणाली, विशाल सार्वजनिक स्नानागारों का अस्तित्व और विदेशों से व्यापारिक संबंध किसी बड़ी राजनैतिक सत्ता के बिना नहीं हुआ होगा पर इसके पुख्ता प्रमाण नहीं मिले हैं कि यहाँ के शासक कैसे थे और शासन प्रणाली का स्वरूप क्या था। लेकिन नगर व्यवस्था को देखकर लगता है कि कोई नगर निगम जैसी स्थानीय स्वशासन वाली संस्था थी। == धार्मिक जीवन == [[चित्र:IndusValleySeals swastikas.JPG|thumbnail|right|260px]] [[File:Cemetery_H_Pottery.png|कड़ी=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cemetery_H_Pottery.png|दाएँ|अंगूठाकार|हड़प्पा से चित्रित मिट्टी के बर्तनों के कलश1900-1300 ईसा पूर्व]] हड़प्पा में पकी मिट्टी की स्त्री मूर्तिकाएँ भारी संख्या में मिली हैं। एक मूर्ति में स्त्री के गर्भ से निकलता एक पौधा दिखाया गया है। विद्वानों के मत में यह पृथ्वी देवी की प्रतिमा है और इसका निकट सम्बन्ध पौधों के जन्म और वृद्धि से रहा होगा। इसलिए मालूम होता है कि यहाँ के लोग धरती को उर्वरता की देवी समझते थे और इसकी पूजा उसी तरह करते थे जिस तरह मिस्र के लोग [[नील नदी]] की देवी ''आइसिस्'' की। लेकिन प्राचीन मिस्र की तरह यहाँ का समाज भी मातृ प्रधान था कि नहीं यह कहना मुश्किल है। कुछ वैदिक सूत्रो में पृथ्वी माता की स्तुति है, [[धोलावीरा]] के दुर्ग में एक कुआँ मिला है इसमें नीचे की तरफ जाती सीढ़ियाँ है और उसमें एक खिड़की थी जहाँ दीपक जलाने के सबूत मिलते है। उस कुएँ में [[सरस्वती नदी]] का पानी आता था, तो शायद सिन्धु घाटी के लोग उस कुएँ के जरिये सरस्वती की पूजा करते थे। सिन्धु घाटी सभ्यता के नगरों में एक सील पाया जाता है जिसमें एक योगी का चित्र है 3 या 4 मुख वाला, कई विद्वान मानते है कि यह योगी शिव है। मेवाड़ जो कभी सिन्धु घाटी सभ्यता की सीमा में था वहाँ आज भी 4 मुख वाले शिव के अवतार एकलिंगनाथ जी की पूजा होती है। सिंधु घाटी सभ्यता के लोग अपने शवों को जलाया करते थे, [[मोहन जोदड़ो]] और हड़प्पा जैसे नगरों की आबादी करीब 50 हज़ार थी पर फिर भी वहाँ से केवल 100 के आसपास ही कब्रें मिली है जो इस बात की और इशारा करता है वे शव जलाते थे। लोथल, कालीबंगा आदि जगहों पर हवन कुण्ड मिले है जो की उनके वैदिक होने का प्रमाण है। यहाँ स्वास्तिक के चित्र भी मिले है। कुछ विद्वान मानते है कि हिन्दू धर्म द्रविडो का मूल धर्म था और शिव द्रविडो के देवता थे जिन्हें आर्यों ने अपना लिया। कुछ जैन और बौद्ध विद्वान यह भी मानते है कि सिन्धु घाटी सभ्यता जैन या बौद्ध धर्म के थे, पर मुख्यधारा के इतिहासकारों ने यह बात नकार दी और इसके अधिक प्रमाण भी नहीं है। [[प्राचीन मिस्र]] और [[मेसोपोटामिया]] में पुरातत्वविदों को कई मन्दिरों के अवशेष मिले है पर सिन्धु घाटी में आज तक कोई मन्दिर नहीं मिला, मार्शल आदि कई इतिहासकार मानते है कि सिंधु घाटी के लोग अपने घरो में, खेतो में या नदी किनारे पूजा किया करते थे, पर अभी तक केवल [[बृहत्स्नानागार]] या विशाल स्नानघर ही एक ऐसा स्मारक है जिसे पूजास्थल माना गया है। जैसे आज हिन्दू गंगा में नहाने जाते है वैसे ही सैन्धव लोग यहाँ नहाकर पवित्र हुआ करते थे। == शिल्प और तकनीकी ज्ञान == [[चित्र:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumbnail|right|220px|मोहेन्जोदाड़ो में पाई गई एक मूर्ति - कराँची के राष्ट्रीय संग्रहालय से]] [[चित्र:Dancing girl mohenjodaro.jpg|thumbnail|left|260px|[[नर्तकी (मोहन जोदड़ो)]]]] [[चित्र:The_'Ten_Indus_Scripts'_discovered_near_the_northern_gateway_of_the_Dholavira_citadel.jpg|thumbnail|सिन्धु-सरस्वती सभ्यता के दस वर्ण जो [[धोलावीरा]] के उत्तरी गेट के निकट सन् २००० ई॰ में खोजे गये हैं]] [[चित्र:Early Harappan pot - National Museum, New Delhi.jpg|अंगूठाकार|प्रारंभिक हड़प्पा चीनी मिट्टी के बर्तन ]] यद्यपि इस युग के लोग पत्थरों के बहुत सारे औजार तथा उपकरण प्रयोग करते थे पर वे काँसे के निर्माण से भली-भाँति परिचित थे। ताम्बे तथा टिन मिलाकर धातुशिल्पी [[कांस्य]] का निर्माण करते थे। हालाँकि यहाँ दोनो में से कोई भी खनिज प्रचुर मात्रा में उपलब्ध नहीं था। सूती कपड़े भी बुने जाते थे। लोग नाव भी बनाते थे। मुद्रा निर्माण, मूर्ति का निर्माण के साथ बरतन बनाना भी प्रमुख शिल्प था। प्राचीन [[मेसोपोटामिया]] की तरह यहाँ के लोगों ने भी लेखन कला का आविष्कार किया था। हड़प्पाई लिपि का पहला नमूना 1853 ई॰ में मिला था और [[1923]] में पूरी लिपि प्रकाश में आई परन्तु अब तक पढ़ी नहीं जा सकी है। लिपि का ज्ञान हो जाने के कारण निजी सम्पत्ति का लेखा-जोखा आसान हो गया। व्यापार के लिए उन्हें माप तौल की आवश्यकता हुई और उन्होनें इसका प्रयोग भी किया। बाट के तरह की कई वस्तुएँ मिली हैं। उनसे पता चलता है कि तौल में 16 या उसके आवर्तकों (जैसे - 16, 32, 48, 64, 160, 320, 640, 1280 इत्यादि) का उपयोग होता था। दिलचस्प बात ये है कि आधुनिक काल तक भारत में 1 [[रुपया]] 16 आने का होता था। 1 किलो में 4 पाव होते थे और हर पाव में 4 कनवां यानि एक किलो में कुल 16 कनवाँ। == आनुवंशिकी == {{main|आर्य प्रवास सिद्धांत}} 2019 में राखीगढ़ी से प्राप्त मादा कंकाल और अन्य समूहों के आनुवंशिक अंकलन के नतीजे सामने आए। शोध से मालूम चला कि सेंधव सभ्यता के लोग आनुवंशिक तौर पर आर्यो से भिन्न थे। कंकाल के डीएनए से पता चला कि वह 2 मुख्य आबादी के मिश्रण से अस्तित्व में आए। एक आबादी भारत के मूल लोगों की थी जिनके करीबी रिश्तेदार अंडमान के वनवासी हैँ। वही अन्य आबादी आज के ईरान के खेतिहार थे। करीब 10,000 इसवीं में इनका मिश्रण शुरू हुआ था। आर्य आनुवंशिकी का सूचक [[पितृवंश समूह आर१ए]] जीन्स के नदारत होने से पुष्टि हो गई कि सिंधु घाटी सभ्यता आर्य पूर्वी सभ्यता थी।<ref>{{Cite web| url=https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(19)30967-5?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867419309675%3Fshowall%3Dtrue}}</ref> == अवसान == यह सभ्यता मुख्यतः 2600 ई॰पू॰ से 1900 ई॰पू॰ तक रही।<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/silkroad/knowledge-bank/indus-civilization|title=The Indus Civilization {{!}} Silk Roads Programme|website=en.unesco.org|access-date=2024-02-19}}</ref> ऐसा आभास होता है कि यह सभ्यता अपने अन्तिम चरण में ह्रासोन्मुख थी। इस समय मकानों में पुरानी ईंटों के प्रयोग की जानकारी मिलती है। इसके विनाश के कारणों पर विद्वान सहमत नहीं हैं। सिन्धु घाटी सभ्यता के अवसान के पीछे विभिन्न तर्क दिये जाते हैं जैसे: आक्रमण, जलवायु परिवर्तन एवं पारिस्थितिक असन्तुलन, बाढ़ तथा भू-तात्विक परिवर्तन, महामारी, आर्थिक कारण आदि। ऐसा लगता है कि इस सभ्यता के पतन का कोई एक कारण नहीं था बल्कि विभिन्न कारणों के मेल से ऐसा हुआ। जो अलग-अलग समय में या एक साथ होने कि सम्भावना है। मोहनजोदड़ो में नग‍र और जल निकास कि व्यवस्था से महामारी कि सम्भावना कम लगती है। भीषण अग्निकान्ड के भी प्रमाण प्राप्त हुए है। मोहनजोदड़ो के एक कमरे से [[१४|14]] नर कंकाल मिले है जो आक्रमण, आगजनी, महामारी के संकेत है।{{citation needed}} अधिकांश विद्वानो के मतानुसार इस सभ्यता का अंत बाढ़ के प्रकोप से हुआ। चूँकि सिंधु घाटी सभ्यता नदियों के किनारे-किनारे विकसित हूई, इसलिए बाढ़ आना स्वाभाविक था, अतः यह तर्क सर्वमान्य हैं। परन्तु कुछ विद्वान मानते है कि केवल बाढ़ के कारण इतनी विशाल सभ्यता समाप्त नहीं हो सकती। इसलिए बाढ़ के अलावा भिन्न-भिन्न कारणों का समर्थन भिन्न-भिन्न विद्वान करते हैं जैसे - आग लग जाना, महामारी, बाहरी आक्रमण आदि। हड़प्पा सभ्यता के पतन की व्याख्या करते हुए मॉर्टिमर व्हीलर ने "आर्य आक्रमण" की अवधारणा दी थी। किन्तु आरम्भ से ही इस विचार का खण्डन किया जाने लगा था। अपने मत के पक्ष में व्हीलर महोदय ने कुछ पुरातात्विक तथा साहित्यिक प्रमाण प्रस्तुत करते हैं। उन्होंने मोहनजोदड़ो से 26 ऐसे नर कंकालों का साक्ष्य प्रस्तुत किया जिनके सिर पर नुकीले अस्त्र के घाव चेंज थे प्रोग्राम हड़प्पा से कब्रगाह H का प्रमाण प्रस्तुत करते हैं तथा उसे आक्रमणकारी कैलाश बताते हैं उसी तरह साहित्यिक साक्ष्य के रूप में ऋग्वेद में वर्णित इंद्र तथा हरिरूपिया शब्द का दृष्टांत प्रस्तुत किया है। किंतु उनके द्वारा प्रस्तुत पुरातात्विक साक्ष्य पर्याप्त है। तथा साहित्यिक साक्ष्य संदिग्ध उदाहरण के लिए महज 26 कंकालों के आधार पर आर्य आक्रमण की अवधारणा तार्किक नहीं लगती है। विशेषकर इसलिए भी मोहनजोदड़ो नामक स्थल के पतन तथा वैदिक आर्यों के आगमन के बीच लगभग 300 से 400 वर्ष का काल अन्तर है। फिर नवीन शोध के आधार पर यह बात पुष्ट हो चुकी है कि कब्रगाह H नर कंकाल इस स्थल के पतन के बाद के काल के हैं। अतः जहां तक ऋग्वेद के उद्धरण का सवाल है हमें यह ध्यान रखना चाहिए कि यह किसी एक काल की कृति नहीं है वरन इसे बहुत बाद में लिखित रूप में दिया गया था। यह वजह कि हम माटी में व्हीलर  उपयुक्त कथन से सहमत नहीं हो सकते हैं। == चित्र दीर्घा == <gallery> File:WellAndBathingPlatforms-Harappa.jpg|सिन्धु घाटी सभ्यता के नगर में स्थित एक कुआँ और स्नान घर File:Votive_Image_of_Bull,_ca._2000_B.C.E._Hand-modeled_terracotta._Brooklyn_Museum.jpg|एक बैल की मूर्ति File:A_drain_at_Lothal.jpg|लोथाल स्थित प्राचीन नगर में स्थित एक नाली File:Red_pottery,_IVC.jpg|लाल मिट्टी से बने एक पात्र के अवशेष चित्र:Ceremonial Vessel LACMA AC1997.93.1.jpg|अनुष्ठानों या समारोहों में प्रयुक्त होने वाला पात्र (ई॰पू॰ 2600 से 2450) </gallery> == इन्हें भी देखें == * [[संगम काल]] * [[मेहरगढ़]] * [[आरंभिक भारतीय]] * [[ताम्र पाषाण युग (चाल्कोलिथिक)]] * [[वैदिक सभ्यता]] * [[आर्यन प्रवास सिद्धांत]] * [[सिन्धु लिपि]] * [[भारत का आर्थिक इतिहास]] * [[भारतीय विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी का इतिहास]] * [https://www.storywalebhaiya.in/2022/10/18-18th-century-india-history-of-modern.html 18वीं सदी का भारत] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == [[श्रेणी:सिन्धु घाटी सभ्यता]] [[श्रेणी:भारत का इतिहास]] [[श्रेणी:कांस्य युग]] tw6izjfm187qqovod4ka8wbwagdhgx8 अधिक पद दोष 0 156440 6610700 6446878 2026-09-05T14:24:45Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610700 wikitext text/x-wiki '''अधिक पद दोष''' काव्य में एक प्रकार का शब्द दोष है। यह दोष तब उत्पन्न होता है जब वाक्य में आवश्यकता से अधिक शब्दों का निरर्थक प्रयोग होता है। == उदाहरण == "लिपटी पुहुप पराग में सनी सेद मकरन्द।" इस वाक्य में पुहुप का अर्थ पराग अर्थात् पुष्प का ही है अतः अधिक शब्द होने के कारण यहाँ अधिक पद दोष उत्पन्न होता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=J5rQDwAAQBAJ&pg=PA263|title=हिन्दी साहित्य का इतिहास|last=गुप्ता|first=संजय|publisher=ओम साईं टैक बुक्स|year=2019|isbn=9788193883457|location=दिल्ली|pages=263}}</ref> == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * विकिपुस्तक पर [[b:भारतीय काव्यशास्त्र/काव्य दोष|काव्य दोष]] * [https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/83549/1/Unit-4.pdf इकाई और रसदोष, काव्यगुण – निरूपण] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250630172100/https://egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/83549/1/Unit-4.pdf |date=30 जून 2025 }} * [https://ia802909.us.archive.org/10/items/in.ernet.dli.2015.404193/2015.404193.Bharatiya-Kavya_text.pdf भारतीय काव्य-शास्त्र की भूमिका] {{काव्य दोष}} [[श्रेणी:हिन्दी साहित्य]] ar3myq98hjh026j2xestj93i5t1ztrw डिएगो माराडोना 0 192405 6610892 6572047 2026-09-06T03:36:41Z अमर तिवारी 932885 6610892 wikitext text/x-wiki {{POV|date=अप्रैल 2010}}{{Infobox Football biography 2 | playername = डिएगो माराडोना | image = [[चित्र:Diego Maradona cropped.jpg|225px]] | fullname = Diego Armando Maradona | dateofbirth = {{Birth date and age|1960|10|30|df=yes}} | cityofbirth = [[लानुस]] | countryofbirth = [[अर्जेण्टीना]] | height = {{Height|m=1.63}} | position = [[Midfielder#Attacking midfielder|Attacking Midfielder]]/[[Forward (association football)|Second Striker]] | years1 = 1976–1981 | years2 = 1981–1982 | years3 = 1982–1984 | years4 = 1984–1991 | years5 = 1992–1993 | years6 = 1993–1994 | years7 = 1995–1997 | clubs1 = [[Argentinos Juniors]] | clubs2 = [[Boca Juniors]] | clubs3 = [[FC Barcelona|Barcelona]] | clubs4 = [[S.S.C. Napoli|Napoli]] | clubs5 = [[Sevilla FC|Sevilla]] | clubs6 = [[Newell's Old Boys]] | clubs7 = [[Boca Juniors]] | caps1 = 167 | goals1 = 115 | caps2 = 40 | goals2 = 28 | caps3 = 36 | goals3 = 22 | caps4 = 188 | goals4 = 81 | caps5 = 26 | goals5 = 5 | caps6 = 7 | goals6 = 0 | caps7 = 30 | goals7 = 7 | totalcaps = 490 | totalgoals = 311 | nationalyears1 = 1977–1994 | nationalteam1 = [[Argentina national football team|Argentina]] | nationalcaps1 = 91 | nationalgoals1 = 34 | manageryears1 = 1994 | manageryears2 = 1995 | manageryears3 = 2008– | managerclubs1 = [[Textil Mandiyú|Mandiyú de Corrientes]] | managerclubs2 = [[Racing Club de Avellaneda|Racing Club]] | managerclubs3 = [[Argentina national football team|Argentina]] }} '''डिएगो आर्मान्दो माराडोना''' ({{langx|es|Diego Armando Maradona|italic=no}}; 30 अक्टूबर 1960 – 25 नवम्बर 2020) [[अर्जेन्टीना]] के एक पूर्व [[फ़ुटबॉल]] खिलाड़ी और [[अर्जेन्टीना के राष्ट्रीय टीम]] के वर्तमान प्रबंधक थे । उन्हें व्यापक रूप से आज तक का सबसे बेहतरीन फ़ुटबॉल खिलाड़ी माना जाता है। [[FIFA प्लेयर ऑफ़ दी सेंचुरी]] पुरस्कार के लिए उन्हें इंटरनेट मतदान में सर्वप्रथम स्थान मिला और उन्होंने [[पेले]] के साथ पुरस्कार में साझेदारी की। <ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/1066833.stm |title=BBC - "cyber-blitz by Maradona fans in Internet Poll" |access-date=31 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901002504/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/1066833.stm |archive-date=1 सितंबर 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="SI">[http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2000/12/11/pele_maradona/ CNNSI - "Split decision: Pelé, Maradona each win FIFA century awards after feud"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613122233/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/news/2000/12/11/pele_maradona/ |date=13 जून 2006 }} अंतिम बार 30 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref><ref>हालांकि, यह उल्लेखनीय है कि [[पेले]] और [[FIFA]] के कई अधिकारियों ने प्रणाली संबंधी कमियों के कारण चुनाव की आलोचना की और विशेषकर, उसकी '[[रिसेंसी इफेक्ट]]' के लिए. IFFHS के द्वारा अलग से आयोजित सर्वेंक्षण में, माराडोना सदी के सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी में 5वें स्थान पर आए, इसमें वे अपने ही देश के [[अल्फ्रेडो डी स्तेफानो]] के पीछे थे।</ref> अपने पेशेवर क्लब कॅरियर के दौरान माराडोना ने [[अर्जेंटिनोस जूनियर]], [[बोका जूनियर्स]], [[बार्सिलोना]], [[सेविला]], [[नेवेल्स ओल्ड बॉय]] और [[नापोली]] के लिए खेलते हुए अनुबंध शुल्क लेने में विश्व रिकोर्ड कायम किया। अपने अंतर्राष्ट्रीय कॅरियर में, [[अर्जेन्टीना]] के लिए खेलते हुए, उन्होंने 91 कैप्स अर्जित किए और 34 गोल किए। उन्होंने चार [[FIFA विश्व कप]] टूर्नामेंटों में खेला, जिसमें [[1986 का विश्व कप]] शामिल था, इसमें उन्होंने अर्जेन्टीना की कप्तानी की और टूर्नामेंट का सर्वश्रेष्ट खिलाड़ी होने का [[गोल्डन बॉल]] पुरस्कार जीता और निर्णायक मुकाबले में [[वेस्ट जर्मनी पर जीत हासिल]] की। उसी टूर्नामेंट के क्वार्टर-फाइनल दौर में उन्होंने [[इंग्लैंड]] के खिलाफ़ 2-1 की जीत में 2 गोल दागे, जो फ़ुटबॉल के इतिहास में दर्ज हो गए, हालांकि दो बिल्कुल ही अलग कारणों के लिए। पहला गोल एक दंड मुक्त हैंडबॉल था जिसे "[[हैंड ऑफ़ गॉड]]" के नाम से जाना जाता है, जबकि दूसरा गोल एक शानदार 6 मीटर की दूरी से और छह इंग्लैंड के खिलाड़ियों के बीच से निकाला गया एक गोल था, जो आम तौर पर "[[दी गोल ऑफ़ दी सेंचुरी]]" के नाम से जाना जाता है। विभिन्न कारणों से, माराडोना को खेल जगत का एक सर्वाधिक विवादास्पद और समाचार-योग्य व्यक्तित्व माना जाता है। इटली में [[कोकीन]] के लिए डोपिंग परीक्षण में विफल होने के कारण 1991 में उन्हें 15 महीनों के लिए निलंबित कर दिया गया और USA में चल रहे 1994 के वर्ल्ड कप के दौरान [[एफेड्रीन]] का उपयोग करने के कारण उन्हें घर भेज दिया गया। 1997 में अपने 37वें जन्मदिन पर खेल से रिटायर होने के बाद<ref name="vivadiego">[http://www.vivadiego.com/biogr.html A SUMMARY OF MARADONA's LIFE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131211202737/http://www.vivadiego.com/biogr.html |date=11 दिसंबर 2013 }} www.vivadiego.com. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> वे खराब स्वास्थ्य और वजन बढ़ने की समस्या से लगातार परेशान रहे और उनकी सतत कोकीन की लत ने शायद ही कोई असर दिखाया.<ref name="vivadiego"/> 2005 में एक [[पेट स्टेप्लिंग]] आपरेशन ने उनके बढ़ते हुए वज़न को नियंत्रित करने में मदद की। अपने कोकीन की लत पर काबू पाने के बाद, वे [[अर्जेन्टीना]] के एक लोकप्रिय टी.वी. मेज़बान बन गए।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4907924.stm Five days with Diego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819014825/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4907924.stm |date=19 अगस्त 2010 }} जेसन बर्नार्ड, news.bbc.co.uk, 30 अप्रैल 2006. 6 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> उनके स्पष्टवादी तरीकों ने कभी-कभी उनके और पत्रकारों तथा खेल अधिकारियों के बीच अंतर पैदा कर दिया। हालांकि उनके पास पूर्व प्रबंधकीय अनुभव कम था, वे नवंबर 2008 में [[अर्जेन्टीना की राष्ट्रीय फ़ुटबॉल टीम]] के प्रमुख कोच बने। == प्रारंभिक वर्ष == माराडोना का जन्म [[लानुस]] में एक गरीब परिवार में हुआ, जो [[कोरिएंटेस प्रॉविंस]] में स्थानांतरित हो गई, लेकिन उनका पालन पोषण [[विला फ़िओरिटो]] में हुआ, जो ब्यूनस आयर्स<ref>[http://football.guardian.co.uk/theknowledge/story/0, 1751019,00.html The greatest rags-to-riches stories ever]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} जेम्स डार्ट, पॉल डोयले और जॉन हिल, 12 अप्रैल 2006. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> के दक्षिणी बाहरी भाग में बसी एक [[झोपड़पट्टी]] है। तीन बेटियों के बाद वे पहले पुत्र थे। उनके दो छोटे भाई हैं, [[ह्यूगो (एल टरको)|ह्यूगो ''(एल टरको)'']] और एडूअर्डो (लालो), वे दोनों भी पेशेवर फ़ुटबॉल खिलाड़ी ही थे। 10 साल की उम्र में, माराडोना एक प्रतिभा स्काउट द्वारा चयनित किए गए, जब वे पड़ोस के ''रोजा एस्ट्रेला'' क्लब में खेल रहे थे। वे ''लॉस केबोलिटास'' (दी लिटिल अनियन) के प्रधान बन गए, ब्यूनस आयर्स की [[अर्जेंटिनोस जूनियर्स]] की एक जूनियर टीम. 12 वर्षीय बॉल बॉय के रूप में उन्होंने फ़र्स्ट डिविज़न खेलों के मध्यकाल विराम के दौरान गेंद के साथ अपनी जादुई प्रतिभा दिखा कर दर्शकों को खुश करते थे।<ref>[http://www.fundus.org/referat.asp?ID=12053 The Hand of God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060217163238/http://www.fundus.org/referat.asp?ID=12053 |date=17 फ़रवरी 2006 }} 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त</ref> == क्लब कॅरियर == 20 अक्टूबर 1976 में, माराडोना ने अपनी सोलहवीं सालगिरह से दस दिन पहले अर्जेंटिनोस जूनियर्स के साथ पेशेवर शुरूआत की। <ref name="vivadiego"/> उन्होंने 1 मिलियन पाउंड के लिए [[बोका जूनियर्स]] में अंतरण से पहले तक, 1981 और 1976 के बीच वहां खेला। 1981 सीज़न के दौरान टीम के मध्यकाल में शामिल होकर, माराडोना पूरे 1982 में खेले और अपना प्रथम लीग विजेता पदक भी हासिल किया। अर्जेंटिनोस जूनियर्स के लिए खेलते हुए, इंग्लिश क्लब [[शेफील्ड यूनाइटेड]] ने उनकी सेवाएं पाने के लिए 180,000 पाउंड की बोली लगाई, जो ख़ारिज कर दी गई। [[1982 के विश्व कप]] के बाद, जून में, माराडोना उस समय के विश्व रिकॉर्ड कीमत 5 मिलियन पाउंड पर [[स्पेन]] में [[बार्सिलोना]] के लिए अंतरित हुए.<ref name="vivadiego"/> 1983 में कोच [[सीज़र लुइ मेनोटी]] की देख-रेख में बार्सिलोना और माराडोना ने [[रियल मैड्रिड]] को हरा कर [[कोपा डेल रे]] (स्पेन की वार्षिक राष्ट्रीय प्रतियोगिता) जीता और [[एथलेटिक डे बिलबाओ]] को हरा कर [[स्पेनिश सुपर कप]] जीता। हालांकि, बार्सिलोना के साथ माराडोना का कार्यकाल मुश्किल भरा रहा। <ref name="Guardian">[http://observer.guardian.co.uk/osm/story/0, 1677834,00.html That's one hell of a diet, Diego]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} 8 जनवरी 2006. गार्जियन न्यूज़पेपर लिमिटेड. 13 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> सर्वप्रथम [[हैपेटाइटिस]] के साथ मुकाबला और फिर [[एथलेटिक बिलबाओ]] के [[एनडोनी गोइकोएट्क्सेया]] के द्वारा गलत-समय वाली मुठभेड़ के कारण टूटे एक पैर ने उनके कॅरियर को खतरे में डाल दिया,<ref name="vivadiego"/> लेकिन माराडोना की शारीरिक शक्ति और इच्छा शक्ति ने उनके जल्द ही मैदान में वापस आने को संभव बनाया। बार्सिलोना में, लगातार माराडोना कभी टीम के निदेशक और विशेष कर क्लब के अध्यक्ष [[जोसफ ल्युईस नुनेज़]] के साथ विवादों में उलझ जाते थे, परिणामस्वरूप अंततः 1984 में उन्होंने [[कैम्प नोऊ]] से हटाए जाने की मांग की। वे इटली के [[सेरी A]] के [[नापोली]] में फिर एक रिकॉर्ड शुल्क 6.9 मिलियन पाउंड के साथ स्थानांतरित किए गए। [[नापोली]] में माराडोना अपने पेशेवर कॅरियर के शीर्ष पर पहुंचे। वे जल्द ही क्लब के प्रशंसकों के बीच एक बहुत ही पसंदीदा खिलाड़ी बन गए और अपने समय में उन्होंने टीम को उसके इतिहास के सबसे सफल दौर में पहुंचा दिया। माराडोना के नेतृत्व में, नापोली ने अपना एकमात्र [[सेरी A इटालियन चैंपियनशिप]] 1986/87 और 1989/1990 में जीता और दो बार वर्ष 1988-1989 और 1987-1988 में वे लीग में दूसरे स्थान पर आए। माराडोना के दौर में नापोली को मिले अन्य सम्मानों में 1987 का [[कोपा इटालिया]], (1989 में [[कोपा इटालिया]] में दूसरा स्थान), 1989 में [[UEFA कप]] और 1990 का [[इटालियन सुपरकप]] शामिल हैं। माराडोना 1987/88 [[सेरी A]] में सर्वाधिक स्कोर बनानेवाले रहे। हालांकि, इटली में बिताए गए समय के दौरान, माराडोना की व्यक्तिगत समस्याओं में वृद्धि हुई। उनके [[कोकीन]] का सेवन जारी रहा और जाहिर तौर पर 'तनाव' के कारण खेलों और अभ्यासों से दूर रहने के कारण क्लब द्वारा उन पर 70,000 अमेरिकी डॉलर का जुर्माना लगाया गया।<ref>{{cite news | url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE3D6153EF930A25752C0A967958260 | work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स | title=SPORTS PEOPLE; Maradona Fined | date=13 जनवरी 1991 | accessdate=1 अप्रैल 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081207212902/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE3D6153EF930A25752C0A967958260 | archive-date=7 दिसंबर 2008 | url-status=live }}</ref> वहां एक नाजायज़ [[बेटे]] को लेकर उन्हें निंदा का सामना करना पड़ा; और [[कैमोरा]] के साथ अपनी कथित दोस्ती के कारण भी वे संदेह के घेरे में रहे। <ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3639425.stm | work=बीबीसी न्यूज़ | title=Maradona's fall from grace | date=19 अप्रैल 2004 | accessdate=1 अप्रैल 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100404045852/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3639425.stm | archive-date=4 अप्रैल 2010 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.independent.co.uk/life-style/after-the-fall-the-world-cup-dream-is-over-for-diego-maradona-but-there-may-be-worse-to-come--a-little-matter-of-pounds-500000worth-of-smuggled-cocaine-and-the-naples-mafia-paul-greengrass-and-toby-follett-report-1411755.html | work=The Independent | location=London | title=After the fall: The World Cup dream is over for Diego Maradona, but there may be worse to come - a little matter of pounds 500,000-worth of smuggled cocaine, and the Naples mafia. Paul Greengrass and Toby Follett report | date=5 जुलाई 1994 | accessdate=1 अप्रैल 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100604041835/http://www.independent.co.uk/life-style/after-the-fall-the-world-cup-dream-is-over-for-diego-maradona-but-there-may-be-worse-to-come--a-little-matter-of-pounds-500000worth-of-smuggled-cocaine-and-the-naples-mafia-paul-greengrass-and-toby-follett-report-1411755.html | archive-date=4 जून 2010 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://biography.jrank.org/pages/3138/Maradona-Diego-1961-Athlete-Infamous-Hand-God-Goal.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111222113/http://biography.jrank.org/pages/3138/Maradona-Diego-1961-Athlete-Infamous-Hand-God-Goal.html |archive-date=11 जनवरी 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://archiviostorico.corriere.it/1999/gennaio/02/Camorra_arrestato_boss_amico_Maradona_co_0_9901021353.shtml |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125005230/http://archiviostorico.corriere.it/1999/gennaio/02/Camorra_arrestato_boss_amico_Maradona_co_0_9901021353.shtml |archive-date=25 जनवरी 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/01/14/prima_dona/ | work=CNN | accessdate=1 अप्रैल 2010 | title=At his best, Diego Maradona can be as graceful as Michael Jordan. At his worst, he can be as disgraceful as John McEnroe. The question is, which Maradona will show for the World Cup? | archive-url=https://web.archive.org/web/20121103094208/http://sportsillustrated.cnn.com/si_online/news/2002/01/14/prima_dona/ | archive-date=3 नवंबर 2012 | url-status=live }}</ref> [[कोकीन]] के लिए किए गए [[ड्रग परीक्षण]] में असफल होने पर मिले 15 महीने की पाबंदी के बाद माराडोना ने 1992 में अपमानित होकर नापोली छोड़ दिया। जब तक वे अपनी अगली टीम [[सेविला]](1992-93) में शामिल हुए, उन्हें पेशेवर फ़ुटबॉल खेले दो वर्ष हो चुके थे। 1993 में वे [[नेवेल्स ओल्ड बोएज़]] के लिए खेले और 1995 में 2 वर्षों के लिए [[बोका जूनियर्स]] के पास लौट गए।<ref name="vivadiego"/> माराडोना 1986 विश्व कप से कुछ ही समय पहले टोटेंहम हौटस्पर की ओर से इंटर मिलान के खिलाफ एक दोस्ताना मैच में नज़र आए। यह मैच जो टोटेंहम ने 2-1 से जीता, ओसिए आरडीलेस का उपहार था, जिसने अपने मित्र माराडोना को खेलने पर जोर दिया। वे ग्लेन होडल के साथ खेले, जिन्होंने अर्जेन्टीना के लिए अपने नंबर दस की शर्ट छोड़ दी। उस वर्ष के विश्वकप में इंग्लैंड के खिलाफ अपना "गोल ऑफ़ दी सेंचुरी" के दौरान माराडोना ने ड्रिबल करते हुए होडल को चकमा दिया। {{-}} == अंतर्राष्ट्रीय कॅरियर == [[नापोली]] में बिताए अपने समय के साथ ही, माराडोना ने अंतर्राष्ट्रीय फ़ुटबॉल जगत में अपनी प्रसिद्धि पाई. [[अर्जेन्टीना की राष्ट्रीय फ़ुटबॉल टीम]] ''एल्बीसेलेस्टेस'' के लिए खेलते हुए उन्होंने लगातार चार [[FIFA वर्ल्डकप]] टूर्नामेंटों में भाग लिया, जिसमें उन्होंने [[1986]] में अर्जेन्टीना को विजय दिलाई और [[1990]] में दूसरा स्थान दिलाया। उन्होंने 16 वर्ष की आयु में अपने अंतर्राष्ट्रीय कॅरियर की पूर्णतया शुरूआत 27 फ़रवरी 1977 में [[हंगरी]] के खिलाफ़ की। 18 वर्ष की आयु में, उन्होंने अर्जेन्टीना के लिए [[वर्ल्ड यूथ चैम्पियनशिप]] खेला और उस टूर्नामेंट के नायक बने जो [[सोवियत संघ]] से 3-1 की जीत हासिल करके चमके. 2 जून 1979 में, माराडोना ने [[स्कॉटलैंड]] के [[हेम्पडेन पार्क]] के खिलाफ अपना प्रथम सीनियर अंतर्राष्ट्रीय गोल किया जिसमें उनकी टीम ने 3-1 से जीत हासिल की। <ref>मैकफेर्सन, ग्रीम. [http://www.theherald.co.uk/sport/headlines/display.var.2464361.0.Maradona_to_receive_Hampden_welcome.php Maradona to receive Hampden welcome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207131534/http://www.theherald.co.uk/sport/headlines/display.var.2464361.0.Maradona_to_receive_Hampden_welcome.php |date=7 दिसंबर 2008 }}, ''[[डी हेराल्ड]]'', 30 अक्टूबर 2008.</ref> === 1982 विश्व कप === माराडोना ने 1982 में अपना प्रथम [[विश्व कप]] टूर्नामेंट खेला। पहले दौर में, बचाव में माहिर अर्जेन्टीना [[बेल्जियम]] से हार गई। हालांकि टीम ने दूसरे दौर में प्रवेश करने के लिए [[हंगरी]] और [[ई एल साल्वाडोर]] को आसानी से हरा दिया, लेकिन वे दूसरे दौर में [[ब्राजील]] और फिर संभावित विजेता [[इटली]] से पराजित हुए. माराडोना सभी पांच मैचों में बिना स्थानापन्न हुए खेले, परन्तु ब्राजील के खिलाफ खेले गये मैच में खेल की समाप्ति से 5 मिनट पहले उन्हें एक गंभीर फाउल करने के कारण खेल से बाहर कर दिया गया। === 1986 विश्व कप === माराडोना की कप्तानी में अर्जेन्टीना की राष्ट्रीय टीम ने, मेक्सिको में खेले गए निर्णायक मैच में [[पश्चिम जर्मनी]] को हरा कर [[1986 के FIFA विश्वकप]] में जीत हासिल किया। 1986 के विश्व कप के दौरान माराडोना ने अपने वर्चस्व को कायम रखा और वे टूर्नामेंट के सबसे सक्रिय खिलाड़ी थे। उन्होंने अर्जेन्टीना गेम के हर क्षण को खेला, 5 गोल दागे और 5 में सहायता की। यद्यपि, उनकी ख्याति को पुख्ता करने वाले वे दो गोल थे जो उन्होंने [[इंग्लैंड]] के खिलाफ 2-1 से जीते गए क्वार्टर फाइनल मैच के दौरान किए। विशेषकर यह मैच अर्जेन्टीना और ग्रेट ब्रिटेन के यूनाइटेड किंगडम और उत्तरी आयरलैंड (इंग्लैंड जिसका एक हिस्सा है) के मध्य चल रही [[फाल्कलैंड्स युद्ध]] के दौरान खेली गई और इससे जुड़ी भावनाएं मैच के दौरान भी वातावरण में देखी गई। रिप्ले से पता चला कि उसका पहला [[गोल]] हाथ से गेंद को मार कर किया गया था। मैराडोना शर्मीले कपटपूर्ण थे, उन्होंने उसकी व्याख्या "मैराडोना के सर से थोड़ा और थोड़ा भगवान के हाथों से" के रूप में की। यह [[हैंड ऑफ़ गॉड]] या "la mano de Dios" के नाम से जाना जाता है। आख़िरकार, 22 अगस्त 2005 में अपने एक टी.वी. शो पर माराडोना ने यह स्वीकार किया कि उन्होंने गेंद को जानबूझ कर कर हाथों से मारा था और उन्हें तुरंत ही इस बात का एहसास हो गया था कि वह गोल नाजायज़ था। हालांकि, इंग्लैंड के खिलाड़ियों के क्रोध के बावजूद, इस गोल का वजूद कायम रहा। माराडोना के दूसरे गोल को बाद में FIFA द्वारा विश्व कप के इतिहास का सर्वश्रेष्ट गोल नामित किया जाना था। उन्हें गेंद अपने हिस्से में प्राप्त हुई, उन्होंने गेंद को घुमाया और उसे 11 बार छूते हुए और इंग्लैंड के 5 आउटफील्ड खिलाडियों (जिसमें [[ग्लेन होडल]], [[पीटर रीड]], [[केनी सैनसम]], [[टेरी बुचर]] और [[टेरी फेन्विक]] शामिल थे) और गोलरक्षक [[पीटर शिलटन]] को चकमा देते हुए फील्ड की आधी लम्बाई दौड़ कर तय किया। इस गोल को 2002 में FIFA द्वारा आयोजित एक ऑनलाइन चुनाव में सदी का सर्वश्रेष्ठ गोल चुना गया। इसके बाद माराडोना ने [[बेल्जियम]] के खिलाफ सेमी-फाइनल में दो और गोल किए, जिसके दूसरे गोल में उनका एक और कलाप्रवीण ड्रिब्लिंग प्रदर्शन शामिल था। फाइनल में, विरोधी पक्ष पश्चिमी [[जर्मन]] ने डबल-मार्किंग के द्वारा उन्हें नियंत्रित करने की कोशिश की, लेकिन फिर भी उन्होंने विजयी गोल के लिए [[जॉर्ज बुरुचागा]] को अंतिम पास देने के लिए स्थान खोज ही लिया। अर्जेन्टीना ने [[अज्टेका स्टेडियम]] में 115,000 दर्शकों के सामने पश्चिमी जर्मनी को 3-2 से हराया और माराडोना ने विश्व कप ट्राफी को अपने हाथों से ग्रहण किया और यह सुनिश्चित किया कि फ़ुटबॉल के इतिहास में उन्हें एक महान हस्ती के रूप में याद किया जाएगा. उनके लिए एक श्रद्धांजलि में, अज्टेका स्टेडियम के अधिकारियों ने "सदी का गोल" दागती उनकी एक मूर्ति बनवाई और उसे स्टेडियम के प्रवेश-द्वार पर स्थापित किया। === 1990 विश्व कप === [[1990 के FIFA विश्व कप]] में माराडोना ने फिर अर्जेन्टीना की कप्तानी की। एक टखने की चोट ने उनके समग्र प्रदर्शन को प्रभावित किया और चार साल पहले के मुकाबले वे बहुत कम प्रभावशाली रहे। अर्जेन्टीना पहले दौर में लगभग बाहर हो गया था, वह अपने समूह में केवल तीसरे स्थान की योग्यता पा सका। [[ब्राजील]] के खिलाफ 16 मैचों के दौर में, [[क्लौडियो कानिजिया]] ने माराडोना द्वारा सेट किए जाने के बाद एकमात्र गोल दागा. क्वार्टर फाइनल में अर्जेन्टीना ने [[यूगोस्लाविया]] का सामना किया, 120 मिनट के बाद यह मैच 0-0 पर खत्म हुआ और माराडोना द्वारा गोल के केन्द्र में मारे गए एक कमज़ोर शॉट के कारण चूके एक पेनल्टी शूटआउट के बावजूद भी अर्जेन्टीना पेनल्टी किक्स के द्वारा इस मैच में आगे रहा। मेजबान देश इटली के खिलाफ़ सेमीफाइनल में भी 1-1 की बराबरी के बाद पेनल्टी द्वारा ही फैसला किया गया, माराडोना ने बहादुरी के साथ गेंद को उसी बिंदु पर मारा, जहां वे पहली बार चूक गए थे और इस बार वे अपने प्रयास में सफल रहे। निर्णायक मैच में, अर्जेन्टीना 1-0 के अंतर से पश्चिम जर्मनी से पराजित हुआ, मैच का एकमात्र गोल [[आंद्रेआज़ ब्रेह्मे]] द्वारा [[रूडी वोलर]] पर 85 वें मिनट में किए गए एक [[विवादास्पद फाउल]] से मिले पेनल्टी का परिणाम था। === 1994 विश्व कप === [[1994 के FIFA विश्व कप]] में माराडोना केवल दो मैचों में खेलें, जिनमें उन्होंने [[ग्रीस]] के खिलाफ एक गोल किया, यह गोल उन्होंने [[एफेड्रीन]] [[डोपिंग]] के लिए किए गए [[ड्रग परीक्षण]] में विफल होने के कारण घर भेज दिए जाने से पहले किया था। अपनी आत्मकथा में, माराडोना का यह तर्क था कि यह परीक्षा परिणाम उनके व्यक्तिगत ट्रेनर के रिप फ्यूअल नामक शक्तिवर्धक पेय पदार्थ दिए जाने के कारण था। उनका दावा था कि उस पेय पदार्थ के अमेरिकी संस्करण में, अर्जेन्टीनी संस्करण के विपरीत, वह रसायन निहित था और उसके खत्म हो जाने पर उनके कोच को अनजाने ही अमेरिकी संस्करण खरीदना पड़ा. FIFA ने उन्हें USA 94 से निष्कासित कर दिया और अर्जेन्टीना दूसरे दौर में बाहर हो गया। माराडोना ने अलग से यह दावा भी किया है कि FIFA के साथ उनका एक समझौता हुआ था कि वह उन्हें प्रतिस्पर्धा से पहले अपना वज़न कम करने के लिए वह ड्रग लेने की अनुमति देगा ताकि वे खेल सकें, जिससे यह संगठन मुकर गया।<ref>[http://worldsoccer.about.com/od/soccerhistory/p/diegomaradona.htm Diego Maradona - Career History and Profle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090330155023/http://worldsoccer.about.com/od/soccerhistory/p/diegomaradona.htm |date=30 मार्च 2009 }} एलन हाईलैंड्स, about.com. 16 अक्टूबर 2004 को पुनः प्राप्त.</ref> माराडोना के अनुसार, ऐसा इसलिए था ताकि उनकी अनुपस्थिति के कारण विश्व कप अपनी प्रतिष्ठा ना खो दे। उनका यह आरोप कभी सिद्ध नही किया गया। == खेल शैली == {{See also|Creole football}} माराडोना का शरीर चुस्त था और वे शारीरिक दबाव को अच्छी तरह समझते थे। उनके मजबूत पैर और कम गुरुत्व के केन्द्र उन्हें कम स्प्रिंट में फायदा देते थे। उनके शारीरिक ताकत का प्रदर्शन उनके द्वारा बेल्जियम के विरुद्ध [[1986 विश्व कप]] में दागे गए दो गोलों से होता है। माराडोना एक रणनीतिकार और एक टीम खिलाड़ी थे, साथ ही वे गेंद के साथ उच्च तकनीकी भी थे। वे स्वयं को सीमित स्थान पर प्रभावी ढंग से संचालित कर सकते थे और वे केवल उस गोलमाल से बाहर निकलने के लिए (जैसा कि 1986 के इंग्लैंड के खिलाफ दूसरे गोल में)<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/photo_galleries/3639075.stm Maradona's World Cup magic] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120323034307/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/photo_galleries/3639075.stm |date=23 मार्च 2012 }} बीबीसी स्पोर्ट. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> या टीम के किसी खाली सदस्य की सहायता करने के लिए रक्षकों को आकर्षित करते थे। छोटे कद के, परन्तु मजबूत होने के कारण अपने पीछे एक रक्षक के होने के बाद भी वे गेंद को काफी लम्बे समय तक बचाए रख पाते थे, ताकि उनके टीम के किसी खिलाड़ी के दौड़ कर पहुंचने या एक त्वरित शॉट के लिए जगह मिलने का इंतज़ार कर सकें. माराडोना के विशिष्ट चालों में से एक थी के वे बाएं विंग से पूरी-तेज़ी से [[ड्रिब्लिंग]] कर सकते थे और प्रतिद्वंद्वी के गोल सीमा क्षेत्र में पहुंचकर वे अपने टीम के खिलाड़ियों को सटीक पास देते थे। एक और विशिष्ट शॉट था [[राबोना|''राबोना'']], जो पूरा वज़न अपने उपर रखने वाले पैरों के पीछे का एक रिवर्स-क्रॉस शॉट था। इस कौशल ने खेल में कई मदद दी, जैसे 1990 में [[स्विट्जरलैंड]] के खिलाफ खेले गये दोस्ताना मैच में [[रेमोन दिआज़]] के हेडर के लिए दिया गया शक्तिशाली क्रॉस. वे एक खतरनाक [[फ्री किक]] लेने वाले भी थे। == सेवानिवृत्ति और सम्मान == प्रेस द्वारा वर्षों तक पीछा किए जाने पर, एक बार माराडोना ने उन संवाददाताओं पर [[संपीड़ित-हवा राइफल]] चला दी, जो उनका कहना था कि उनकी गोपनीयता पर हमला कर रहे थे। उनके पूर्व टीम के साथी [[जॉर्ज वालडेनो]] की कही यह बात कई लोगों की भावनाओं को व्यक्त करती है: {{Cquote|He is someone many people want to emulate, a controversial figure, loved, hated, who stirs great upheaval, especially in Argentina... Stressing his personal life is a mistake. Maradona has no peers inside the pitch, but he has turned his life into a show, and is now living a personal ordeal that should not be imitated. <!--Es un personaje al que mucha gente quiere imitar, un personaje polémico, amado, odiado, que provoca gran convulsión social, sobre todo en Argentina... El error está en poner el acento sobre su vida privada. Maradona es incomparable dentro de un campo de juego, pero también ha convertido en espectáculo su vida y ahora está viviendo un drama personal que conviene no imitar.--><ref>[http://www.el-mundo.es/larevista/num103/textos/valdano1.html Interview with Jorge Valdano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927185514/http://www.el-mundo.es/larevista/num103/textos/valdano1.html |date=27 सितंबर 2007 }} Last retrieved मई 19, 2006</ref>}} 2000 में, माराडोना ने अपनी आत्मकथा प्रकाशित की ''Yo Soy El Diego'' ("आई एम ''दी डिएगो'' "), जो उनके स्वदेश में तुरंत एक [[बेस्टसेलर]] बन गया।<ref>[http://www.wndu.com/sports/122000/sports_5111.php Maradona 'tells all' in autobiography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030512214724/http://www.wndu.com/sports/122000/sports_5111.php |date=12 मई 2003 }} एसोसिएटेड प्रेस. पोस्ट किया गया: 20 दिसम्बर 2000. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> दो साल बाद, माराडोना ने इस पुस्तक की क्यूबन रॉयल्टी "दी [[क्यूबन]] पीपल एंड [[फिदेल]]" को दान कर दी। <ref>[https://web.archive.org/web/20020420091907/http://www.granma.cu/ingles/febrero02-3/8diego-i.html Maradona donates royalties from Cuban edition of his book] ऐनी-मारी गार्सिया, 21 फ़रवरी 2002. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> [[FIFA]] ने 2000 में, ''प्लेयर ऑफ़ दी सेंचुरी'' का चुनाव करने के लिए, [[इंटरनेट]] पर प्रशंसकों का एक [[चुनाव]] आयोजित किया। माराडोना 53.6% वोट पाकर चुनाव में अग्रणी स्थान पर रहे। तथापि, बाद में, पुरस्कार का फैसला कैसे किया जाएगा इसकी मूल घोषणा के विपरीत, FIFA ने "फ़ुटबॉल परिवार" को नियुक्त किया, जिसमें फ़ुटबॉल विशेषज्ञ शामिल थे और उन्होंने [[पेले]] को यह सम्मान देने के पक्ष में अपना मतदान किया। माराडोना ने इस प्रक्रिया में परिवर्तन का विरोध करते हुए कहा कि यदि पेले को उनका स्थान दिया गया तो वे समारोह में उपस्थित नहीं होंगे। आखिरकार, दो पुरस्कार बनाये गये और इस जोड़ी में दोनों को दिया गया। माराडोना ने अपना पुरस्कार स्वीकार कर लिया, लेकिन पेले को औपचारिक रूप से सम्मान दिए जाने का इंतज़ार किए बिना ही वहां से चले गए।<ref name="SI"/> [[चित्र:Maradona Soccer Aid 2.jpg|thumb|right|upright|सॉकर एड दोस्ताना मैच 2006 में वजन घटाने के बाद माराडोना]] 2001 में, [[अर्जेन्टीना फ़ुटबॉल एसोसिएशन]](AFA) ने FIFA प्राधिकार को माराडोना के लिए 10 [[नंबर जर्सी]] को [[रिटायर]] करने के लिए कहा. FIFA, ने इस अनुरोध को अस्वीकार कर दिया, फिर भी अर्जेन्टीना के अधिकारियों का कहना है कि FIFA ने संकेत दिया है कि वह ऐसा करेगा। <ref>[http://worldcup.espnsoccernet.com/story?id=211993&amp;lang=us Argentina can't retire Maradona's shirt ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030325180425/http://worldcup.espnsoccernet.com/story?id=211993&lang=us |date=25 मार्च 2003 }} ESPNsoccernet.com, 26 मई 2002. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> माराडोना ने अन्य प्रशंसक चुनाव जीते, जिसमे 2002 का एक FIFA चुनाव शामिल है जिसमें इंग्लैंड के खिलाफ उनके द्वारा दागे गए दूसरे [[गोल]] को विश्व कप के इतिहास में दागा गया सर्वश्रेष्ठ गोल चयनित किया गया; ऑल-टाइम अल्टीमेट वर्ल्ड कप टीम निर्धारित करने के लिए किये गए चुनाव में भी उन्होंने सर्वाधिक वोट जीते। 26 दिसम्बर 2003 में [[अर्जेंटिनोस जूनियर]] ने अपने [[स्टेडियम]] का नाम माराडोना के नाम पर रखा। 22 जून 2005 में, यह घोषणा की गई कि माराडोना [[बोका जूनियर्स]] में उनके खेल उपाध्यक्ष के रूप में लौटेंगे और फर्स्ट डीविज़न तालिका के प्रबंधन का कार्यभार संभालेंगे ([[2004-05]] के निराशाजनक दौर के बाद जो बोका के शत वार्षिकी के समय में हुआ)। <ref>[http://espndeportes.espn.go.com/story?id=349221 'El Diez emprende dos nuevos desafíos', ''ESPN Deportes'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604152653/http://espndeportes.espn.go.com/story?id=349221 |date=4 जून 2011 }} (28 जुलाई 2005). 17 अगस्त 2005 को पुनः प्राप्त</ref> 1 अगस्त 2005 को उनका अनुबंध शुरू हुआ और उनके सबसे पहले सुझावों में से एक बहुत कारगर साबित हुआ: वह माराडोना ही थे जिन्होंने [[एल्फियो बासिल]] को नए कोच के रूप में लेने का फैसला किया। माराडोना द्वारा खिलाड़ियों के साथ एक निकट संबंध को प्रोत्साहित करने के साथ, बोका की जीत का सफर शुरू हुआ और 2005 में उसने [[अपरटुरा]] खिताब, 2006 में [[क्लौसुरा]] खिताब, [[2005]] में [[कोपा सुडामेरीका]] और [[2005]] में [[रेकोपा सुडामेरीका]] खिताब जीते। 15 अगस्त 2005 में, माराडोना ने एक मेज़बान के रूप में अर्जेंटाइन टेलीविजन के [[La Noche del 10]] ("दी नाईट ऑफ़ दी नंबर 10") नामक एक टॉक-वेरायटी शो से अपनी शुरूआत की। उनकी प्रथम रात्रि के मुख्य अतिथि थे [[पेले]]; दोनों ने दोस्ताना ढंग से बातचीत की और अतीत की कड़वाहटों का कोई संकेत नहीं दिया। हालांकि, इस शो में एक कार्टून खलनायक भी शामिल था जिसकी साफ़ तौर पर पेले के साथ शारीरिक समानता थी। अगली शामों में, एक अवसर को छोड़कर वे सभी रेटिंग में आगे रहे। अधिकांश मेहमान, फ़ुटबॉल जगत या फ़िल्मी जगत से लाए गए थे जिनमें [[ज़िडान]], [[रोनाल्डो]] और [[हर्नान क्रेस्पो]] शामिल थे, लेकिन इनमें [[फिदेल कास्त्रो]] और [[माइक टायसन]] जैसे अन्य उल्लेखनीय हस्तियों के साथ साक्षात्कार भी शामिल था। 26 अगस्त 2006 में यह घोषणा की गई कि माराडोना AFA के साथ अपनी असहमति के कारण बोका जूनियर्स में अपना पद छोड़ रहे हैं, जिसने बासिल को [[अर्जेन्टीना की राष्ट्रीय फ़ुटबॉल टीम]] के लिए चयनित किया था।<ref>[http://www.fifa.com/en/WorldLeagues/index/0,4643,120577,00.html?articleid=120577 'El Diego quits his beloved Boca', ''FIFA News'' ]{{Dead link|date=दिसंबर 2021 |bot=InternetArchiveBot }} (26 अगस्त 2006). 26 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त</ref> [[सर्बिया]] के पुरस्कार-विजेता फिल्म निर्माता [[एमिर कुस्तुरिका]] ने माराडोना के जीवन पर एक वृत्तचित्र का निर्माण किया, जिसका शीर्षक था ''[[माराडोना]]'' . मई 2006 में, माराडोना UK के [[सॉकर एड]] (जो [[Unicef]] के लिए धन एकत्रित करने का एक कार्यक्रम था) के लिए खेलने को राज़ी हो गए।<ref>"[http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/060528/1/6y4e.html ''Maradona scores but England win UNICEF match'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070318213807/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/060528/1/6y4e.html |date=18 मार्च 2007 }}", याहू- FIFA</ref> सितंबर 2006 में, माराडोना ने स्पेन में एक तीन-दिवसीय आंतरिक फ़ुटबॉल विश्वकप टूर्नामेंट में अपने प्रसिद्ध नीली और सफेद संख्या 10 में अर्जेन्टीना की कप्तानी की। इसके अलावा 2006 में, डिएगो माराडोना को, माइक्रो-एल्गी स्पाईरुलिना अगेंस्ट मालन्यूट्रीशन, [[IIMSAM]] के उपयोग के लिए इंटरगवर्मेंटल इंस्टीट्यूशन का सद्भावना राजदूत नियुक्त किया गया। 22 मार्च 2010 में, माराडोना एक लंदन स्थित अख़बार [[दी टाइम्स]] द्वारा 10 महानतम [[विश्व कप]] खिलाड़ियों में पहले स्थान पर चुने गए।<ref>{{cite news | url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/international/article7070370.ece | work=The Times | location=London | title=The ten greatest World Cup playersbr No 1 Diego Maradona Argentina | date=22 मार्च 2010 | accessdate=1 अप्रैल 2010 | archive-date=30 अक्तूबर 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231030215351/https://www.thetimes.co.uk/ | url-status=dead }}</ref> == प्रबंधकीय कॅरियर == === क्लब प्रबंधन === उन्होंने, [[अर्जेंटिनोस जूनियर्स]] के पूर्व मिडफील्ड साथी [[कार्लोस फ्रेन]] के साथ [[कोच]] के रूप में कार्य करने का प्रयास किया। इस जोड़ी ने [[Mandiyú]] ऑफ़ [[Corrientes]] (1994) और [[रेसिंग क्लब]] (1995) में नेतृत्व किया लेकिन सफलता कम ही मिली। === अंतर्राष्ट्रीय प्रबंधन === 2008 में [[अर्जेन्टीना के राष्ट्रीय फ़ुटबॉल टीम]] के कोच [[अल्फियो बासिल]] के इस्तीफे के बाद, डिएगो माराडोना ने तुरंत इस खाली पद के लिए अपनी उम्मीदवारी का प्रस्ताव रखा। कई प्रेस सूत्रों के अनुसार, उनके प्रमुख प्रतिद्वंद्वी थे [[डिएगो सिमोन]], [[कार्लोस बिआंची]], [[मिगुएल एन्जिल रूसो]] और [[सर्जियो बतिस्ता]]. 29 अक्टूबर 2008 में, AFA के अध्यक्ष [[जूलियो ग्रोनडोना]] ने पुष्टि की कि दिसंबर 2008 से माराडोना राष्ट्र की ओर से कोच होंगे। 19 नवम्बर 2008 में, डिएगो माराडोना ने पहली बार अर्जेन्टीना को उस समय संचालित किया जब उसने ग्लासगो में स्थित [[हैम्पडेन पार्क]] में स्कॉटलैंड के खिलाफ मुकाबला किया और जिसे अर्जेन्टीना ने 1-0 से जीता। ग्लासगो का शहर माराडोना के इतिहास में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है क्योंकि वह हैम्पडेन पार्क ही था जहां माराडोना ने अर्जेन्टीना के लिए 1979 में पहला गोल दागा था।<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7696408.stm |publisher=BBC Sport |accessdate=28 अक्टूबर 2008 |date=28 अक्टूबर 2008 |title=Maradona 'set to coach Argentina' |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029004544/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/7696408.stm |archive-date=29 अक्तूबर 2008 |url-status=live }}</ref> राष्ट्रीय टीम के प्रभारी होते हुए अपने प्रथम तीन मैच जीतने के बाद, उन्होंने [[बोलिविया]] के खिलाफ 6-1 की हार का सामना किया और टीम की अब तक की निकृष्टतम हार की बराबरी की। 2010 के विश्व कप [[टूर्नामेंट]] के लिए सिर्फ दो [[योग्यता]] मैच के शेष रहते, अर्जेन्टीना पांचवें स्थान पर था और अर्हता प्राप्त करने में असफल होने की संभावना का सामना कर रहा था, लेकिन आखिरी दो मैचों में जीत ने उसे फाइनल में जाने की योग्यता प्रदान की। <ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=230075&cc=5739&league=FIFA.WORLDQ.CONMEBOL|title=Last-gasp Palermo wins it in the rain|date=10 अक्टूबर 2009|work=ESPN|accessdate=15 अक्टूबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023144432/http://soccernet.espn.go.com/report?id=230075&cc=5739&league=FIFA.WORLDQ.CONMEBOL|archive-date=23 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/10/14/football.samerica/index.html|title=Late winner puts Argentina in World Cup finals|date=14 अक्टूबर 2009|work=CNN|accessdate=15 अक्टूबर 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015024246/http://edition.cnn.com/2009/SPORT/football/10/14/football.samerica/index.html|archive-date=15 अक्तूबर 2009|url-status=live}}</ref> अर्जेन्टीना द्वारा योग्यता प्राप्त करने के बाद, माराडोना ने खेल-पश्चात् आयोजित एक सजीव संवादाता सम्मेलन में अभद्र भाषा का प्रयोग किया जिसके तहत उन्होंने मीडिया के सदस्यों को कहा "सक इट एंड कीप ऑन सकिंग इट".<ref>{{Cite web |url=http://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2009/10/15/1562544/diego-maradona-tells-press-to-suck-it-after-argentina |title=संग्रहीत प्रति |access-date=31 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104040354/http://www.goal.com/en/news/1863/world-cup-2010/2009/10/15/1562544/diego-maradona-tells-press-to-suck-it-after-argentina |archive-date=4 नवंबर 2015 |url-status=live }}</ref> प्रतिक्रिया स्वरूप, FIFA ने फ़ुटबॉल से जुड़ी उनकी सभी गतिविधियों पर दो महीने का प्रतिबंध लगाया और उनके भविष्य के आचरणों के लिए चेतावनी देते हुए [[CHF]] 25000 का जुर्माना लगाया. उन पर लगा प्रतिबंध 15 जनवरी 2010 को समाप्त हुआ।<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/8311013.stm |title=Maradona hit with two-month ban |publisher=[[BBC Sport]] |accessdate=15 नवंबर 2009 |date=15 नवम्बर 2009 |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20100111044151/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/8311013.stm |archive-date=11 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref> उनके प्रतिबंध के दौरान अर्जेन्टीना का एक दोस्ताना मैच, देश में {{nft|Czech Republic}} 15 दिसम्बर को निर्धारित हुआ, परन्तु यह बाद में रद्द कर दिया गया। == निजी जीवन == === परिवार === उनके माता-पिता डिएगो माराडोना सीनियर और डालमा साल्वाडोर फ्रेंको हैं। उनके परनाना मटेओ करिओलिक का जन्म कोर्कुला, डालमेशिया, अब क्रोएशिया (संभवतः तब ऑस्ट्रिया के साम्राज्य में) हुआ था और वे अर्जेन्टीना में बस गए, जहां माराडोना की नानी साल्वाडोरा का जन्म हुआ। साल्वाडोरा ने अपनी बेटी का नाम क्रोएशियाई क्षेत्र पर डालमा रखा और जिनके नाम पर माराडोना ने अपनी बड़ी बेटी का नाम रखा। माराडोना ने अपनी लम्बे समय की मंगेतर क्लाउडिया विलाफाने से, अपनी पुत्रियों के जन्म के पश्चात, डालमा नीरा (2 अप्रैल 1987 को जन्म) और गिअनिना डिनोरा (16 मई 1989 को जन्म), 7 नवम्बर 1989 को ब्यूनस आयर्स में शादी कर ली। 2009 में डिनोरा के मां बनने पर माराडोना दादा बन गए।<ref>http://www.goal.com/en/news/722/la-liga/2009/02/19/1117562/diego-maradona-becomes-a-grandfather-as-sergio-aguero-junior- है-b</ref> अपनी आत्मकथा में, माराडोना मानते हैं कि वे हमेशा क्लाउडिया के प्रति वफादार नहीं थे, हालांकि वे उसे अपने जीवन के प्यार के रूप में सन्दर्भित करते हैं। माराडोना और विलाफाने ने 2004 में [[तलाक]] ले लिया। बेटी डालमा ने बाद में कहा कि तलाक सभी के लिए सबसे अच्छा समाधान था, क्योंकि उसके माता-पिता मित्रवत बने रहे। श्रद्धांजलि की एक श्रृंखला के लिए, उन्होंने जून 2005 में नापोली की एक साथ यात्रा की<ref>[http://espndeportes.espn.go.com/story?id=334497 ESPN Deportes - "Llega en son de paz"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604152544/http://espndeportes.espn.go.com/story?id=334497 |date=4 जून 2011 }} अंतिम पुनः प्राप्ति 19 मई 2006</ref> तथा [[2006 FIFA वर्ल्ड कप]] के दौरान अर्जेन्टीना के मैचों सहित कई अन्य अवसरों पर भी उन्हें एक साथ देखा गया। तलाक की कार्यवाही के दौरान, माराडोना ने स्वीकार किया कि वे [[डिएगो सिनाग्रा]] के पिता हैं (20 सितम्बर 1986 में जन्म)। इतालवी अदालत ने 1993 में पहले ही यह निर्णय दे दिया था, जब माराडोना ने पितृत्व को साबित करने या खंडन करने के लिए DNA परीक्षण से गुजरने से मना कर दिया। डिएगो जूनियर ने, पहली बार माराडोना से 2003 में मुलाक़ात, जब वह नेपल्स में एक गोल्फ़ कोर्स में चालाकी से घुस गया जहां माराडोना खेल रहे थे।<ref>[http://espndeportes.espn.go.com/story?id=334523 ESPN Deportes - "El amor al ídolo"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604152624/http://espndeportes.espn.go.com/story?id=334523 |date=4 जून 2011 }} अंतिम बार 19 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref> तलाक के बाद, क्लाउडिया ने थिएटर निर्माता के रूप में एक कॅरियर की शुरूआत की और डालमा ने अभिनय कॅरियर में पदार्पण किया, उसने [[लॉस एंजिल्स]] के [[एक्टर्स स्टूडियो]] में भाग लेने की इच्छा व्यक्त की है।<ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/06/03/espectaculos/c-00811.htm Clarin.com - "Había una vez... un elenco para la selección"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090316133835/http://www.clarin.com/diario/2005/06/03/espectaculos/c-00811.htm |date=16 मार्च 2009 }} अंतिम बार 19 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref><ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/06/19/sociedad/s-998340.htm Clarin.com - "Dalma Maradona: diario de una princesa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100430011837/http://www.clarin.com/diario/2005/06/19/sociedad/s-998340.htm |date=30 अप्रैल 2010 }} अंतिम बार 19 मई 2006 को पुनः प्राप्त</ref> उनकी छोटी बेटी, गिअनिना की सगाई, अब [[अट्लेटिको मैड्रिड]] के स्ट्राइकर [[सर्जियो अगुएरो]] से हो चुकी है। उनका बेटा [[डिएगो सिनाग्रा]] इटली में एक फ़ुटबॉलर है<ref name="Diego Siagra">{{Cite web |url=http://www.resport.it/leggi.asp?id=11196&idcat=5&t=n |title=Diego Sinagra |access-date=14 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006193326/http://www.resport.it/leggi.asp?id=11196&idcat=5&t=n |archive-date=6 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> === नशीली दवाओं का दुरुपयोग और स्वास्थ्य मुद्दे === 1980 के मध्य से 2004 तक डिएगो माराडोना [[कोकीन]] के आदी थे। उन्होंने कथित तौर पर इस ड्रग का सेवन 1983 में बार्सिलोना में शुरू किया।<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3639425.stm Maradona's fall from grace] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100404045852/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3639425.stm |date=4 अप्रैल 2010 }} जॉन मे, 19 अप्रैल 2004, बीबीसी स्पोर्ट. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> जिस समय वे नापोली के लिए खेल रहे थे, उसी समय से उन्हें नियमित लत लग चुकी थी, जिसने अब उनके फ़ुटबॉल खेलने की क्षमता में हस्तक्षेप करना शुरू कर दिया था।<ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE5DE1F30F93AA2575AC0A967958260 |title=दि न्यू यॉर्क टाइम्स: SOCCER; Maradona Sentenced |date=1991-19-9 |access-date=31 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081206195227/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE5DE1F30F93AA2575AC0A967958260 |archive-date=6 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> उनके खेल से संन्यास लेने के कई वर्षों तक उनका स्वास्थ्य गंभीर रूप से बिगड़ता गया। 4 जनवरी 2000 में, [[उरुग्वे]] के [[Punta del Este]] में छुट्टियां मनाने के दौरान माराडोना को एक स्थानीय क्लिनिक के आपात कमरे में फ़ौरन ले जाना पड़ा. एक पत्रकार सम्मेलन में, डॉक्टरों ने कहा कि "एक अंतर्निहित स्वास्थ्य समस्या" के कारण हृदय की मांसपेशियों के क्षतिग्रस्त होने का पता चला है। यह बाद में पता चला कि उनके खून में कोकीन की मात्रा पाई गई है और माराडोना को पुलिस के समक्ष सारी स्थिति स्पष्ट करनी पड़ी. इसके बाद वे अर्जेन्टीना छोड़ कर एक [[ड्रग पुनर्वास]] योजना का पालन करने के लिए क्यूबा चले गए। माराडोना में वजन बढ़ने की प्रवृति थी और अपने खेल कॅरियर के अंत से ही वे तेज़ी से बढ़ते हुए [[मोटापे]] से ग्रसित रहे, जब तक कि 6 मार्च 2005 में [[कोलम्बिया]] के [[कार्टाजेना डी इंडीआस]] में एक क्लिनिक में उन्होंने अपनी [[गैस्ट्रिक बाईपास सर्जरी]] नहीं करवा ली। जब थोड़े समय बाद माराडोना वापस सार्वजनिक दृष्टि में आए, तब वे काफी दुबले हो चुके थे। 18 अप्रैल 2004 में डॉक्टरों ने बताया कि माराडोना कोकीन का अतिरिक्त सेवन करने के कारण बहुत गम्भीर [[हृदपेशिज रोधगलन]] का शिकार हो गए हैं; और उन्हें ब्यूनस आयर्स के अस्पताल के गहन चिकित्सा कक्ष में भर्ती कराया गया। बड़ी तादाद में प्रशंसक क्लिनिक के आस-पास एकत्र हुए. दिल का दौरा पड़ने के कुछ दिनों बाद, एक नर्स [[मोबाईल फोन]] से माराडोना की तस्वीरें लेते हुए पकड़ी गई और उसे अस्पताल के प्रबंधकों द्वारा तुरंत निलम्बित कर दिया गया।{{Citation needed|date= जनवरी 2008}} 23 अप्रैल को उन्हें [[श्वासयंत्र]] से बाहर लाया गया और 29 अप्रैल को अस्पताल से छूटने तक उन्हें कई दिनों के लिए गहन चिकित्सा केंद्र में ही रखा गया। उन्होंने वापस क्यूबा जाने का प्रयास किया, जहां उन्होंने दिल का दौरा पड़ने तक का अपने जीवन का अधिकतर समय व्यतीत किया था, परन्तु उनके परिवार वालों ने इसका विरोध किया, जिसके परिणामस्वरूप उन्होंने अपने अभिभावकता के अधिकार का उपयोग कर पाने की अनुमति लेने के लिए एक न्यायिक याचिका दायर की। 29 मार्च 2007 को, ब्यूनस आयर्स के एक अस्पताल में माराडोना को फिर से दाखिल करवाया गया। [[हैपेटाइटिस]] और [[मद्यपान के प्रभाव]] के कारण उनका इलाज किया गया और 11 अप्रैल को अस्पताल से छुट्टी देने के दो दिन बाद उन्हें पुनः भर्ती कर लिया गया।<ref>[http://home.skysports.com/list.aspx?hlid=460655&amp;CPID=219&amp;clid=&amp;lid=2&amp;title=Maradona+back+in+hospital&amp;channel=football_home&amp; "Maradona back in hospital"]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} - स्काई खेल</ref> आने वाले दिनों में उनके स्वास्थ्य को लेकर लगातार अफवाहें रहीं, जिनमें एक महीने के भीतर तीन बार उनके मृत्यु के झूठे दावे शामिल हैं।<ref>[http://www.ole.clarin.com/notas/2007/04/26/01407242.html "Malas lenguas"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090918095510/http://www.ole.clarin.com/notas/2007/04/26/01407242.html |date=18 सितंबर 2009 }}-[[डिएरिओ ओले]] {{Es icon}}</ref> उन्हें एक शराब-संबंधित समस्याओं में विशेषज्ञता वाले एक मनोरोग क्लिनिक में स्थानांतरित कर दिया गया, उन्हें 7 मई को छुट्टी दे दी गई।<ref>{{cite news | url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6633391.stm | work=बीबीसी न्यूज़ | title=Maradona leaves alcoholism clinic | date=7 मई 2007 | accessdate=1 अप्रैल 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090405210553/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6633391.stm | archive-date=5 अप्रैल 2009 | url-status=live }}</ref> 8 मई 2007 को, माराडोना अर्जेन्टीना टेलीविज़न पर दिखाई दिए और कहा कि उन्होंने मद्यपान करना छोड़ दिया है और ढाई वर्षों से ड्रग का सेवन भी नहीं किया है।<ref>[http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=428701&amp;cc=5901 "Maradona says he no longer drinks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121023144512/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=428701&cc=5901 |date=23 अक्तूबर 2012 }} - ESPNsoccernet</ref> === राजनीतिक दृष्टिकोण === नब्बे के दशक के दौरान, डिएगो माराडोना ने [[दाहिने विंग]] और अर्जेन्टीना में [[कार्लोस मेनेम]] कि [[निओलिब्रल]] प्रेसिडेंसी का समर्थन किया। हाल के वर्षों में, माराडोना ने [[वाम-पंथी]] विचारधाराओं के प्रति अधिक सहानुभूति दिखाई. [[क्यूबा]] में अपने उपचार के समय उनकी मित्रता [[फिदेल कास्त्रो]] के साथ हो गई। उनके बाएं पैर पर कास्त्रो का [[टैटू]] बना है और उनके दाहिने हाथ पर [[एर्नेस्टो "चे" ग्वेरा]] का चित्र बना हुआ है।<ref>{{cite news |url=http://www.guardian.co.uk/argentina/story/0, 1635417,00.html |title=A big hand |publisher=[[The Observer]] |accessdate=19 जून 2006 |date=6 नवंबर 2005 | location=London | first=Chris | last=Taylor}}</ref> अपनी आत्मकथा 'एल डिएगो' में उन्होंने इस पुस्तक को कई लोगो और समूहों को समर्पित किया है, जिनमें फिदेल कास्त्रो भी शामिल हैं, उन्होंने लिखा है "टू फिदेल कास्त्रो एंड, थ्रू हिम, ऑल दी [[क्यूबन पीपल]]".<ref>एल डिएगो - डिएगो माराडोना. ISBN 0-244-07190-4</ref> माराडोना वेनेज़ुएला के राष्ट्रपति [[हूगो चावेज़]] के भी एक समर्थक हैं। 2005 में वे विशेषकर चावेज़ से मिलने के उद्देश्य से वेनेजुएला गए, वहां [[मीराफ्लोरेस]] में चावेज़ द्वारा उनका स्वागत किया गया। इस बैठक के बाद माराडोना ने दावा किया कि वे एक "महान व्यक्ति" (स्पेनिश में "उन ग्रेंडे") से मिलने के लिए आए थे परन्तु उनकी मुलाकात एक विशाल व्यक्ति से हुई है (स्पेनिश में "उन जिजांटे", अर्थात् वे महान से भी ज़्यादा महान हैं)। "मैं चावेज़ में विश्वास करता हूं, मैं [[चाविस्टा]] हूं. सब कुछ जो फिदेल करता है और सब कुछ जो चावेज़ करता है, मेरे लिए अच्छा है।"<ref>{{cite news |title=Maradona and Chávez laugh over 'hand of god' goal on chat show |publisher=[[द गार्डियन]] |accessdate=20 अगस्त 2007 |url=http://www.guardian.co.uk/venezuela/story/0, 2152474,00.html | location=London | first=Rory | last=Carroll | date=20 अगस्त 2007}}</ref> उन्होंने उल्लेखनीय रूप से 2005 के [[मार डेल प्लाटा]], अर्जेन्टीना में [[समिट ऑफ़ दी अमेरिकास]] के दौरान, [[साम्राज्यवाद]] के प्रति अपनी खिलाफ़त की घोषणा की। वहां उन्होंने अर्जेन्टीना में [[जॉर्ज डब्ल्यू बुश]] की उपस्थिति का विरोध किया, जिसके तहत उन्होंने "<tt>STOP BUSH</tt>" लिखी हुई एक टी शर्ट पहनी और बुश को "मानव कचरा" कह कर सम्बोधित किया।<ref>{{Cite web |url=http://www.thenation.com/doc/20051121/timerman |title=Chávez and Maradona Lead Massive Rebuke of Bush |publisher=[[The Nation]] |accessdate=20 जून 2006 |date=5 नवंबर 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616003623/http://www.thenation.com/doc/20051121/timerman |archive-date=16 जून 2006 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.commondreams.org/headlines05/images/1105-02.jpg |title=Image of Maradona wearing the STOP BU卐H shirt |access-date=31 मई 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100623193530/http://www.commondreams.org/headlines05/images/1105-02.jpg |archive-date=23 जून 2010 |url-status=dead }}</ref> अगस्त 2007 में, माराडोना अपने विरोध में एक कदम और आगे बढ़ गए, जब उन्होंने चावेज़ के साप्ताहिक टीवी शो पर आकर कहा: "मैं हर उस चीज़ से नफ़रत करता हूं जो अमेरिका से आती है। मैं इससे पूरी शिद्दत से नफ़रत करता हूं." <ref>{{Cite news |title=Ex-soccer star Maradona tells Chavez he hates U.S. |publisher=[[रॉयटर्स]] |accessdate=20 अगस्त 2007 |url=http://uk.reuters.com/article/worldFootballNews/idUKN1925170620070819 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080429132055/http://uk.reuters.com/article/worldFootballNews/idUKN1925170620070819 |archive-date=29 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref> दिसंबर 2007 में, [[ईरान]] के लोगों के समर्थन में माराडोना ने एक हस्ताक्षरित शर्ट भेंट की: उसे ईरानियन विदेश मंत्रालय के संग्रहालय में प्रदर्शित किया जाना है।<ref>{{Cite web |url=http://montages.blogspot.com/2007/12/maradona-loves-iran.html |title=Maradona Loves Iran |publisher=Critical Montages |accessdate=25 दिसंबर 2007 |date=24 दिसंबर 2007 |archive-url=https://www.webcitation.org/5wACXv1Ok?url=http://montages.blogspot.com/2007/12/maradona-loves-iran.html |archive-date=1 फ़रवरी 2011 |url-status=dead }}</ref> === वित्तीय समस्याएं === मार्च 2009 में इटली के अधिकारियों ने घोषणा की कि माराडोना पर अब भी इटली की सरकार का 37 मिलियन [[यूरो]] का टैक्स बकाया है; जिस पर 23.5 मिलियन यूरो का ब्याज प्रोद्भूत है। उन्होंने बताया कि अभी तक, माराडोना ने केवल 42,000 यूरो, दो लग्ज़री घड़ियों और बालियों के एक सेट का भुगतान ही किया है।<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8264160.stm Police seize Maradona's earrings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106052259/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8264160.stm |date=6 जनवरी 2010 }} BBC न्यूज़, 19 सितंबर 2009</ref><ref>[http://news.yahoo.com/s/afp/20090328/en_afp/fblitaargmaradonatax;_ylt=Ah.0zuDZJ5Aa4w8GhpxXEvBxFb8C Maradona Still Owes 37 million Euros] Yahoo न्यूज़, 28 मार्च 2009</ref> == लोकप्रिय संस्कृति में == 1986 के बाद से, विदेशों में रहने वाले अर्जेन्टीना के लोगों के लिए माराडोना का नाम पहचान की निशानी के तौर पर दूरदराज के क्षेत्रो तक में सुनना एक आम बात है।<ref name="Guardian"/> [[टारटन सेना]], इंग्लैंड के खिलाफ [[हैंड ऑफ़ गॉड गोल]] के सम्मान में उसके [[होकी कोकी]] के एक संस्करण को गाती है।<ref>शील्ड्स, टॉम. [http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20060409/ai_n16175117 LET'S RAISE A GLASS TO MARADONA TOM SHIELDS SPORT DIARY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090926141413/http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4156/is_20060409/ai_n16175117/ |date=26 सितंबर 2009 }}, ''[[रविवार हेराल्ड]]'', 9 अप्रैल 2006.</ref> अर्जेन्टीना में, माराडोना का ज़िक्र प्रायः उन्ही शब्दों का प्रयोग करके किया जाता है जो ख्याति प्राप्त व्यक्तियों के लिए ही आरक्षित हैं। एक अर्जेंटीनी फिल्म ''[[El Hijo de la Novia]]'' ("सन ऑफ़ दी ब्राइड") में, कोई पात्र जो एक [[कैथोलिक]] [[पुजारी]] की नकल करता है एक बार संरक्षक से कहता है: "उन्होंने उसे पूजनीय बनाया और फिर क्रॉस पर चढ़ा दिया". जब एक दोस्त ने उसे शरारत की सीमा पार कर जाने पर डांटा, तब उस नकली पुजारी ने प्रत्युत्तर में कहा: "लेकिन मैं तो माराडोना के बारे में बात कर रहा था". माराडोना [[El Cazador de Aventuras]] नामक अर्जेन्टीनी हास्य पुस्तक में कई [[छोटे किरदार]] में शामिल थे। इसके बंद हो जाने के बाद, उसके लेखक ने एक नए अल्पकालिक "El Die" नामक हास्य पुस्तक की शुरुआत की, जिसमें माराडोना को मुख्य चरित्र के रूप में प्रयोग किया गया। [[रोज़ेरियो]], अर्जेन्टीना, में प्रशंसकों ने [["चर्च ऑफ़ माराडोना"]] का आयोजन किया। 2003 में माराडोना के 43वें जन्मदिन ने 43 डी.डी. वर्ष की शुरूआत को चिह्नित किया - "Después de Diego" या डिएगो के बाद - इसके 200 संस्थापक सदस्यों के लिए। दस हजार से भी अधिक<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3666357.stm Maradona in intensive care] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110827224653/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3666357.stm |date=27 अगस्त 2011 }} 28 अप्रैल 2004. बीबीसी खेल. 18 अगस्त 2006 को पुनः प्राप्त.</ref> लोग चर्च के आधिकारिक वेब साइट के ज़रिए इसके सदस्य बने। ब्राज़ील के एक शीतल पेय [[गुआराना अंटार्कटिका]] टेलीविजन विज्ञापन में माराडोना को ब्राजील के राष्ट्रीय फ़ुटबॉल टीम के सदस्य के रूप में चित्रित किया गया है, जिसमे वे पीली जर्सी पहने हुए हैं और ब्राज़ील के कप्तानों [[काका]] और [[रोनाल्डो]] के साथ ब्राज़ील का राष्ट्रीय गान गाते हुए नज़र आते हैं। बाद में इस विज्ञापन में वे नींद से जाग कर यह एहसास करतें हैं कि ब्राज़ील का शीतल पेय ज्यादा पी लेने के कारण उन्हें यह बुरा सपना आता है। इस विज्ञापन ने जारी होने के बाद अर्जेंटीनी मीडिया में कुछ विवाद उत्पन्न किए (हालांकि इस विज्ञापन को अर्जेन्टीना के बाज़ार में प्रसारित नहीं होना था, प्रशंसक इसे इंटरनेट के माध्यम से देख सकते थे)। माराडोना ने जवाब में कहा कि उन्हें ब्राज़ील की राष्ट्रीय टीम की जर्सी को पहनने में कोई समस्या नहीं है, लेकिन वे बोका जूनियर्स के पारंपरिक प्रतिद्वंद्वी रिवर प्लेट, का शर्ट पहनने से इन्कार कर देंगे। <ref>{{Cite web |url=http://www.adnews.com.br/publicidade.php?id=28306 |title=Maradona diz não se arrepender de usar camisa do Brasil na TV |accessdate=14 अगस्त 2008 |work=AdNews |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706151608/http://www.adnews.com.br/publicidade.php?id=28306 |archive-date=6 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> {{-}} == कॅरियर आंकड़े == === क्लब === * घरेलू क्लब प्रतियोगिताओं में प्रति मैच गोल करने का समग्र औसत 0.526 है। === अंतर्राष्ट्रीय === * अर्जेन्टीना के लिए लगातार 21 मैचों में और चार [[विश्व कपों]] में शुरूआत की (1982, 1986, 1990, 1994) * 16 बार राष्ट्रीय टीम के कप्तान के रूप में [[विश्व कप-रिकॉर्ड]] में प्रवेश. * 21 विश्व कप में वे 8 गोल दागते और 8 बार गोल करने में सहायता करते नज़र आए, जिसमें [[1986]] में किए गए 5 गोल और 5 सहायता शामिल हैं। * अर्जेन्टीना की ओर से विश्व कप में दूसरे-सर्वाधिक गोल करने वाले के लिए सहबद्ध (1994 में [[गुइलर्मो स्टेबिल]] के चिह्नों की बराबरी की; और 1998 में [[गैब्रिएल बतिस्तुता]] द्वारा पार किया गया) == आंकड़े == === खिलाड़ी === {{Football player statistics 1|NY}} {{Football player statistics 2|ARG|NY}} |- |[[1976]]||rowspan="5"|[[अर्जेंटीनो जूनियर्स]]||rowspan="5"|[[प्राइमेरा डिविज़न]]||11||2||colspan="2"|-||colspan="2"|-||11||2 |- |[[1977]]||49||19||colspan="2"|-||colspan="2"|-||49||19 |- |[[1978]]||35||25||colspan="2"|-||colspan="2"|-||35||25 |- |[[1979]]||27||26||colspan="2"|-||colspan="2"|-||27||26 |- |[[1980]]||45||43||colspan="2"|-||colspan="2"|-||45||43 |- |[[1981]]||[[बोका जूनियर्स]]||[[प्राइमेरा डिविज़न]]||40||28||colspan="2"|-||colspan="2"|-||40||28 {{Football player statistics 2|ESP|NY}} |- |[[1982–83]]||rowspan="2"|[[बार्सीलोना]]||rowspan="2"|[[ला लिगा]]||20||11||11||7||4||5||35||23 |- |[[1983–84]]||16||11||4||1||3||3||23||15 {{Football player statistics 2|ITA|NY}} |- |[[1984–85]]||rowspan="7"|[[नापोली]]||rowspan="7"|[[सेरिए A]]||30||14||6||3||colspan="2"|-||36||17 |- |[[1985–86]]||29||11||2||2||colspan="2"|-||31||13 |- |[[1986–87]]||29||10||10||7||2||0||41||17 |- |[[1987–88]]||28||15||9||6||2||0||39||21 |- |[[1988–89]]||26||9||12||7||12||3||50||19 |- |[[1989–90]]||28||16||3||2||5||0||36||18 |- |[[1990–91]]||18||6||3||2||4||2||25||10 {{Football player statistics 2|ESP|NY}} |- |[[1992–93]]||[[सेविला]]||[[ला लिगा]]||26||5||3||3||colspan="2"|-||29||8 {{Football player statistics 2|ARG|NY}} |- |[[1993–94]]||[[न्यूएल्स ओल्ड बॉय्स]]||[[प्राइमेरा डिविज़न]]||7||0||colspan="2"|-||colspan="2"|-||7||0 |- |[[1995–96]]||rowspan="3"|[[बोका जूनियर्स]]||rowspan="3"|[[प्राइमेरा डिविज़न]]||11||3||colspan="2"|-||colspan="2"|-||11||3 |- |[[1996–97]]||13||2||colspan="2"|-||colspan="2"|-||13||2 |- |[[1997–98]]||6||2||colspan="2"|-||colspan="2"|-||6||2 {{Football player statistics 3|3|ARG}}244||150||colspan="2"|-||colspan="2"|-||244||150 {{Football player statistics 4|ESP}}62||27||18||7||7||8||87||46 {{Football player statistics 4|ITA}}188||81||45||29||25||5||258||115 {{Football player statistics 5}}494||258||63||36||32||13||589||311 |} === प्रबंधक === {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! rowspan="2"|टीम ! rowspan="2"|नेट ! rowspan="2"|से ! rowspan="2"|तक ! colspan="5"|अभिलेख (रिकॉर्ड) |- !G !W !L !D !जीत% |- | align="left"|[[मैनडीयू डी कोरिएंटेस]] | align="left"|{{Flagicon|Argentina}} | align="left"|1994 | align=left | 12 | 1 | 6 | 5 | {{#expr: 1/12 * 100 round 2}} |- | align="left"|[[रेसिंग क्लब डी अवेलेंडा]] | align="left"|{{Flagicon|Argentina}} | align="left"|1995 | align=left | 11 | 2 | 6 | 3 | {{#expr: 2/11 * 100 round 2}} |- | align="left"|[[अर्जेन्टीना]] | align="left"|{{Flagicon|Argentina}} | align="left"|नवंबर 2008 | align="left"|''वर्तमान'' | 18 | 13 | 5 | 0 | {{#expr: 13/18 * 100 round 2}} |} == सम्मान == === क्लब === * '''[[बोका जूनियर्स]]''' ** [[प्राइमेरा डिविज़न]]: 1981 * '''[[बार्सिलोना]]''' ** [[कोपा डेल रे]]: 1983 ** [[कोपा डे ला लीगा]]: 1983 ** [[स्पेनिश सुपर कप]]: 1983 * '''[[नापोली]] ''' ** [[सेरिए ए]]: 1987, 1990 ** [[कोपा इटली]]: 1987 ** UEFA कप: 1998 ** इटालियन सुपर कप: 199 === देश === * {{Flagicon|ARG}}'''[[अर्जेन्टीना]]''' ** [[FIFA वर्ल्ड यूथ चैम्पियनशिप]]: 1979 ** [[FIFA विश्व कप]]: *** विजेता: [[1986]] *** रनर-अप: [[1990]] ** [[आरटेमिओ फ्रेंची ट्रॉफी]]: 1993 ** 75वीं वर्षगांठ FIFA कप: 1979 === वैयक्तिक === * [[FIFA U-20 विश्व कप]] का सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी के लिए गोल्डन बॉल पुरस्कार: 1979 * [[अर्जेंटाइन लीग]] टॉप स्कोरर: 1979, 1980, 1981 * अर्जेन्टीना फ़ुटबॉल राइटर के फ़ुटबॉलर ऑफ़ डी यर: 1979, 1980, 1981, 1986 * दक्षिण अमेरिकी फ़ुटबॉलर ऑफ़ डी यर (एल मुंडो, कराकास): 1979, 1986, 1989, 1990, 1992 * इतालवी [[गुएरिन डी'ओरो:]] 1985 * वर्ष के अर्जेंटीनी सपोर्ट राइटर खिलाड़ी: 1986 * FIFA विश्व कप के सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी के लिए [[गोल्डन बॉल]]: 1986 * वर्ल्ड [[ओन्ज़े डी'ओर]] में सर्वश्रेष्ठ फ़ुटबॉल खिलाड़ी: 1986, 1987 * वर्ल्ड प्लेयर ऑफ़ दी इयर [[(वर्ल्ड सॉकर मैगज़ीन)]]: 1986 * [[कपोकानोनिएरे]] (सेरिए ए शीर्ष स्कोर करने वाले): 1987-88 * फ़ुटबॉल की सेवा करने के लिए गोल्डन बॉल [[(फ़्रांस फ़ुटबॉल)]] 1996 * सदी के अर्जेंटीनी स्पोर्ट्स राइटर्स खिलाड़ी: 1999 * [["FIFA सदी का गोल"]] (1986 (2-1) वी.इंग्लैंड; दूसरा गोल): 2002 * [[अर्जेंटाइन सीनेट]] ''"Domingo Faustino Sarmiento"'' आजीवन उपलब्धि के लिए सम्मान: == इन्हें भी देखें == * [[नवीन माराडोना]] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{wikiquote}} {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20080430141149/http://www.diegomaradona.com/ Diego Maradona's home page] * [https://web.archive.org/web/20110211082050/http://vivadiego.com/ Viva Diego 10] * [https://web.archive.org/web/20091102055116/http://www.life.com/image/first/in-gallery/30882/maradona-the-highs-the-lows Maradona: The Highs, the Lows] - ''[[लाईफ पत्रिका]]'' द्वारा स्लाइड शो * [http://newsvote.bbc.co.uk/sport1/hi/football/4907924.stm Gary Lineker interviews Diego ] - बीबीसी समाचार 30 अप्रैल 2006 * [https://web.archive.org/web/20100707021001/http://euro2008-blog.blogspot.com/2008/05/diego-maradona-i-have-always-admired.html Diego admires Del Piero and Lavezzi] * [https://web.archive.org/web/20110531015841/http://www.newkerala.com/topstory-fullnews-58718.html Maradona Wants a Soccer Project to Return to Calcutta] सरशेंदू पंथ द्वारा, 10 दिसम्बर 2008 {{Navboxes colour |title= Awards and achievements |bg= gold |list1= {{FIFA 100}} {{Serie A top scorers}} {{South American Footballer of the Year}} {{Argentine Footballer of the Year}} {{FIFA U-20 World Cup Golden Ball}} {{World Soccer Footballer of the Year}} {{Start box}} {{S-ach}} {{Succession box|title=[[FIFA World Cup awards#Golden Ball|FIFA World Cup Golden Ball]] |before={{Flagicon|ITA}} [[Paolo Rossi]] |after={{Flagicon|ITA}} [[Salvatore Schillaci]] |years=[[1986 FIFA World Cup|1986]]}} {{Succession box|title=[[FIFA World Cup awards|FIFA World Cup Silver Boot]] |before={{Flagicon|FRG}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] |after={{Flagicon|TCH}} [[Tomáš Skuhravý]] |years=[[1986 FIFA World Cup|1986]]}} {{Succession box|title=[[FIFA World Cup awards#Golden Ball|FIFA World Cup Bronze Ball]] |before={{Flagicon|DEN}} [[Preben Elkjær]] |after={{Flagicon|BUL}} [[Hristo Stoichkov]] |years=[[1990 FIFA World Cup|1990]]}} {{Succession box | before={{Flagicon|GBR}} [[Steve Cram]] |title=[[United Press International Athlete of the Year Award#Male winners|United Press International<br />Athlete of the Year]] |after={{Flagicon|CAN}} [[Ben Johnson (athlete)|Ben Johnson]] |years=1986}} {{Succession box|title=''[[Olimpia Award|Olimpia de Oro]]'' |before={{Flagicon|ARG}} [[Hugo Porta]] |years=1986 |after={{Flagicon|ARG}} [[Gabriela Sabatini]]}} {{S-sports}} {{Succession box|title=[[World football transfer record]]|before={{flagicon|Italy}} [[Paolo Rossi]]|after={{flagicon|Holland}} [[Ruud Gullit]]|years=1982–1987}} {{Succession box|title=[[FIFA World Cup]]<br />winning [[captain (football)|captain]] |before={{Flagicon|ITA}} [[Dino Zoff]]<br />[[Italy national football team|(Italy)]] |after={{Flagicon|GER}} [[Lothar Matthäus]]<br />[[Germany national football team|(West Germany)]] |years=[[1986 FIFA World Cup|1986]]}} {{End box}} }} {{Navboxes colour |title= Argentina squads |bg= #75aadb |fg= white |bordercolor= silver |list1= {{Argentina Squad 1979 Copa América}} {{Argentina Squad 1982 World Cup}} {{Argentina Squad 1986 World Cup}} {{Argentina Squad 1987 Copa América}} {{Argentina squad 1989 Copa América}} {{Argentina Squad 1990 World Cup}} {{Argentina Squad 1994 World Cup}} }} {{Navboxes |title= Diego Maradona managerial Positions |list1= {{Racing Club managers}} {{Argentina national football team managers}} }} | PLACE OF BIRTH = [[Villa Fiorito]], [[Lanús]], [[Buenos Aires]] | DATE OF DEATH = | PLACE OF DEATH = }} {{DEFAULTSORT:Maradona, Diego}} [[श्रेणी:अर्जेंटीना के फ़ुटबॉल खिलाड़ी]] [[श्रेणी:1960 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] isvq4ml2acf2kjuq4en5u2wekp8g484 चित्र वार्ता:Aaj aaur aaj se pahle.jpg 7 226134 6611072 6594261 2026-09-06T11:01:15Z Max 651050 Max ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[चित्र वार्ता:Aaj.jpg]] को [[चित्र वार्ता:Aaj aaur aaj se pahle.jpg]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6594261 wikitext text/x-wiki {{वार्ता पृष्ठ}} {{rename media|Aaj aaur aaj se pahle.jpg|कवर पेज के आधार पर }} 2ip0pchxoq5r58cib3akt3x4wzm1y05 6611076 6611072 2026-09-06T11:02:31Z Max 651050 done ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6611076 wikitext text/x-wiki {{वार्ता पृष्ठ}} 1zv08dp3125ummbjv0z9kdo9lu1hdsa अक्षि उपनिषद 0 228225 6610633 5517647 2026-09-05T13:01:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610633 wikitext text/x-wiki '''अक्ष्युपनिषद्''' या '''अक्षि उपनिषद''' [[यजुर्वेद|कृष्ण यजुर्वेदीय]] शाखा के अन्तर्गत एक [[उपनिषद्|उपनिषद]] है। इसमें महर्षि सांकृति एवं आदित्य के बीच प्रश्नोत्तर के माध्यम से चाक्षुष्मती विद्या एवं योगविद्या पर प्रकाश डाला गया है। यह उपनिषद् दो खण्डों में प्रविभक्त है। प्रथम खण्ड में चाक्षुष्मती विद्या का विवेचन है। द्वितीय खण्ड में सर्वप्रथम ब्रह्मविद्या का स्वरूप वर्णित है, तदुपरान्त ब्रह्मविद्या प्राप्ति के लिए योग की विविध भूमिकाओं का क्रमशः विवेचान किया गया है। योग की कुल सात भूमिकाएँ हैं, जिनके माध्यम से साधक योग विद्या के क्षेत्र में क्रमिक उन्नति करता हुआ आगे बढ़ता है। सातवीं भूमिका में पहुँचने पर वह ब्रह्म साक्षात्कार की स्थिति में पहुँच जाता है। अन्त में ओंकार ब्रह्म के विषय में वह विवेचन प्रस्तुत किया गया है, जिसको जानकर और उस विधि से साधना करके व्यक्ति ब्रह्मपद प्राप्त कर लेता है। अपने को परम आनन्दमय-प्रज्ञानघन आनन्द की स्थिति में पाता हुआ- मैं ब्रह्म हूँ- ऐसी अनुभूति करने लगता है। यही उपनिषद् का प्रमुख प्रतिपाद्य विषय है।<ref>{{Cite web |url=https://www.sanatangroup.org/akshyupanishad/7830/ |title=अक्ष्युपनिषत् |access-date=23 अप्रैल 2022 |archive-date=25 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220125204812/https://www.sanatangroup.org/akshyupanishad/7830/ |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == === मूल ग्रन्थ === * [https://sa.wikisource.org/wiki/अक्ष्युपनिषत् अक्ष्युपनिषत्] (संस्कृत विकिस्रोत) {{उपनिषद}} {{हिन्दू देवी देवता}} {{हिन्दू धर्म}} [[श्रेणी:दर्शन]] [[श्रेणी:वैदिक धर्म]] [[श्रेणी:उपनिषद]] 11hy1ua74os24a5932xjsxwdy6je300 बंसी लाल 0 248944 6610778 6381881 2026-09-05T17:33:20Z Mundhalia746 934684 6610778 wikitext text/x-wiki '''चौधरी बंसीलाल''' (26 अगस्त 1927-28 मार्च 2006)({{lang-hi|चौधरी बंसी लाल}}) एक [[भारत|भारतीय]] स्वतंत्रता सेनानी, वरिष्ठ [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेसी]] नेता, [[हरियाणा]] के पूर्व मुख्यमंत्री रहे। उनका जन्म हरियाणा के [[भिवानी]] जिले के [[गोलागढ़]] गांव के [[जाट]] परिवार में हुआ था। उन्होंने 4 अलग-अलग अवधियों: 1968-72 ,1972-75, 1986-87 एवं 1996-99 तक [[हरियाणा]] के मुख्यमंत्री के रूप में कार्य किया। बंसीलाल को 1975 में आपातकाल के दौरान पूर्व प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] और उनके पुत्र [[संजय गांधी]] का एक करीबी विश्वासपात्र माना जाता था। उन्होंने दिसंबर 1975 से मार्च 1977 तक रक्षा मंत्री के रूप में अपनी सेवाएं दी एवं 1975 में केंद्र सरकार में बिना विभाग के मंत्री के रूप में उनका एक संक्षिप्त कार्यकाल रहा। उन्होंने रेलवे और परिवहन विभागों का भी संचालन किया। लगातार सात बार राज्य विधानसभा के लिए चुने गए, पहली बार 1967 में. उन्होंने 1996 में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] से अलग होकर हरियाणा विकास पार्टी की स्थापना की।। बंशीलाल एक विकास पुरुष माने जाते है, और अपने तानाशाही व्यक्तित्व के लिए भी जाने जाते है। == शिक्षा == बंसीलाल ने पंजाब यूनिवर्सिटी लॉ कॉलेज, [[जलंधर|जालंधर]] में अध्ययन किया। 1972 में, [[कुरुक्षेत्र]] विश्वविद्यालय और '''हरियाणा कृषि विश्वविद्यालय''' ने उन्हें क्रमशः विधिशास्त्र एवं विज्ञान की मानद उपाधि से विभूषित किया। == राजनीतिक जीवन == * एक स्वतंत्रता सेनानी के रूप में, वे 1943 से 1944 तक लोहारू राज्य में परजा मंडल के सचिव थे। * बंसी लाल 1957 से 1958 तक- बार एसोसिएशन भिवानी के अध्यक्ष थे। वह 1959 से 1962 तक जिला कांग्रेस कमेटी हिसार के अध्यक्ष थे और बाद में वे कांग्रेस कार्यकारिणी समिति तथा कांग्रेस संसदीय बोर्ड के सदस्य बने। * वे 1958 से 1962 के बीच पंजाब प्रदेश कांग्रेस समिति के सदस्य थे। * वे 21 दिसंबर 1975 से 24 मार्च 1977 तक केंद्रीय रक्षा मंत्री रहे| * वे 1980-82 के बीच संसदीय समिति और सरकारी उपक्रम समिति के सदस्य रहे | * 1982-84 के बीच प्राक्कलन समिति(Estimates Committee) के भी अध्यक्ष थे। * 31 दिसम्बर 1984 को वे रेल मंत्री और बाद में परिवहन मंत्री बने। * दिसंबर 1975 से 20 दिसंबर 1975 तक केंद्र सरकार में बिना विभाग के मंत्री थे | * वे सात बार 1967 ,1968 ,1972 ,1986 ,1991 ,1996 ,2000 में हरियाणा विधान सभा के सदस्य निर्वाचित हुए | * वह दो बार 1960 से 2006 और 1976 से 1980 तक [[राज्य सभा]] के सदस्य थे। वे तीन बार 1980 से 1984, 1985 से 1986 और 1989 से 1991 तक लोक सभा के सदस्य थे। * 1996 में कांग्रेस से अलग होने के बाद, बंसीलाल ने हरियाणा विकास पार्टी की स्थापना की एवं शराबबंदी के उनके अभियान ने उन्हें उसी वर्ष विधान सभा चुनाव में सत्ता में स्थापित कर दिया। == हरियाणा के मुख्यमंत्री == बंसीलाल 1968, 1972 1986 और 1996 में में चार बार हरियाणा के मुख्यमंत्री बने। वे भगवत दयाल शर्मा एवं राव बीरेंद्र सिंह के बाद हरियाणा के तीसरे मुख्यमंत्री थे। वे 31 मई 1968 को पहली बार हरियाणा के मुख्यमंत्री बने और उस पद पर 13 मार्च 1972 तक बने रहे। 14 मार्च 1972 को, उन्होंने दूसरी बार राज्य में शीर्ष पद धारण लिया और 30 नवम्बर 1975 तक पद पर बने रहे। उन्हें 5 जून 1986 से 19 जून 1987 तक एवं 11 मई 1996 से 23 जुलाई 1999 तक तीसरी और चौथी बार मुख्यमंत्री नियुक्त किया गया। बंसीलाल राज्य विधानसभा के लिए सात बार चुने गए, पहली बार 1967 में कुछ समय के लिए चुने गए। 1966 में हरियाणा के गठन के बाद राज्य का अधिकांश औद्योगिक और कृषि विकास, विशेष रूप से बुनियादी ढांचे का निर्माण लाल की अगुआई के कारण ही हुआ। साठ के दशक के अंत में और सत्तर के दशक में मुख्यमंत्री के रूप में अपने कार्यकाल के दौरान वे हरियाणा में सभी गांवों में बिजलीकरण के लिए जिम्मेदार थे। वे राज्य में राजमार्ग पर्यटन के अग्रदूत थे - यह वह मॉडल था जिसे बाद में कई राज्यों के द्वारा अपनाया गया। कई लोगों द्वारा उन्हें एक "लौह पुरुष" माना जाता है जो हमेशा वास्तविकता के करीब थे और जिन्होंने समुदाय के उत्थान में गहरी दिलचस्पी ली। बंसीलाल ने 2005 में विधानसभा चुनावों में भाग नहीं लिया लेकिन उनके पुत्र सुरेंद्र सिंह एवं रणवीर सिंह महेंद्र राज्य विधानसभा के लिए निर्वाचित हुए. सुरेन्द्र सिंह की 2005 में उत्तर प्रदेश में [[सहारनपुर]] के पास एक हेलीकाप्टर दुर्घटना में मृत्यु हो गई। == आपात स्थिति में भूमिका == जब निवर्तमान प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] के द्वारा 1975 में आपातकाल लगाया गया तो बंसीलाल सुर्खियों में आए। वे 1975 में आपातकाल के विवादास्पद दिनों में इंदिरा गांधी और उनके पुत्र [[संजय गांधी]] के एक करीबी विश्वासपात्र थे। संजय गांधी के साथ उन्हें आपातकाल के दौरान विभिन्न कदमों के लिए जिम्मेदार कहा जाता था। वे 21 दिसम्बर 1975 से 24 मार्च 1977 तक रक्षा मंत्री और 1 दिसम्बर 1975 से 20 दिसम्बर 1975 तक केंद्र सरकार में बिना विभाग के मंत्री रहे। == दूर-दूर तक यात्रा करने वाले व्यक्ति == बंसीलाल ने म्यानमार, [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]], पूर्व सोवियत संघ, [[मॉरिशस]], [[तंज़ानिया|तंजानिया]], [[ज़ाम्बिया|जाम्बिया]], [[सेशेल्स]], [[यूनाइटेड किंगडम]], [[कुवैत]], [[यूनान|ग्रीस]], पश्चिम जर्मनी, नीदरलैंड, [[बेल्जियम]], [[फ़्रान्स|फ्रांस]] एवं [[इटली]] सहित कई देशों की यात्रा की। == मृत्यु == बंसीलाल की 28 मार्च 2006 को नई दिल्ली में मृत्यु हो गई। वे कुछ समय से बीमार थे। == राजनीतिक विरासत == उनके छोटे बेटे सुरेंद्र सिंह जिनकी 2005 में एक विमान हादसे में मृत्यु हो गई थी पत्नी किरण चौधरी उनकी परम्परागत सीट तोशाम से 2006 के उपचुनाव व 2009 के आम चुनाव में विजयी हो हरियाणा की कांग्रेस सरकार में कैबिनेट मंत्री बनी । किरण चौधरी 2014 में विजयी हो हरियाणा प्रतिपक्ष की नेता बनी व 2019 के आम चुनाव में भी इसी सीट से कांग्रेस की विधायक है। चौ बंसीलाल की पौत्री व सुरेंद्रसिंह व किरण की पुत्री स्वाति चौधरी2009 के लोकसभा चुनाव में भिवानी - महेंद्रगढ़ लोकसभा सीट से कांग्रेस पार्टी की सांसद निर्वाचित हुई थी, हालांकि वो इस सीट से 2014 व 2019 में मोदी लहर के चलते इस सीट से परिवार के पुराने राजनीतिक प्रतिद्वंदी धरमवीर से चुनाव हार गई। चौधरी बंसी लाल के बड़े बेटे चौधरी रणबीर सिंह महेंद्र, मुंढाल निर्वाचन क्षेत्र से विधान सभा (2005) सदस्य रहे है। चौधरी रणबीर सिंह बीसीसीआई (BCCI) के एक एक पूर्व अध्यक्ष भी हैं एवं चौधरी बंसीलाल के ज्येष्ठ पुत्र होने के नाते, उन्हें स्वाभाविक रूप से चौधरी बंसीलाल की राजनीतिक विरासत के अग्रदूत के रूप में देखा जाता है। == सन्दर्भ == * http://feeds.indiasnews.net/?rid=a59d5dacd3468c64&amp;cat=701ee96610c884a6&amp;f=1 * https://web.archive.org/web/20070930055747/http://www.hindustantimes.com/news/181_1661407,000900010006.htm * http://www.indiaserver.com/thehindu/1999/06/28/stories/05282511.htm{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = लाल, बंसी | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH =गोलगढ़ | DATE OF DEATH =30 मार्च 2006 | PLACE OF DEATH = नई दिल्ली }} {{DEFAULTSORT:लाल, बंसी}} [[श्रेणी:२००६ में निधन]] [[श्रेणी:जाट लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:भिवानी के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारत के रेल मंत्री]] [[श्रेणी:1927 में जन्मे लोग]] j66occsbbylmw5obmdy315fbwclb4nt 6610779 6610778 2026-09-05T17:36:23Z Mundhalia746 934684 6610779 wikitext text/x-wiki '''चौधरी बंसीलाल''' (26 अगस्त 1927-28 मार्च 2006)({{lang-hi|चौधरी बंसी लाल}}) एक [[भारत|भारतीय]] स्वतंत्रता सेनानी, वरिष्ठ [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस|कांग्रेसी]] नेता, [[हरियाणा]] के पूर्व मुख्यमंत्री रहे। उनका जन्म हरियाणा के [[भिवानी]] जिले के [[गोलागढ़]] गांव के [[जाट]] परिवार में हुआ था। उन्होंने 4 अलग-अलग अवधियों: 1968-72 ,1972-75, 1986-87 एवं 1996-99 तक [[हरियाणा]] के मुख्यमंत्री के रूप में कार्य किया। बंसीलाल को 1975 में आपातकाल के दौरान पूर्व प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] और उनके पुत्र [[संजय गांधी]] का एक करीबी विश्वासपात्र माना जाता था। उन्होंने दिसंबर 1975 से मार्च 1977 तक रक्षा मंत्री के रूप में अपनी सेवाएं दी एवं 1975 में केंद्र सरकार में बिना विभाग के मंत्री के रूप में उनका एक संक्षिप्त कार्यकाल रहा। उन्होंने रेलवे और परिवहन विभागों का भी संचालन किया। लगातार सात बार राज्य विधानसभा के लिए चुने गए, पहली बार 1967 में. उन्होंने 1996 में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] से अलग होकर हरियाणा विकास पार्टी की स्थापना की।। बंशीलाल एक विकास पुरुष माने जाते है, और अपने तानाशाही व्यक्तित्व के लिए भी जाने जाते है। == शिक्षा == बंसीलाल ने पंजाब यूनिवर्सिटी लॉ कॉलेज, [[जलंधर|जालंधर]] में अध्ययन किया। 1972 में, [[कुरुक्षेत्र]] विश्वविद्यालय और '''हरियाणा कृषि विश्वविद्यालय''' ने उन्हें क्रमशः विधिशास्त्र एवं विज्ञान की मानद उपाधि से विभूषित किया। == राजनीतिक जीवन == * एक स्वतंत्रता सेनानी के रूप में, वे 1943 से 1944 तक लोहारू राज्य में परजा मंडल के सचिव थे। * बंसी लाल 1957 से 1958 तक- बार एसोसिएशन भिवानी के अध्यक्ष थे। वह 1959 से 1962 तक जिला कांग्रेस कमेटी हिसार के अध्यक्ष थे और बाद में वे कांग्रेस कार्यकारिणी समिति तथा कांग्रेस संसदीय बोर्ड के सदस्य बने। * वे 1958 से 1962 के बीच पंजाब प्रदेश कांग्रेस समिति के सदस्य थे। * वे 21 दिसंबर 1975 से 24 मार्च 1977 तक केंद्रीय रक्षा मंत्री रहे| * वे 1980-82 के बीच संसदीय समिति और सरकारी उपक्रम समिति के सदस्य रहे | * 1982-84 के बीच प्राक्कलन समिति(Estimates Committee) के भी अध्यक्ष थे। * 31 दिसम्बर 1984 को वे रेल मंत्री और बाद में परिवहन मंत्री बने। * दिसंबर 1975 से 20 दिसंबर 1975 तक केंद्र सरकार में बिना विभाग के मंत्री थे | * वे सात बार 1967 ,1968 ,1972 ,1986 ,1991 ,1996 ,2000 में हरियाणा विधान सभा के सदस्य निर्वाचित हुए | * वह दो बार 1960 से 2006 और 1976 से 1980 तक [[राज्य सभा]] के सदस्य थे। वे तीन बार 1980 से 1984, 1985 से 1986 और 1989 से 1991 तक लोक सभा के सदस्य थे। * 1996 में कांग्रेस से अलग होने के बाद, बंसीलाल ने हरियाणा विकास पार्टी की स्थापना की एवं शराबबंदी के उनके अभियान ने उन्हें उसी वर्ष विधान सभा चुनाव में सत्ता में स्थापित कर दिया। == हरियाणा के मुख्यमंत्री == बंसीलाल 1968, 1972 1986 और 1996 में में चार बार हरियाणा के मुख्यमंत्री बने। वे भगवत दयाल शर्मा एवं राव बीरेंद्र सिंह के बाद हरियाणा के तीसरे मुख्यमंत्री थे। वे 31 मई 1968 को पहली बार हरियाणा के मुख्यमंत्री बने और उस पद पर 13 मार्च 1972 तक बने रहे। 14 मार्च 1972 को, उन्होंने दूसरी बार राज्य में शीर्ष पद धारण लिया और 30 नवम्बर 1975 तक पद पर बने रहे। उन्हें 5 जून 1986 से 19 जून 1987 तक एवं 11 मई 1996 से 23 जुलाई 1999 तक तीसरी और चौथी बार मुख्यमंत्री नियुक्त किया गया। बंसीलाल राज्य विधानसभा के लिए सात बार चुने गए, पहली बार 1967 में कुछ समय के लिए चुने गए। 1966 में हरियाणा के गठन के बाद राज्य का अधिकांश औद्योगिक और कृषि विकास, विशेष रूप से बुनियादी ढांचे का निर्माण लाल की अगुआई के कारण ही हुआ। साठ के दशक के अंत में और सत्तर के दशक में मुख्यमंत्री के रूप में अपने कार्यकाल के दौरान वे हरियाणा में सभी गांवों में बिजलीकरण के लिए जिम्मेदार थे। वे राज्य में राजमार्ग पर्यटन के अग्रदूत थे - यह वह मॉडल था जिसे बाद में कई राज्यों के द्वारा अपनाया गया। कई लोगों द्वारा उन्हें एक "लौह पुरुष" माना जाता है जो हमेशा वास्तविकता के करीब थे और जिन्होंने समुदाय के उत्थान में गहरी दिलचस्पी ली। बंसीलाल ने 2005 में विधानसभा चुनावों में भाग नहीं लिया लेकिन उनके पुत्र सुरेंद्र सिंह एवं [[रणबीर सिंह ‍महेन्‍द्रा]] राज्य विधानसभा के लिए निर्वाचित हुए. सुरेन्द्र सिंह की 2005 में उत्तर प्रदेश में [[सहारनपुर]] के पास एक हेलीकाप्टर दुर्घटना में मृत्यु हो गई। == आपात स्थिति में भूमिका == जब निवर्तमान प्रधानमंत्री [[इन्दिरा गांधी|इंदिरा गांधी]] के द्वारा 1975 में आपातकाल लगाया गया तो बंसीलाल सुर्खियों में आए। वे 1975 में आपातकाल के विवादास्पद दिनों में इंदिरा गांधी और उनके पुत्र [[संजय गांधी]] के एक करीबी विश्वासपात्र थे। संजय गांधी के साथ उन्हें आपातकाल के दौरान विभिन्न कदमों के लिए जिम्मेदार कहा जाता था। वे 21 दिसम्बर 1975 से 24 मार्च 1977 तक रक्षा मंत्री और 1 दिसम्बर 1975 से 20 दिसम्बर 1975 तक केंद्र सरकार में बिना विभाग के मंत्री रहे। == दूर-दूर तक यात्रा करने वाले व्यक्ति == बंसीलाल ने म्यानमार, [[अफ़ग़ानिस्तान|अफगानिस्तान]], पूर्व सोवियत संघ, [[मॉरिशस]], [[तंज़ानिया|तंजानिया]], [[ज़ाम्बिया|जाम्बिया]], [[सेशेल्स]], [[यूनाइटेड किंगडम]], [[कुवैत]], [[यूनान|ग्रीस]], पश्चिम जर्मनी, नीदरलैंड, [[बेल्जियम]], [[फ़्रान्स|फ्रांस]] एवं [[इटली]] सहित कई देशों की यात्रा की। == मृत्यु == बंसीलाल की 28 मार्च 2006 को नई दिल्ली में मृत्यु हो गई। वे कुछ समय से बीमार थे। == राजनीतिक विरासत == उनके छोटे बेटे सुरेंद्र सिंह जिनकी 2005 में एक विमान हादसे में मृत्यु हो गई थी पत्नी किरण चौधरी उनकी परम्परागत सीट तोशाम से 2006 के उपचुनाव व 2009 के आम चुनाव में विजयी हो हरियाणा की कांग्रेस सरकार में कैबिनेट मंत्री बनी । किरण चौधरी 2014 में विजयी हो हरियाणा प्रतिपक्ष की नेता बनी व 2019 के आम चुनाव में भी इसी सीट से कांग्रेस की विधायक है। चौ बंसीलाल की पौत्री व सुरेंद्रसिंह व किरण की पुत्री स्वाति चौधरी2009 के लोकसभा चुनाव में भिवानी - महेंद्रगढ़ लोकसभा सीट से कांग्रेस पार्टी की सांसद निर्वाचित हुई थी, हालांकि वो इस सीट से 2014 व 2019 में मोदी लहर के चलते इस सीट से परिवार के पुराने राजनीतिक प्रतिद्वंदी धरमवीर से चुनाव हार गई। चौधरी बंसी लाल के बड़े बेटे चौधरी रणबीर सिंह महेंद्र, मुंढाल निर्वाचन क्षेत्र से विधान सभा (2005) सदस्य रहे है। चौधरी रणबीर सिंह बीसीसीआई (BCCI) के एक एक पूर्व अध्यक्ष भी हैं एवं चौधरी बंसीलाल के ज्येष्ठ पुत्र होने के नाते, उन्हें स्वाभाविक रूप से चौधरी बंसीलाल की राजनीतिक विरासत के अग्रदूत के रूप में देखा जाता है। == सन्दर्भ == * http://feeds.indiasnews.net/?rid=a59d5dacd3468c64&amp;cat=701ee96610c884a6&amp;f=1 * https://web.archive.org/web/20070930055747/http://www.hindustantimes.com/news/181_1661407,000900010006.htm * http://www.indiaserver.com/thehindu/1999/06/28/stories/05282511.htm{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = लाल, बंसी | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = | DATE OF BIRTH = | PLACE OF BIRTH =गोलगढ़ | DATE OF DEATH =30 मार्च 2006 | PLACE OF DEATH = नई दिल्ली }} {{DEFAULTSORT:लाल, बंसी}} [[श्रेणी:२००६ में निधन]] [[श्रेणी:जाट लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:भिवानी के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के मुख्यमंत्री]] [[श्रेणी:भारत के रेल मंत्री]] [[श्रेणी:1927 में जन्मे लोग]] 67fbgqwcxp6dl9om5k5wibojd0xnkob इंग्लिश चैनल 0 250205 6610814 6463599 2026-09-05T23:25:11Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610814 wikitext text/x-wiki {{For|the racehorse|English Channel (horse)}} [[चित्र:EnglishChannel.jpg|thumb|280px|right|इंग्लिश चैनल का सैटेलाइट दृश्य]] '''इंग्लिश चैनल''' ({{lang-fr|la Manche}}, "स्लीव") [[अन्ध महासागर|अटलांटिक महासागर]] की एक शाखा है जो ग्रेट ब्रिटेन को उत्तरी [[फ़्रांस|फ्रांस]] से अलग करती है और [[उत्तरी सागर]] को अटलांटिक से जोड़ती है। यह तकरीबन {{convert|560|km|abbr=on}} लंबी है और चौड़ाई में {{convert|240|km|abbr=on}} से इसकी व्यापकता से लेकर [[डोवर जलसन्धि|डोवर जलसंयोगी]] में केवल {{convert|34|km|abbr=on}} तक के आधार पर भिन्नता है।<ref name="Columbia">"इंग्लिश चैनल". ''कोलंबिया एन्साइक्लोपीडिया'' 2004.</ref> यह [[यूरोप]] के महाद्वीपीय शेल्फ के आसपास के उथले समुद्रों में सबसे छोटा है जिसमें तकरीबन {{convert|75000|km2|abbr=on}} का एक क्षेत्र शामिल है।<ref name="eb">"इंग्लिश चैनल." एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटैनिका 2007.</ref> == भौगोलिक स्थिति == [[चित्र:Locatie Het Kanaal.PNG|thumb|280px|right|इंग्लिश चैनल (नीले रंग में)]] [[चित्र:English Channel.jpg|thumb|280px|right|इंग्लिश चैनल का मानचित्र]] {{anchor|Bay of the Seine}} [[अंतरराष्ट्रीय जल सर्वेक्षण संगठन]] इंग्लिश चैनल की सीमाओं को इस प्रकार परिभाषित करता है:<ref>{{cite web|url=http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition + corrections|year=1971|publisher=International Hydrographic Organization|accessdate=6 फ़रवरी 2010|page=42 [corrections to page 13]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|archive-date=8 अक्तूबर 2011|url-status=dead}}</ref> <blockquote> ''पश्चिम में'', आइल वायर्ज {{Coord|48|38|23|N|4|34|13|W|display=inline}} को लैंड्स एंड {{Coord|50|04|N|5|43|W|display=inline}} से जोड़ने वाली एक रेखा. <p>''पूर्व में,'' [[उत्तरी सागर]] की दक्षिण-पश्चिमी सीमा [वाल्दे लाइटहाउस (फ्रांस, 1°55'E) और लेदरकोट प्वाइंट (इंग्लैंड, 51°10'N) को जोड़ने वाली एक रेखा].</p></blockquote> चैनल के पूर्वी किनारे पर [[डोवर जलसन्धि|डोवर जलसंयोगी]] इसका सबसे संकीर्ण स्थान है, जबकि इसका सबसे चौड़ा स्थान लाइमे की खाड़ी और जलमार्ग के मध्य बिंदु के निकट सेंट मालो की खाड़ी के बीच मौजूद है।<ref name="Columbia"/> यह अपेक्षाकृत उथली है जिसकी औसत गहराई इसके सबसे चौड़े हिस्से में तकरीबन {{convert|120|m|ft|abbr=on}} है, जो डोवर और कैलाइस के बीच तकरीबन {{convert|45|m|ft|abbr=on}}की गहराई तक कम हो जाती है। वहाँ से पूर्व की ओर सटा हुआ उत्तरी सागर ब्रोड फोर्टीन्स में तकरीबन {{convert|26|m|ft|abbr=on}} तक निरंतर उथली है जहाँ यह पूर्वी एंग्लिया और लो कंट्रीज के बीच पहले के लैंड ब्रिज के वाटरशेड पर स्थित है। यह [[ग्वेर्नसे]] के पश्चिम-उत्तर पश्चिम {{convert|30|mi|km|abbr=on}} हर्ड्स डीप की जलमग्न घाटी में {{convert|180|m|ft|abbr=on}} की अधिकतम गहराई तक पहुँचती है।<ref>"इंग्लिश चैनल." ''हचिन्सन अनएब्रिज्ड एन्साइक्लोपीडिया एटलस सहित.'' 2005.</ref> {{anchor|Bay of the Seine2}} फ़्रांसीसी तट के साथ पूर्वी क्षेत्र चेरबोर्ग और ली हार्वे में सीने नदी के मुहाने के बीच स्थित है जिसे अक्सर ''सीने की खाड़ी'' के रूप में संदर्भित किया जाता है।{{lang-fr|Baie de Seine}}<ref>[[:File:Allied Invasion Force.jpg]] + [[commons:File:Carte de la Manche.png|चैनल का फ्रांसीसी नक्शा]]</ref> चैनल में कई प्रमुख द्वीप स्थित हैं, जिनमें सबसे उल्लेखनीय इंग्लिश तट पर [[आइल ऑफ़ वाइट|आइल ऑफ वाइट]] और फ्रांस के तट पर चैनल के द्वीपों के रूप में ब्रिटिश [[किरीटाधीन क्षेत्र|राजतंत्र की संभावी परिसंपत्तियां]] हैं। इंग्लैंड के सुदूर दक्षिण-पश्चिम तट पर आइल्स ऑफ सिसिली को आम तौर पर चैनल में शामिल द्वीपों के रूप में नहीं गिना जाता है। विशेष रूप से फ्रांस के तट पर स्थित तटरेखा गहराई तक हाशिये पर बनी हुई है। फ्रांस में कोटेंटिन पेनिन्सुला चैनल में बाहर की ओर उभरी हुई है और आइल ऑफ वाइट एक छोटा समानांतर चैनल बनाता है जिसे सोलेंट के रूप में जाना जाता है। केल्टिक सागर चैनल के पश्चिम की ओर मौजूद है। चैनल का मूल भौगोलिक दृष्टिकोण से हाल ही का है, जो प्लेस्टोसीन युग के ज्यादातर हिस्से में एक सूखी भूमि के रूप में रहा है। माना जाता है कि इसका निर्माण 450,000 और 180,000 वर्षों पहले के बीच की अवधि में वेल्ड-आर्टोईस एंटीक्लाइन नामक एक रिज, जो डॉगरलैंड क्षेत्र में एक विशाल हिमनदी रूपी झील को नियंत्रित रखती थी और अब उत्तरी सागर में जलमग्न हो गया है, जिसके टूटने के कारण दो विनाशकारी हिमनदीय झीलों के प्रकोप से आयी भयंकर बाढ़ से हुआ है। यह बाढ़ कई महीनों तक रही होगी, जिससे अधिक से अधिक दस लाख घन मीटर प्रति सेकंड से जल का तीव्र प्रवाह हुआ होगा. रिज के टूटने का कारण ज्ञात नहीं है लेकिन संभवतः ऐसा किसी [[भूकंप]] की वजह से या झील में सिर्फ पानी का दबाव अत्यधिक बढ़ जाने के कारण हुआ होगा. इस बाढ़ ने इंग्लिश चैनल की लंबाई के समानांतर एक विशाल चटानी आधार की सतह वाली घाटी का निर्माण कर दिया, जिसने सुव्यवस्थित द्वीपों और भयंकर विनाशकारी बाढ़ की स्थितियों की पहचान रूपी लम्बवत कटाव वाले ग्रूव्स को पीछे छोड़ दिया था।{{r|Gupta Nature}}{{r|PhysToday}} इसने उस स्थलडमरूमध्य को नष्ट कर दिया जो उस समय ब्रिटेन को महाद्वीपीय यूरोप से जोड़ता था, हालांकि बाद के समय में हिमाच्छादन की अवधियों के बाद, जिसके परिणाम स्वरुप निम्न समुद्र स्तरों का निर्माण हुआ, थोड़े-थोड़े अंतराल पर दक्षिणी [[उत्तरी सागर|उत्तर सागर]] के साथ-साथ एक लैंड ब्रिज मौजूद रहा होगा.<ref>[http://www.sogaer.ex.ac.uk/archaeology/research/rdoggerland.shtml "डॉगरलैंड परियोजना", पुरातत्व के एक्सेटर विभाग का विश्वविद्यालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080914043134/http://www.sogaer.ex.ac.uk/archaeology/research/rdoggerland.shtml |date=14 सितंबर 2008 }}. 20 सितम्बर 2010 को प्राप्त</ref> ब्रिटेन के नौवहन पूर्वानुमान के लिए इंग्लिश चैनल को (पश्चिम की ओर से) इन क्षेत्रों में विभाजित कर दिया गया है: * प्लाईमाउथ * पोर्टलैंड * [[आइल ऑफ़ वाइट|वाईट]] * डोवर == शब्द व्युत्पत्ति == [[चित्र:Carte de la Manche.png|right|thumb|फ्रांसीसी नामकरण के साथ मानचित्र]] "''इंग्लिश चैनल'' " का नाम 18वीं सदी की शुरुआत से व्यापक रूप से प्रयोग किया जाता रहा है, जो संभवतः 16वीं सदी के बाद से [[नीदरलैण्ड|डच]] समुद्री नक्शे में मौजूद "इंग्लिश कैनाल" के नाम से उत्पन्न हुआ है। इसे "ब्रिटिश चैनल" के रूप में भी जाना जाता रहा है।<ref>{{cite web |url=http://www.jpmaps.co.uk/map/id.22553 |title=Jonathan Potter: Map : The British Channel |publisher=Jpmaps.co.uk |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003054733/http://www.jpmaps.co.uk/map/id.22553 |archive-date=3 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.davidrumsey.com/maps6489.html |title=A chart of the British Channel, Jefferys, Thomas, 1787 |publisher=Davidrumsey.com |date=1999-02-22 |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110523132816/http://www.davidrumsey.com/maps6489.html |archive-date=23 मई 2011 |url-status=dead }}</ref> उससे पहले इसे ब्रिटिश सागर के रूप में जाना जाता था और दूसरी शताब्दी के भूगोलवेत्ता [[क्लाडियस टॉलमी|टोलेमी]] द्वारा इसे "''ओसियेनस ब्रिटैनिकस'' " कहा गया था। यही नाम लगभग 1450 के इतालवी नक़्शे पर इस्तेमाल किया गया है जो इसे "''कैनालाइट्स एंगली'' " का वैकल्पिक नाम देता है - संभवतः चैनल के नाम का सबसे पहला दर्ज किया गया इस्तेमाल है।<ref>"[http://www.collectbritain.co.uk ग्रेट ब्रिटेन का मानचित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050521083104/http://www.collectbritain.co.uk/ |date=21 मई 2005 }}, सीए. 1450", कलेक्ट ब्रिटेन</ref> फ्रांसीसी नाम "''(ला) मांचे'' " का इस्तेमाल कम से कम 17वीं सदी के बाद से किया गया है।<ref name="eb"/> कहा जाता है कि इस नाम का संदर्भ आम तौर पर चैनल के स्लीव (फ्रेंच: "''मांचे'' ") से है। हालांकि, इसकी बजाय कभी-कभी इसके एक केल्टिक शब्दार्थ "चैनल" से निकलने का दावा किया जाता है जो [[स्कॉटलैंड]] में द मिंच के नाम का भी एक स्रोत है।<ref>रूम ए, ''प्लेसमेंट ऑफ द वर्ल्ड: ओरिजिंस एंड मीनिंग्स'', पृष्ठ 6.</ref> [[स्पेन]] और ज्यादातर स्पेनिश बोलने वाले देशों में चैनल को "''अल कैनाल डी ला मांचा'' " के रूप में संदर्भित किया जाता है। पुर्तगाली में इसे "''ओ कैनाल डा मांचा'' " के रूप में जाना जाता है। (यह फ्रांसीसी से किया गया एक अनुवाद नहीं है: पुर्तगाली के साथ-साथ ''स्पेनिश'' में ''"मांचा"'' का अर्थ है "दाग", जबकि स्लीव के लिए शब्द है ''"मैंगा"'' - जो फ़्रांसीसी से किया गया एक प्रारंभिक रूप से खराब ध्वन्यात्मक अनुवाद प्रतीत होता है). अन्य भाषाओं में भी इस नाम का इस्तेमाल होता है, जैसे कि [[यूनानी भाषा|ग्रीक]] में (Κανάλι Μάγχης της) और [[इतालवी भाषा|इतालवी]] में ''(ला मैनिका)'' . ब्रेटन में इसे "मोर ब्रेझ" (ब्रिटैनी का समुद्र) के रूप में जाना जाता है, जो लैटिन से जुड़ा हुआ है और अर्मोनिका के नाम के मूल का सांकेतिक स्वरुप है। == इतिहास == तकरीबन 10,000 साल पूर्व के आसपास डेवेंसियन हिमाच्छादन (सबसे हाल के हिम युग) की समाप्ति से पहले, ब्रिटिश आइल्स महाद्वीपीय यूरोप का हिस्सा थे। इस अवधि के दौरान [[उत्तरी सागर|उत्तर सागर]] और लगभग सभी ब्रिटिश आइल्स बर्फ से ढंके हुए थे। समुद्र तल आज की तुलना में तकरीबन 120 मीटर नीचे था और चैनल निचले-स्तर पर बिछे [[टुण्ड्रा जलवायु|टुंड्रा]] के एक विस्तार के रूप में थी जिससे होकर एक नदी गुजरती थी जो अटलांटिक की ओर से पश्चिम तक राइन और थेम्स में जाकर मिलती थी। जैसे-जैसे बर्फ की चादर पिघली, आज के उत्तर सागर के दक्षिणी भाग में एक एक विशाल ताजे पानी की झील बनकर तैयार हो गयी। चूंकि पिघला हुआ जल अब भी उत्तर की ओर नहीं निकल पाया था (क्योंकि उत्तर सागर का उत्तरी हिस्सा अब तक जमा हुआ था), झील से चैनल का प्रवाह डोवर और कैलाइस के क्षेत्र में अटलांटिक महासागर में प्रवेश कर गया। {{Quote box| width=25% |align=right |quote=This precious stone set in the silver sea,<br />Which serves it in the office of a wall<br />Or as a moat defensive to a house,<br />Against the envy of less happier lands. |source= [[William Shakespeare]], ''[[Richard II (play)|Richard II]]'' (Act II, Scene 1) }} चैनल ब्रिटेन के लिए एक महत्वपूर्ण प्राकृतिक सुरक्षा कवच का काम करती रही है, जिसने ब्रिटेन को महाद्वीप की नाकाबंदी करने की अनुमति देकर उत्तर सागर के नियंत्रण के साथ एक संयोजन करते हुए हमलावर सैन्य बलों को रोकने का काम किया है।{{Citation needed|date=December 2009}} सबसे महत्वपूर्ण असफल हमलावर खतरे उस समय आये जब डच और बेल्जियम के बंदरगाहों महाद्वीपीय को एक प्रमुख महाद्वीपीय शक्ति द्वारा कब्जा कर लिया गया जैसे कि 1588 में स्पेनिश आर्माडा, नेपोलियन से संबंधित युद्धों के दौरान नेपोलियन और [[द्वितीय विश्वयुद्ध|द्वितीय विश्व युद्ध]] के दौरान नाजी जर्मनी से आये खतरे. सफल आक्रमणों में ब्रिटेन पर रोमन की विजय, 1088 में नॉर्मन विजय और 1688 में [[विलियम III]] के अधीन डच सैनिकों द्वारा [[ब्रिटेन पर हमला और जीत]] शामिल हैं, जबकि ब्रिटेन के दक्षिणी तट पर पश्चिमी चैनल में बेहतरीन बंदरगाहों के केन्द्रीकरण ने अब तक के सबसे बड़े हमले को संभव बनाया: 1944 में [[नॉरमैंडी की चढ़ाइयाँ]]. चैनल की नौसेना संबंधी युद्धों में गुडविन सैंड्स का युद्ध (1652), पोर्टलैंड का युद्ध (1653), ला हॉग का युद्ध (1692) और यूएसएस (USS) ''कीयरसार्जे'' एवं सीएसएस (CSS) ''अलाबामा'' के बीच पारस्परिक संबंध (1864) शामिल हैं। ज्यादातर शांतिपूर्ण समय में चैनल ने साझा संस्कृतियों और राजनीतिक संरचनाओं को जोड़ने वाली एक कड़ी के रूप में सेवा की है, विशेषकर 1135-1217 में विशाल एन्जेविन साम्राज्य की. तकरीबन एक हज़ार सालों से चैनल ने आधुनिक केल्टिक क्षेत्रों और [[कॉर्नवल|कॉर्नवाल]] एवं ब्रिटैनी की भाषाओं के बीच एक कड़ी भी प्रदान की है। ब्रिटैनी का गठन ब्रिटनों द्वारा किया गया था जो एंग्लो-सैक्सोन अतिक्रमण के बाद [[कॉर्नवल|कॉर्नवाल]] और [[डेवन|}डेवोन]] से भाग निकले थे। ब्रिटैनी में, फ्रांसीसी भाषा में "कॉर्नोइली" (कॉर्नवाल) और ब्रेटन में "करनेव" के नाम से जाना जाने वाला एक क्षेत्र मौजूद है।<ref>सीएफ़. "कर्नाव", कॉर्नवाल के लिए कॉर्निश.</ref> प्राचीन काल में वहाँ ब्रिटैनी में "डोमनोनिया" (डेवोन) नामक एक क्षेत्र भी था। === ब्रिटिश आइल्स के मार्ग === [[चित्र:North sea languages 900.png|right|thumb|उत्तरी सागर के आसपास 10वीं शताब्दी की शुरुआत में ओल्ड नॉर्स और संबंधित भाषाओं की अनुमानित हद.लाल क्षेत्र ओल्ड वेस्ट नॉर्स बोली के विस्तार का है, नारंगी क्षेत्र ओल्ड ईस्ट नॉर्स बोली के प्रसार का है और हरा क्षेत्र अन्य जर्मेनिक भाषाओं की हद है जिसके साथ ओल्ड नॉर्स की आज भी कुछ पारस्परिक बोधगम्यता कायम है।]] डायोडोरस साइकुलस और प्लिनी<ref>{{cite web |url=http://www.history-compass.com/images/store/HICO/chapters/523.pdf |title=History Compass |publisher=History Compass |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080307064120/http://www.history-compass.com/images/store/HICO/chapters/523.pdf |archive-date=7 मार्च 2008 |url-status=dead }}</ref> दोनों यह बताते हैं कि आर्मोनिका के विद्रोही केल्टिक जनजातियों और [[लौह युग]] के ब्रिटेन के बीच व्यापार काफी फला-फूला. 55 ई.पू. में [[जुलियस सीसर|जूलियस सीज़र]] ने यह दावा करते हुए आक्रमण किया कि ब्रिटनों ने पिछले वर्ष उनके खिलाफ वेनेटी की सहायता की थी। 54 ई.पू. में वह कहीं अधिक सफल रहा था, लेकिन 43 ई. में ऑलस प्लौटियस द्वारा आक्रमण के पूरा होने तक ब्रिटेन पूरी तरह से [[रोमन साम्राज्य]] के एक हिस्से के रूप में स्थापित नहीं हुआ था। रोमन गॉल के बंदरगाहों और ब्रिटेन के लोगों के बीच एक तीव्र और नियमित व्यापार शुरू हुआ। यह यातायात 410 ई. में ब्रिटेन से रोमनों के प्रस्थान तक निरंतर चलता रहा, जिसके बाद हम शुरुआती एंग्लो-सैक्सनों को देखते हैं जिन्होंने बहुत कम स्पष्ट ऐतिहासिक रिकॉर्ड छोड़े हैं। वापस जाने वाले रोमनों द्वारा छोड़े शक्ति के खाली स्थान में जर्मनी के एंगल्स, सैक्संस और जूट्स ने समूचे उत्तर सागर में बड़े पैमाने पर अगला पलायन शुरू किया। रोमनों द्वारा ब्रिटेन में इन जनजातियों से किराए के सैनिकों के रूप में पहले से ही इस्तेमाल किये जा रहे कई लोग प्रवासन अवधि के दौरान स्थानीय केल्टिक आबादी पर जीत हासिल करते हुए और संभवतः उन्हें वहाँ से हटाते हुए समूचे उत्तर सागर में प्रवासित हो गए।<ref>{{cite web | title =Germany The migration period | url =http://www.britannica.com/eb/article-58084/Germany | accessdate =2007-07-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080620052057/http://www.britannica.com/eb/article-58084/Germany | archive-date =20 जून 2008 | url-status =live }}</ref> === नॉर्समेन और नॉर्मेंस === [[चित्र:Hermitage St Helier Jersey.jpg|thumb|left|सेंट हेलियर का आश्रम सेंट हेलियर की खाड़ी के पास स्थित है और कम ज्वार पर वहाँ पैदल पहुँचा जा सकता है।]] 793 में लिंडिसफार्ने पर हमले को आम तौर पर वाइकिंग युग की शुरुआत माना जाता है। अगले 250 वर्षों तक नार्वे, स्वीडन और [[डेनमार्क]] के स्कैंडिनेवियाई हमलावरों ने उत्तर सागर पर अपना प्रभुत्व जमाया, जिसमें उन्होंने समुद्र तट के साथ और उन नदियों के साथ जिनमें द्वीप मौजूद थे, मठों, घरों और कस्बों पर छापेमारी की. एंग्लो सैक्सोन क्रॉनिकल के अनुसार उन्होंने 851 में ब्रिटेन में बसना शुरू किया। उन्होंने 1050 के आस-पास की अवधि तक ब्रिटिश आइल्स और महाद्वीप में बसने का सिलसिला जारी रखा.<ref>{{cite web | last =Nick Attwood MA | title =The Holy Island of Lindisfarne - The Viking Attack | url =http://www.lindisfarne.org.uk/793/index.htm | accessdate =2007-07-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110108090618/http://www.lindisfarne.org.uk/793/index.htm | archive-date =8 जनवरी 2011 | url-status =dead }}</ref> नॉरमैंडी की जागीर [[वाइकिंग]] नेता रोलो (जिसे नॉरमैंडी के रॉबर्ट के रूप में भी जाना जाता है) के लिए तैयार की गयी थी। रोलो ने [[पैरिस|पेरिस]] को घेर लिया था लेकिन 911 में उसने सेंट क्लेयर सुर एप्टे की संधि के जरिये पश्चिम फ्रैंक्स के राजा चार्ल्स द सिंपल की दासता स्वीकार कर ली. अपनी श्रद्धा और स्वामीभक्ति के बदले रोलो ने उन क्षेत्रों को कानूनी तौर पर हासिल कर लिया जिन्हें उसने और उसके वाइकिंग सहयोगी दलों ने पहले जीता था। नॉरमैंडी नाम रोलो के वाइकिंग (यानी "नॉर्थमैन") मूल को दर्शाता है। रोलो और उसके अनुयायियों के वंशजों ने स्थानीय गैलो-रोमैंटिक भाषा को अपना लिया और क्षेत्र के पूर्व निवासियों के साथ आपस में वैवाहिक संबंध बनाया और नॉरमैंस बन गए - [[स्कैन्डिनेवियाई देश|स्कैंडिनेवियाई]], हाइबर्नो-नॉर्स, ऑर्कैडियंस, एंग्लो-दानिश और स्वदेशी फ्रैंक्स एवं गॉल्स का एक नॉर्मन फ्रांसीसी भाषी मिश्रण. रोलो के वंशज विलियम, नॉरमैंडी के ड्यूक 1066 में नॉर्मन विजय में हेस्टिंग्स के युद्ध की समाप्ति पर इंग्लैंड के राजा बने जिसमें उन्होंने अपने और अपने वंशजों के लिए नॉरमैंडी की जागीर को अपने पास कायम रखा. 1204 में किंग जॉन के शासनकाल के दौरान, मुख्यभूमि नॉरमैंडी को फिलिप द्वितीय के तहत फ्रांस ने इंग्लैंड से अपने पास ले लिया जबकि द्वीपीय नॉरमैंडी (चैनल के द्वीप) अंग्रेजों के नियंत्रण में बने रहे. 1259 में इंग्लैंड के हेनरी तृतीय ने पेरिस की संधि के तहत मुख्य भूमि नॉरमैंडी के फ्रांसीसी अधिकार की वैधता को मान्यता दी. हालांकि, उनके उत्तराधिकारियों ने मुख्य भूमि फ्रांसीसी नॉरमैंडी का नियंत्रण दुबारा हासिल करने के लिए अक्सर लडाइयां लड़ीं. विजेता विलियम के उत्थान के साथ उत्तरी सागर और चैनल ने अपने कुछ महत्त्व को खोना शुरू कर दिया. नई व्यवस्था ने इंग्लैंड और स्कैनडिनेविया के व्यापार को भूमध्यसागर और ओरिएंट की दिशा में दक्षिण को उन्मुख कर दिया. हालांकि ब्रिटिश ने 1801 में मुख्य भूमि नॉरमैंडी और अन्य फ्रांसीसी संपत्तियों के दावों को छोड़ दिया था, यूनाइटेड किंगडम के राजा ने चैनल के द्वीपों के संबंध में नॉरमैंडी के ड्यूक का सम्मान अपने पास बरकरार रखा. चैनल के द्वीप (चौसी को छोड़कर) वर्तमान युग में ब्रिटिश राजशाही की एक राजशाही संबंधी निर्भरता के रूप में रह गए। इस तरह चैनल द्वीप समूह में लॉयल टोस्ट ''ला रीने, नोट्रे ड्यूक'' ("महारानी, हमारी ड्यूक") है। ब्रिटिश सम्राट 1259 में हुई पेरिस की संधि, 1801 में फ्रांसीसी संपत्तियों के आत्मसमर्पण और यह धारणा कि उस सम्मान के उत्तराधिकार के अधिकार सैलिक क़ानून पर निर्भर करते हैं जो महिला विरासत के माध्यम से उत्तराधिकार की अनुमति नहीं देता है, इसके आधार पर यहाँ बताये गए नॉरमैंडी के फ्रांसीसी क्षेत्र के संदर्भ में नॉरमैंडी के ड्यूक ''नहीं'' समझे जाते हैं। फ्रांसीसी नॉरमैंडी पर अंग्रेजी सैन्य बलों द्वारा 1346-1360 में और फिर 1415-1450 में सौ वर्षों के युद्ध के दौरान कब्जा किया गया था। === इंग्लैंड और ब्रिटेन: नौसेना के सुपरपावर === एलिजाबेथ प्रथम के शासनकाल से अंग्रेजी विदेश नीति ने यह सुनिश्चित करते हुए कि किसी भी प्रमुख यूरोपीय शक्ति ने संभावित डच और फ्लेमिश आक्रमण संबंधी बंदरगाहों पर नियंत्रण नहीं किया है, संपूर्ण चैनल में आक्रमणों को रोकने पर ध्यान केंद्रित किया। दुनिया के पूर्व-प्रख्यात समुद्री सत्ता तक उनकी चढ़ाई 1588 में शुरू हुई जब स्पेनिश आर्माडा के आक्रमण की कोशिश को अंग्रेजों द्वारा नॉटिंघम के पहले अर्ल चार्ल्स होवार्ड के कमांड के साथ-साथ सेकण्ड इन कमांड में सर फ्रांसिस ड्रेक के तहत उत्कृष्ट नौसैनिक रणनीतियों के संयुक्त प्रयास और इसके बाद के तूफानी मौसम के जरिये परास्त कर दिया गया। सदियों के बाद रॉयल नौसेना धीरे-धीरे दुनिया भर में सबसे शक्तिशाली होकर उभरी.<ref>{{cite web | last =britishbattles.com | title =The Spanish Armada: Sir Francis Drake | year =2007 | url =http://www.britishbattles.com/spanish-war/spanish-armada.htm | accessdate =2007-07-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110223140400/http://www.britishbattles.com/spanish-war/spanish-armada.htm | archive-date =23 फ़रवरी 2011 | url-status =dead }}</ref> [[ब्रिटिश साम्राज्य]] का निर्माण सिर्फ इसीलिये संभव हुआ था क्योंकि रॉयल नौसेना ने यूरोप के आसपास, विशेष रूप से चैनल और उत्तरी सागर के समुद्रों पर निर्विवाद रूप से नियंत्रण हासिल किया था। सात वर्षों के युद्ध के दौरान फ्रांस ने ब्रिटेन पर एक आक्रमण का प्रयास शुरू किया। इस कामयाबी के लिए फ्रांस को कई हफ़्तों तक चैनल का नियंत्रण हासिल करने की आवश्यकता थी, लेकिन 1759 में क्वीबेरोन की खाड़ी के युद्ध में ब्रिटिश सेना की जीत के बाद उन्हें इस कार्य में नाकामी हाथ लगी. समुद्रों पर ब्रिटिश प्रभुत्व के लिए एक अन्य महत्वपूर्ण चुनौती नेपोलियन संबंधी युद्धों के दौरान आयी थी। [[ट्राफलगार का युद्ध|ट्राफलगर का युद्ध]] फ़्रांसीसी और स्पेनिश जहाजी बड़े के खिलाफ स्पेन के समुद्र तट पर हुआ था और इसे एडमिरल होरातियो नेल्सन द्वारा जीता गया, जिसने चैनल के आर-पार हमले की नेपोलियन की योजनाओं को समाप्त कर दिया और समुद्रों पर ब्रिटिश प्रभुत्व को एक सदी से अधिक के लिए सुरक्षित कर दिया. === प्रथम विश्व युद्ध === नाकाबंदी के एक उपकरण के रूप में चैनल का विशिष्ट रणनीतिक महत्त्व को [[प्रथम विश्वयुद्ध|प्रथम विश्व युद्ध]] के पूर्व के वर्षों में पहले समुद्री लॉर्ड एडमिरल फिशर द्वारा मान्यता दी गयी थी। पाँच प्रमुख स्थान दुनिया का रास्ता बंद कर सकते है! [[सिंगापुर]], केप, एलेक्जेंड्रिया, जिब्राल्टर, डोवर."<ref>{{cite book| author=Geoffrey Miller| url=http://www.manorhouse.clara.net/book3/chapter2.htm| title=The Millstone: Chapter 2| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20110716113342/http://www.manorhouse.clara.net/book3/chapter2.htm| archive-date=16 जुलाई 2011| url-status=dead}} फिशर का उद्धरण, ''नेवल नेसेसिटीज I'', पृष्ठ 219</ref> हालांकि 25 जुलाई 1909 को लुईस ब्लेरियोट ने कैलाइस से डोवर तक एक हवाई जहाज में बैठकर पहली बार चैनल को सफलतापूर्वक पार किया। ब्लेरियोट के पार करने के तुरंत बाद इंग्लैण्ड के लिए विदेशी शत्रुओं के खिलाफ एक बाधक-खाई के रूप में चैनल के इस्तेमाल की समाप्ति का संकेत मिल गया। क्योंकि कैसरलीचे समुद्री सतह का जहाजी बेड़ा ब्रिटिश ग्रैंड फ्लीट का सामना नहीं कर सकी, इसीलिये [[जर्मनी|जर्मनों]] ने पनडुब्बी युद्ध की तकनीक विकसित की जो ब्रिटेन के लिए कहीं अधिक बड़ा खतरा बन गया। डोवर गश्ती की व्यवस्था युद्ध के जरिये चैनल के पार के सैन्य जहाज़ों की निगरानी करना शुरू करने से ठीक पहले और पनडुब्बियों के चैनल का उपयोग करने से रोकने के लिए की गयी, जिससे उन्हें [[स्कॉटलैंड]] के आस-पास कहीं अधिक लंबे मार्ग से होकर अटलांटिक की यात्रा के लिए बाध्य होना पडॉ॰ जमीन पर, जर्मन सेना ने चैनल के बंदरगाहों पर कब्जा करने का प्रयास किया (देखें "रेस टू द सी") लेकिन हालांकि खाईयों को अक्सर "स्विट्जरलैंड की सीमा से लेकर इंग्लिश चैनल तक" बढ़ाया हुआ कहा गया था, वास्तव में वे उत्तरी सागर के तट पर पहुँच गए थे। फ़्लैंडर्स में ब्रिटिश युद्ध के ज्यादातर प्रयास जर्मनों को चैनल के तट पर पहुँचने से रोकने के लिए एक खूनी लेकिन सफल रणनीति के रूप में थे। 31 जनवरी 1917 को जर्मनों ने एक बार फिर से अप्रतिबंधित पनडुब्बी युद्ध शुरू किया जिसमें नौसेना विभाग की खतरनाक भविष्यवाणियाँ थीं कि पनडुब्बियाँ नवम्बर तक ब्रिटेन को परास्त कर देंगीं,<ref>{{cite web| url=http://www.germannotes.com/hist_ww1_uboat.shtml| title=U-Boat warfare at the Atlantic during World War I| publisher=German Notes| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20080310175335/http://www.germannotes.com/hist_ww1_uboat.shtml| archive-date=10 मार्च 2008| url-status=dead}}</ref> जो किसी भी विश्व युद्ध में ब्रिटेन के सामने आयी सबसे अधिक खतरनाक परिस्थिति थी। 1917 में पासचेंडीले का युद्ध बेल्जियम के समुद्र तट पर पनडुब्बी ठिकानों पर कब्जा कर खतरे को कम करने के लिए लड़ा गया था हालांकि यह काफिलों का प्रवेश और ठिकानों पर कब्जा नहीं होना ही था जिसने हार को टाल दिया था। अप्रैल 1918 में डोवर की गश्ती ने यू-बोट ठिकानों के खिलाफ प्रसिद्ध जीब्रूज छापे को अंजाम दिया. चैनल और उत्तरी सागर से होकर प्रभावित नौसेना की नाकाबंदी 1918 में जर्मनों की हार के निर्णायक पहलुओं में से एक था।<ref>{{cite web| url=http://uboat.net/history/wwi/part6.htm| title=His Imperial German Majesty's U-boats in WWI: 6. Finale| publisher=uboat.net| accessdate=2009-09-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20100620084637/http://uboat.net/history/wwi/part6.htm| archive-date=20 जून 2010| url-status=live}}</ref> === द्वितीय विश्व युद्ध === [[चित्र:UK Radar1940.JPG|right|thumb|200px|1940 में ब्रिटेन के युद्ध के दौरान ब्रिटिश रडार सुविधाएं]] द्वितीय विश्व युद्ध के दौरान यूरोपीय थियेटर में नौसेना की गतिविधि मुख्य रूप से [[अटलांटिक तक सीमित]] थी। ब्रिटेन के युद्ध<ref>{{cite web| url=http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1057330.shtml?sectionId=2&articleId=1057330| title=Fact File: Battle of Britain| publisher=BBC| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20120128175240/http://www.bbc.co.uk/ww2peopleswar/timeline/factfiles/nonflash/a1057330.shtml?sectionId=2&articleId=1057330| archive-date=28 जनवरी 2012| url-status=live}}</ref> के शुरुआती चरणों में चैनल के शिपिंग और बंदरगाहों पर हवाई हमलों को देखा गया था और चैनल डैश के अपवाद के साथ नॉरमैंडी की चढ़ाइयों तक संकरा समुद्र बड़े पैमाने के युद्धों के लिए बहुत अधिक खतरनाक था। हालांकि, शिपिंग के खिलाफ इन शुरुआती सफलताओं के बावजूद जर्मन चैनल के आर-पार आक्रमण के लिए आवश्यक हवाई वर्चस्व को जीतने में नाकाम रहे. बाद में चैनल एक तीव्र समुद्र तटीय युद्ध के लिए एक मंच बन गया, जिसमें पनडुब्बियाँ, सुरंग भेदी पोत और तेजी से आक्रमण करने वाले जहाज शामिल थे।<ref>{{cite web | last = Campaigns of World War II | first = Naval History Homepage | title = Atlantic, WW2, U-boats, convoys, OA, OB, SL, HX, HG, Halifax, RCN ... | url = http://www.naval-history.net/WW2CampaignsStartEurope.htm | accessdate = 2007-07-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110113180911/http://www.naval-history.net/WW2CampaignsStartEurope.htm | archive-date = 13 जनवरी 2011 | url-status = dead }}</ref> [[चित्र:NormandyCourcelles2JM.jpg|thumb|left|नॉरमैंडी में 150 मिमी विश्व युद्ध द्वितीय जर्मन बंदूक की संस्थापना.]] डीपे शहर [[कनाडा|कनाडाई]] और [[संयुक्त राजशाही (ब्रिटेन)|ब्रिटिश]] सैन्य बलों द्वारा दुर्भाग्यपूर्ण डीपे छापेमारी का स्थान था। सर्वाधिक सफल बाद का ऑपरेशन ओवरलोर्ड था (जिसे डी-डे के रूप में भी जाना गया) जो मित्र देशों की सेनाओं द्वारा जर्मन-कब्जे वाले फ्रांस पर व्यापक स्तर का एक आक्रमण था। कैन, चेरबोर्ग, कैरेंटन, फालाइस और अन्य नॉर्मन शहरों को प्रांत के लिए हुई लड़ाई में कई लोगों के हताहत होने का नुकसान सहना पड़ा जो चैम्बोईस और मोंटोरमेल के बीच तथाकथित फालाइस गैप के बंद होने तक, तत्कालीन ली हाव्रे की आजादी तक निरंतर जारी रहा. [[चित्र:German World War II tower Jersey.jpg|thumb|left|अटलांटिक की दीवार के एक भाग के रूप में, 1940 और 1945 के बीच कब्जा करने वाले जर्मन बलों और संगठन टॉड ने चैनल द्वीप समूह के तटों के आस-पास दुर्गों का निर्माण किया, जैसे कि लेस लैंडेस, जर्सी में स्थित यह पर्यवेक्षण टॉवर.]] चैनल द्वीप समूह केवल जर्मनी द्वारा कब्जा किये गए [[राष्ट्रकुल|ब्रिटिश राष्ट्रमंडल]] का हिस्सा थे (अल अलामीन के दूसरे युद्ध के समय अफ्रीका कोर्प्स द्वारा कब्जा किये गए [[मिस्र|इजिप्ट]] के हिस्से को छोड़कर, जो एक संरक्षित राज्य था और राष्ट्रमंडल का हिस्सा नहीं था). 1940-1945 का जर्मन कब्जा बहुत ही सख्त था जिसमें कुछ द्वीप के निवासियों को महाद्वीप में गुलाम मजदूरी के लिए ले जाया गया; स्थानीय [[यहूदी|यहूदियों]] को केंद्रीयकृत शिविरों में भेजा गया; पक्षपातपूर्ण प्रतिरोध और प्रतिकार; [[सहयोग]] के आरोप; और दास मजदूरों के रूप में (मुख्य रूप से [[रूस|रूसियों]] और [[पूर्वी यूरोप]] के निवासियों को) दुर्गों का निर्माण करने के लिए द्वीपों पर लाया गया था।{{Citation needed|date=July 2010}} रॉयल नौसेना ने समय-समय पर द्वीपों की नाकाबंदी की, विशेषकर 1944 में मुख्य भूमि नॉरमैंडी की मुक्ति के बाद. गहन वार्ता के परिणामस्वरूप रेड क्रॉस के जरिये कुछ मानवीय सहायता पहुँचाई गयी, लेकिन [[जर्मनी|जर्मन]] कब्जे के पाँच वर्षों के दौरान वहाँ काफी भुखमरी और अभाव की स्थिति थी विशेष रूप से उन आख़िरी पाँच महीनों में जब वहाँ की आबादी भुखमरी के कगार पर पहुँच गयी थी। मुख्य भूमि यूरोप में अंतिम आत्मसमर्पण के केवल कुछ ही दिनों बाद 9 मई 1945 को द्वीपों पर मौजूद जर्मन सैनिकों ने आत्मसमर्पण कर दिया. == जनसंख्या == इंग्लिश चैनल के दोनों किनारों पर घनी आबादी बसी हुई है, जिस पर कई प्रमुख बंदरगाहों और रिजॉर्ट्स को मिलाकर संयुक्त रूप से 3.5 मिलियन लोगों से ज्यादा की आबादी रहती है। चैनल के साथ लगे सबसे महत्वपूर्ण शहर और कस्बे (प्रत्येक 20,000 से अधिक निवासियों के साथ, अवरोही क्रम में स्थान दिए गए; जनसंख्या में शहरी क्षेत्र की जनसंख्या 1999 की फ्रांसीसी जनगणना, 2001 की यूके की जनगणना और 2001 की जर्सी जनगणना के अनुसार) इस प्रकार हैं: === अंग्रेजी भाग === [[चित्र:Saintmalo.jpg|thumb|सेंट मालो का दीवारों वाला शहर कौर्सायर्स का एक पूर्व गढ़ था।]] [[चित्र:Spinnaker Tower night.jpg|thumb|स्पिनैकर टावर, पोर्ट्समाउथ रात में, टॉवर की रोशनी का प्रदर्शन करते हुए.]] * ब्राइटन-वर्थिंग-लिटिलहैम्पटन: 461,181 निवासी, जिनमें शामिल हैं: ** ब्राइटन: 155,919 ** वर्थिंग: 96,964 ** होवे: 72,335 ** लिटिलहैम्पटन: 55,716 ** लान्सिंग-सोम्प्टिंग: 30,360 * पोर्ट्समाउथ: 442,252 जिनमें शामिल हैं ** गोसपोर्ट: 79,200 * बोर्नमाउथ और पूल: 383,713 * साउथेम्प्टन: 304,400 * प्लायमाउथ: 243,795 * टोर्बे (टोर्क्वे): 129,702 * हेस्टिंग्स-बेक्सहिल: 126,386 * ईस्टबोर्न: 106,562 * बोग्नोर रेगिस: 62,141 * फोल्केस्टोन-हैथ: 60,039 * वेमाउथ: 56,043 * डोवर: 39,078 * एक्समाउथ: 32,972 * फॉलमाउथ - पेनरिन: 28,801 * राइड: 22,806 * सेंट ऑस्टेल: 22,658 * सीफोर्ड: 21,851 * फॉलमाउथ: 21,635 * पेंजैंस: 20,255 === फ्रांसीसी भाग === * ली हाव्रे: 248,547 निवासी * कैलाइस: 104,852 * बोलोने-सुर-मर: 92,704 * चेरबोर्ग: 89,704 * सेंट-ब्रियक: 85,849 * सैंट-मालो: 50,675 * लानिऑन-पेरौस-गुइरैक: 48,990 * डीपे: 42,202 * मॉर्लैक्स: 35,996 * डिनार्ड: 25,006 * एटेपल्स-ली-तौक्वेट-पेरिस-प्लेज: 23,994 * फेकैम्प: 22,717 * ईयु-ले ट्रेपोर्ट: 22,019 * ट्रौविल्ले-सुर-मर-ड्यूविल्ले: 20,406 * बर्क़: 20,113 === चैनल के द्वीप === * सेंट हेलियर: 28,310 निवासी * सेंट पीटर पोर्ट: 16,488 निवासी == जहाजरानी == चैनल, ब्रिटेन-यूरोप और उत्तर सागर-अटलांटिक, दोनों रास्तों में यातायात के साथ दुनिया के सबसे व्यस्त समुद्री मार्गों में से एक है जहाँ से प्रतिदिन 400 से अधिक जहाजों का आवागमन होता है।<ref>{{cite web| url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/the_dover_strait.htm| title=The Dover Strait| publisher=[[Maritime and Coastguard Agency]]| year=2007| accessdate=2008-10-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20100831173118/http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/the_dover_strait.htm| archive-date=31 अगस्त 2010| url-status=dead}}</ref> जनवरी 1971 में एक दुर्घटना और फरवरी<ref>{{cite web| url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/history_of_cnis.htm| title=History of CNIS| publisher=[[Maritime and Coastguard Agency]]| year=2007| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20110208013345/http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/history_of_cnis.htm| archive-date=8 फ़रवरी 2011| url-status=dead}}</ref> में मलबों के साथ विनाशकारी टक्करों की एक शृंखला के बाद अंतर्राष्ट्रीय समुद्री संगठन द्वारा दुनिया के सबसे तेज रडार नियंत्रित टीएसएस (TSS), डोवर ट्रैफिक सेपरेशन सिस्टम (टीएसएस (TSS))<ref>{{cite web| url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/dops_-_dover_strait_tss_chartlet.htm| title=Dover Strait TSS| publisher=[[Maritime and Coastguard Agency]]| accessdate=2008-11-01| archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101007103452/http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/dops_-_dover_strait_tss_chartlet.htm| archive-date=7 अक्तूबर 2010| url-status=dead}}</ref> की स्थापना की गयी। दिसंबर 2002 में £30एम लक्जरी कारों ले जा रहा एमवी ''ट्राईकलर'' डंकिर्क के उत्तर-पश्चिम में 32 किमी (20 मील) पर कंटेनर जहाज ''करीबा'' से कोहरे में हुई टक्कर के बाद डूब गया। अगले दिन मालवाहक जहाज ''निकॉला'' मलबे में फंस गया। हालांकि, वहाँ जान-माल का कोई नुकसान नहीं हुआ था।{{Citation needed|date=November 2008}} समुद्रतट-आधारित लंबी दूरी की यातायात नियंत्रण प्रणाली को 2003 में नवीनीकृत किया गया और वर्तमान में ट्रैफिक सेपरेशन सिस्टम की एक शृंखला वहाँ काम कर रही है।<ref>{{Cite web |url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/dops_-_dover_strait_tss_chartlet.htm |title=समुद्री और तटरक्षा एजेंसी द्वारा प्रकाशित चार्टलेट |access-date=7 मार्च 2011 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20101007103452/http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/dops_-_dover_strait_tss_chartlet.htm |archive-date=7 अक्तूबर 2010 |url-status=dead }}</ref> हालांकि यह प्रणाली स्वाभाविक रूप से ट्रैफिक कोलिजन एवॉइडेंस सिस्टम जैसी विमानन प्रणालियों से मिली सुरक्षा के स्तर तक पहुँचाने में अक्षम रही है, इसने प्रति वर्ष एक या दो तक दुर्घटनाओं को कम किया है।{{Citation needed|date=November 2008}} समुद्री जीपीएस प्रणालियाँ नौपरिवहन संबंधी चैनलों का सटीक तरीके और स्वचालित रूप से अनुसरण करने के लिए पूर्वनियोजित रहने की अनुमति देती है और जिससे धरती में फंस जाने का जोखिम कम हो जाता है, लेकिन अक्टूबर 2001 में डच एक्वामरीन और ऐश के बीच हुई घातक टक्कर के बाद, ब्रिटेन की समुद्री दुर्घटना जाँच शाखा (एमएआईबी) (MAIB)) ने यह कहते हुए एक सुरक्षा बुलेटिन जारी किया कि इसका मानना था कि इन अत्यंत असामान्य परिस्थितियों में जीपीएस (GPS) के उपयोग ने वास्तव में टक्कर में मदद की थी।<ref>{{cite web| url=http://www.maib.gov.uk/cms_resources/SB_%202_2001_%20Ash_and_Dutch_Aquamarin.pdf| title=Safety Bulletin 2| year=2001| format=PDF| publisher=[[Marine Accident Investigation Branch]]| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20090416131027/http://www.maib.gov.uk/cms_resources/SB_%202_2001_%20Ash_and_Dutch_Aquamarin.pdf| archive-date=16 अप्रैल 2009| url-status=dead}}</ref> जहाजों द्वारा एक मानव दिशादर्शक के रूप में यातायात के मार्गों की संपूर्ण चौड़ाई का इस्तेमाल करने की बजाय, सीधे तौर पर एक जहाज के दूसरे के पीछे चलते हुए, बहुत ही सटीक स्वचालित मार्गदर्शन बनाए रखा जा रहा था। खड़ी चट्टानों के पास के क्षेत्रों की निगरानी करने में रडार की मुश्किलों, सीसीटीवी (CCTV) प्रणाली की विफलता, लंगर का गलत संचालन, लंगर को खींचने वाले जहाज की पूर्व चेतावनी देने के क्रम में जीपीएस (GPS) का इस्तेमाल करने के लिए मानक प्रक्रियाओं का अनुसरण करने में चालक दल की अक्षमता और गलती को स्वीकार करने की अनिच्छा और इंजिन को स्टार्ट करने के संयुक्त कारणों से एमवी ''विली'' जनवरी 2002 में काउसैंड की खाड़ी, [[कॉर्नवल|कॉर्नवॉल]] में जाकर फंस गया। समुद्री दुर्घटना जाँच शाखा की रिपोर्ट यह स्पष्ट करती है कि बंदरगाह नियंत्रकों को वास्तव में आसन्न आपदा के बारे में समुद्रतटीय पर्यवेक्षकों द्वारा चालाक दल के स्वयं सचेत होने के पहले ही सूचित कर दिया गया था।<ref>{{cite web| url=http://www.maib.gov.uk/cms_resources/willy.pdf| title=Report on the Investigation of the grounding of MV ''Willy''| format=PDF| publisher=[[Marine Accident Investigation Branch]]| date=October 2002| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20090416121715/http://www.maib.gov.uk/cms_resources/willy.pdf| archive-date=16 अप्रैल 2009| url-status=dead}}</ref> विस्फोट के जोखिम की वजह से किंगसैंड गाँव को 3 दिनों के लिए खाली करा लिया गया था और जहाज को 11 दिनों के लिए फँसा हुआ छोड़ दिया गया था।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1742910.stm| title=Picture gallery: Cornwall's stranded tanker| publisher=BBC| date=5 जनवरी 2002| accessdate=2008-11-01| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20040411082843/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1742910.stm| archive-date=11 अप्रैल 2004| url-status=live}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1745945.stm| date=6 जनवरी 2002| title=Salvage team hunts for leak| publisher=BBC| accessdate=2008-11-01 | location=London}}</ref><ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1759670.stm| title=Stranded tanker safe in port| date=14 जनवरी 2002| publisher=BBC| accessdate=2008-11-01| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20030409143424/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/1759670.stm| archive-date=9 अप्रैल 2003| url-status=live}}</ref> == पारिस्थितिकी == एक व्यस्त जहाजरानी मार्ग के रूप में, इंग्लिश चैनल को विषाक्त कार्गो और तेल के रिसाव संबंधी दुर्घटनाओं के बाद पर्यावरणीय समस्याओं का सामना करना पड़ता है।<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/guernsey/4668664.stm| title=Tanker wreck starts leaking oil| date=1 फ़रवरी 2006| publisher=BBC| accessdate=2008-11-01| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20070103192242/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/guernsey/4668664.stm| archive-date=3 जनवरी 2007| url-status=live}}</ref> वास्तव में ब्रिटेन की 40% से अधिक दुर्घटनाएं चैनल में या इसके बहुत निकट प्रदूषण के खतरे पैदा करती हैं।<ref>{{cite web| url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/pacops_final_report_2006.pdf| title=Annual Survey of Reported Discharges| publisher=[[Maritime and Coastguard Agency]]| year=2006| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20091112181910/http://www.mcga.gov.uk/c4mca/pacops_final_report_2006.pdf| archive-date=12 नवंबर 2009| url-status=dead}}</ref> इनमें से सर्वाधिक कुख्यात दुर्घटनाओं में से एक एमएससी (MSC) ''नैपोली'' की थी, जिसमें लगभग 1700 टन का खतरनाक कार्गो विवादित रूप से एक संरक्षित वर्ल्ड हेरिटेज साईट, लाइमे की खाड़ी के समुद्रतटीय मार्ग में समा गया था। यह जहाज क्षतिग्रस्त हो गया था और पोर्टलैंड जाने के रास्ते में था, जबकि इससे कहीं नजदीक के बंदरगाह उपलब्ध थे। == परिवहन == [[चित्र:Baie-du-Havre 14 07 2005.jpg|thumb|right|ली हाव्रे के समुद्र तट का एक दृश्य और पुनर्निर्मित शहर का एक हिस्सा]] === फेरी === {{main|Channel Ports}} फेरी के महत्वपूर्ण रास्ते हैं: * डोवर-कैलाइस * डोवर-बोलोन * न्यूहेवेन-डीपे * पोर्ट्समाउथ-कैन (ऊइस्ट्रेहैम) * पोर्ट्समाउथ-चेरबोर्ग * पोर्ट्समाउथ-ली हाव्रे * पोर्ट्समाउथ - सेंट मालो * पोर्ट्समाउथ - जर्सी और [[ग्वेर्नसे]] * पूल-सेंट मालो * पूल-चेरबोर्ग * वीमाउथ-सेंट मालो * प्लायमाउथ-रॉसकॉफ़ === चैनल की सुरंग === कई यात्री चैनल की सुरंग का इस्तेमाल करते हुए इंग्लिश चैनल के नीचे से होकर पार जाते हैं। 19वीं सदी की शुरुआत में सबसे पहले प्रस्तावित और 1994 में अंतिम रूप से यह इंजीनियरिंग उपलब्धि हासिल की गयी, जो ब्रिटेन और फ्रांस को [[रेल|रेलमार्ग]] द्वारा जोड़ती है। [[पैरिस|पेरिस]] या ब्रुसेल्स और [[लंदन]] के बीच यूरोस्टार ट्रेन पर सफ़र अब एक दिनचर्या बन चुकी है। कारों को फोल्केस्टोन और कैलाइस के बीच विशेष ट्रेनों पर भी ले जाया जा सकता है। == अर्थव्यवस्था == === पर्यटन === चैनल के तटीय रिजॉर्ट्स जैसे कि ब्राइटन और डियुविले ने 19वीं सदी की शुरुआत में वैभव शाली पर्यटन के एक युग का शुभारंभ किया था जिसे समुद्र के किनारे पर्यटन के लिए विक्सित किया गया था जिसने दुनिया भर के रिजॉर्ट्स को आकार दिया. अवकाश संबंधी प्रयोजनों के लिए समूचे चैनल में छोटी-छोटी यात्राओं को अक्सर चैनल होपिंग कहा जाता है। == संस्कृति और भाषाएं == [[चित्र:Norman dictionary 1779 Kelham.jpg|right|thumb|नॉर्मन या पुरानी फ्रांसीसी भाषा के लिए केल्हैम का शब्दकोश (1779), इंग्लैंड के फ्रांसीसी कानून का वर्णन करते हुए, एक क्रॉस चैनल अवशेष.]] [[चित्र:Picquendal.JPG|thumb|left|मर्क-सेंट-लीविन, पास-डी-कैलाइस में एक सड़क का चिह्न, स्थानीय लिखावट में जर्मैनिक प्रभाव को दिखाते हुए.पिकेंडल (Picquendal) नाम आधुनिक डच पिकेंडल (Pikkendal) से मेल खाता है।]] चैनल के उत्तरी तट पर अंग्रेजी और दक्षिणी तट पर फ्रांसीसी, दो प्रमुख संस्कृतियाँ रही हैं। हालांकि, कई अल्पसंख्यक भाषाएं भी हैं जो इंग्लिश चैनल के समुद्र तटों और द्वीपों पर पायी जाती हैं/थीं, जो चैनल के नामों के साथ यहाँ सूचीबद्ध हैं। ;केल्टिक भाषाएँ * ब्रेटन (ब्रेझोनेग) - "मोर ब्रेझ" (ब्रिटैनी का सागर) * कॉर्निश (कर्नेवेक) - "चैनल" ;जर्मेनिक भाषाएँ * [[डच भाषा|डच]] - "हेट कैनाल" (चैनल) * [[जर्मन भाषा|जर्मन]] - "डर आर्मेलकैनाल" ("स्लीव चैनल") फ्रांसीसियों के पास पहले एक बड़ी रेंज थी, जिनका आधुनिक फ्रांसीसी राज्य के भागों के रूप में विस्तार हुआ। अधिक जानकारी के लिए, कृपया फ्रेंच फ्लेमिश को देखें. ;रोमांस भाषाएं * [[फ़्रांसीसी भाषा|फ्रेंच भाषा]] - "ला मांचे" * गैलो * नॉर्मन, चैनल द्वीप की विशिष्ट शब्दावलियों सहित ** एंग्लो- नॉर्मन (विलुप्त, लेकिन कुछ अंग्रेजी कानून के वाक्यांशों में अब भी अवशेष के रूप में मौजूद) ** औरेगनायस (विलुप्त) ** कोटेंटिनायस - ''मौंचे'' ** ग्वेर्नेसियाई - ''शनाल'' ** ज़ेरियाई - ''शना'' ** सर्क्वैस * पिकार्ड अधिकांश अन्य भाषाएं फ्रांसीसी और अंग्रेजी के भिन्न रूपों की ओर जाती हैं, लेकिन विशेष रूप से वेल्श की भाषा "मॉर उड" है। == उल्लेखनीय चैनल क्रॉसिंग == खतरनाक धाराओं से रहित सबसे अधिक संकरे लेकिन सबसे प्रसिद्ध अंतरराष्ट्रीय जलमार्गों में से एक के रूप में, चैनल को पार करना कई आविष्कारी समुद्री, हवाई और मानव शक्ति युक्त प्रौद्योगिकियों का पहला उद्देश्य रहा है। {| class="wikitable" ! style="text-align:left"| तिथि ! style="text-align:left"| क्रॉसिंग ! style="text-align:left"| प्रतिभागी ! style="text-align:left"| टिप्पणियाँ |- | 7 जनवरी 1785 | हवाई मार्ग के जरिये पहली क्रॉसिंग (गुब्बारे में, डोवर से कैलाइस तक) | जीन पियरे फ़्राँस्वा ब्लैंकार्ड (फ़्रांस)<br />जॉन जेफ़्रीज (यूएस) | - |- | 15 जून 1785 | पहली विमान दुर्घटना<br /> (हाइड्रोजन/गर्म हवा से भरे गुब्बारे के संयोजन में) | पिलाट्रे डी रॉज़िअर (फ़्रांस) पियरे रोमैन (फ़्रांस) | ब्लैंकार्ड/जेफ़्रीज की तरह क्रॉसिंग की कोशिश |- | 10 जून 1821 | पैडल स्टीमर "रॉब रॉय", चैनल को पार करने के लिए पहला पैडल स्टीमर | | बाद में फ्रांसीसी डाक प्रशासन द्वारा स्टीमर को खरीदा गया और इसे "हेनरी चतुर्थ" का नया नाम दिया गया था। |- | जून 1843 | फोल्केस्टोन-बोलोन से होकर नौका के माध्यम से पहला संपर्क | | कमांडिंग आफिसर कैप्टन हेवार्ड |- | 25 अगस्त 1875 | चैनल को तैरकर पार करने वाला पहला ज्ञात व्यक्ति (डोवर से कैलाइस तक, 21 घंटे, 45 मिनट) | मैथ्यू वेब (ब्रिटेन) | 12 अगस्त को उसी वर्ष चैनल को पार करने का प्रयास किया गया, लेकिन तेज हवाओं और समुद्र की खराब परिस्थितियों के कारण तैरने की कोशिश छोड़ने पर मजबूर होना पडॉ॰ |- | 27 मार्च 1899 | संपूर्ण चैनल में पहला रेडियो प्रसारण (विमरियक्स से दक्षिण फोरलैंड लाईटहाउस तक) | [[गुल्येल्मो मार्कोनी|गुग्लियेल्मो मारकोनी]] (इटली) | |- | 25 जुलाई 1909 | पहला व्यक्ति जिसने एक हवा से भारी [[वायुयान|विमान]] (''ब्लेरियोट XI'') में बैठकर चैनल को पार किया (कैलाइस से डोवर तक, 37 मिनटों में) | लुईस ब्लेरियोट (फ़्रांस) | सम्पूर्ण चैनल में पहली सफल उड़ान के लिए ''डेली मेल'' द्वारा की गयी पेशकश के रूप में 1000 पाउंड के पुरस्कार से प्रोत्साहित किया गया। |- | 23 अगस्त 1910 | यात्रियों के साथ विमान की पहली उड़ान | जॉन बेविंस मोइसांट (यू.एस.) | मैकेनिक अल्बर्ट फिलियक्स और मोइसांट की बिल्ली यात्रियों के रूप में थे। |- | 16 अप्रैल 1912 | पहली महिला जिसने इंग्लिश चैनल के आर-पार उड़ान भरी (डोवर से कैलाइस, 59 मिनट में) | हैरियेट क्विम्बी (यूएस) | उसकी उपलब्धि पर मीडिया का ज्यादा ध्यान नहीं गया था क्योंकि इसकी इससे पहले की शाम को [[टाइटैनिक|आरएमएस टाइटैनिक]] डूब गया था। |- | 23 अगस्त 1926 | चैनल के आर-पार तैरने वाली पहली महिला (कैप ग्रीस नेज़ से किंग्सडाउन तक तक, 14 घंटे 39 मिनट में) | जरट्रूड एडरले (अमेरिका) | एडरले से पहले पाँच लोगों ने सफलतापूर्वक चैनल को तैरकर पार किया था। एडरले ने अपना सर्वश्रेष्ट समय लेते हुए उन्हें दो घंटों से मात दिया और एक महिला तैराक के लिए एक रिकॉर्ड बनाया जो तब तक कायम रहा जब तक कि फ्लोरेंस चैडविक ने 1950 में इसे 13 घंटे 20 मिनट में तैरकर पार नहीं कर लिया।<ref>{{cite news |first=Richard |last=Severo |authorlink= |author2= |quote=Gertrude Ederle, who was called ''America's best girl'' by President Calvin Coolidge in 1926 after she became the first woman to swim across the English Channel, died yesterday at a nursing home in Wyckoff, N.J. She was 98. |url=http://www.nytimes.com/2003/12/01/sports/gertrude-ederle-the-first-woman-to-swim-across-the-english-channel-dies-at-98.html |title=Gertrude Ederle, the First Woman to Swim Across the English Channel, Dies at 98 |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]] |date=December 1, 2003 |accessdate=2009-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110730130909/http://www.nytimes.com/2003/12/01/sports/gertrude-ederle-the-first-woman-to-swim-across-the-english-channel-dies-at-98.html |archive-date=30 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> |- | 25 जुलाई 1959 | होवरक्राफ्ट क्रॉसिंग (कैलाइस से डोवर तक, 2 घंटे 3 मिनट में) | एसआर-एन1 (SR-N1) | सर क्रिस्टोफर कॉकेरेल बोर्ड पर थे। |- | 22 अगस्त 1972 | पहला एकल होवरक्राफ्ट क्रॉसिंग (एसआर-एन1 की तरह उसी मार्ग पर; 2 घंटे 20 मिनट में<ref>ग्रेट ब्रिटेन रिकॉर्ड्स के होवरक्राफ्ट क्लब में सत्यापन योग्य और अभिलेखागार.</ref>) | निगेल बेले (ब्रिटेन) | |- | 1974 | कोरैकल (13 ½ घंटे) | बर्नार्ड थॉमस (ब्रिटेन) | प्रचार स्टंट के एक हिस्से के रूप में, यात्रा यह दिखाने के लिए आयोजित की गयी थी कि किस तरह उत्तरी डकोटा के मंडन भारतीयों के बुल बोट्स द्वारा 12वीं सदी में राजकुमार मैडॉग द्वारा शुरू किये गए वेल्श कोरैकल्स की नक़ल की गयी हो सकती थी।<ref>{{cite web |url=http://www.britannia.com/celtic/wales/facts/facts7.html |title=Wales on Britannia: Facts About Wales & the Welsh |publisher=Britannia.com |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081011090450/http://www.britannia.com/celtic/wales/facts/facts7.html |archive-date=11 अक्तूबर 2008 |url-status=dead }}</ref> |- | 12 जून 1979 | चैनल के ऊपर उड़ान भरने वाला पहला मानव संचालित विमान<br />(55-पाउंड में (25 किग्रा) ''गोसैमर अल्बाट्रॉस'') | ब्रायन एलन (अमेरिका) | £100,000 का एक क्रेमर पुरस्कार जीता; एलन ने तीन घंटों के लिए पैडल चलाया। |- | 14 सितंबर 1995 | होवरक्राफ्ट द्वारा सबसे तेज क्रॉसिंग, "राजकुमारी ऐनी" द्वारा 22 मिनट में | एमसीएच (MCH) एसआर-एन4 एमकेIII | नौका को एक फेरी के रूप में डिजाइन किया गया था |- | 1997 | फोटोवोल्टिक सेल्स का उपयोग करते हुए सौर शक्ति संचालित क्रॉसिंग पूरी करने वाली पहली पोत. | एसबी ''कोलिंडा'' | - |- | 14 जून 2004 | उभयचर वाहन में क्रॉसिंग के लिए नया रिकॉर्ड समय (गिब्स एक्वाडा, दो-सीटों वाली खुली-छत की स्पोर्ट्स कार | रिचर्ड ब्रैनसन (ब्रिटेन) | 100 मिनट 06 सेकंड में क्रॉसिंग पूरी की. पिछला रिकॉर्ड 6 घंटे का था। |- | 31 जुलाई 2003 | एक विंगसूट और एक कार्बन फाइबर विंग का उपयोग कर एक {{convert|20|mi|km|sing=on}} लंबाई के फ्रीफॉल में क्रॉसिंग | फेलिक्स बॉमगार्टनर (ऑस्ट्रिया) | |- | 26 जुलाई 2006 | हाइड्रोफोइल कार में क्रॉसिंग के लिए लिया गया नया रिकॉर्ड समय (रिनस्पीड स्प्लैश, दो-सीटों वाली खुली छत की स्पोर्ट्स कार | फ्रैंक एम. रिंडर्कनेक्ट (एसयूआई (SUI)) | 194 मिनट में क्रॉसिंग पूरी की<ref>{{cite web| url=http://www.autoblog.com/2006/07/27/rinspeed-splash-sets-english-channel-record/| title=Rinspeed "Splash" sets English Channel record| date=July 27, 2006| author=Stuart Waterman| publisher=Autoblog| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20100825093638/http://www.autoblog.com/2006/07/27/rinspeed-splash-sets-english-channel-record/| archive-date=25 अगस्त 2010| url-status=live}}</ref> |- | 25 सितंबर 2006 | रस्सी से खींचने योग्य हवा वाली एक नाव पर पहली क्रॉसिंग (एक हवा वाली नाव से संचालित नहीं) | स्टीफन प्रेस्टन (ब्रिटेन) | 180 मिनट में क्रॉसिंग पूरी की<ref>{{cite web| url=http://www.stupidsteve.co.uk/inflatable.html| title=Inflatable Drag| publisher=| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20081121000912/http://www.stupidsteve.co.uk/inflatable.html| archive-date=21 नवंबर 2008| url-status=dead}}</ref> |- | जुलाई 2007 | बीबीसी के टॉप गियर प्रस्तोताओं ने उभयचर कारों में फ्रांस तक ''ड्राइव'' किया। | जेरेमी क्लार्कसन, रिचर्ड हैमोंड, जेम्स में (ब्रिटेन) | एक होंडा आउटबोर्ड इंजिन से युक्त, एक 1996 निसान डी21 पिकअप ("निसांक") में क्रॉसिंग पूरी की<ref name="imcdb.org">{{cite web |url=http://imcdb.org/vehicle_132991-Nissan-Pickup-D21-1996.html |title=1996 Nissan Truck [D21&#93; in "Top Gear, 2002–2010" |publisher=IMCDb.org |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101205224138/http://imcdb.org/vehicle_132991-Nissan-Pickup-D21-1996.html |archive-date=5 दिसंबर 2010 |url-status=dead }}</ref> |- | 26 सितंबर 2008 | एक जेटपैक के साथ पहली क्रॉसिंग | युवेस रौसी (एसयूआई (SUI)) | दस मिनट से भी कम समय में क्रॉसिंग पूरी की<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7637327.stm| title=Pilot completes jetpack challenge| date=26 सितंबर 2008| publisher=BBC| accessdate=2008-11-01| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20090216215056/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7637327.stm| archive-date=16 फ़रवरी 2009| url-status=live}}</ref> |- | 12 मार्च 2010 | पानी में स्कीइंग द्वारा पहली क्रॉसिंग | क्रिस्टीन ब्लीकले (ब्रिटेन) | सिर्फ 100 मिनट से थोड़े अधिक में पूरी की. उसने बीबीसी खेल राहत के लिए क्रॉसिंग के दौरान आठ बार गिरते हुए यह चुनौती पूरी की. |- | 28 मई 2010 | [[हिलियम|हीलियम]] बैलून द्वारा पहली क्रॉसिंग | जोनाथन ट्रेप (यूएसए) | चार घंटे में पूरा हुआ। उसने एक रंगीन हीलियम गुब्बारों के बादल के नीचे झूलते हुए चैनल को पार किया और एक जोड़ी कैंचियों से अपने गुब्बारों को साधारण तरीके से एक-एक कर काटते हुए आगे बढ़ता रहा.<ref>[http://www.guardian.co.uk/uk/2010/may/28/american-channel-helium-balloons अमेरिकी ने हीलियम गुब्बारों के जरिये चैनल को पार किया] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531191739/http://www.guardian.co.uk/uk/2010/may/28/american-channel-helium-balloons |date=31 मई 2010 }}, ''द गार्जियन'', 28/05/2010 को प्राप्त.</ref> |- | 18 जुलाई 2010 | आरएस टेरा द्वारा पहली क्रॉसिंग | सीसीएससी (CCSC), डीएससी (DSC) और डाउंस एससी (यूके) के 7-16 वर्ष की आयु के बच्चे | एक-हाथ के 9' नौकायन वाली डिग्गियों में क्रॉसिंग पूरी की. 5 घंटों में डोवर से बोलोन तक (27 एनमाइल्स) |} === नाव द्वारा === पियरे एंड्रियल ने 1815 में ''एलिस'' में बैठकर इंग्लिश चैनल को पार किया था, जो [[स्टीमर|भाप के जहाज]] द्वारा तय की जाने वाली सबसे पहली समुद्री यात्राओं में से एक थी। 10 जून 1821 को अंग्रेजी निर्मित पैडल स्टीमर "रोब रॉय" चैनल को पार करने वाली पहली यात्री नौका थी। बाद में स्टीमर को फ़्रांसी डाक प्रशासन द्वारा खरीद लिया गया और इसे "हेनरी चतुर्थ" का नया नाम दिया गया और एक साल बाद इसे नियमित यात्री सेवा में डाल दिया गया। यह डोवर के संपूर्ण जलसंयोगी की यात्रा लगभग तीन घंटे के आसपास में पूरी करने में सक्षम थी।<ref>[http://www.sailingandboating.co.uk/history-channel-ferry.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110903085647/http://www.sailingandboating.co.uk/history-channel-ferry.html|date=3 सितंबर 2011}} चैनल फेरी का इतिहास</ref> डोवर बंदरगाह के साथ कठिनाइयों की वजह से जून 1843 में दक्षिण पूर्व रेलवे कंपनी ने कैलाइस-डोवर के एक विकल्प के रूप में बोलोन-सुर-मर-फोल्केस्टोन मार्ग विकसित किया था। पहली नौका कप्तान हेवार्ड के कमांड के तहत पार हुई थी।<ref>[http://www.theotherside.co.uk/tm-heritage/background/ferries.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107214821/http://www.theotherside.co.uk/tm-heritage/background/ferries.htm|date=7 जनवरी 2009}} चैनल फेरियां और फेरी बंदरगाह</ref> माउंटबेटन क्लास होवरक्राफ्ट (एमसीएच (MCH)) ने अगस्त 1968 में वाणिज्यिक सेवा में प्रवेश किया और शुरुआत में डोवर और बोलोन के बीच संचालित की गयी, लेकिन बाद में यह नौका रैम्सगेट (पेगवेल की खाड़ी) से कैलाइस के मार्ग में भी चलाई गयी। डोवर से बोलोन तक की यात्रा का समय लगभग 35 मिनट का था जिसमें तेजी के समय में छह खेप प्रति दिन की यात्रा होती थी। एक वाणिज्यिक कार-वाहक होवरक्राफ्ट द्वारा इंग्लिश चैनल की सबसे तेज क्रॉसिंग 22 मिनट की थी, जिसे ''राजकुमारी ऐनी'' द्वारा 14 सितंबर 1995<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/15/newsid_3025000/3025267.stm| title=Hovercraft deal opens show| publisher=बीबीसी न्यूज़| date=15 जून 1966| accessdate=2008-11-01| location=London| archive-url=https://web.archive.org/web/20101223224314/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/15/newsid_3025000/3025267.stm| archive-date=23 दिसंबर 2010| url-status=live}}</ref> को 10:00 बजे सुबह की सेवा{{Citation needed|date= फ़रवरी 2007}} के लिए एमसीएच एसआर-एन4 एमके3 (MCH SR-N4 Mk3) से दर्ज किया गया था। नाव द्वारा चैनल को पार करने वाले सबसे कम उम्र के दर्ज नाविकों में 18 जुलाई 2010 को 7 से 16 वर्ष की आयु के आठ बच्चों की एक टीम थी। उन्होंने अपनी एक हाथ से चलाई जाने वाली आरएस टेरा डिंगियों को खेते हुए डोवर से बोलोन की 27 मील की दूरी 5 घंटों में पूरी की और डोवर तटरक्षक रेडार द्वारा उनकी निगरानी की गयी जिसने रास्ते का एक रिकॉर्ड रखा. ये बच्चे ब्रिटेन के तीन क्लबों के थे: कैसल कोव एससी, डैबचिक्स एससी और डॉन्स एससी. === तैर कर === {{Main|List of successful English Channel swimmers}} चैनल तैराकी के खेल की शुरुआत 19 वीं सदी के उत्तरार्द्ध से हुई मानी जाती है जब कप्तान मैथ्यू वेब ने 24 अगस्त 1875 - 25 अगस्त 1875 को इंग्लैंड से लेकर फ्रांस तक सम्पूर्ण डोवर जलसंयोगी को पहली बार निगरानी के तहत और किसी सहायता के बगैर 21 घंटे और 45 मिनट में तैर कर पार किया था। 1927 में (एक ऐसे समय में जब दस से कम तैराकों ने इस उपलब्धि का अनुकरण करने का प्रयास किया था और कई तरह के संदिग्ध दावे किये गए थे), तैराकों के इंग्लिश चैनल को तैरकर पार करने के दावों को प्रमाणित करने एवं इनकी पुष्टि के लिए और पार करने के समय को सत्यापित करने के लिए चैनल तैराकी एसोसिएशन (सीएसए (CSA)) की स्थापना की गयी थी। सीएसए को 1999 में भंग कर दिया गया था और इसके बाद दो अलग संगठनों का निर्माण किया गया था: सीएसए (लिमिटेड) और चैनल स्वीमिंग एंड पायलटिंग फेडरेशन (सीएसपीएफ (CSPF)). दोनों डोवर जलसंयोगी में चैनल के आर-पार तैराकी के निरीक्षण और प्रमाणन का काम करते हैं। सबसे अधिक बार चैनल को तैर कर पार करने का श्रेय अपने नाम करने वाली टीम अंतरराष्ट्रीय श्री चिन्मय मैराथन टीम है जिसके 25 सदस्यों द्वारा 35 बार चैनल को पार किया गया है।<ref>{{cite web| url=http://www.srichinmoyraces.org/channel/channel_swimmers/channel_swimmers_list| title=Sri Chinmoy Marathon Team Channel Swim List| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20090317091724/http://www.srichinmoyraces.org/channel/channel_swimmers/channel_swimmers_list| archive-date=17 मार्च 2009| url-status=dead}}</ref> 2005 के अंत तक, 811 व्यक्तियों ने सीएसए (CSA), सीएसए (CSA) (लिमिटेड), सीएसपीएफ (CSPF) और बटलिंस के नियमों के तहत 1,185 बार प्रमाणित क्रॉसिंग्स पूरी की है। 2005 तक चैनल तैराकी एसोसिएशन के तहत आयोजित और इसके द्वारा प्रमाणित तैराकियों की कुल संख्या है: 665 लोगों द्वारा 982 सफल क्रॉसिंग. इसमें 24 बार दो-रास्तों की क्रॉसिंग और तीन बार तीन-रास्तों की क्रॉसिंग शामिल है। 2004 तक प्रमाणित तैराकियों की कुल संख्या थी: 675 लोगों द्वारा 948 सफल क्रॉसिंग (पुरुषों द्वारा 456 और महिलाओं द्वारा 214). इसमें सोलह बार दो-रास्तों की क्रॉसिंग शामिल थी (पुरुषों द्वारा 9 और महिलाओं द्वारा 7). तीन-रास्तों की क्रॉसिंग तीन बार पूरी की गयी थी (पुरुषों द्वारा 2 और महिला द्वारा 1). (यह स्पष्ट नहीं है कि आंकड़ों का यह अंतिम सेट विस्तृत है या केवल सीएसए (CSA) का है।) तैराकी संगठन सीएस एंड पीएफ (CS&amp;PF) और सीएसए (CSA) ने तैराकों को उनकी महंगी पायलट नौकाओं (प्रति खेप 4000 अमेरिकी डॉलर) को सीमित करने की सफलतापूर्वक पैरवी की है। इस राजनीतिक पैरवी का परिणाम इस दस्तावेज़ में उल्लिखित है।<ref>{{cite web| url=http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/dops_-_all-sar_cnis_unorthodox_crossings.htm| title=Unorthodox Crossing of the Dover Strait Traffic Separation Scheme| publisher=[[Maritime and Coastguard Agency]]| accessdate=2008-11-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20110202020122/http://www.mcga.gov.uk/c4mca/mcga07-home/emergencyresponse/mcga-searchandrescue/mcga-hmcgsar-sarsystem/channel_navigation_information_service__cnis_/dops_-_all-sar_cnis_unorthodox_crossings.htm| archive-date=2 फ़रवरी 2011| url-status=dead}}</ref> इस पैरवी के प्रयास के बावजूद तैराक इस दस्तावेज में से यह नोट करेंगे कि "हालांकि, असाधारण मामलों में फ्रांसीसी समुद्री अधिकारियों द्वारा ट्रैफिक सेपरेशन स्कीम के अंतर्गत फ्रांसीसी क्षेत्रीय समुद्र को पार करने के लिए अपरंपरागत नौका के इस्तेमाल का अधिकार प्रदान किया जा सकता है जब ये नौकाएं ब्रिटिश समुद्रतट से चलेंगीं, इस शर्त पर की इसके अधिकार का अनुरोध उनके पास ब्रिटिश समुद्री अधिकारियों की राय के साथ भेजा जाए". इसलिए चैनल में तैराकी के समय एक गैर-सीएसए (CSA) या सीएस एंड पीएफ (CS&amp;PF) पायलट नौका किराए पर लेना संभव है। चैनल की सबसे तेज प्रमाणित तैराकी बुल्गेरियाई पीटर स्टोयचेव द्वारा 24 अगस्त 2007 को दर्ज की गयी थी। उसने 6 घंटे 57 मिनट 50 सेकंड में चैनल को पार किया था। === कार द्वारा === 16 सितंबर 1965 को दो एम्फीकारों ने डोवर से कैलाइस तक इंग्लिश चैनल को सफलतापूर्वक पार किया था। एक कार में चालाक दल के रूप में दो सेना के अधिकारी, कप्तान माइक बेली आरईएमई (REME) और कप्तान पीटर टैपेंडेन (RAOC) मौजूद थे। दूसरी कार में टिम डिल-रसेल और सार्जेंट जो मिंटो आरएएससी (RASC) चालाक दल के रूप में थे। इस क्रॉसिंग में 7 घंटे और 20 मिनट का समय लगा. चैनल के मध्य में शर्तें फ़ोर्स 5 तक की थी। कारों को उस साल के फ्रैंकफर्ट मोटर शो में ले जाया गया, जहाँ उन्हें प्रदर्शनी के लिए रखा गया था।<ref>10 दिसम्बर 1965 को प्रकाशित कार्स अहोय शीर्षक ऑटोकार आलेख</ref> 2007 में बीबीसी कार्यक्रम टॉप गियर के प्रस्तुतकर्ताओं, जेरेमी क्लार्कसन, रिचर्ड हैमंड और जेम्स में ने इंग्लैंड से फ्रांस तक संपूर्ण चैनल से होकर "ड्राइव किया". उन्होंने यह करतब "एम्फीबायस कारों" को डिजाइन करते हुए दिखाया जिन्हें जमीन के साथ-साथ पानी में भी चलाया जा सकता है। चार बार के प्रयासों के बाद - दो बार डोवर बंदरगाह से चलने में नाकाम रहे - तीनों प्रस्तुतकर्ता एक निसान पिकअप में बैठकर सफलतापूर्वक फ्रांस के समुद्रतट पर पहुँच गए, जिसमें खुले पानी में स्थायित्व में मदद के लिए आउटबोर्ड मोटर और पीछे की ओर तेल के ड्रमों को जोड़ा गया था।<ref name="imcdb.org"/> क्रॉसिंग की कोशिश करने वाले दो अन्य वाहनों में से (एक पाल के साथ एक ट्रायम्फ हेराल्ड और एक फ्लाईव्हील से जुड़े एक प्रोपेलर के साथ वोल्क्सवैगन कैम्परवैन) दोनों डूब गए। क्लार्कसन का मानना था कि इस तरह से चैनल को पार करने के लिए विश्व रिकॉर्ड को तोड़ा जाना संभव हो सकता है, लेकिन यह टीम असफल रही थी।<ref>बीबीसी की टॉप गियर शृंखला 10 एपिसोड 2</ref> डेली मेल ने दावा किया कि बीबीसी को तटरक्षकों से आलोचना का सामना करना पड़ा जिन्होंने यह दावा किया कि उन्हें यह नहीं बताया गया था कि ऐसा कोई स्टंट आयोजित होने जा रहा है और कथित तौर पर इसे "पूर्णतः गैर-जिम्मेदार" के रूप में ब्रांड बना दिया, इसके बावजूद कि प्रसारित एपिसोड में तटरक्षकों का सहयोग दिखाया गया था।<ref>{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-469782/Coastguards-fury-Top-Gear-stars-attempt-drive-Channel.html |title=Coastguards' fury as Top Gear stars attempt to 'drive' across the Channel &#124; Mail Online |publisher=Dailymail.co.uk |date=2007-07-20 |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128175202/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-469782/Coastguards-fury-Top-Gear-stars-attempt-drive-Channel.html |archive-date=28 जनवरी 2011 |url-status=live }}</ref> == इन्हें भी देखें == * शराब का क्रूज * फीनिक्स ब्रेकवाटर्स * सफल इंग्लिश चैनल तैराकों की सूची == सन्दर्भ == {{reflist|colwidth=30em|refs= <name="Gupta Nature">{{cite journal |last=Gupta |first=Sanjeev |author2=Jenny S. Collier, Andy Palmer-Felgate & Graeme Potter |year=2007 |title=Catastrophic flooding origin of shelf valley systems in the English Channel |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=448 |issue=7151 |pages=342–345 |doi=10.1038/nature06018 |url=http://www.nature.com/nature/journal/v448/n7151/full/nature06018.html |laysummary=http://www.msnbc.msn.com/id/19833064/ |laysource=[[msnbc.com]] |laydate=2007-07-18 |accessdate=2007-07-18 |pmid=17637667 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513161917/http://www.nature.com/nature/journal/v448/n7151/full/nature06018.html |archive-date=13 मई 2011 |url-status=live }} <name="PhysToday">{{cite web |url=http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/englishchannelfloods/physicstoday.pdf |title=GPG Cambridge.ac Physics Today, Sonar mapping suggests that the English Channel was created by two megafloods, (extract of Gupta Potter), Freely downloadabe PDF |format=PDF |date= |accessdate=2010-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111002162907/http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/englishchannelfloods/physicstoday.pdf |archive-date=2 अक्तूबर 2011 |url-status=dead }} }} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commons|English Channel|English Channel}} * [https://web.archive.org/web/20110306130538/http://www.dover.uk.com/channelswimming/ संपूर्ण चैनल तैराकी की सूचियाँ तैराक की जानकारी] * [http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg ओसियेनस ब्रिटैनिकस या ब्रिटिश सागर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307064119/http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~genmaps/genfiles/COU_files/ENG/aaEng/ortelius_anglia-epitome-det3_1595.jpg |date=7 मार्च 2008 }} * [https://web.archive.org/web/20060614050912/http://www.thechannelswimmers.com/ चैनल तैराकों की वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20190302073257/http://soloswims.com/ लंबी दूरी की तैराकी के अभिलेखागार] * [https://web.archive.org/web/20070402223325/http://www.sportrelief.com/superswim/ प्रायोजक डेविड विलियम की खेल राहत तैराकी] * [https://web.archive.org/web/20110430174338/http://www.channelswimming.net/ चैनल तैराकी और पायलटिंग महासंघ] * [https://web.archive.org/web/20110303135834/http://www.channelswimmingassociation.com/ चैनल तैराकी एसोसिएशन] * [https://web.archive.org/web/20101113105607/http://www.readagainbooks.com/airbattleovertheenglishchannel.htm द्वितीय विश्व युद्ध के चश्मदीद गवाहों का खाता - ऑडियो रिकॉर्डिंग] इंग्लिश चैनल पर हवाई युद्ध (1940) {{List of seas}} {{Coord|50|11|01|N|0|31|52|W|type:waterbody|display=title}} [[श्रेणी:इंग्लिश चैनल]] [[श्रेणी:फ्रांस-ब्रिटेन की सीमा]] [[श्रेणी:अंतरराष्ट्रीय जलसंयोगी]] [[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम]] [[श्रेणी:यूरोप की जलसंधियाँ]] [[श्रेणी:अटलांटिक महासागर की जलसन्धियाँ]] h3edn2j9htj7m1vhahkbt283kzvsmik चित्र:100 kronor swedish.jpg 6 400294 6610950 4355282 2026-09-06T06:11:01Z AMAN KUMAR 911487 हिन्दी अनूदित किया 6610950 wikitext text/x-wiki ==सारांश== {{Non-free media rationale | Article = क्रोनर | Description = स्वीडिश 100 क्रोनर का नोट | Source = http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=11034 | Portion = संपूर्ण | Resolution = हां | Purpose = इसका उपयोग केवल विकिपीडिया पृष्ठ पर संबंधित नोट को दर्शाने के लिए किया गया है। | Replaceability = इस विषय का कोई अन्य ऐसा चित्र नहीं बनाया जा सकता जो अधिक मुक्त हो (अर्थात इसका कोई भी मुक्त विकल्प उपलब्ध नहीं है)। | other_information = }} ==लाइसेंसिंग== {{Non-free currency}} 6tzux1926wengxdom5qkcmuqd9o95iz 6610951 6610950 2026-09-06T06:11:24Z AMAN KUMAR 911487 /* लाइसेंसिंग */ सुधार किया 6610951 wikitext text/x-wiki ==सारांश== {{Non-free media rationale | Article = क्रोनर | Description = स्वीडिश 100 क्रोनर का नोट | Source = http://www.riksbank.com/templates/Page.aspx?id=11034 | Portion = संपूर्ण | Resolution = हां | Purpose = इसका उपयोग केवल विकिपीडिया पृष्ठ पर संबंधित नोट को दर्शाने के लिए किया गया है। | Replaceability = इस विषय का कोई अन्य ऐसा चित्र नहीं बनाया जा सकता जो अधिक मुक्त हो (अर्थात इसका कोई भी मुक्त विकल्प उपलब्ध नहीं है)। | other_information = }} ==अनुज्ञप्ति== {{Non-free currency}} mwq6emt7dznegy8rlr9tdtbhzycfdas साँचा:Non-free currency 10 400428 6610944 6308556 2026-09-06T06:04:55Z AMAN KUMAR 911487 हिन्दी अनूदित किया 6610944 wikitext text/x-wiki <!-- उचित उपयोग टैग, साँचा:Image-license-fairuse पर आधारित -->{{imbox | type = license | image = [[Image:PDmaybe-icon.svg|52px|May be copyrighted|link=]] | imageright = [[Image:WikiMoney.svg|60 px]] | text = यह चित्र '''[[मुद्रा (करेंसी)|मुद्रा की एक इकाई]]''' को दर्शाता है। कुछ मुद्राओं के डिज़ाइन '''कॉपीराइट के अयोग्य होते हैं और [[सार्वजनिक डोमेन]] में आते हैं'''। जबकि अन्य डिज़ाइन '''[[प्रतिलिप्यधिकार|कॉपीराइट संरक्षित]] होते हैं'''। इन मामलों में, जब इनका उपयोग स्वयं मुद्रा के चित्र से संबंधित टिप्पणी या आलोचना के उद्देश्य से किया जाता है, तो विकिपीडिया पर '''इनके उपयोग को [[:en:fair use|उचित उपयोग]] के अंतर्गत माना जाता है'''। '''विकिपीडिया या अन्य कहीं भी, इनका कोई अन्य उपयोग [[:en:copyright infringement|कॉपीराइट उल्लंघन]] हो सकता है'''। अधिक जानकारी के लिए [[Wikipedia:Non-free content|विकिपीडिया की गैर-मुक्त सामग्री नीति]] देखें।<br /> कॉपीराइट कानून के अतिरिक्त अन्य कानूनी प्रतिबंध भी लागू हो सकते हैं, जिनमें [[:en:counterfeit|जालसाजी]] से संबंधित कानून शामिल हैं, विशेषकर तब जब इस चित्र का उपयोग मुद्रित रूप में किया जाता है।<br /> '''अपलोडकर्ता के लिए''': यदि यह चित्र कॉपीराइट संरक्षित है, तो कृपया [[:en:Wikipedia:Non-free use rationale guideline|गैर-मुक्त उपयोग औचित्य दिशानिर्देशों]] में वर्णित प्रक्रिया के अनुसार प्रत्येक उपयोग के लिए एक विस्तृत ''उचित उपयोग औचित्य'' जोड़ें, और साथ ही कृति का '''स्रोत''' तथा कॉपीराइट जानकारी भी प्रदान करें। }}{{image other | [[Category:मुद्रा चित्र|{{PAGENAME}}]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> izq7vdi8od6fp3tpn4tcpvadj07cb3g साँचा:Non-free web screenshot 10 400438 6610971 3989960 2026-09-06T06:31:25Z AMAN KUMAR 911487 हिन्दी अनूदित किया 6610971 wikitext text/x-wiki {{imbox | type = license | image = [[File:NotCommons-emblem-copyrighted.svg|50px|alt=कॉपीराइट सुरक्षित|link=]] | imageright = | text = यह चित्र एक '''[[विकिपीडिया:कॉपीराइट|कॉपीराइट सुरक्षित]] वेब पृष्ठ''' का '''स्क्रीनशॉट''' है, और इसके कॉपीराइट का स्वामित्व संभवतः उस वेबसाइट के मालिक के पास सुरक्षित है। इसमें [[:en:trademark|ट्रेडमार्क वाले]] लोगो भी शामिल हो सकते हैं, जिनका संभवतः विकिपीडिया से कोई संबंध नहीं है। यह माना जाता है कि ऐसे स्क्रीनशॉट की सीमित संख्या का उपयोग: * संबंधित वेबसाइट की '''पहचान और आलोचनात्मक टिप्पणी''' के लिए * गैर-लाभकारी संस्था [[wmf:Home|विकिमीडिया फाउंडेशन]] द्वारा संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित सर्वरों पर होस्ट किए गए [[:hi:|हिन्दी विकिपीडिया]] पर, [[:en:United States copyright law|संयुक्त राज्य अमेरिका के कॉपीराइट कानून]] के अंतर्गत '''[[:en:fair use|उचित उपयोग]]''' के योग्य माना जाता है। '''विकिपीडिया या अन्य कहीं भी इस चित्र का कोई अन्य उपयोग [[:en:copyright infringement|कॉपीराइट का उल्लंघन]] हो सकता है।''' अधिक जानकारी के लिए [[Wikipedia:Non-free content|विकिपीडिया:गैर-मुक्त सामग्री]] देखें।<br /> |below={{#ifeq:{{{image_has_rationale|{{{image has rationale}}}}}}|yes||{{imbox | type = notice | image = [[File:Ambox warning blue.svg|50px|alt=ध्यान दें|link=]] | style = background:#d3edfd; |text = '''अपलोड करने वाले सदस्य के लिए''': # कृपया प्रत्येक उपयोग के लिए एक विस्तृत '''[[:en:Wikipedia:Non-free use rationale guideline|उचित उपयोग औचित्य]]''' जोड़ें, और साथ ही इस कृति का '''स्रोत''' तथा कॉपीराइट की जानकारी भी स्पष्ट करें। # यह टैग वेबसाइटों पर ''पाई जाने वाली'' अन्य छवियों और मीडिया के लिए उपयुक्त नहीं है; इसका उपयोग केवल वेबसाइटों के स्क्रीनशॉट के लिए ही किया जाना चाहिए।}}}} }}{{image other | [[श्रेणी:वेब पृष्ठों के स्क्रीनशॉट|{{PAGENAME}}]] }}{{Non-free media}}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 4p9w1mqvfhjaip4oz4p5ao7z1azi3pg मीम 0 426936 6610783 6502010 2026-09-05T18:13:17Z SM7 89247 स्पैम/फालतू कड़ी हटाई गयी 6610783 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Dawkins aaconf.jpg|अंगूठाकार|[[रिचर्ड डॉकिन्स|रिचर्ड डॉकिंस]], जिन्होंने मीम शब्द को गढा था]] '''मीम''' ([[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]]: meme), एक विचार, व्यवहार, या शैली है जो किसी संस्कृति के भीतर एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति को अंतरित होता है। जहाँ एक जीन जैविक जानकारियों को संचारित करता है वहीं एक मीम, विचारों और मान्यताओं की जानकारी को संचारित करने का काम करता है। मीम एक सैद्धांतिक इकाई है जो सांस्कृतिक विचारों, प्रतीकों या मान्यताओं आदि को लेखन, भाषण, रिवाजों या अन्य किसी अनुकरण योग्य घटना के माध्यम से एक मस्तिष्क से दूसरे मस्तिष्क में पहुँचाने का काम करती है। मीम की अवधारणा के समर्थक इन्हें अनुवांशिक इकाई [[जीन]] का सांस्कृतिक समकक्ष मानते हैं, जो स्वयं की प्रतिकृति बनाते हैं, उत्परिवर्तित होते हैं और चयनात्मक दबाव के विरुद्ध प्रतिक्रिया करते हैं। ==परिचय== "मीम" शब्द प्राचीन यूनानी शब्द μίμημα; मीमेमा का संक्षिप्त रूप है जिसका अर्थ हिन्दी में नकल करना या नकल उतारना होता है। इस शब्द को गढ़ने और पहली बार प्रयोग करने का श्रेय ब्रिटिश विकासवादी जीवविज्ञानी [[रिचर्ड डॉकिन्स|रिचर्ड डॉकिंस]] को जाता है जिन्होने 1976 में अपनी पुस्तक ''द सेल्फिश जीन'' (यह स्वार्थी जीन) में इसका प्रयोग किया था। इस शब्द को जीन शब्द को आधार बना कर गढ़ा गया था और इस शब्द को एक अवधारणा के रूप में प्रयोग कर उन्होने विचारों और सांस्कृतिक घटनाओं के प्रसार को विकासवादी सिद्धांतों के जरिए समझाने की कोशिश की थी। पुस्तक में मीम के उदाहरण के रूप में गीत, वाक्यांश, फैशन और मेहराब निर्माण की प्रौद्योगिकी शामिल है। [[चित्र:Wikipedia meme vector version.svg|अंगूठाकार|यह एक मीम का उदाहरण है। ]] मीम के विचार के समर्थकों का कहना है कि मीम जैविक विकास के अनुरूप, प्राकृतिक चयन द्वारा विकसित हो सकता है। मीम इसे भिन्नता, उत्परिवर्तन, प्रतियोगिता और विरासत की प्रक्रिया के माध्यम से करते हैं, जिनमें से प्रत्येक किसी मीम की प्रजनन सफलता को प्रभावित करती है। मीम अपने पोषक के व्यवहार के माध्यम से फैलते है जिसे वो स्वयं अपने पोषक में उत्पन्न करते हैं। कम व्यवहृत मीम विलुप्त हो जाते हैं, जबकि दूसरे बच सकते हैं, संचारित हो सकते हैं और और उत्परिवर्तित (रूप बदलना)(अच्छे या बुरे के लिए) हो सकते हैं। जो मीम स्वयं की प्रतिकृति बना सकते हैं इस दौड़ में सफल रहते हैं। कुछ मीम प्रभावी ढंग से स्वयं की प्रतिकृति बनाने में सफल रहते हैं जबकि उनका ऐसा करना उनके पोषक के कल्याण के लिए हानिकारक साबित हो सकता है। मीमों के अध्ययन के क्षेत्र को [[मीमेटिक्स]] कहा जाता है जिसकी शुरुआत 1990 के दशक में एक विकासवादी मॉडल के संदर्भ में अवधारणाओं और मीमों के संचरण का पता लगाने के लिए हुई थी। विभिन्न आलोचकों ने इस धारणा कि मीमों का अनुभवाश्रित परीक्षण किया जा सकता है को चुनौती दी है। तथापि न्यूरोइमेजिंग में हुआ विकास अनुभवजन्य अध्ययन को संभव बना सकता है। == गैलरी == {{टिप्पणीसूची}}[[चित्र:Winter mood-MEME 20200213.png|फ़्रेमहीन]][[चित्र:MONDAY-Meme Dsc5436.png|फ़्रेमहीन]] ==इन्हें भी देखें== * [[मीमेटिक्स]] [[श्रेणी:इंटरनेट शब्दावली]] [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:इंटरनेट संस्कृति]] r1woqqi1225lvxxk73g8vqh3ykvvrbj विकिपीडिया:चित्र प्रेरक पद हेतु निवेदन 4 430872 6610935 6606004 2026-09-06T05:59:31Z AMAN KUMAR 911487 /* टिप्पणियाँ */ अनुरोध 6610935 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] '''[[वि:चित्र प्रेरक|चित्र प्रेरक]]''' अधिकार प्राप्त सदस्य चित्र नामस्थान के पृष्ठों को भी स्थानांतरित कर सकते हैं मतलब की वे किसी भी फ़ाइल का नाम बदल सकते हैं। फ़ाइल का नाम केवल [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#किन चित्रों को स्थानांतरित करें?|कुछ विशेष परिस्थितियों ]] में ही बदलना चाहिए। यह अधिकार उन्हें मिलता है जिन्होंने मीडिया फ़ाइलों के साथ काम करने की अच्छी समझ दिखाई हो। बिल्कुल नए सदस्यों को (उनके द्वारा अपलोड किए गए चित्रों की संख्या की परवाह किए बिना) आम तौर पर यह अधिकार नहीं दिया जाता है। == आवश्यकताएँ == चित्र प्रेरक अधिकार प्राप्त करने के लिए आवश्यक योग्यताएं निम्नलिखित हैं: # विकिपीडिया पर कम से कम तीन महीने से अधिक पुराना खाता होना चाहिए। # कुल सम्पादन 100 से अधिक और 'चित्र' नामस्थान पर संपादन 20 से अधिक। # फ़ाइल मुद्राधिकार (कॉपीराइट) लाइसेंसों की समझ। ==निवृति== इस अधिकार से निवृति निम्नलिखित दो कारणों से हो सकती है: * [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#किन चित्रों को स्थानांतरित नहीं करना चाहिए?|निषिद्ध]] चित्रों को स्थानांतरित करने पर। * सदस्य द्वारा स्वतः अधिकार हटाने का अनुरोध करने पर। == नामांकन == ;नामांकन का प्रारूप कुछ इस तरह का होना चाहिये: <pre> === [[सदस्य का नाम]] === {{Sr-request |status = <!--यह लाइन न बदले--> |user name = }} () ~~~~ ==== टिप्पणियाँ ==== ==== परिणाम ==== </pre> {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Vibhijain|वैभव जैन]] === {{sr-request |Status = done |user name = Vibhijain }} में इस नए आधिकार के लिए आवेदन करता हु, इस आधिकार से में हिन्दी विकिपीडिया पर उन चित्रो का नाम परिवर्तित करना चहुगा जो की गलत है या कॉमन के किसी चित्र के नाम के समान है, जिसे की हिन्दी विकिपीडिया पे वे दोनों चित्र इतमाल किए जा सके। [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:48, 26 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done for 1 month temporary period--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]• [[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:11, 27 जुलाई 2011 (UTC {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] === {{sr-request |Status = not done |user name = Dr. ashok shukla }} में इस नए आधिकार के लिए आवेदन करता हु,--[[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[User talk:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 19:12, 13 जनवरी 2012 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== :{{गलत}} The user has little/negligible experience with managing files on the wiki and has mostly created articles of little significance and still less content which often had to be deleted. He should re-nominate himself after getting his hands on some files. -- [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:00, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== परिणाम ==== {{गलत}}'''विफल''', आपका अनुभव हिन्दी विकि पर अभी बहुत ही कम है ऊपर लिखी नीति के अनुसार केवल सक्रिय अनुभवी सदस्यों को यह अधिकार दिया जा सकता है अत: आपको हिन्दी विकि पर अपना अनुभव बढा़ना चाहिये और इसके लिये आपको कुछ अच्छे लेख बनाना एवं बर्बरता रोकथाम में अपना सहयोग देना चाहिये। --[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 08:50, 14 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Lovysinghal|लवी सिंघल]] === {{sr-request |Status = done |user name = Lovysinghal }} स्वनामांकन। मैं पहले से ही मीडिया फाइलों पर ध्यान रखता हूँ एवं समय-समय पर फालतू फाइलों को हटाता रहता हूँ। इस अधिकार के मिलने से मुझे और कुछ कार्य करने में आसानी होगी। -- [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:00, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== *समर्थन – लवी जी, कुछ उन सदस्यों में से एक हैं जो हिन्दी विकिपीडिया पे neutral point of view के साथ अपना सहयोग देते हैं। इन्हें विकी नीतियों का भी पर्याप्त ज्ञान है। मुझे पूरा यकीन है कि वो इस चित्र प्रेरक पद के साथ न्यायसंगत रूप से कार्य करेंगे।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup> &nbsp;Bill&nbsp;william&nbsp;compton</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">Talk</font>]]</sup> 05:31, 14 जनवरी 2012 (UTC) *समर्थन - लवी जी इस ज़रूरी काम को अनथक और सक्षम रूप से करते हैं --[[User:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[User talk:Hunnjazal|वार्ता]]) 20:57, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== परिणाम ==== :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 05:10, 15 जनवरी 2012 (UTC) लवी सिंघल जी को बहुत बहुत बधाई --[[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[User talk:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 15:15, 16 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Shubhamkanodia|शुभम कनोडिया]] === {{sr-request |Status = done |user name = Shubhamkanodia }} मैं शुभम कनोडिया, यह मनाता हूँ की मुझे फाइलों और उनसे सम्बंधित उपयोग नीतियों अच्छी समझ, ज्ञान व अनुभव है। अतः मैं इस अधिकार हेतु आप सभी से आवेदन करता हूँ। <br> <font color="#585858">░▒▓</font>► [[User:Shubhamkanodia|<b><font color="#1B7CFF">शुभम</font><font color="#1B5AFF"> कनो</font><font color="#1B4AF">डिया</font></b>]]<sup>[[User talk:shubhamkanodia|<span title="(͡° ͜ʖ ͡°) बातचीत करें!"> वार्ता</span>]]</sup> 14:05, 4 नवम्बर 2013 (UTC) ::{{सही}}- I support. --<font color="orange">&#9741;</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 13:21, 6 नवम्बर 2013 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== शुभम जी, इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर चित्र प्रेरक पद हेतु आवश्यकताओं से सम्बंधित एक प्रस्ताव है। जब वह (या आवश्यकताओं का कोई अन्य) प्रस्ताव पारित होगा तभी इस अधिकार को दिया जा सकता है।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:03, 6 नवम्बर 2013 (UTC) : I think the 'vaarta' should be considered as complete, as there has been no further comment and whichever comments were received they have been duly responded or actioned. So that 'prastaav' should be considered as 'paarit' and be updated accordingly. After that This candidature may also be actioned. Regards. --<font color="orange">&#9741;</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 13:17, 6 नवम्बर 2013 (UTC) ==== परिणाम ==== *{{done}} नई आवश्कताओं के अनुसार।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:23, 14 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] === में इस नए आधिकार के लिए पुनः आवेदन करता हु,----[[सदस्य:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[सदस्य वार्ता:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 16:02, 10 जनवरी 2014 (UTC) ==== टिप्पणी ==== * कमाल है कि यह निवेदन 2014 से यूँ ही पड़ा है - न तो इसे स्वीकार किया गया है और न ही कोई और निर्णय की यहाँ पर घोषणा की गई है! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:17, 28 जनवरी 2017 (UTC) * {{not done}} नामांकन नियमावली के अनुरूप नहीं होने के कारण इसे स्वीकार नहीं किया गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:30, 28 जनवरी 2017 (UTC) ** निर्णय की घोषणा के लिए धन्यवाद, [[u:संजीव कुमार|संजीव]] जी। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:34, 28 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदीजी]] === {{sr-request |Status =Withdrawn <!--don't change this line--> |user name = Suyash.dwivedi }} सुयशजी का योगदान कॉमन्स् पर विशिष्ट है। ‍‌‍‌([https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Suyash.dwivedi उनके सम्पादन]) हिन्दी विकिपीडिया में एशियाई माह का चित्र हो या अन्य चित्र सम्बद्ध कार्य, सुयशजी ने चित्रों के लिये जो कार्य किये हैं वे हिन्दी विकिपीडिया के लिये उपयोगी सिद्ध हुए हैं। हिन्दी विकि में ऐसे बहुत से चित्र सम्बद्घ कार्य हैं, जो दीर्घ काल से नहीं हुए हैं। यदि सुयशजी को ये अधिकार दिया जाए, तो अवश्य उत्कर्ष हो सकता है। अतः ये नामाङ्कन किया है। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 16:31, 18 जून 2018 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== {{सुनो|NehalDaveND}} जी, इस अधिकार की जरूरत कैसे पड़ गई? वैसे इस तरह का कोई कार्य हो भी तो अभी इतने तो सक्रिय प्रबन्धक मौजूद हैं ही कि वे आसानी से ये कार्य कर सकें, और वैसे भी मुझे नहीं लगता कि इस सदस्य समूह की हिन्दी विकि को आवश्यकता है। जब तक इसकी कोई आवश्यकता नहीं होती, तब तक किसी भी नामांकन के लिए मेरा पूर्ण विरोध ही रहेगा। --[[स:स|स]] ([[सवा:स|वार्ता]]) 10:45, 19 जून 2018 (UTC) ==== परिणाम ==== मैं नामाङ्कन वापस लेता हूँ। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 14:29, 21 जून 2018 (UTC) :{{not done}} नामांकनकर्ता ने नामांकन वापस लिया।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 01:36, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्नील करम्बेलकरजी]] === {{sr-request |Status =not done <!--don't change this line--> |user name = Swapnil.Karambelkar }} ::इस कार्य हेतु प्रबंधक ही उचित एवं योग्य व्यक्ति है अतः मैं अपने आप को इस अधिकार के योग्य नहीं समझता ,नेहाल जी का धन्यवाद। --[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर &#124; Swapnil Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:10, 21 जून 2018 (UTC) स्वप्नीलजी ने कॉमन्स् में उल्लेखनीय योगदान दिया है। ‍‌([https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Contributions/Swapnil.Karambelkar&offset=&limit=500&target=Swapnil.Karambelkar उनका योगदान]) चित्र सम्बद्ध कार्यों में उनका योगदान हिन्दी विकिपीडिया को लाभकारी हुआ है और वें आगे हिन्दी विकिपीडिया में चित्र सम्बन्धित कार्य करके चित्र व्यवस्था में योगदान कर सके, अतः उनका नामाङ्कन किया है। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 17:11, 18 जून 2018 (UTC) ;टिप्पणी: कुछ समय पूर्व चौपाल पर चित्र प्रेरक पद/ अधिकार हटाने पर चर्चा हो रही थी। क्या यह अधिकार को छोड़ने का निर्णय हम नहीं ले रहे हैं? इस मामले को स्वप्निल जी और सुयश जी की स्वीकृति और मतदान से पहले स्पष्ट किया जाना चाहिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:46, 18 जून 2018 (UTC) ::[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]]जी, वास्तविकता ये है कि जिन लोगों के पास ये अधिकार हैं, (सङ्केत समझें) वो कुछ करते नहीं थे। अतः इस अधिकार का कदाचित् कोई उपयोग नहीं ऐसा समुदाय के मध्य विचार उत्पन्न हुआ। परन्तु भोपाल में जो तकनीकी कार्यशाला हुई, उस में पाया गया कि ये अधिकार का उपयोग करके चित्रों की समस्या दूर की जा सकती है। कुछ लोगों ने टोपीयोँ का सङ्ग्रह किया है और कुछ लोग दुरुपयोग करते हैं, अतः मुझे तो कभी कभी प्रबन्धक अधिकार भी हटाने की चर्चा आरम्भ करने का विचार आता है। परन्तु फिर कुछ लोगों को देखता हूँ कि वो अपने पद का उचित उपयोग और सक्रियता से उपयोग करते हैं, तो विश्वास हो जाता है कि, कोई तो अधिकार का टोपीयोँ के सङ्ग्रह के जैसे एकत्रीकरण नहीं कर रहा। कुछ लोगों ने टोपीयों का सङ्ग्रह न करके यदि अधिकार का उपयोग किया होता, तो समुदाय को उनका कार्य देखने पर अवश्य लगता कि यह अधिकार भी उपयोगी है। वैसे बहुत पहले एक चर्चा आपके और मेरे मध्य हुई थी, वहाँ भी कभी प्रत्युत्तर दे देवें। अस्तु। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 02:33, 19 जून 2018 (UTC) :::ऐसे कौन से कार्य हैं जिसके लिए इस अधिकार की आवश्यकता पड़ी?--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 02:48, 19 जून 2018 (UTC) ;परिणाम {{not done}} नामांकित सदस्य द्वारा नामांकन का अस्वीकार किया गया।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 14:15, 21 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Hindustanilanguage]] === मैं वास्तविक जीवन में व्यस्तता के कारण [[हिन्दी विकिपीडिया]] पर अधिक समय नहीं दे पाऊँगा। इसलिए माननीय प्रबंधकों से निवेदन है कि मुझे इस अधिकार से मुक्त कर दें। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:48, 18 जुलाई 2019 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:27, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:CptViraj|सदस्य:केप्टनविराज]] === {{Sr-request | status = done | user name = CptViraj }} नमस्ते, मुझे चित्रों के साथ काम करना बहुत पसंद है। मैं कई दिनों से हिंदी विकिपीडिया पर मौजूद चित्रों की साफ सफाई कर रहा हूं। मुझे यह काम करते समय बहुत सारे खराब और निरर्थक नाम वाले चित्र मिले, जिसे मैं ठीक करना चाहता हूं। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कोमन्स पर चित्र प्रेरक हूं, इसलिए मैं इस अधिकार से सुपरिचित हूं। धन्यवाद। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 10:25, 9 अप्रैल 2020 (UTC) {{विरोध}} --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:21, 13 अप्रैल 2020 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== * मान्यवर इस अधिकार को समाप्त करने के बारे में पहले ही चर्चा पूरी हो चुकी है। अत: आप इस अधिकार के स्थान पर प्रबंधक बनने का प्रयास करें तो शायद अच्छा होगा। वैसी भी जहाँ जोकरों के प्रबंधक बनने की शत प्रति शत संभावना हो, वहाँ हो सकता है कि कोई सुलझा हुआ इंसान भी प्रबंधक बन जाए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:21, 13 अप्रैल 2020 (UTC) *:क्या आप [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 52#चित्र प्रेरक अधिकार सदस्य समूह हटाने हेतु अनुरोध|इस चर्चा]] की बात कर रहे हैं? पर यह चर्चा तो ऐसे ही पूरालेख में चली गई, ना ही इसका परिणाम जाहिर किया गया ना ही इसे बंद किया गया था। और यह निवेदन पृष्ठ तो ऐसे ही खुला पड़ा है। धन्यवाद। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:30, 14 अप्रैल 2020 (UTC) *::कृपया बताएं कि आप इस अधिकार से कैसे योगदान करना चाहते हैं? उदाहरण दें तो और सटीक रहेगा। आपको ये अधिकार और विकियों पे भी प्राप्त है तो वहां आपने इसका कैसा उपयोग किया वो भी प्रदर्शित करें।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:53, 19 अप्रैल 2020 (UTC) *:::{{Ping|हिंदुस्थान वासी}} मैंने [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक]] पढा है और मैं इस से परिचित हूं, मैं इसी नीति को ध्यान में रखते हुए चित्रों को स्थानांतरित करूंगा। जैसे कि [[:चित्र:1975.jpg]] एक अर्थहीन नाम वाला चित्र है इसलिए मैं इसे [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#2]] के मुताबिक [[:चित्र:१९७५ यूरोपीय कप फाइनल कवर]] पर स्थानांतरित करूंगा। आप मेरे द्वारा किए गए [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Log?type=move&user=CptViraj कोमन्स के स्थानांतर] और [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Log?type=move&user=CptViraj अंग्रेजी विकिपीडिया के स्थानांतर] देख सकते हैं। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 06:39, 20 अप्रैल 2020 (UTC) ==== परिणाम ==== * एक माह के लिये प्रदान किया गया। सार्थक योगदान होने पे सूचनापट पे लिख के आगे बढ़ाया जा सकता है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 19:59, 21 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} === [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] === {{Sr-request |status = <!--यह लाइन न बदले--> |user name = AMAN KUMAR }} नमस्ते, मैं विकिपीडिया पर निरन्तर योगदान कर रहा हूँ। मैं फाइलों और चित्रों के उचित रखरखाव तथा उनके सही नामकरण के लिए चित्र प्रेरक अधिकार हेतु आवेदन कर रहा हूँ। नियमों और नीतियों से मैं भली-भांति परिचित हूँ। कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:47, 24 अगस्त 2026 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== विक्रम जी, कृपया ऊपर की पूरी चर्चा एक बार ध्यान से पढ़ लीजिए। मैं हिन्दी विकिपीडिया पर लंबे समय तक एकमात्र चित्र प्रेरक (File mover) रहा हूँ। उस समय इस अधिकार को ही समाप्त करने पर विचार चल रहा था। इसलिए मेरा सुझाव है कि आप प्रबंधक बनने के लिए विचार करें। हिन्दी विकिपीडिया पर कोई भी अनुभवी और विश्वसनीय सदस्य समय के साथ इस जिम्मेदारी के लिए आगे आ सकता है; यह किसी स्थायी पद या विशेषाधिकार का विषय नहीं है। एक अलग संदर्भ में मैंने स्वयं अपने स्वतः परीक्षित (autopatrolled) और पुनरीक्षक (reviewer) अधिकार भी त्याग दिए थे। बाद में किसी सदस्य ने पर्याप्त कारण बताते हुए मुझसे एक लेख को पुनः नामांकित करने का अनुरोध किया। इस स्थिति को देखते हुए मैंने अपने पहले के अधिकार पुनः दिए जाने का अनुरोध किया। लेकिन वर्तमान प्रबंधकों ने इसे स्वीकार नहीं किया। मेरे विचार से यह निर्णय केवल अधिकार की आवश्यकता और मेरे पिछले योगदान के आधार पर होना चाहिए था, न कि इस आशंका के आधार पर कि किसी अनुभवी सदस्य को अधिक अधिकार मिलने से वर्तमान पदाधिकारियों की भूमिका छोटी दिखाई देगी। आखिरकार विकिपीडिया के अधिकार किसी व्यक्ति की व्यक्तिगत संपत्ति नहीं हैं; वे समुदाय के काम को बेहतर ढंग से करने के लिए दिए जाने वाले उपकरण हैं। इसलिए मेरा मानना है कि हमें व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा की भावना से ऊपर उठकर यह देखना चाहिए कि किस सदस्य के पास कौन-सा अधिकार होने से हिन्दी विकिपीडिया और समुदाय को वास्तविक लाभ मिलेगा। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 13:33, 26 अगस्त 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] जी, :मार्गदर्शन और प्रबंधक पद के सुझाव के लिए बहुत धन्यवाद! यह मेरे लिए सम्मान की बात है, लेकिन अभी मैं इसकी न्यूनतम योग्यताओं को पूरा नहीं करता। इसलिए फिलहाल मेरा ध्यान चित्र प्रेरक के कार्य पर ही है। :यदि आपको मेरे योगदान योग्य लगें, तो कृपया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। एक वरिष्ठ सदस्य के रूप में आपका समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR]] :आपके समय और स्नेह के लिए धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:05, 26 अगस्त 2026 (UTC) :: {{Done}} --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:03, 26 अगस्त 2026 (UTC) : [[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और [[सदस्य:Max|Max]] जी! आपसे अनुरोध है, कि परिणाम घोषित करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:59, 6 सितंबर 2026 (UTC) ==== परिणाम ==== 693u5cwkbnwajon3jkqoi3gz9p9x50i 6610987 6610935 2026-09-06T06:56:49Z Max 651050 /* टिप्पणियाँ */ Re ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6610987 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] '''[[वि:चित्र प्रेरक|चित्र प्रेरक]]''' अधिकार प्राप्त सदस्य चित्र नामस्थान के पृष्ठों को भी स्थानांतरित कर सकते हैं मतलब की वे किसी भी फ़ाइल का नाम बदल सकते हैं। फ़ाइल का नाम केवल [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#किन चित्रों को स्थानांतरित करें?|कुछ विशेष परिस्थितियों ]] में ही बदलना चाहिए। यह अधिकार उन्हें मिलता है जिन्होंने मीडिया फ़ाइलों के साथ काम करने की अच्छी समझ दिखाई हो। बिल्कुल नए सदस्यों को (उनके द्वारा अपलोड किए गए चित्रों की संख्या की परवाह किए बिना) आम तौर पर यह अधिकार नहीं दिया जाता है। == आवश्यकताएँ == चित्र प्रेरक अधिकार प्राप्त करने के लिए आवश्यक योग्यताएं निम्नलिखित हैं: # विकिपीडिया पर कम से कम तीन महीने से अधिक पुराना खाता होना चाहिए। # कुल सम्पादन 100 से अधिक और 'चित्र' नामस्थान पर संपादन 20 से अधिक। # फ़ाइल मुद्राधिकार (कॉपीराइट) लाइसेंसों की समझ। ==निवृति== इस अधिकार से निवृति निम्नलिखित दो कारणों से हो सकती है: * [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#किन चित्रों को स्थानांतरित नहीं करना चाहिए?|निषिद्ध]] चित्रों को स्थानांतरित करने पर। * सदस्य द्वारा स्वतः अधिकार हटाने का अनुरोध करने पर। == नामांकन == ;नामांकन का प्रारूप कुछ इस तरह का होना चाहिये: <pre> === [[सदस्य का नाम]] === {{Sr-request |status = <!--यह लाइन न बदले--> |user name = }} () ~~~~ ==== टिप्पणियाँ ==== ==== परिणाम ==== </pre> {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Vibhijain|वैभव जैन]] === {{sr-request |Status = done |user name = Vibhijain }} में इस नए आधिकार के लिए आवेदन करता हु, इस आधिकार से में हिन्दी विकिपीडिया पर उन चित्रो का नाम परिवर्तित करना चहुगा जो की गलत है या कॉमन के किसी चित्र के नाम के समान है, जिसे की हिन्दी विकिपीडिया पे वे दोनों चित्र इतमाल किए जा सके। [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:48, 26 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done for 1 month temporary period--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]• [[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:11, 27 जुलाई 2011 (UTC {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] === {{sr-request |Status = not done |user name = Dr. ashok shukla }} में इस नए आधिकार के लिए आवेदन करता हु,--[[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[User talk:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 19:12, 13 जनवरी 2012 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== :{{गलत}} The user has little/negligible experience with managing files on the wiki and has mostly created articles of little significance and still less content which often had to be deleted. He should re-nominate himself after getting his hands on some files. -- [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:00, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== परिणाम ==== {{गलत}}'''विफल''', आपका अनुभव हिन्दी विकि पर अभी बहुत ही कम है ऊपर लिखी नीति के अनुसार केवल सक्रिय अनुभवी सदस्यों को यह अधिकार दिया जा सकता है अत: आपको हिन्दी विकि पर अपना अनुभव बढा़ना चाहिये और इसके लिये आपको कुछ अच्छे लेख बनाना एवं बर्बरता रोकथाम में अपना सहयोग देना चाहिये। --[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 08:50, 14 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Lovysinghal|लवी सिंघल]] === {{sr-request |Status = done |user name = Lovysinghal }} स्वनामांकन। मैं पहले से ही मीडिया फाइलों पर ध्यान रखता हूँ एवं समय-समय पर फालतू फाइलों को हटाता रहता हूँ। इस अधिकार के मिलने से मुझे और कुछ कार्य करने में आसानी होगी। -- [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:00, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== *समर्थन – लवी जी, कुछ उन सदस्यों में से एक हैं जो हिन्दी विकिपीडिया पे neutral point of view के साथ अपना सहयोग देते हैं। इन्हें विकी नीतियों का भी पर्याप्त ज्ञान है। मुझे पूरा यकीन है कि वो इस चित्र प्रेरक पद के साथ न्यायसंगत रूप से कार्य करेंगे।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup> &nbsp;Bill&nbsp;william&nbsp;compton</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">Talk</font>]]</sup> 05:31, 14 जनवरी 2012 (UTC) *समर्थन - लवी जी इस ज़रूरी काम को अनथक और सक्षम रूप से करते हैं --[[User:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[User talk:Hunnjazal|वार्ता]]) 20:57, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== परिणाम ==== :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 05:10, 15 जनवरी 2012 (UTC) लवी सिंघल जी को बहुत बहुत बधाई --[[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[User talk:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 15:15, 16 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Shubhamkanodia|शुभम कनोडिया]] === {{sr-request |Status = done |user name = Shubhamkanodia }} मैं शुभम कनोडिया, यह मनाता हूँ की मुझे फाइलों और उनसे सम्बंधित उपयोग नीतियों अच्छी समझ, ज्ञान व अनुभव है। अतः मैं इस अधिकार हेतु आप सभी से आवेदन करता हूँ। <br> <font color="#585858">░▒▓</font>► [[User:Shubhamkanodia|<b><font color="#1B7CFF">शुभम</font><font color="#1B5AFF"> कनो</font><font color="#1B4AF">डिया</font></b>]]<sup>[[User talk:shubhamkanodia|<span title="(͡° ͜ʖ ͡°) बातचीत करें!"> वार्ता</span>]]</sup> 14:05, 4 नवम्बर 2013 (UTC) ::{{सही}}- I support. --<font color="orange">&#9741;</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 13:21, 6 नवम्बर 2013 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== शुभम जी, इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर चित्र प्रेरक पद हेतु आवश्यकताओं से सम्बंधित एक प्रस्ताव है। जब वह (या आवश्यकताओं का कोई अन्य) प्रस्ताव पारित होगा तभी इस अधिकार को दिया जा सकता है।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:03, 6 नवम्बर 2013 (UTC) : I think the 'vaarta' should be considered as complete, as there has been no further comment and whichever comments were received they have been duly responded or actioned. So that 'prastaav' should be considered as 'paarit' and be updated accordingly. After that This candidature may also be actioned. Regards. --<font color="orange">&#9741;</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 13:17, 6 नवम्बर 2013 (UTC) ==== परिणाम ==== *{{done}} नई आवश्कताओं के अनुसार।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:23, 14 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] === में इस नए आधिकार के लिए पुनः आवेदन करता हु,----[[सदस्य:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[सदस्य वार्ता:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 16:02, 10 जनवरी 2014 (UTC) ==== टिप्पणी ==== * कमाल है कि यह निवेदन 2014 से यूँ ही पड़ा है - न तो इसे स्वीकार किया गया है और न ही कोई और निर्णय की यहाँ पर घोषणा की गई है! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:17, 28 जनवरी 2017 (UTC) * {{not done}} नामांकन नियमावली के अनुरूप नहीं होने के कारण इसे स्वीकार नहीं किया गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:30, 28 जनवरी 2017 (UTC) ** निर्णय की घोषणा के लिए धन्यवाद, [[u:संजीव कुमार|संजीव]] जी। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:34, 28 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदीजी]] === {{sr-request |Status =Withdrawn <!--don't change this line--> |user name = Suyash.dwivedi }} सुयशजी का योगदान कॉमन्स् पर विशिष्ट है। ‍‌‍‌([https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Suyash.dwivedi उनके सम्पादन]) हिन्दी विकिपीडिया में एशियाई माह का चित्र हो या अन्य चित्र सम्बद्ध कार्य, सुयशजी ने चित्रों के लिये जो कार्य किये हैं वे हिन्दी विकिपीडिया के लिये उपयोगी सिद्ध हुए हैं। हिन्दी विकि में ऐसे बहुत से चित्र सम्बद्घ कार्य हैं, जो दीर्घ काल से नहीं हुए हैं। यदि सुयशजी को ये अधिकार दिया जाए, तो अवश्य उत्कर्ष हो सकता है। अतः ये नामाङ्कन किया है। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 16:31, 18 जून 2018 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== {{सुनो|NehalDaveND}} जी, इस अधिकार की जरूरत कैसे पड़ गई? वैसे इस तरह का कोई कार्य हो भी तो अभी इतने तो सक्रिय प्रबन्धक मौजूद हैं ही कि वे आसानी से ये कार्य कर सकें, और वैसे भी मुझे नहीं लगता कि इस सदस्य समूह की हिन्दी विकि को आवश्यकता है। जब तक इसकी कोई आवश्यकता नहीं होती, तब तक किसी भी नामांकन के लिए मेरा पूर्ण विरोध ही रहेगा। --[[स:स|स]] ([[सवा:स|वार्ता]]) 10:45, 19 जून 2018 (UTC) ==== परिणाम ==== मैं नामाङ्कन वापस लेता हूँ। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 14:29, 21 जून 2018 (UTC) :{{not done}} नामांकनकर्ता ने नामांकन वापस लिया।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 01:36, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्नील करम्बेलकरजी]] === {{sr-request |Status =not done <!--don't change this line--> |user name = Swapnil.Karambelkar }} ::इस कार्य हेतु प्रबंधक ही उचित एवं योग्य व्यक्ति है अतः मैं अपने आप को इस अधिकार के योग्य नहीं समझता ,नेहाल जी का धन्यवाद। --[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर &#124; Swapnil Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:10, 21 जून 2018 (UTC) स्वप्नीलजी ने कॉमन्स् में उल्लेखनीय योगदान दिया है। ‍‌([https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Contributions/Swapnil.Karambelkar&offset=&limit=500&target=Swapnil.Karambelkar उनका योगदान]) चित्र सम्बद्ध कार्यों में उनका योगदान हिन्दी विकिपीडिया को लाभकारी हुआ है और वें आगे हिन्दी विकिपीडिया में चित्र सम्बन्धित कार्य करके चित्र व्यवस्था में योगदान कर सके, अतः उनका नामाङ्कन किया है। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 17:11, 18 जून 2018 (UTC) ;टिप्पणी: कुछ समय पूर्व चौपाल पर चित्र प्रेरक पद/ अधिकार हटाने पर चर्चा हो रही थी। क्या यह अधिकार को छोड़ने का निर्णय हम नहीं ले रहे हैं? इस मामले को स्वप्निल जी और सुयश जी की स्वीकृति और मतदान से पहले स्पष्ट किया जाना चाहिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:46, 18 जून 2018 (UTC) ::[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]]जी, वास्तविकता ये है कि जिन लोगों के पास ये अधिकार हैं, (सङ्केत समझें) वो कुछ करते नहीं थे। अतः इस अधिकार का कदाचित् कोई उपयोग नहीं ऐसा समुदाय के मध्य विचार उत्पन्न हुआ। परन्तु भोपाल में जो तकनीकी कार्यशाला हुई, उस में पाया गया कि ये अधिकार का उपयोग करके चित्रों की समस्या दूर की जा सकती है। कुछ लोगों ने टोपीयोँ का सङ्ग्रह किया है और कुछ लोग दुरुपयोग करते हैं, अतः मुझे तो कभी कभी प्रबन्धक अधिकार भी हटाने की चर्चा आरम्भ करने का विचार आता है। परन्तु फिर कुछ लोगों को देखता हूँ कि वो अपने पद का उचित उपयोग और सक्रियता से उपयोग करते हैं, तो विश्वास हो जाता है कि, कोई तो अधिकार का टोपीयोँ के सङ्ग्रह के जैसे एकत्रीकरण नहीं कर रहा। कुछ लोगों ने टोपीयों का सङ्ग्रह न करके यदि अधिकार का उपयोग किया होता, तो समुदाय को उनका कार्य देखने पर अवश्य लगता कि यह अधिकार भी उपयोगी है। वैसे बहुत पहले एक चर्चा आपके और मेरे मध्य हुई थी, वहाँ भी कभी प्रत्युत्तर दे देवें। अस्तु। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 02:33, 19 जून 2018 (UTC) :::ऐसे कौन से कार्य हैं जिसके लिए इस अधिकार की आवश्यकता पड़ी?--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 02:48, 19 जून 2018 (UTC) ;परिणाम {{not done}} नामांकित सदस्य द्वारा नामांकन का अस्वीकार किया गया।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 14:15, 21 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Hindustanilanguage]] === मैं वास्तविक जीवन में व्यस्तता के कारण [[हिन्दी विकिपीडिया]] पर अधिक समय नहीं दे पाऊँगा। इसलिए माननीय प्रबंधकों से निवेदन है कि मुझे इस अधिकार से मुक्त कर दें। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:48, 18 जुलाई 2019 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:27, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:CptViraj|सदस्य:केप्टनविराज]] === {{Sr-request | status = done | user name = CptViraj }} नमस्ते, मुझे चित्रों के साथ काम करना बहुत पसंद है। मैं कई दिनों से हिंदी विकिपीडिया पर मौजूद चित्रों की साफ सफाई कर रहा हूं। मुझे यह काम करते समय बहुत सारे खराब और निरर्थक नाम वाले चित्र मिले, जिसे मैं ठीक करना चाहता हूं। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कोमन्स पर चित्र प्रेरक हूं, इसलिए मैं इस अधिकार से सुपरिचित हूं। धन्यवाद। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 10:25, 9 अप्रैल 2020 (UTC) {{विरोध}} --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:21, 13 अप्रैल 2020 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== * मान्यवर इस अधिकार को समाप्त करने के बारे में पहले ही चर्चा पूरी हो चुकी है। अत: आप इस अधिकार के स्थान पर प्रबंधक बनने का प्रयास करें तो शायद अच्छा होगा। वैसी भी जहाँ जोकरों के प्रबंधक बनने की शत प्रति शत संभावना हो, वहाँ हो सकता है कि कोई सुलझा हुआ इंसान भी प्रबंधक बन जाए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:21, 13 अप्रैल 2020 (UTC) *:क्या आप [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 52#चित्र प्रेरक अधिकार सदस्य समूह हटाने हेतु अनुरोध|इस चर्चा]] की बात कर रहे हैं? पर यह चर्चा तो ऐसे ही पूरालेख में चली गई, ना ही इसका परिणाम जाहिर किया गया ना ही इसे बंद किया गया था। और यह निवेदन पृष्ठ तो ऐसे ही खुला पड़ा है। धन्यवाद। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:30, 14 अप्रैल 2020 (UTC) *::कृपया बताएं कि आप इस अधिकार से कैसे योगदान करना चाहते हैं? उदाहरण दें तो और सटीक रहेगा। आपको ये अधिकार और विकियों पे भी प्राप्त है तो वहां आपने इसका कैसा उपयोग किया वो भी प्रदर्शित करें।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:53, 19 अप्रैल 2020 (UTC) *:::{{Ping|हिंदुस्थान वासी}} मैंने [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक]] पढा है और मैं इस से परिचित हूं, मैं इसी नीति को ध्यान में रखते हुए चित्रों को स्थानांतरित करूंगा। जैसे कि [[:चित्र:1975.jpg]] एक अर्थहीन नाम वाला चित्र है इसलिए मैं इसे [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#2]] के मुताबिक [[:चित्र:१९७५ यूरोपीय कप फाइनल कवर]] पर स्थानांतरित करूंगा। आप मेरे द्वारा किए गए [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Log?type=move&user=CptViraj कोमन्स के स्थानांतर] और [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Log?type=move&user=CptViraj अंग्रेजी विकिपीडिया के स्थानांतर] देख सकते हैं। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 06:39, 20 अप्रैल 2020 (UTC) ==== परिणाम ==== * एक माह के लिये प्रदान किया गया। सार्थक योगदान होने पे सूचनापट पे लिख के आगे बढ़ाया जा सकता है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 19:59, 21 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} === [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] === {{Sr-request |status = <!--यह लाइन न बदले--> |user name = AMAN KUMAR }} नमस्ते, मैं विकिपीडिया पर निरन्तर योगदान कर रहा हूँ। मैं फाइलों और चित्रों के उचित रखरखाव तथा उनके सही नामकरण के लिए चित्र प्रेरक अधिकार हेतु आवेदन कर रहा हूँ। नियमों और नीतियों से मैं भली-भांति परिचित हूँ। कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:47, 24 अगस्त 2026 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== विक्रम जी, कृपया ऊपर की पूरी चर्चा एक बार ध्यान से पढ़ लीजिए। मैं हिन्दी विकिपीडिया पर लंबे समय तक एकमात्र चित्र प्रेरक (File mover) रहा हूँ। उस समय इस अधिकार को ही समाप्त करने पर विचार चल रहा था। इसलिए मेरा सुझाव है कि आप प्रबंधक बनने के लिए विचार करें। हिन्दी विकिपीडिया पर कोई भी अनुभवी और विश्वसनीय सदस्य समय के साथ इस जिम्मेदारी के लिए आगे आ सकता है; यह किसी स्थायी पद या विशेषाधिकार का विषय नहीं है। एक अलग संदर्भ में मैंने स्वयं अपने स्वतः परीक्षित (autopatrolled) और पुनरीक्षक (reviewer) अधिकार भी त्याग दिए थे। बाद में किसी सदस्य ने पर्याप्त कारण बताते हुए मुझसे एक लेख को पुनः नामांकित करने का अनुरोध किया। इस स्थिति को देखते हुए मैंने अपने पहले के अधिकार पुनः दिए जाने का अनुरोध किया। लेकिन वर्तमान प्रबंधकों ने इसे स्वीकार नहीं किया। मेरे विचार से यह निर्णय केवल अधिकार की आवश्यकता और मेरे पिछले योगदान के आधार पर होना चाहिए था, न कि इस आशंका के आधार पर कि किसी अनुभवी सदस्य को अधिक अधिकार मिलने से वर्तमान पदाधिकारियों की भूमिका छोटी दिखाई देगी। आखिरकार विकिपीडिया के अधिकार किसी व्यक्ति की व्यक्तिगत संपत्ति नहीं हैं; वे समुदाय के काम को बेहतर ढंग से करने के लिए दिए जाने वाले उपकरण हैं। इसलिए मेरा मानना है कि हमें व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा की भावना से ऊपर उठकर यह देखना चाहिए कि किस सदस्य के पास कौन-सा अधिकार होने से हिन्दी विकिपीडिया और समुदाय को वास्तविक लाभ मिलेगा। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 13:33, 26 अगस्त 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] जी, :मार्गदर्शन और प्रबंधक पद के सुझाव के लिए बहुत धन्यवाद! यह मेरे लिए सम्मान की बात है, लेकिन अभी मैं इसकी न्यूनतम योग्यताओं को पूरा नहीं करता। इसलिए फिलहाल मेरा ध्यान चित्र प्रेरक के कार्य पर ही है। :यदि आपको मेरे योगदान योग्य लगें, तो कृपया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। एक वरिष्ठ सदस्य के रूप में आपका समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR]] :आपके समय और स्नेह के लिए धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:05, 26 अगस्त 2026 (UTC) :: {{Done}} --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:03, 26 अगस्त 2026 (UTC) : [[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और [[सदस्य:Max|Max]] जी! आपसे अनुरोध है, कि परिणाम घोषित करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:59, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::मैंने दो दिन पहले ही आपके चित्र नामस्थान में 12 शीह नामांकन अस्वीकार किए थे, क्योंकि आपने गलत मापदंड इस्तेमाल किया था। इसलिए अभी भी आपको थोड़ा सुधार करने की ज़रूरत है। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 06:56, 6 सितंबर 2026 (UTC) ==== परिणाम ==== 1cvhdwosoqw733usb7be6dxqe4tusxn 6611040 6610987 2026-09-06T08:54:03Z AMAN KUMAR 911487 /* टिप्पणियाँ */ + 6611040 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:अनुमति अनुरोध/शीर्ष}} [[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]] '''[[वि:चित्र प्रेरक|चित्र प्रेरक]]''' अधिकार प्राप्त सदस्य चित्र नामस्थान के पृष्ठों को भी स्थानांतरित कर सकते हैं मतलब की वे किसी भी फ़ाइल का नाम बदल सकते हैं। फ़ाइल का नाम केवल [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#किन चित्रों को स्थानांतरित करें?|कुछ विशेष परिस्थितियों ]] में ही बदलना चाहिए। यह अधिकार उन्हें मिलता है जिन्होंने मीडिया फ़ाइलों के साथ काम करने की अच्छी समझ दिखाई हो। बिल्कुल नए सदस्यों को (उनके द्वारा अपलोड किए गए चित्रों की संख्या की परवाह किए बिना) आम तौर पर यह अधिकार नहीं दिया जाता है। == आवश्यकताएँ == चित्र प्रेरक अधिकार प्राप्त करने के लिए आवश्यक योग्यताएं निम्नलिखित हैं: # विकिपीडिया पर कम से कम तीन महीने से अधिक पुराना खाता होना चाहिए। # कुल सम्पादन 100 से अधिक और 'चित्र' नामस्थान पर संपादन 20 से अधिक। # फ़ाइल मुद्राधिकार (कॉपीराइट) लाइसेंसों की समझ। ==निवृति== इस अधिकार से निवृति निम्नलिखित दो कारणों से हो सकती है: * [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#किन चित्रों को स्थानांतरित नहीं करना चाहिए?|निषिद्ध]] चित्रों को स्थानांतरित करने पर। * सदस्य द्वारा स्वतः अधिकार हटाने का अनुरोध करने पर। == नामांकन == ;नामांकन का प्रारूप कुछ इस तरह का होना चाहिये: <pre> === [[सदस्य का नाम]] === {{Sr-request |status = <!--यह लाइन न बदले--> |user name = }} () ~~~~ ==== टिप्पणियाँ ==== ==== परिणाम ==== </pre> {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Vibhijain|वैभव जैन]] === {{sr-request |Status = done |user name = Vibhijain }} में इस नए आधिकार के लिए आवेदन करता हु, इस आधिकार से में हिन्दी विकिपीडिया पर उन चित्रो का नाम परिवर्तित करना चहुगा जो की गलत है या कॉमन के किसी चित्र के नाम के समान है, जिसे की हिन्दी विकिपीडिया पे वे दोनों चित्र इतमाल किए जा सके। [[User:Vibhijain|<span style="color:#B57EDC">♛♚★Vaibhav Jain★♚♛</span>]] [[User talk:Vibhijain|<sup><span style="color:red"><small>Talk</small></span></sup>]] [[विशेष:विपत्रयोजक/Vibhijain|<sup><span style="color:blue"><small>Email</small></span></sup>]] 13:48, 26 जुलाई 2011 (UTC) :{{सही}}Done for 1 month temporary period--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]• [[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 13:11, 27 जुलाई 2011 (UTC {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] === {{sr-request |Status = not done |user name = Dr. ashok shukla }} में इस नए आधिकार के लिए आवेदन करता हु,--[[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[User talk:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 19:12, 13 जनवरी 2012 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== :{{गलत}} The user has little/negligible experience with managing files on the wiki and has mostly created articles of little significance and still less content which often had to be deleted. He should re-nominate himself after getting his hands on some files. -- [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:00, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== परिणाम ==== {{गलत}}'''विफल''', आपका अनुभव हिन्दी विकि पर अभी बहुत ही कम है ऊपर लिखी नीति के अनुसार केवल सक्रिय अनुभवी सदस्यों को यह अधिकार दिया जा सकता है अत: आपको हिन्दी विकि पर अपना अनुभव बढा़ना चाहिये और इसके लिये आपको कुछ अच्छे लेख बनाना एवं बर्बरता रोकथाम में अपना सहयोग देना चाहिये। --[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 08:50, 14 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Lovysinghal|लवी सिंघल]] === {{sr-request |Status = done |user name = Lovysinghal }} स्वनामांकन। मैं पहले से ही मीडिया फाइलों पर ध्यान रखता हूँ एवं समय-समय पर फालतू फाइलों को हटाता रहता हूँ। इस अधिकार के मिलने से मुझे और कुछ कार्य करने में आसानी होगी। -- [[User:Lovysinghal|लवी सिंघल]] ([[User talk:Lovysinghal|वार्ता]]) 05:00, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== *समर्थन – लवी जी, कुछ उन सदस्यों में से एक हैं जो हिन्दी विकिपीडिया पे neutral point of view के साथ अपना सहयोग देते हैं। इन्हें विकी नीतियों का भी पर्याप्त ज्ञान है। मुझे पूरा यकीन है कि वो इस चित्र प्रेरक पद के साथ न्यायसंगत रूप से कार्य करेंगे।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup> &nbsp;Bill&nbsp;william&nbsp;compton</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">Talk</font>]]</sup> 05:31, 14 जनवरी 2012 (UTC) *समर्थन - लवी जी इस ज़रूरी काम को अनथक और सक्षम रूप से करते हैं --[[User:Hunnjazal|Hunnjazal]] ([[User talk:Hunnjazal|वार्ता]]) 20:57, 14 जनवरी 2012 (UTC) ==== परिणाम ==== :{{सही}}'''Done'''--[[User:Mayur|<font face="Rage Italic" size="4.5" style="color:#000000;color:#FF4500"><i>Ma</i></font><font face="Rage Italic" size="5" style="color:#000000;color:#008000"><i>yur</i></font>]] <sup><span style="font-family:Italic;color:black">[[user_talk:Mayur|(talk]]•[[special:EmailUser/mayur|Email)]]</span></sup> 05:10, 15 जनवरी 2012 (UTC) लवी सिंघल जी को बहुत बहुत बधाई --[[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[User talk:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 15:15, 16 जनवरी 2012 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Shubhamkanodia|शुभम कनोडिया]] === {{sr-request |Status = done |user name = Shubhamkanodia }} मैं शुभम कनोडिया, यह मनाता हूँ की मुझे फाइलों और उनसे सम्बंधित उपयोग नीतियों अच्छी समझ, ज्ञान व अनुभव है। अतः मैं इस अधिकार हेतु आप सभी से आवेदन करता हूँ। <br> <font color="#585858">░▒▓</font>► [[User:Shubhamkanodia|<b><font color="#1B7CFF">शुभम</font><font color="#1B5AFF"> कनो</font><font color="#1B4AF">डिया</font></b>]]<sup>[[User talk:shubhamkanodia|<span title="(͡° ͜ʖ ͡°) बातचीत करें!"> वार्ता</span>]]</sup> 14:05, 4 नवम्बर 2013 (UTC) ::{{सही}}- I support. --<font color="orange">&#9741;</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 13:21, 6 नवम्बर 2013 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== शुभम जी, इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर चित्र प्रेरक पद हेतु आवश्यकताओं से सम्बंधित एक प्रस्ताव है। जब वह (या आवश्यकताओं का कोई अन्य) प्रस्ताव पारित होगा तभी इस अधिकार को दिया जा सकता है।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:03, 6 नवम्बर 2013 (UTC) : I think the 'vaarta' should be considered as complete, as there has been no further comment and whichever comments were received they have been duly responded or actioned. So that 'prastaav' should be considered as 'paarit' and be updated accordingly. After that This candidature may also be actioned. Regards. --<font color="orange">&#9741;</font>[[User Talk:Manojkhurana|'''<u><font color="green"> मनोज खुराना </font></u>''']] <sup>([[u:Manojkhurana| <font color="orange">सदस्यपृष्ठ</font>]]) </sup> 13:17, 6 नवम्बर 2013 (UTC) ==== परिणाम ==== *{{done}} नई आवश्कताओं के अनुसार।[[User:Bill william compton|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;"><font color="RED">&lt;&gt;&lt;<sup></sup>&nbsp;बिल विलियम कॉम्पटन</font></span>]]<sup>[[User talk:Bill william compton|<font color="#000000">वार्ता</font>]]</sup> 12:23, 14 दिसम्बर 2013 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[User:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] === में इस नए आधिकार के लिए पुनः आवेदन करता हु,----[[सदस्य:Dr. ashok shukla|अशोक कुमार शुक्ला]] ([[सदस्य वार्ता:Dr. ashok shukla|वार्ता]]) 16:02, 10 जनवरी 2014 (UTC) ==== टिप्पणी ==== * कमाल है कि यह निवेदन 2014 से यूँ ही पड़ा है - न तो इसे स्वीकार किया गया है और न ही कोई और निर्णय की यहाँ पर घोषणा की गई है! --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:17, 28 जनवरी 2017 (UTC) * {{not done}} नामांकन नियमावली के अनुरूप नहीं होने के कारण इसे स्वीकार नहीं किया गया।<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:30, 28 जनवरी 2017 (UTC) ** निर्णय की घोषणा के लिए धन्यवाद, [[u:संजीव कुमार|संजीव]] जी। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:34, 28 जनवरी 2017 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Suyash.dwivedi|सुयश द्विवेदीजी]] === {{sr-request |Status =Withdrawn <!--don't change this line--> |user name = Suyash.dwivedi }} सुयशजी का योगदान कॉमन्स् पर विशिष्ट है। ‍‌‍‌([https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Contributions/Suyash.dwivedi उनके सम्पादन]) हिन्दी विकिपीडिया में एशियाई माह का चित्र हो या अन्य चित्र सम्बद्ध कार्य, सुयशजी ने चित्रों के लिये जो कार्य किये हैं वे हिन्दी विकिपीडिया के लिये उपयोगी सिद्ध हुए हैं। हिन्दी विकि में ऐसे बहुत से चित्र सम्बद्घ कार्य हैं, जो दीर्घ काल से नहीं हुए हैं। यदि सुयशजी को ये अधिकार दिया जाए, तो अवश्य उत्कर्ष हो सकता है। अतः ये नामाङ्कन किया है। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 16:31, 18 जून 2018 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== {{सुनो|NehalDaveND}} जी, इस अधिकार की जरूरत कैसे पड़ गई? वैसे इस तरह का कोई कार्य हो भी तो अभी इतने तो सक्रिय प्रबन्धक मौजूद हैं ही कि वे आसानी से ये कार्य कर सकें, और वैसे भी मुझे नहीं लगता कि इस सदस्य समूह की हिन्दी विकि को आवश्यकता है। जब तक इसकी कोई आवश्यकता नहीं होती, तब तक किसी भी नामांकन के लिए मेरा पूर्ण विरोध ही रहेगा। --[[स:स|स]] ([[सवा:स|वार्ता]]) 10:45, 19 जून 2018 (UTC) ==== परिणाम ==== मैं नामाङ्कन वापस लेता हूँ। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 14:29, 21 जून 2018 (UTC) :{{not done}} नामांकनकर्ता ने नामांकन वापस लिया।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 01:36, 22 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्नील करम्बेलकरजी]] === {{sr-request |Status =not done <!--don't change this line--> |user name = Swapnil.Karambelkar }} ::इस कार्य हेतु प्रबंधक ही उचित एवं योग्य व्यक्ति है अतः मैं अपने आप को इस अधिकार के योग्य नहीं समझता ,नेहाल जी का धन्यवाद। --[[सदस्य:Swapnil.Karambelkar|स्वप्निल करंबेलकर &#124; Swapnil Karambelkar]] ([[सदस्य वार्ता:Swapnil.Karambelkar|वार्ता]]) 13:10, 21 जून 2018 (UTC) स्वप्नीलजी ने कॉमन्स् में उल्लेखनीय योगदान दिया है। ‍‌([https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Contributions/Swapnil.Karambelkar&offset=&limit=500&target=Swapnil.Karambelkar उनका योगदान]) चित्र सम्बद्ध कार्यों में उनका योगदान हिन्दी विकिपीडिया को लाभकारी हुआ है और वें आगे हिन्दी विकिपीडिया में चित्र सम्बन्धित कार्य करके चित्र व्यवस्था में योगदान कर सके, अतः उनका नामाङ्कन किया है। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 17:11, 18 जून 2018 (UTC) ;टिप्पणी: कुछ समय पूर्व चौपाल पर चित्र प्रेरक पद/ अधिकार हटाने पर चर्चा हो रही थी। क्या यह अधिकार को छोड़ने का निर्णय हम नहीं ले रहे हैं? इस मामले को स्वप्निल जी और सुयश जी की स्वीकृति और मतदान से पहले स्पष्ट किया जाना चाहिए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:46, 18 जून 2018 (UTC) ::[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]]जी, वास्तविकता ये है कि जिन लोगों के पास ये अधिकार हैं, (सङ्केत समझें) वो कुछ करते नहीं थे। अतः इस अधिकार का कदाचित् कोई उपयोग नहीं ऐसा समुदाय के मध्य विचार उत्पन्न हुआ। परन्तु भोपाल में जो तकनीकी कार्यशाला हुई, उस में पाया गया कि ये अधिकार का उपयोग करके चित्रों की समस्या दूर की जा सकती है। कुछ लोगों ने टोपीयोँ का सङ्ग्रह किया है और कुछ लोग दुरुपयोग करते हैं, अतः मुझे तो कभी कभी प्रबन्धक अधिकार भी हटाने की चर्चा आरम्भ करने का विचार आता है। परन्तु फिर कुछ लोगों को देखता हूँ कि वो अपने पद का उचित उपयोग और सक्रियता से उपयोग करते हैं, तो विश्वास हो जाता है कि, कोई तो अधिकार का टोपीयोँ के सङ्ग्रह के जैसे एकत्रीकरण नहीं कर रहा। कुछ लोगों ने टोपीयों का सङ्ग्रह न करके यदि अधिकार का उपयोग किया होता, तो समुदाय को उनका कार्य देखने पर अवश्य लगता कि यह अधिकार भी उपयोगी है। वैसे बहुत पहले एक चर्चा आपके और मेरे मध्य हुई थी, वहाँ भी कभी प्रत्युत्तर दे देवें। अस्तु। <b><span style="text-shadow:6px 6px 8px gray">[[u:NehalDaveND|<span style="color:#FF9933">ॐNehalDaveND</span>]]<sup>•[[सदस्य वार्ता:NehalDaveND|<font color="blue">✉</font>]]•[[विशेष:योगदान/NehalDaveND|<font color="green">✎</font>]]</sup></span></b> 02:33, 19 जून 2018 (UTC) :::ऐसे कौन से कार्य हैं जिसके लिए इस अधिकार की आवश्यकता पड़ी?--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 02:48, 19 जून 2018 (UTC) ;परिणाम {{not done}} नामांकित सदस्य द्वारा नामांकन का अस्वीकार किया गया।--[[सदस्य:आर्यावर्त|आर्यावर्त]] ([[सदस्य वार्ता:आर्यावर्त|वार्ता]]) 14:15, 21 जून 2018 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:Hindustanilanguage]] === मैं वास्तविक जीवन में व्यस्तता के कारण [[हिन्दी विकिपीडिया]] पर अधिक समय नहीं दे पाऊँगा। इसलिए माननीय प्रबंधकों से निवेदन है कि मुझे इस अधिकार से मुक्त कर दें। धन्यवाद। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:48, 18 जुलाई 2019 (UTC) :{{done}}<span style="color:green;">☆★</span>[[u:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:27, 18 जुलाई 2019 (UTC) {{चर्चा तल}} {{चर्चा शीर्ष}} === [[सदस्य:CptViraj|सदस्य:केप्टनविराज]] === {{Sr-request | status = done | user name = CptViraj }} नमस्ते, मुझे चित्रों के साथ काम करना बहुत पसंद है। मैं कई दिनों से हिंदी विकिपीडिया पर मौजूद चित्रों की साफ सफाई कर रहा हूं। मुझे यह काम करते समय बहुत सारे खराब और निरर्थक नाम वाले चित्र मिले, जिसे मैं ठीक करना चाहता हूं। मैं अंग्रेजी विकिपीडिया और कोमन्स पर चित्र प्रेरक हूं, इसलिए मैं इस अधिकार से सुपरिचित हूं। धन्यवाद। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 10:25, 9 अप्रैल 2020 (UTC) {{विरोध}} --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:21, 13 अप्रैल 2020 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== * मान्यवर इस अधिकार को समाप्त करने के बारे में पहले ही चर्चा पूरी हो चुकी है। अत: आप इस अधिकार के स्थान पर प्रबंधक बनने का प्रयास करें तो शायद अच्छा होगा। वैसी भी जहाँ जोकरों के प्रबंधक बनने की शत प्रति शत संभावना हो, वहाँ हो सकता है कि कोई सुलझा हुआ इंसान भी प्रबंधक बन जाए। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 16:21, 13 अप्रैल 2020 (UTC) *:क्या आप [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 52#चित्र प्रेरक अधिकार सदस्य समूह हटाने हेतु अनुरोध|इस चर्चा]] की बात कर रहे हैं? पर यह चर्चा तो ऐसे ही पूरालेख में चली गई, ना ही इसका परिणाम जाहिर किया गया ना ही इसे बंद किया गया था। और यह निवेदन पृष्ठ तो ऐसे ही खुला पड़ा है। धन्यवाद। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 08:30, 14 अप्रैल 2020 (UTC) *::कृपया बताएं कि आप इस अधिकार से कैसे योगदान करना चाहते हैं? उदाहरण दें तो और सटीक रहेगा। आपको ये अधिकार और विकियों पे भी प्राप्त है तो वहां आपने इसका कैसा उपयोग किया वो भी प्रदर्शित करें।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 16:53, 19 अप्रैल 2020 (UTC) *:::{{Ping|हिंदुस्थान वासी}} मैंने [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक]] पढा है और मैं इस से परिचित हूं, मैं इसी नीति को ध्यान में रखते हुए चित्रों को स्थानांतरित करूंगा। जैसे कि [[:चित्र:1975.jpg]] एक अर्थहीन नाम वाला चित्र है इसलिए मैं इसे [[विकिपीडिया:चित्र प्रेरक#2]] के मुताबिक [[:चित्र:१९७५ यूरोपीय कप फाइनल कवर]] पर स्थानांतरित करूंगा। आप मेरे द्वारा किए गए [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Log?type=move&user=CptViraj कोमन्स के स्थानांतर] और [https://en.wikipedia.org/wiki/Special:Log?type=move&user=CptViraj अंग्रेजी विकिपीडिया के स्थानांतर] देख सकते हैं। -- [[User:CptViraj|<font color="black">'''केप्टनविराज'''</font>]] ([[User talk:CptViraj|📧]]) 06:39, 20 अप्रैल 2020 (UTC) ==== परिणाम ==== * एक माह के लिये प्रदान किया गया। सार्थक योगदान होने पे सूचनापट पे लिख के आगे बढ़ाया जा सकता है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 19:59, 21 अप्रैल 2020 (UTC) {{चर्चा तल}} === [[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] === {{Sr-request |status = <!--यह लाइन न बदले--> |user name = AMAN KUMAR }} नमस्ते, मैं विकिपीडिया पर निरन्तर योगदान कर रहा हूँ। मैं फाइलों और चित्रों के उचित रखरखाव तथा उनके सही नामकरण के लिए चित्र प्रेरक अधिकार हेतु आवेदन कर रहा हूँ। नियमों और नीतियों से मैं भली-भांति परिचित हूँ। कृपया मेरे योगदानों की समीक्षा करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 17:47, 24 अगस्त 2026 (UTC) ==== टिप्पणियाँ ==== विक्रम जी, कृपया ऊपर की पूरी चर्चा एक बार ध्यान से पढ़ लीजिए। मैं हिन्दी विकिपीडिया पर लंबे समय तक एकमात्र चित्र प्रेरक (File mover) रहा हूँ। उस समय इस अधिकार को ही समाप्त करने पर विचार चल रहा था। इसलिए मेरा सुझाव है कि आप प्रबंधक बनने के लिए विचार करें। हिन्दी विकिपीडिया पर कोई भी अनुभवी और विश्वसनीय सदस्य समय के साथ इस जिम्मेदारी के लिए आगे आ सकता है; यह किसी स्थायी पद या विशेषाधिकार का विषय नहीं है। एक अलग संदर्भ में मैंने स्वयं अपने स्वतः परीक्षित (autopatrolled) और पुनरीक्षक (reviewer) अधिकार भी त्याग दिए थे। बाद में किसी सदस्य ने पर्याप्त कारण बताते हुए मुझसे एक लेख को पुनः नामांकित करने का अनुरोध किया। इस स्थिति को देखते हुए मैंने अपने पहले के अधिकार पुनः दिए जाने का अनुरोध किया। लेकिन वर्तमान प्रबंधकों ने इसे स्वीकार नहीं किया। मेरे विचार से यह निर्णय केवल अधिकार की आवश्यकता और मेरे पिछले योगदान के आधार पर होना चाहिए था, न कि इस आशंका के आधार पर कि किसी अनुभवी सदस्य को अधिक अधिकार मिलने से वर्तमान पदाधिकारियों की भूमिका छोटी दिखाई देगी। आखिरकार विकिपीडिया के अधिकार किसी व्यक्ति की व्यक्तिगत संपत्ति नहीं हैं; वे समुदाय के काम को बेहतर ढंग से करने के लिए दिए जाने वाले उपकरण हैं। इसलिए मेरा मानना है कि हमें व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा की भावना से ऊपर उठकर यह देखना चाहिए कि किस सदस्य के पास कौन-सा अधिकार होने से हिन्दी विकिपीडिया और समुदाय को वास्तविक लाभ मिलेगा। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 13:33, 26 अगस्त 2026 (UTC) :नमस्ते @[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] जी, :मार्गदर्शन और प्रबंधक पद के सुझाव के लिए बहुत धन्यवाद! यह मेरे लिए सम्मान की बात है, लेकिन अभी मैं इसकी न्यूनतम योग्यताओं को पूरा नहीं करता। इसलिए फिलहाल मेरा ध्यान चित्र प्रेरक के कार्य पर ही है। :यदि आपको मेरे योगदान योग्य लगें, तो कृपया हार्डवेयर डोनेशन प्रोग्राम में मेरे आवेदन का समर्थन (Endorse) करें। एक वरिष्ठ सदस्य के रूप में आपका समर्थन मेरे लिए बहुत महत्वपूर्ण होगा: [[meta:Hardware donation program/AMAN KUMAR]] :आपके समय और स्नेह के लिए धन्यवाद! [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:05, 26 अगस्त 2026 (UTC) :: {{Done}} --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:03, 26 अगस्त 2026 (UTC) : [[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और [[सदस्य:Max|Max]] जी! आपसे अनुरोध है, कि परिणाम घोषित करें। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:59, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::मैंने दो दिन पहले ही आपके चित्र नामस्थान में 12 शीह नामांकन अस्वीकार किए थे, क्योंकि आपने गलत मापदंड इस्तेमाल किया था। इसलिए अभी भी आपको थोड़ा सुधार करने की ज़रूरत है। [[सदस्य:Max|Max]] ([[सदस्य वार्ता:Max|वार्ता]]) 06:56, 6 सितंबर 2026 (UTC) ::: [[सदस्य:Max|Max]] जी! मैने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़ाइलें|फाइल हटाने]] की नीति को पुनः पढ़ा है। आगे से मैं अप्रयुक्त फ़ाइलों को फ़3 मापदंड के तहत नामांकित करूँगा। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:54, 6 सितंबर 2026 (UTC) ==== परिणाम ==== b4ax6s97qgdfzve0v46lqazsuyzbsdk साँचा:Unichar/main 10 440138 6610679 6463875 2026-09-05T13:53:43Z ~2026-48172-93 946206 6610679 wikitext text/x-wiki {{#ifexpr:({{{dval|-1}}}=0) and ({{#ifeq:X{{{hval}}}|X0000 |0 |1}}) |<!--(error triggered if X{{{hval}}} ≠ X0000:)-->{{Error |tag=span |Error using &#123;&#123;[[साँचा:unichar|unichar]]&#125;&#125;: "{{{hvalinput|}}}" एक [[षोडश आधारी]] मूल्य नहीं है।}} | {{nowrap|{{{{#ifeq:{{{sans|}}}|y|sans-serif|mono}}|{{Unichar/ulink |ulink={{{ulink|<#salted#>}}} |ulinkdefault=Unicode}}{{{hval|}}}}}&#x20;}}<!-- -->{{Unichar/glyph |hval={{{hval|}}} |gc={{{gc|<#not a Unicode code point#>}}} |size={{{size}}} |use={{{use|}}} |use2={{{use2|}}} |cwith={{{cwith|}}} |image={{{image|}}} |br={{{br|}}} |suffix={{{suffix|}}} |na={{{na|}}} }} <!-- -->{{Unichar/name |hval={{{hval|}}} |na={{{na|}}} |name={{{name|}}} |nlink={{{nlink|<#salted#>}}} |gc={{{gc|}}} }} <!-- -->{{Unichar/notes |html={{{html|}}} |char_entity={{#ifeq:{{{html|no}}}|yes|{{#invoke:LoadData|Numcr2namecr|{{{dval|}}}}}|}} |note={{{note|}}} }} }}<!-- --><noinclude>{{Documentation|1=Template:Unichar/doc}}</noinclude> bpm02ktbngvpov2uuve8ta9azs9a61i चंदेनी 0 446330 6611031 6468851 2026-09-06T08:14:16Z Mundhalia746 934684 6611031 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian jurisdiction |type = गाँव | native_name = चंदेनी |other_name = चंदाणी • Chandeni |nickname = |skyline = |skyline_caption = | state_name = हरियाणा | district = भिवानी |altitude = 225 | population_total = 169424 |latd=28.474605 |longd=76.125264 |locator_position = left |area_telephone = |official_languages = [[हरियाणवी भाषा|हरियाणवी]], [[हिन्दी|हिंदी]] |postal_code = 127310 |vehicle_code_range = 16 |leader_title_1 = | leader_name_1 = |leader_title_2 = | leader_name_2 = }} चंदेनी [[भिवानी]] जिले में मौजूद एक अत्यधिक प्रचलित ग्रामीण क्षेत्र है| == रिकॉर्ड == भारतीय सेना में कुल सैनिकों की संख्या लगभग 11,00,000 सैनिक हैं, जिनमें से [[जाट रेजिमेंट|जाट रेजीमेंट]] की चौंतीस रेजिमेंट हैं| इन सभी में कुल सैनिकों की संख्या (शुदा-अफसर) का सर्वाधिक अंश चंदेनी गाँव को जाता है| यह जाट रेजिमेंट का लगभग दो प्रतिशत है तथा सम्पूर्ण भारतीय थल सेना का लगभग शून्य दशमलव एक प्रतिशत है| इस रिकॉर्ड का दूसरा हकदार भिवानी जिले का ही एक गाँव, [[हालुवास]] रहा है| == स्थापना == माना जाता है कि इस गाँव की स्थापना लगभग उन्नीस सौ दस ईस्वी के दशक में चंदा नाम की एक औरत के नाम पर पर हुई थी| यह औरत उस समय अपने पति और बाकी के परिवार के साथ [[बामला]] को छोड़ कर यहाँ आई थी| ये लोग वहाँ से किसी क़त्ल की घटना के पश्चात बचते बचाते पहुचे थे| यहाँ उन्होंने स्थायी ज़मीन का अधिग्रहण किया तथा लगभग पूरे गाँव की ज़मीन को [[चंदा ग्रेवाल]] ने बीस रुपये में खरीदा था| == स्थिति एवं मौसम == [[चित्र:Chandeni_arid_land.jpg|right|thumb|250px|चंदेनी ग्राम की रेतीली ज़मीन की एक झलक]] == लोग == == व्यवसाय == यहाँ के लोग मूल रूप से खेती करते हैं। परन्तु इन लोगों में सेना में भारती होने का एक गहरा लगाव देखा गया है। गाँव के लगभग नब्बे प्रतिशत पुरुष अपने जीवन में कभी ना कभी भारतीय सेना का हिस्सा रह चुके हैं| लगभग हर घर में कोई ना कोई पुरुष [[भारतीय सशस्‍त्र सेनाएँ|भारतीय सशस्‍त्र सेनाओं]] (थल, [[नौसेना|जल]] अथवा [[वायुसेना|वायु]]) में कार्यरत् है अथवा सेवानिवृत्त हो चुका है। == फ़सल == शुष्क ज़मीन होने की वजह से यहाँ [[जल स्तर]] बहुत नीचे है| गाँव में से एक [[नहर]] भी गुज़रती है जो लगभग पन्द्रह सालों से सूखी पड़ी है| अतः यहाँ के लोग भूमिगत पानी की मोटर लगाते हैं जो गहरे-गहरे कूओं में उतारी जाती हैं| इन कूओं की गहराई लगभग दो सौ फीट तक जाति है| यहाँ की मुख्य फ़सल हैं [[बजड़ी|बाजरा]], [[गेहूँ|गेहूं]], [[ज्वार]] और [[चना]]| == विशिष्ट व्यक्ति == {{स्रोत कम|भाग}} * अमर सिंह अहलावत - IFS, MP * अत्तर सिंह अहलावत - IPS, Haryana * Col. हरपत सिंह अहलावत * Dr. विजेता ग्रेवाल -MBBS, ACDS, New Delhi<ref>{{Cite web |url=http://www.enotes.com/topic/Grewal#Grewals_today |title=ग्रेवाल समुदाय के माननीय लोगों की सूची में विजेता ग्रेवाल |access-date=23 नवंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516172205/http://www.enotes.com/topic/Grewal#Grewals_today |archive-date=16 मई 2012 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pgimsrohtak.nic.in/Microsoft%20Word%20-%20ESM.pdf |title=हरियाणा पी एम् टी के सर्वोच्च छः चिकित्सा के छात्र/छात्राओं में विजेता ग्रेवाल को दर्शाती PDF file, सरकारी दस्तावेज |access-date=23 नवंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110627000206/http://pgimsrohtak.nic.in/Microsoft%20Word%20-%20ESM.pdf |archive-date=27 जून 2011 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theacms.in/students.pdf |title=2008 Batch of MBBS course for ACMS, Delhi, सरकारी दस्तावेज़ |access-date=23 नवंबर 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111202234551/http://theacms.in/students.pdf |archive-date=2 दिसंबर 2011 |url-status=live }}</ref> * रणवीर सिंह सांगवान कस्टम आफिसर == स्रोत == {{reflist}} {{हरियाणा के जिले}} [[श्रेणी:हरियाणा के गाँव]] 284oz0dzwdnkmjkh9c9dxnyfnzeihr3 साँचा:ग़ैर मुक्त किताब मुखपृष्ठ प्रयोग औचित्य 10 480490 6610963 1828756 2026-09-06T06:17:52Z AMAN KUMAR 911487 हिन्दी अनुवाद + 6610963 wikitext text/x-wiki {{{{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{ {{{|safesubst:}}}lc: {{{Format}}} }} | data = Non-free image data | rationale = Non-free image rationale | #default = Non-free use rationale }} | Special_header = – ग़ैर-मुफ़्त {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण | Article = {{{Article<includeonly>|</includeonly>}}} | Description = यह {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Author|}}} | {{{Author}}} द्वारा लिखित }}{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Illustrator|}}} | <nowiki/> और {{{Illustrator}}} द्वारा सचित्र }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Type|}}} | {{{Type|}}} | पुस्तक }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Volume|}}} | शृंखला }} ''{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Title|}}} | {{{Title}}} | {{{Article}}} }}''{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Volume|}}} | <nowiki/> के खंड {{{Volume}}} }} का मुख्य आवरण चित्र है। ऐसा माना जाता है कि इस {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} के आवरण चित्र का कॉपीराइट {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Owner|}}} | {{{Owner}}} | प्रकाशक{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Publisher|}}} | , {{{Publisher}}}, }} या आवरण कलाकार{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Cover_artist|}}} | , {{{Cover_artist}}} }} }} के पास है।{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Description|}}} | <nowiki/> {{{Description}}} }} | Source = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Source|}}} | {{{Source}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Website|}}} | यह निम्नलिखित वेबसाइट पर पाया जा सकता है: {{{Website}}} | ऐसा माना जाता है कि यह आवरण चित्र {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Owner|}}} | {{{Owner}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Publisher|}}} | {{{Publisher}}} | प्रकाशक }} }} से प्राप्त किया जा सकता है या प्राप्त किया गया था। }}. }} | Portion = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Portion|}}} | {{{Portion}}} | संपूर्ण मुख्य आवरण। चूँकि यह चित्र एक {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} का आवरण है, इसलिए उत्पाद को पहचानने, इच्छित अर्थ और ब्रांडिंग को उचित रूप से संप्रेषित करने तथा चित्र को धूमिल या गलत तरीके से प्रस्तुत होने से बचाने के लिए संपूर्ण चित्र की आवश्यकता है। }} | Low resolution = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Low_resolution|{{{Low resolution|}}}}}} | {{{Low_resolution|{{{Low resolution}}}}}} | यह प्रतिलिपि टिप्पणी और पहचान के लिए पर्याप्त रिज़ॉल्यूशन की है, लेकिन मूल {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण की तुलना में कम रिज़ॉल्यूशन की है। इससे बनाई गई प्रतियां निम्न गुणवत्ता की होंगी, जो नकल किए गए संस्करणों पर कलाकृति के रूप में या मूल कलाकृति के व्यावसायिक उद्देश्य से प्रतिस्पर्धा करने वाले अन्य उपयोगों के लिए अनुपयुक्त होंगी। }} | Purpose = <noinclude>''इनमें से चुनें:'' <kbd>Infobox / Header / Section / Author / Other</kbd></noinclude>{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Use|}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#ifeq: {{{Use}}} | Infobox | मुख्य ज्ञानसन्दूक | {{{Use}}} }}. इस चित्र का उपयोग उस कृति पर आलोचनात्मक टिप्पणी के संदर्भ में पहचान के लिए किया जाता है जिसके लिए यह आवरण चित्र के रूप में कार्य करता है। यह लेख को समझने में उपयोगकर्ता के लिए एक महत्वपूर्ण योगदान देता है, जिसे व्यावहारिक रूप से केवल शब्दों द्वारा संप्रेषित नहीं किया जा सकता। }} {{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{{Use|}}} | Infobox = इस कृति पर चर्चा करने वाले लेख के शीर्ष पर स्थित ज्ञानसन्दूक में यह चित्र रखा गया है, ताकि कृति से जुड़ी प्राथमिक दृश्य छवि को दिखाया जा सके, और उपयोगकर्ता को कृति को शीघ्रता से पहचानने में मदद मिल सके। | Header = यह चित्र कृति पर चर्चा करने वाले लेख या अनुभाग के आरंभ में रखा गया है, ताकि उपयोगकर्ता को कृति को शीघ्रता से पहचानने में मदद मिल सके और वे जान सकें कि उन्हें वह मिल गया है जिसे वे खोज रहे हैं। | Section = यह चित्र कृति पर चर्चा करने वाले अनुभाग के आरंभ में रखा गया है, ताकि उपयोगकर्ता को कृति को शीघ्रता से पहचानने में मदद मिल सके। | Author = इस चित्र का उपयोग कृति के लेखक की चर्चा में किया गया है, ताकि लेखक और इस कृति से उनके संबंध पर टिप्पणी की जा सके। इस कृति का संदर्भ दिए बिना लेखक की चर्चा अधूरी होगी। | = | #default = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Purpose|}}} | | <span class="error" style="color:red;">'''यहाँ उद्देश्य बताया जाना अनिवार्य है।'''</span> }} }} {{{Purpose|}}} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Commentary|}}} | ''स्वयं {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण के बारे में लेख में टिप्पणी:'' {{{Commentary}}}। }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Use|}}} | इस उद्देश्य के लिए उपयोग मूल कृति के उद्देश्यों, अर्थात् {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण निर्माता की {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण डिज़ाइन सेवाएँ प्रदान करने और जनता के लिए {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} का विपणन करने की क्षमता के साथ प्रतिस्पर्धा नहीं करता है। }} | Replaceability = एक {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण के रूप में, यह चित्र मुफ़्त सामग्री द्वारा प्रतिस्थापित नहीं किया जा सकता है; कोई भी अन्य चित्र जो {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} की पैकेजिंग को दिखाता है, वह भी कॉपीराइट के अधीन होगा, और कोई भी संस्करण जो मूल के सटीक अनुरूप नहीं है, वह पहचान या टिप्पणी के लिए अपर्याप्त होगा। {{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{{Use}}} | Infobox = ज्ञानसन्दूक में किसी भिन्न चित्र का उपयोग करना कृति की पहचान के संदर्भ में भ्रामक होगा। | Header = शीर्षक के रूप में किसी भिन्न चित्र का उपयोग करना कृति की पहचान के संदर्भ में भ्रामक होगा। | Section = किसी भिन्न चित्र का उपयोग करना कृति की पहचान के संदर्भ में भ्रामक होगा। | Author = ऐसा कोई मुफ़्त चित्र ज्ञात नहीं है, न ही इसे बनाने की कोई उचित संभावना है, जो लेखक के बारे में आवश्यक जानकारी दे सके। }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Commentary|}}} | कृति पर टिप्पणी के लिए कृति के चित्र की आवश्यकता है; कोई अन्य चित्र इसके लिए उपयुक्त नहीं होगा। }} {{{Replaceability|}}} | Other information = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Other information|{{{Other information|}}}}}} | {{{other_information|{{{Other information}}}}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#ifeq: {{ lc: {{{Format}}} }} | data | लेखों में {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण का उपयोग विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:ग़ैर-मुक्त सामग्री|ग़ैर-मुफ़्त सामग्री नीति]] और [[उचित उपयोग|संयुक्त राज्य अमेरिका के कॉपीराइट कानून]] के तहत उचित उपयोग का अनुपालन करता है, जैसा कि नीचे वर्णित है। | लेख में {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण का उपयोग विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:ग़ैर-मुक्त सामग्री|ग़ैर-मुफ़्त सामग्री नीति]] और [[उचित उपयोग|संयुक्त राज्य अमेरिका के कॉपीराइट कानून]] के तहत उचित उपयोग का अनुपालन करता है, जैसा कि ऊपर वर्णित है। }} }} }}<noinclude> {{Documentation}} [[श्रेणी:AMAN KUMAR/Category:Non-free use rationale templates]] </noinclude> 9cuf3hpmzd8r8n6hmhtdepz05r46cad 6610969 6610963 2026-09-06T06:27:53Z AMAN KUMAR 911487 विस्तृत किया 6610969 wikitext text/x-wiki {{{{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{ {{{|safesubst:}}}lc: {{{Format}}} }} | data = Non-free image data | rationale = Non-free image rationale | #default = Non-free use rationale }} | Special_header = – ग़ैर-मुफ़्त {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण | Article = {{{Article<includeonly>|</includeonly>}}} | Description = यह {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Author|}}} | {{{Author}}} द्वारा लिखित }}{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Illustrator|}}} | <nowiki/> और {{{Illustrator}}} द्वारा सचित्र }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Type|}}} | {{{Type|}}} | पुस्तक }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Volume|}}} | शृंखला }} ''{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Title|}}} | {{{Title}}} | {{{Article}}} }}''{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Volume|}}} | <nowiki/> के खंड {{{Volume}}} }} का मुख्य आवरण चित्र है। ऐसा माना जाता है कि इस {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} के आवरण चित्र का कॉपीराइट {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Owner|}}} | {{{Owner}}} | प्रकाशक{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Publisher|}}} | , {{{Publisher}}}, }} या आवरण कलाकार{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Cover_artist|}}} | , {{{Cover_artist}}} }} }} के पास है।{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Description|}}} | <nowiki/> {{{Description}}} }} | Source = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Source|}}} | {{{Source}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Website|}}} | यह निम्नलिखित वेबसाइट पर पाया जा सकता है: {{{Website}}} | ऐसा माना जाता है कि यह आवरण चित्र {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Owner|}}} | {{{Owner}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Publisher|}}} | {{{Publisher}}} | प्रकाशक }} }} से प्राप्त किया जा सकता है या प्राप्त किया गया था। }}. }} | Portion = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Portion|}}} | {{{Portion}}} | संपूर्ण मुख्य आवरण। चूँकि यह चित्र एक {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} का आवरण है, इसलिए उत्पाद को पहचानने, इच्छित अर्थ और ब्रांडिंग को उचित रूप से संप्रेषित करने तथा चित्र को धूमिल या गलत तरीके से प्रस्तुत होने से बचाने के लिए संपूर्ण चित्र की आवश्यकता है। }} | Low resolution = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Low_resolution|{{{Low resolution|}}}}}} | {{{Low_resolution|{{{Low resolution}}}}}} | यह प्रतिलिपि टिप्पणी और पहचान के लिए पर्याप्त रिज़ॉल्यूशन की है, लेकिन मूल {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण की तुलना में कम रिज़ॉल्यूशन की है। इससे बनाई गई प्रतियां निम्न गुणवत्ता की होंगी, जो नकल किए गए संस्करणों पर कलाकृति के रूप में या मूल कलाकृति के व्यावसायिक उद्देश्य से प्रतिस्पर्धा करने वाले अन्य उपयोगों के लिए अनुपयुक्त होंगी। }} | Purpose = <noinclude>''इनमें से चुनें:'' <kbd>Infobox (ज्ञानसन्दूक) / Header (शीर्ष) / Section (अनुभाग) / Author (लेखक) / Other (अन्य)</kbd></noinclude>{{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Use|}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{{Use}}} | Infobox | ज्ञानसन्दूक = मुख्य ज्ञानसन्दूक | Header | शीर्ष = लेख का शीर्ष | Section | अनुभाग = लेख का अनुभाग | Author | लेखक = लेखक का अनुभाग | #default = {{{Use}}} }}. इस चित्र का उपयोग उस कृति पर आलोचनात्मक टिप्पणी के संदर्भ में पहचान के लिए किया जाता है जिसके लिए यह आवरण चित्र के रूप में कार्य करता है। यह लेख को समझने में उपयोगकर्ता के लिए एक महत्वपूर्ण योगदान देता है, जिसे व्यावहारिक रूप से केवल शब्दों द्वारा संप्रेषित नहीं किया जा सकता। }} {{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{{Use|}}} | Infobox | ज्ञानसन्दूक = इस कृति पर चर्चा करने वाले लेख के शीर्ष पर स्थित ज्ञानसन्दूक में यह चित्र रखा गया है, ताकि कृति से जुड़ी प्राथमिक दृश्य छवि को दिखाया जा सके, और उपयोगकर्ता को कृति को शीघ्रता से पहचानने में मदद मिल सके। | Header | शीर्ष = यह चित्र कृति पर चर्चा करने वाले लेख या अनुभाग के आरंभ में रखा गया है, ताकि उपयोगकर्ता को कृति को शीघ्रता से पहचानने में मदद मिल सके और वे जान सकें कि उन्हें वह मिल गया है जिसे वे खोज रहे हैं। | Section | अनुभाग = यह चित्र कृति पर चर्चा करने वाले अनुभाग के आरंभ में रखा गया है, ताकि उपयोगकर्ता को कृति को शीघ्रता से पहचानने में मदद मिल सके। | Author | लेखक = इस चित्र का उपयोग कृति के लेखक की चर्चा में किया गया है, ताकि लेखक और इस कृति से उनके संबंध पर टिप्पणी की जा सके। इस कृति का संदर्भ दिए बिना लेखक की चर्चा अधूरी होगी। | = | #default = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Purpose|}}} | | <span class="error" style="color:red;">'''यहाँ उद्देश्य बताया जाना अनिवार्य है।'''</span> }} }} {{{Purpose|}}} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Commentary|}}} | ''स्वयं {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण के बारे में लेख में टिप्पणी:'' {{{Commentary}}}। }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Use|}}} | इस उद्देश्य के लिए उपयोग मूल कृति के उद्देश्यों, अर्थात् {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण निर्माता की {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण डिज़ाइन सेवाएँ प्रदान करने और जनता के लिए {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} का विपणन करने की क्षमता के साथ प्रतिस्पर्धा नहीं करता है। }} | Replaceability = एक {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण के रूप में, यह चित्र मुफ़्त सामग्री द्वारा प्रतिस्थापित नहीं किया जा सकता है; कोई भी अन्य चित्र जो {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} की पैकेजिंग को दिखाता है, वह भी कॉपीराइट के अधीन होगा, और कोई भी संस्करण जो मूल के सटीक अनुरूप नहीं है, वह पहचान या टिप्पणी के लिए अपर्याप्त होगा। {{ {{{|safesubst:}}}#switch: {{{Use}}} | Infobox | ज्ञानसन्दूक = ज्ञानसन्दूक में किसी भिन्न चित्र का उपयोग करना कृति की पहचान के संदर्भ में भ्रामक होगा। | Header | शीर्ष = शीर्षक के रूप में किसी भिन्न चित्र का उपयोग करना कृति की पहचान के संदर्भ में भ्रामक होगा। | Section | अनुभाग = किसी भिन्न चित्र का उपयोग करना कृति की पहचान के संदर्भ में भ्रामक होगा। | Author | लेखक = ऐसा कोई मुफ़्त चित्र ज्ञात नहीं है, न ही इसे बनाने की कोई उचित संभावना है, जो लेखक के बारे में आवश्यक जानकारी दे सके। }} {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Commentary|}}} | कृति पर टिप्पणी के लिए कृति के चित्र की आवश्यकता है; कोई अन्य चित्र इसके लिए उपयुक्त नहीं होगा। }} {{{Replaceability|}}} | Other information = {{ {{{|safesubst:}}}#if: {{{Other information|{{{Other information|}}}}}} | {{{other_information|{{{Other information}}}}}} | {{ {{{|safesubst:}}}#ifeq: {{ lc: {{{Format}}} }} | data | लेखों में {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण का उपयोग विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:ग़ैर-मुक्त सामग्री|ग़ैर-मुफ़्त सामग्री नीति]] और [[उचित उपयोग|संयुक्त राज्य अमेरिका के कॉपीराइट कानून]] के तहत उचित उपयोग का अनुपालन करता है, जैसा कि नीचे वर्णित है। | लेख में {{SAFESUBST:<noinclude />#if:{{{Type|}}}|{{{Type|}}}|पुस्तक}} आवरण का उपयोग विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:ग़ैर-मुक्त सामग्री|ग़ैर-मुफ़्त सामग्री नीति]] और [[उचित उपयोग|संयुक्त राज्य अमेरिका के कॉपीराइट कानून]] के तहत उचित उपयोग का अनुपालन करता है, जैसा कि ऊपर वर्णित है। }} }} }}<noinclude> {{Documentation}} [[श्रेणी:AMAN KUMAR/Category:Non-free use rationale templates]] </noinclude> 6rjv6inb3h2s2zaedosobmaujjfqjdr १९९३ यूईएफए चैंपियंस लीग फाइनल 0 522795 6610827 6475028 2026-09-06T01:03:54Z LCont5 887999 6610827 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | title = १९९३ यूईएफए चैंपियंस लीग फाइनल | image = [[File:Ecf1993.jpg|175px]] | caption = मैच कार्यक्रम कवर | event = 1992–93 यूईएफए चैंपियंस लीग | team1 = [[ओलिम्पिक डी मार्सिले|मार्सिले]] | team1association = {{flagicon|FRA|size=30px}} | team1score = 1 | team2 = [[एसी मिलान|मिलान]] | team2association = {{flagicon|ITA|size=30px}} | team2score = 0 | details = [http://www.europeancuphistory.com/euro93.html रिपोर्ट] | date = 26 मई 1993 | stadium = [[ओलंपिक स्टेडियम (म्यूनिख)|ओलंपिया स्टेडियम]] | city = [[म्यूनिख]] | man_of_the_match1a = | referee = कुर्त रोथ्लिस्बेर्गेर् ([[स्विट्ज़रलैण्ड]]) | attendance = 64,400 | weather = | previous = [[१९९२ यूरोपीय कप फाइनल|1992]] ''(यूरोपीय कप)'' | next = [[१९९४ यूईएफए चैंपियंस लीग फाइनल|1994]] }} '''१९९३ यूईएफए चैंपियंस लीग फाइनल''' [[म्यूनिख]], [[जर्मनी]] में [[ओलंपिक स्टेडियम (म्यूनिख)|ओलंपिया स्टेडियम]] पर मई 1993 26 पर खेला [[फ़्रान्सीसी भाषा|फ्रांसीसी]] क्लब [[ओलिम्पिक डी मार्सिले|मार्सिले]] और [[इतालवी भाषा|इतालवी]] क्लब [[एसी मिलान|मिलान]], के बीच एक फुटबॉल मैच था। [[कोत दिव्वार|कोत द'ईवोआर]] जन्मे मार्सिले रक्षक [[बासिल बोली]] मार्सिले उनकी पहली यूरोपीय कप खिताब देने के लिए 43 वें मिनट में खेल का एकमात्र गोल. यह एक फ्रांसीसी टीम यूरोपियन कप जीता था कि पहली बार था और कोई फ्रांसीसी पक्ष के बाद से ट्रॉफी जीत लिया है। क्लब और उनके अध्यक्ष बर्नार्ड टैपी बाद में फ्रेंच घरेलू लीग के 1992-93 सीज़न के दौरान मैच फिक्सिंग काँड में शामिल किया गया है के लिए पाया जाएगा, जिसकी वजह से वे डिवीजन 2 में चला गया और अगले मौसम के लिए यूरोपीय फुटबॉल में भाग लेने से प्रतिबंधित कर दिया। घोटाले केवल फ्रेंच लीग मैचों में प्रभावित के रूप में, 1993 के यूईएफए चैंपियन के रूप में मार्सिले की स्थिति प्रभावित नहीं था। {{TOCleft}} {{Gallery| align = center | style="width:200px;"|lines=6 |File:Olympiastadion Muenchen.jpg|[[ओलंपिक स्टेडियम (म्यूनिख) | ओलंपिया स्टेडियम]], [[म्यूनिख]] १९९३ फाइनल मैच का मैदान. |File:odm celebration 1993.jpg|कप के साथ प्रस्तुत [[ओलिम्पिक डी मार्सिले|मार्सिले]] टीम १९९३ में. }} {{-}} == फाइनल के लिए मार्ग == {| width="100%" style="text-align:center" |- valign=top bgcolor=#99ccff !colspan=3 style="width:1*"|मार्सिले ! !colspan=3 style="width:1*"|मिलान |- |प्रतिद्वंद्वी |परिणाम |लेग |bgcolor=#c1e0ff|दौर |प्रतिद्वंद्वी |परिणाम |लेग |- |[[File:Ulster Banner.svg|22px]] ग्लेन्तोरन् |8–0 |5–0 (A); 3–0 (H) |bgcolor=#c1e0ff|प्रथम दौर |{{flagicon|स्लोवेनिया}} ओलिम्पिज ज़ुबज़ाना |7–0 |4–0 (H); 3–0 (A) |- |{{flagicon|ROU}} दिनामो बुचुरेस्ति |2–0 |0–0 (A); 2–0 (H) |bgcolor=#c1e0ff|द्वितीय दौर |{{flagicon|SVK}} स्लोवन ब्रातिस्लावा |5–0 |1–0 (A); 4–0 (H) |- |align="center" colspan="3"| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:175px;"|टीम !width="20"|Pld !width="20"|W !width="20"|D !width="20"|L !width="20"|GF !width="20"|GA !width="20"|GD !width="20"|Pts |- |align="left"|{{flagicon|FRA}} '''[[ओलिम्पिक डी मार्सिले|मार्सिले]]''' |'''6'''||'''3'''||'''3'''||'''0'''||'''14'''||'''4'''||'''+10'''||'''9''' |- |align="left"|{{flagicon|SCO}} [[रेंजर्स एफसी|रेंजर्स]] |6||2||4||0||7||5||+2||'''8''' |- |align="left"|{{flagicon|BEL}} [[क्लब ब्रुग के.वी.|क्लब ब्रुग]] |6||2||1||3||5||8||−3||'''5''' |- |align="left"|{{flagicon|RUS}} सीएसकेए मास्को |6||0||2||4||2||11||−9||'''2''' |} | style="background:#c1e0ff;"|ग्रुप चरण |align="center" colspan=3| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="width:175px;"|टीम !width="20"|Pld !width="20"|W !width="20"|D !width="20"|L !width="20"|GF !width="20"|GA !width="20"|GD !width="20"|Pts |- |align="left"|{{flagicon|ITA}} '''[[एसी मिलान|मिलान]]''' |'''6'''||'''6'''||'''0'''||'''0'''||'''11'''||'''1'''||'''+10'''||'''12''' |- |align="left"|{{flagicon|SWE}} इफ्क् योटोबॉय |6||3||0||3||7||8||–1||'''6''' |- |align="left"|{{flagicon|POR}} [[एफ.सी. पोर्टो|पोर्टो]] |6||2||1||3||5||5||0||'''5''' |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[पीएसवी आइंटहॉवन]] |6||0||1||5||4||13||−9||'''1''' |} |} {|class="wikitable" | width="40px" bgcolor="" align="center"|H | गृह स्टेडियम में मैच |- | width="40px" bgcolor="" align="center"|A | विपक्ष स्टेडियम में मैच |} == मैच विस्तार == {{footballbox |date=26 मई 1993 |time=20:15 <br /> मध्य यूरोपीय समय |team1=[[ओलिम्पिक डी मार्सिले|मार्सिले]] {{flagicon|FRA}} |score=1–0 |report=[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=1992/overview/index.html#199293+french+first+marseille रिपोर्ट] |team2={{flagicon|ITA}} [[एसी मिलान|मिलान]] |goals1=[[बासिल बोली]] {{goal|43}} |stadium=[[ओलंपिक स्टेडियम (म्यूनिख)|ओलंपिया स्टेडियम]], [[म्यूनिख]] |attendance=64,400 |referee=कुर्त रोथ्लिस्बेर्गेर् ([[स्विजरलैंड]]) }} {| width="92%" |{{Football kit|pattern_la=_lom9293h|pattern_b=_lom9293h|pattern_ra=|pattern_sh=_lom9293h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=मार्सिले}} |{{Football kit|pattern_la=_acm9091h|pattern_b=_milan1992H|pattern_ra=_acm9091h|pattern_so=_double_pale_red_line|leftarm=FF0000|body=000000|rightarm=FF0000|shorts=FFFFFF|socks=000000|title=मिलान}} |} {| width=100% |valign="top" width="50%"| {| style=font-size:90% cellspacing=0 cellpadding=0 |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|FRA}} [[फबिएन बर्थेज़्]] || {{yel|70}} |- |RB ||'''2''' ||{{flagicon|FRA}} [[जोचेल्य्न अंलोम]] || || {{suboff|62}} |- |LB ||'''3''' ||{{flagicon|FRA}} [[एरिच दि मेचो]] || {{yel|31}} |- |CB ||'''4''' ||{{flagicon|FRA}} [[बासिल बोली]] || {{yel|56}} |- |CM ||'''5''' ||{{flagicon|FRA}} [[फ्रन्च्क सौज़ी]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagicon|FRA}} [[मर्चेल देसैल्ल्य्]] |- |CM ||'''7''' ||{{flagicon|FRA}} [[जेअन-जच्क़ुएस एय्देलिए]] |- |RF ||'''8''' ||{{flagicon|CRO}} [[अलेन बोक्सिच्]] |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|GER}} [[रुदि वोल्लेर्]] || || {{suboff|79}} |- |LF ||'''10'''||{{flagicon|GHA}} [[अबेदि पेले]] |- |CM ||'''11'''||{{flagicon|FRA}} [[दिदिएर देस्छम्प्स्]] '''C''' |- |colspan=3|'''स्थानापन्न:''' |- |MF ||'''12'''||{{flagicon|FRA}} [[जेअन-छ्रिस्तोफे थोमस्]] || || {{subon|79}} |- |DF ||'''13'''||{{flagicon|FRA}} [[बेर्नर्द चसोनि]] |- |MF ||'''14'''||{{flagicon|FRA}} [[जेअन-फिलिप्पे दुरन्द्]] || || {{subon|62}} |- |FW ||'''15'''||{{flagicon|FRA}} [[जेअन-मर्च फेर्रेरि]] |- |GK ||'''16'''||{{flagicon|FRA}} [[पस्चल ओल्मेत]] |- |colspan=3|'''मैनेजर:''' |- |colspan=4|{{flagicon|BEL}} [[रय्मोन्द गोएथल्स्]] |} |valign="top"| |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 90%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |colspan="4"| |- !width=25| !!width=25| |- |GK ||'''1''' ||{{flagicon|ITA}} [[सेबस्तिअनो रोस्सि]] |- |RB ||'''2''' ||{{flagicon|ITA}} [[मौरो तस्सोत्ति]] |- |LB ||'''3''' ||{{flagicon|ITA}} [[पओलो मल्दिनि]] |- |CM ||'''4''' ||{{flagicon|ITA}} [[देमेत्रिओ अल्बेर्तिनि]] |- |CB ||'''5''' ||{{flagicon|ITA}} [[अलेस्सन्द्रो चोस्तचुर्त]] |- |CB ||'''6''' ||{{flagicon|ITA}} [[फ्रन्चो बरेसि]] '''C''' |- |RM ||'''7''' ||{{flagicon|ITA}} [[गिअन्लुइगि लेन्तिनि]] || {{yel|39}} |- |CM ||'''8''' ||{{flagicon|NED}} [[फ्रन्क रिज्कार्द्]] |- |CF ||'''9''' ||{{flagicon|NED}} [[मर्चो वन बस्तेन्]] || || {{suboff|86}} |- |LM ||'''10'''||{{flagicon|ITA}} [[रोबेर्तो दोनदोनि]] || || {{suboff|58}} |- |CF ||'''11'''||{{flagicon|ITA}} [[दनिएले मस्सरो]] |- |colspan=3|'''स्थानापन्न:''' |- |GK ||'''12'''||{{flagicon|ITA}} [[चर्लो चुदिचिनि]] |- |DF ||'''13'''||{{flagicon|ITA}} [[स्तेफनो नव]] |- |MF ||'''14'''||{{flagicon|ITA}} [[Stefano Eranio]] || || {{subon|86}} |- |MF ||'''15'''||{{flagicon|ITA}} [[अल्बेरिगो एवनि]] |- |FW ||'''16'''||{{flagicon|FRA}} [[जेअन-पिएर्रे पपिन्]] || || {{subon|58}} |- |colspan=3|'''मैनेजर:''' |- |colspan=4|{{flagicon|ITA}} [[फबिओ चपेल्लो]] |} |} {| style="width:100%; font-size:90%;" | '''सहायक रेफरी:''' <br />ज़िवन्को पोप्विच् ([[स्विट्ज़रलैण्ड]]) <br />एर्विन क्रेइग् ([[स्विट्ज़रलैण्ड]]) <br />'''चौथा अधिकारी:''' <br />सेर्गे मुह्मेन्थलेर् ([[स्विट्ज़रलैण्ड]]) |} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !1992-93 [[यूईएफए चैंपियंस लीग]] का विजेता |- |[[File:Olympique Marseille.png|100px]] |- |'''[[ओलिम्पिक डी मार्सिले|मार्सिले]]'''<br/>'''प्रथम खिताब''' |} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://web.archive.org/web/20130627091841/http://www.uefa.com/ यूईएफए.कॉम]* [https://web.archive.org/web/20171102101645/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html आधिकारिक वेबसाइट] * [[श्रेणी:फुटबॉल]] 5qxg4qdz9ukf4lu2js6evmm10yfptsq माइक हेसन 0 522887 6610936 6610549 2026-09-06T06:00:02Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/~2026-48121-24|~2026-48121-24]] ([[User talk:~2026-48121-24|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6610549|6610549]] को पूर्ववत किया 6610936 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = माइक हेसन | image = Mike Hesson ONZM (cropped).jpg | image_size = | country = न्यूज़ीलैण्ड | fullname = माइकल जेम्स हेसन | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1974|10|30|df=yes}} | birth_place = [[डुनेडिन]], ओटेगो, [[न्यूज़ीलैण्ड]] | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = | bowling = | role = | family = | international = | testdebutdate = | testdebutyear = | testdebutagainst = | testcap = | lasttestdate = | lasttestyear = | lasttestagainst = | odidebutdate = | odidebutyear = | odidebutagainst = | odicap = | lastodidate = | lastodiyear = | lastodiagainst = | odishirt = | club1 = | year1 = | clubnumber1 = | club2 = | year2 = | clubnumber2 = | club3 = | year3 = | clubnumber3 = | club4 = | year4 = | clubnumber4 = | deliveries = | columns = | column1 = | matches1 = | runs1 = | bat avg1 = | 100s/50s1 = | top score1 = | deliveries1 = | wickets1 = | bowl avg1 = | fivefor1 = | tenfor1 = | best bowling1 = | catches/stumpings1 = | column2 = | matches2 = | runs2 = | bat avg2 = | 100s/50s2 = | top score2 = | deliveries2 = | wickets2 = | bowl avg2 = | fivefor2 = | tenfor2 = | best bowling2 = | catches/stumpings2 = | date = 25 मई | year = 2013 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/37472.html ईएसपीएन क्रिक इन्फ़ो डॉट कॉम }} '''माइक हेसन''' [[न्यूज़ीलैंड क्रिकेट टीम]] के प्रशिक्षक हैं।<ref name="wisdenindia">{{cite news|url=http://www.wisdenindia.com/hesson-named-new-zealand-coach|title=Hesson named New Zealand coach|publisher=Wisden India|accessdate=2012-07-20}}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इससे पूर्व उन्होंने केन्या और ओटेगो क्रिकेट टीमों के लिए प्रशिक्षक कार्य किया है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} dlcc5lb74kp4xm8m8otaa8cw3cxjzpt चित्र:12 Years a Slave film poster.jpg 6 549847 6610967 4355439 2026-09-06T06:21:10Z AMAN KUMAR 911487 सुधार 6610967 wikitext text/x-wiki {{epg}} ==सारांश== {{ग़ैर मुक्त पोस्टर उपयोग औचित्य |Article = 12 इयर्स अ स्लेव |Use = ज्ञानसन्दूक |Media = <!-- ADDITIONAL INFORMATION --> |Name = |Distributor = |Publisher = |Graphic artist = |Type = |Website = |Owner = |Commentary = <!-- OVERRIDE FIELDS--> |Description = |Source = |Portion = |Low resolution = |Purpose = <!-- Must be specified if Use is not Infobox / Header / Section --> |Replaceability = |Other information = }} ==लाइसेंसिंग== {{ग़ैर मुक्त पोस्टर}} odbc5ekr2uhs8rx1gp0ug021mbogo2t आत्रेय 0 569732 6610809 6516233 2026-09-05T21:26:57Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610809 wikitext text/x-wiki {{other uses}} ऋषि '''आत्रेय''', या '''आत्रेय पुनर्वसु''', ऋषि [[अत्रि]] के वंशज तथा महान [[ऋषि]] थे, जिनकी सिद्धियाँ [[पुराण]]ों में वर्णित हैं। वे [[तक्षशिला]], [[गंधार]] के मूल निवासी थे। ऋषि अत्रेय [[आयुर्वेद]] के प्रसिद्ध विद्वान थे और प्रारंभिक आयुर्वेद के छह सम्प्रदायों की स्थापना उनकी शिक्षाओं के आधार पर की गई थी। उन्हें [[भेलसंहिता]] के लेखक होने का श्रेय भी दिया जाता है, जो छठी शताब्दी ई०पू० की अवधि में लिखी गयी थी। ऐसा माना जाता है कि उन्होंने गंधार राज्य के राजा नग्नजित के निजी चिकित्सक के रूप में काम किया था, जिसका उल्लेख [[महाभारत]] में मिलता है।<ref>{{cite book |url= https://books.google.com/books?id=v56tj2EPZ-YC&pg=PA116&dq=Bhela_Samhita |page=116 |author=Mohammad Ali Jazayery, Werner Winter |publisher=Walter de Gruyter |year=1988 |title=Languages and Cultures: Studies in Honor of Edgar C. Polomé }}</ref> [[चरक संहिता|चरकसंहिता]] की मूल सामग्री के लिए भी ऋषि आत्रेय को श्रेय दिया जाता है, जिसे [[अग्निवेश]] और [[चरक]] द्वारा संहिताबद्ध और सम्पादित किया गया था। सुरेन्द्रनाथ दासगुप्ता के अनुसार, प्राचीन अत्रेय-चरक आयुर्वेद सम्प्रदाय की जड़ें संभवतः [[अथर्ववेद संहिता|अथर्ववेद]] की अब विलुप्त हो चुकी करणवेद्या शाखा में थीं।<ref>{{cite book |title=A History of Indian philosophy |volume=1 |url=https://books.google.com/books?id=NjI9AAAAIAAJ&pg=PA284&lpg=PA284 |page=284 |author=Surendranath Dasgupta |year=1922 |access-date=26 फ़रवरी 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181204024840/https://books.google.com/books?id=NjI9AAAAIAAJ |archive-date=4 दिसंबर 2018 |url-status=live }}</ref> ==आयुर्वेद के विकास में प्रभाव== चरक परम्परा के अनुसार, आयुर्वेद के छह सम्प्रदाय मौजूद थे, जिन्हें ऋषि पुनर्वसु आत्रेय के शिष्यों ने स्थापित किया था। उनके प्रत्येक शिष्य- [[अग्निवेश]], [[भेल]], [[जतूकर्ण]], [[पराशर]], [[हारीत]] और [[क्षारपाणि]] ने एक-एक [[संहिता]] की रचना की।<ref>{{Cite web |url=https://www.shivajicollege.ac.in/sPanel/uploads/econtent/22f576a67a04bc3f8d4962bacb1aa8b7.pdf |title=आयुर्वेद की आचार्य परम्परा |access-date=23 जनवरी 2022 |archive-date=23 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123130117/https://www.shivajicollege.ac.in/sPanel/uploads/econtent/22f576a67a04bc3f8d4962bacb1aa8b7.pdf |url-status=dead }}</ref> सभी छह में से, अग्निवेश द्वारा रचित ग्रन्थ सर्वाधिक लोकप्रिय हुआ। डॉ तुस्तोमु यामाशिता के अनुसार, [[भेलसंहिता]] को अक्सर आयुर्वेद के बाद के लेखकों और टिप्पणीकारों द्वारा उद्धृत किया जाता है। भेल की कुछ पांडुलिपियां जो अभी भी उपलब्ध हैं, वे हैं: तंजावुर पांडुलिपि ([[तंजावुर]] में महाराजा सरफोजी के पुस्तकालय में रखी गई एक पानपात्र की [[पाण्डुलिपि|पांडुलिपि]]) और पूर्वी तुर्केस्तान पांडुलिपि, जोकि एक कागजी पांडुलिपि का केवल एक पन्ना है जिसे अब ''स्टैट्सबिबलीओथेक ज़ु [[बर्लिन]]'' में रखा गया है।<ref>Mathematics and Medicine in Sanskrit, Edited by Dominik Wujastyk</ref> [[चरक]] ने बाद में अग्निवेशसंहिता से संकेत लेते हुए, उनका सर्वप्रसिद्ध काम, [[चरक संहिता|चरकसंहिता]] का निर्माण लगभग ३०० ई०पू० में किया, जो बच गया और बोवर पांडुलिपि के रूप में पाया गया जिसे लगभग चौथी शताब्दी में लिखा गया था। चरकसंहिता [[आयुर्वेद]] का संस्थापक पाठ है। ==इन्हें भी देखें== *[[चरक]] *[[भेलसंहिता]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} {{ऋषि}} [[श्रेणी:ब्राह्मण गोत्र]] [[श्रेणी:अयुर्वेदाचार्य]] [[श्रेणी:ऋषि]] 2joeubcv51h3e6fnb3x9gnv37o9kgfj एलिसिया रहेट 0 570772 6610903 6212311 2026-09-06T04:42:41Z Sequencesolved 173771 एक चित्र जोड़ा। 6610903 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Alicia Rhett in Gone With the Wind 1939.jpg]] '''एलिसिया रहेट''' ({{lang-en|Alicia Rhett}}; फ़रवरी १, १९१५ – जनवरी ३, २०१४) एक अमेरिकी अभिनेत्री तथा पोर्ट्रेट चित्रकार थीं। उन्हें मुख्यतः १९३९ की फ़िल्म ''[[गॉन विद द विंड]]'' में इंडिया विल्क्स के अभिनय के लिए जाना जाता है। ३ जनवरी २०१४ को ९८ वर्ष की आयु में उनका [[दक्षिण कैरोलिना]] में निधन हो गया।<ref>{{cite web |title=Alicia Rhett, oldest living actor from 'Gone With the Wind,' dies at 98 in South Carolina |trans-title='गॉन विद द विंड' की सबसे वृद्ध अभिनेत्री एलिसिया रहेट का ९८ वर्ष की आयु में दक्षिण कैरोलिना में निधन |url=http://www.startribune.com/entertainment/movies/238671641.html |publisher=स्टार ट्रिब्यून |date=३ जनवरी २०१४ |archiveurl=https://archive.today/20140104030712/http://www.startribune.com/entertainment/movies/238671641.html |archivedate=4 जनवरी 2014 |language=अंग्रेज़ी |access-date=19 जून 2014 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb name|id=0722265|name=एलिसिया रहेट}} *[http://movies2.nytimes.com/gst/movies/filmography.html?p_id=59845 ''न्यूयॉर्क टाइम्स'' पर जीवनी]। {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = रहेट, एलिसिया | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = अमेरिकी अभिनेत्री एवं चित्रकार | DATE OF BIRTH = फ़रवरी 1, 1915 | PLACE OF BIRTH = सवाना, जॉर्जिया, संयुक्त राज्य अमेरिका | DATE OF DEATH = जनवरी 3, 2014 | PLACE OF DEATH = चार्लेस्टॉन, दक्षिण कैरोलिना, संयुक्त राज्य अमेरिका}} {{DEFAULTSORT:रहेट, एलिसिया}} [[श्रेणी:1915 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१४ में निधन]] [[श्रेणी:1916 में जन्मे लोग]] {{आधार}} 0a6cjt3tjt5g5eq8rbikye2qxse65rd 6610914 6610903 2026-09-06T05:02:29Z AMAN KUMAR 911487 चित्र अद्यतन 6610914 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Alicia_Rhett_in_Gone_With_the_Wind_1939.jpg|दाएँ|322x322पिक्सेल]] '''एलिसिया रहेट''' ({{lang-en|Alicia Rhett}}; फ़रवरी १, १९१५ – जनवरी ३, २०१४) एक अमेरिकी अभिनेत्री तथा पोर्ट्रेट चित्रकार थीं। उन्हें मुख्यतः १९३९ की फ़िल्म ''[[गॉन विद द विंड]]'' में इंडिया विल्क्स के अभिनय के लिए जाना जाता है। ३ जनवरी २०१४ को ९८ वर्ष की आयु में उनका [[दक्षिण कैरोलिना]] में निधन हो गया।<ref>{{cite web |title=Alicia Rhett, oldest living actor from 'Gone With the Wind,' dies at 98 in South Carolina |trans-title='गॉन विद द विंड' की सबसे वृद्ध अभिनेत्री एलिसिया रहेट का ९८ वर्ष की आयु में दक्षिण कैरोलिना में निधन |url=http://www.startribune.com/entertainment/movies/238671641.html |publisher=स्टार ट्रिब्यून |date=३ जनवरी २०१४ |archiveurl=https://archive.today/20140104030712/http://www.startribune.com/entertainment/movies/238671641.html |archivedate=4 जनवरी 2014 |language=अंग्रेज़ी |access-date=19 जून 2014 |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb name|id=0722265|name=एलिसिया रहेट}} *[http://movies2.nytimes.com/gst/movies/filmography.html?p_id=59845 ''न्यूयॉर्क टाइम्स'' पर जीवनी]। {{Persondata <!-- मेटाडाटा: [[विकिपीडिया:व्यक्तिगत आँकड़े]] देखें। --> | NAME = रहेट, एलिसिया | ALTERNATIVE NAMES = | SHORT DESCRIPTION = अमेरिकी अभिनेत्री एवं चित्रकार | DATE OF BIRTH = फ़रवरी 1, 1915 | PLACE OF BIRTH = सवाना, जॉर्जिया, संयुक्त राज्य अमेरिका | DATE OF DEATH = जनवरी 3, 2014 | PLACE OF DEATH = चार्लेस्टॉन, दक्षिण कैरोलिना, संयुक्त राज्य अमेरिका}} {{DEFAULTSORT:रहेट, एलिसिया}} [[श्रेणी:1915 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:२०१४ में निधन]] [[श्रेणी:1916 में जन्मे लोग]] {{आधार}} 2adyjfei553yzk1gunzqxn6rd7jtx0l चित्र:1001moviescover.jpg 6 581278 6610956 4355438 2026-09-06T06:14:38Z AMAN KUMAR 911487 हिन्दी अनूदित किया 6610956 wikitext text/x-wiki ==सारांश== {{Non-free use rationale book cover | Article = 1001 मूवीज यू मस्ट सी बिफोर यू डाय | Use = ज्ञानसन्दूक <!-- OPTIONAL FIELDS --> | Title = 1001 मूवीज यू मस्ट सी बिफोर यू डाय | Author = विभिन्न,<br>'''संपादक:''' स्टीवन जे श्नाइडर | Publisher = क्विंटेसेंस एडिशन्स लिमिटेड | Cover_artist = | Website = | Owner = | Commentary = | Year = <!--OVERRIDE FIELDS --> | Description = | Source = | Portion = | Low_resolution = | Purpose = | Replaceability = | Other_information = }} {{Epg|en|1001 मूवीज यू मस्ट सी बिफोर यू डाय}} ==अनुज्ञप्ति== {{ग़ैर मुक्त पोस्टर}} a6gex03i1adu29vvg9ioux2znwsqy17 6610964 6610956 2026-09-06T06:18:43Z AMAN KUMAR 911487 /* सारांश */ सुधार किया 6610964 wikitext text/x-wiki ==सारांश== {{Non-free use rationale book cover | Article = 1001 मूवीज यू मस्ट सी बिफोर यू डाय | Use = Infobox <!-- OPTIONAL FIELDS --> | Title = 1001 मूवीज यू मस्ट सी बिफोर यू डाय | Author = विभिन्न,<br>'''संपादक:''' स्टीवन जे श्नाइडर | Publisher = क्विंटेसेंस एडिशन्स लिमिटेड | Cover_artist = | Website = | Owner = | Commentary = | Year = <!--OVERRIDE FIELDS --> | Description = | Source = | Portion = | Low_resolution = | Purpose = | Replaceability = | Other_information = }} {{Epg|en|1001 मूवीज यू मस्ट सी बिफोर यू डाय}} ==अनुज्ञप्ति== {{ग़ैर मुक्त पोस्टर}} r335vi72b8qysdd9i6laggarx8whzsy अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव 0 691176 6610696 6447735 2026-09-05T14:20:52Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610696 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues}} {{निबंध|date=जनवरी 2016}} {{खराब अनुवाद}} {{प्रतिलिपि संपादन}} {{स्त्रोतहीन}} {{विकिफ़ाइ}} '''अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव''' (खासियत) या अद्वितीय विक्रय बिंदु पहले १९४०{{cn}} की शुरुआत के सफल [[विज्ञापन]] अभियानों में एक पैटर्न समझाने के लिए एक सिद्धांत के रूप में प्रस्तावित एक विपणन अवधारणा है। == अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव क्या हैं? == अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव (Unique Selling Proposition - USP) एक ऐसा कथन है जो आपके उत्पाद या सेवा को आपके प्रतिस्पर्धियों से अलग करता है। यह आपके ग्राहकों को बताता है कि आपके उत्पाद या सेवा में क्या खास है और उन्हें इसे क्यों चुनना चाहिए।<ref>{{Cite web|url=https://vittiyasaksharta.in/unique-selling-proposition-usp/|title=अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव (USP) - वित्तीय साक्षरता|access-date=2024-03-10|archive-date=10 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240310130352/https://vittiyasaksharta.in/unique-selling-proposition-usp/|url-status=dead}}</ref> '''अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव आपके व्यवसाय के लिए महत्वपूर्ण है क्योंकि यह आपको अपने प्रतिस्पर्धियों से अलग करने और ग्राहकों को आकर्षित करने में मदद करता है।''' == अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव (USP) के फायदे: == '''1. प्रतिस्पर्धा से अलग होना:''' USP आपको अपनी प्रतिस्पर्धा से अलग दिखने और ग्राहकों को आकर्षित करने में मदद करता है। यह आपके ब्रांड को एक अनूठी पहचान देता है और ग्राहकों को यह समझने में मदद करता है कि आप क्या पेशकश करते हैं जो आपके प्रतिद्वंद्वी नहीं करते हैं। '''2. ग्राहकों का ध्यान आकर्षित करना:''' USP ग्राहकों का ध्यान आकर्षित करने और उन्हें आपके उत्पाद या सेवा के बारे में जानने के लिए प्रेरित करने में मदद करता है। यह आपके मार्केटिंग संदेशों को अधिक प्रभावी बनाता है और आपको अधिक लीड और बिक्री प्राप्त करने में मदद करता है। '''3. ग्राहक विश्वास बनाना:''' USP ग्राहकों को यह दिखाता है कि आप अपनी पेशकश के बारे में गंभीर हैं और आप उनके लिए मूल्य प्रदान करने के लिए प्रतिबद्ध हैं। यह विश्वास बनाता है और ग्राहकों को आपके साथ व्यापार करने के लिए प्रेरित करता है। '''4. वफादार ग्राहक बनाना:''' USP आपको वफादार ग्राहक बनाने में मदद करता है जो आपके ब्रांड से जुड़े होते हैं और बार-बार आपसे खरीदारी करते हैं। यह आपको अपनी ग्राहक प्रतिधारण दर में सुधार करने और अपने व्यवसाय को विकसित करने में मदद करता है। '''5. बेहतर मूल्य निर्धारण:''' USP आपको अपने उत्पादों या सेवाओं के लिए बेहतर मूल्य निर्धारण करने में मदद करता है। आप अपनी पेशकश की विशिष्टता के आधार पर प्रीमियम मूल्य निर्धारण कर सकते हैं। '''6. बाजार में हिस्सेदारी बढ़ाना:''' USP आपको बाजार में अपनी हिस्सेदारी बढ़ाने में मदद करता है। यह आपको नए ग्राहकों को आकर्षित करने और मौजूदा ग्राहकों को बनाए रखने में मदद करता है। '''7. लाभप्रदता में वृद्धि:''' USP आपको अपनी लाभप्रदता में वृद्धि करने में मदद करता है। यह आपको अधिक बिक्री, बेहतर मूल्य निर्धारण और कम ग्राहक अधिग्रहण लागत के माध्यम से अधिक राजस्व उत्पन्न करने में मदद करता है। '''8. ब्रांड जागरूकता में वृद्धि:''' USP आपको अपनी ब्रांड जागरूकता में वृद्धि करने में मदद करता है। यह आपको अपने ब्रांड को अलग दिखने और ग्राहकों के बीच एक मजबूत पहचान बनाने में मदद करता है। == अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव विकसित करने के लिए कुछ युक्तियाँ: == * '''अपने लक्षित बाजार को समझें:''' अपनी USP विकसित करने से पहले, आपको अपने लक्षित बाजार को अच्छी तरह से समझना होगा। उनकी जरूरतों, चाहतों और दर्द बिंदुओं को जानें। * '''अपने प्रतिस्पर्धियों का विश्लेषण करें:''' अपने प्रतिस्पर्धियों की पेशकशों का विश्लेषण करें और देखें कि वे क्या करते हैं। इससे आपको यह समझने में मदद मिलेगी कि आप कैसे अलग हो सकते हैं। * '''अपनी अनूठी विशेषताओं की पहचान करें:''' अपनी पेशकश की अनूठी विशेषताओं की पहचान करें जो आपको अपने प्रतिस्पर्धियों से अलग करती हैं। * '''अपने USP को स्पष्ट और संक्षिप्त बनाएं:''' अपनी USP को स्पष्ट और संक्षिप्त बनाएं ताकि ग्राहक इसे आसानी से समझ सकें। * '''अपने USP को अपने मार्केटिंग संदेशों में शामिल करें:''' अपनी USP को अपने सभी मार्केटिंग संदेशों में शामिल करें ताकि ग्राहक इसे जान सकें और याद रख सकें। == निष्कर्ष: == अद्वितीय बिक्री प्रस्ताव (USP) आपके व्यवसाय के लिए एक महत्वपूर्ण उपकरण है। यह आपको प्रतिस्पर्धा से अलग दिखने, ग्राहकों का ध्यान आकर्षित करने, और अपनी बिक्री और लाभप्रदता को बढ़ाने में मदद करता है। [[श्रेणी:बिक्री]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना क्राइस्ट विश्वविद्यालय २०१६]] 4jb3qfff17ulu0oyvlhq67i1v0d9ea9 सुधीर चक्रवर्ती 0 746078 6611011 6564664 2026-09-06T07:29:50Z अमर तिवारी 932885 /* */ बंगाली नाम जोड़ा 6611011 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer|name=<!-- Deleting this line will use the article title as the page name. -->सुधीर चक्रवर्ती|period=|website=|signature_alt=|signature=সুধীর চক্রবর্তীর স্বাক্ষর.pdf|awards=[[आनंद पुरस्कार]] <br /> [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (1985) <br /> शिरोमणि पुरस्कार <br /> आचार्य दिनेश चंद्र सेन पुरस्कार <br /> नरसिंह दास पुरस्कार <br /> सरोजिनी बसु स्वर्ण पदक|relatives=|children=सानंद चक्रवर्ती श्रेया चक्रवर्ती|partner=|spouse=निवेदिता चक्रवर्ती|notableworks={{plainlist}} {{endplainlist}} गभीर निर्जन पाथे,बाउल फकीर कथा Ka,गणेर लीलार सेई किनरे,सदर माफ़सवाली|movement=|subject=|genre=|alma_mater=बीए [[कृष्णनगर गवर्नमेंट कॉलेज]], एमए [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]], पीएच.डी. [[जादवपुर विश्वविद्यालय]]|image=|education=|nationality=|language=[[बंगाली भाषा|बंगाली]], भारत|occupation=साहित्यकार, शिक्षक, शिक्षक, संगीत विशेषज्ञ|death_place=[[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]]|death_date=15 December 2020 (aged 86)|birth_place=[[हावड़ा जिला|शिबपुर]], बंगाल प्रेसीडेंसी, [[ब्रिटिश भारत]]|birth_date={{Birth date|df=y|1934|09|19}}|birth_name=|pseudonym=|caption=|alt=सुधीर चक्रवर्ती की चित्र|portaldisp=}} '''सुधीर चक्रवर्ती''' ({{langx|bn|সুধীর চক্রবর্তী}}; 19 सितम्बर 1934 – 15 दिसम्बर 2020) बंगाली भाषा के विख्यात साहित्यकार हैं। इनके द्वारा रचित एक समालोचना बाउल फकिर कथा के लिये उन्हें सन् 2004 में साहित्य अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया गया। == शुरुआती ज़िंदगी और पेशा == सुधीर चक्रवर्ती या सुधीर प्रसाद चक्रवर्ती का जन्म 19 सितंबर 1934 को शिबपुर में हुआ था। उनके पिता का नाम रामप्रसाद चक्रवर्ती और माता का नाम बीनापानी चक्रवर्ती था। वह रामप्रसाद के नौ पुत्रों में सबसे छोटे थे। कोलकाता में जापानी बमबारी के डर के कारण, चक्रवर्ती के पिता बचपन में शिबपुर, [[हावड़ा जिला|हावड़ा]] [[नदिया जिला|से दिगनगर, नादिया]], (जहाँ उनके पास जमींदार के रूप में पैतृक भूमि थी) स्थानांतरित हो गए थे। उसके बाद उनका परिवार [[कृष्णानगर, नदिया|कृष्णानगर, नादिया]] आ गया। <ref>{{Cite web|url=http://www.anandabazar.com/state/special-write-up-of-sudhir-chakraborty-1.189804|title=কোথায় গেল সে সব আশ্চর্য পড়শিরা|website=anandabazar.com|access-date=27 April 2018|archive-date=28 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428093757/http://www.anandabazar.com/state/special-write-up-of-sudhir-chakraborty-1.189804|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/memories-related-to-sudhir-chakraborty-1.1244386|title=রোজ পৌঁছতেন কাঠিবনে|last=হালদার|first=সুস্মিত|website=www.anandabazar.com|access-date=2021-03-08}}</ref> चक्रवर्ती ने अपनी पढ़ाई कलकत्ता विश्वविद्यालय से पूरी की। चक्रवर्ती को लोक धर्म, [[लालन|ललन फकीर]] [[बंगाल|और बंगाल]] में सांस्कृतिक नृविज्ञान पर उनके शोध कार्यों के लिए जाना जाता है। [[पश्चिम बंगाल|उन्होंने पूरे पश्चिम बंगाल के]] विभिन्न गांवों की यात्रा करके लोक संस्कृति पर शोध करने में 30 साल बिताए। <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/books/their-music-inspired-tagore-bob-dylan-this-book-tells-you-all-about-bauls-of-bengal/story-OVqPMeId6Ei59BblbbEKYM.html|title=Their music inspired Tagore, Bob Dylan: This book tells you all about Bauls of Bengal|website=Hindustan Times|access-date=27 April 2018}}</ref> [[बंगाली साहित्य|वे १९५८ से १९९४ तक बंगाली साहित्य के]] प्रोफेसर थे, लेकिन सेवानिवृत्ति के बाद भी २०११ तक अध्यापन करते रहे। चक्रवर्ती ने कृष्णानगर गवर्नमेंट कॉलेज में काम किया [[यादवपुर विश्वविद्यालय|, जादवपुर विश्वविद्यालय के]] अतिथि व्याख्याता और विकास अध्ययन संस्थान, कोलकाता से भी जुड़े रहे। उन्होंने संगीत, कला, लोक-धर्म, सांस्कृतिक नृविज्ञान जैसे विभिन्न विषयों पर 85 से अधिक पुस्तकें लिखी और संपादित कीं। वे बंगाली साहित्यिक पत्रिका ''ध्रुबपद'' के संपादक थे। <ref>{{Cite web|url=http://nadia.gov.in/DICO/NOTABLEPERSONALITIES.html|title=Dr. Sudhir Chakraborty|website=nadia.gov.in|access-date=27 April 2018}}</ref> उनका निधन 15 दिसंबर 2020 को [[कोलकाता|कोलकाता में हुआ था]] । <ref>{{Cite web|url=http://www.millenniumpost.in/kolkata/sahitya-akademi-awardee-sudhir-chakraborty-passes-away-426657|title=Sahitya Akademi awardee Sudhir Chakraborty passes away|last=MP|first=Team|date=2020-12-16|website=www.millenniumpost.in|language=en|access-date=2020-12-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.anandabazar.com/state/researcher-of-folk-religion-and-cultural-anthropology-sudhir-chakravarti-passes-away-dgtl-1.1243879|title=লোকসংস্কৃতি গবেষক সুধীর চক্রবর্তী প্রয়াত|last=সংবাদদাতা|first=নিজস্ব|website=anandabazar.com|language=bn|access-date=2020-12-16}}</ref> == काम == [[चित्र:Sudhir_Chakraborty_02.jpg|अंगूठाकार| सुधीर चक्रवर्ती]] * ''साहेबधोनी सोमप्रोडे ओ तादेर गण'' * ''गोभीर निर्जोन पोथेय'' * ''बाउल फकीर कथा Ka'' * ''सदर माफ़सली'' * ''निर्जन एककर गण रवीन्द्र संगीत San'' * ''अखानेर खोजे'' * ''बांग्ला फ़्लिमर गण ओ सत्यजीत रॉय'' * ''रबीकाररेखा'' * ''ललन'' * ''ब्राट्यो लोकायत ललन'' * ''देखा ना देखा मेश'' * ''बांग्ला देहात्टर गण'' * ''रूप बार्ने छांदे'' * ''निर्जन सजने'' * ''लोकसमाज ओ लोकचित्र'' * ''निर्बास'' * ''लेख पोरा कोरे जे'' * ''बांग्ला गणेर आलोकपोरबो'' * ''अनेक डाइनर अनेक कथा'' * ''बोलाहारी सोमवार को तदर गण'' * ''बार्ने बार्ने पुष्पे पर्ने'' * ''चरनो ई जिबोन'' * ''मानिनी रूपमती कुबीर गोसाईं'' * ''गाने गाने गए'' * ''निर्जों सोजोन'' * ''ललन साईं कुबीर गोसाई ओ तदेर १०० गानो'' * ''शामुक झिनुकी'' * ''गानेर लीलर सेइ किनारे'' * ''मति पृथ्वीबीर ताने'' * ''साहित्यर लोकायतो पथ'' * ''लोकयोटर ओन्यो बांके'' * ''निर्बचितो अख्यान'' * ''निभृतो मोनेर छाया'' * ''पंचग्रामर कोरोचा'' * ''पोस्चिंबोंगर मेलामोहोत्सव'' * ''शिल्पर खोजे'' * ''द्विजेंद्रलाल रॉय स्मरण बिस्मरानी'' * ''गहरी अकेली गलियों के साथ (गोभीर निर्जोन पोथे का अंग्रेजी अनुवाद)'' * ''एलम नोटुन देशे'' * ''मेघे मेघे तारय'' * ''उत्साबे मेले इतिहासे'' * ''शता शता गीता मुखरिता'' * ''कृष्णगारेर मृत्युशिल्पो या मृत्युशिलिप समाजो'' * ''शता गणेर गण मेला'' * ''एकशो गणेर मोर्मो कोठा'' * ''कोटो रेंजर बोक्शी कथा ka'' * ''सुधीर चक्रवर्ती रचनाावली के छह खंड'' == पुरस्कार == चक्रवर्ती को ''उनकी पुस्तक बाउल फकीर कथा'' और [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] २००४ के लिए २००२ में आनंद <ref>{{Cite web|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/awards/akademi%20samman_suchi.jsp|title=AKADEMI AWARDS (1955–2016)|website=sahitya-akademi.gov.in|access-date=27 April 2018}}</ref> उन्हें २००६ में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] से प्रख्यात शिक्षक का पुरस्कार मिला <ref>{{Cite web|url=http://www.caluniv.ac.in/about/Eminent-teacher.html|title=Recipient of Eminent Teacher Awards|access-date=27 April 2018|archive-date=28 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180428093645/http://www.caluniv.ac.in/about/Eminent-teacher.html|url-status=dead}}</ref> [[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से नरसिंह दास पुरस्कार पदक [[एशियाटिक सोसायटी|और एशियाटिक सोसाइटी]] से डॉ. सुकुमार सेन स्वर्ण पदक। उन्होंने यह भी टैगोर अनुसंधान संस्थान द्वारा ''Rabindratatvacharya'' के खिताब से सम्मानित किया गया है। == संदर्भ == [[श्रेणी:बंगाली लोग]] [[श्रेणी:साहित्य अकादमी द्वारा पुरस्कृत बंगाली भाषा के साहित्यकार]] [[श्रेणी:बंगाली लेखक]] [[श्रेणी:२०२० में निधन]] [[श्रेणी:1934 में जन्मे लोग]] mv83be5ts0fxlx87ff6onf9t8lnh692 मेहोजी मांगलिया 0 782826 6611027 6602488 2026-09-06T08:09:43Z Ramesh Deuba 641823 सुधार 6611027 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2025}} {{Infobox person | name = मेहाजी मांगलिया | image = | caption = | title = बापिणी के शासक | birth_date = वि.सं. 1332 | birth_place = [[बापिणी]], [[राजस्थान]] | death_place = रातडिये मगरे, [[राजस्थान]] | father = रावत केलूजी मांगलिया | dynasty = गुहिल वंशीय मांगलिया | religion = [[सनातन धर्म]] | successor = केलू मांगलिया }} '''मेहाजी मांगलिया''' [[राजस्थान]] के [[मारवाड़]] क्षेत्र के प्रसिद्ध [[लोक देवता|लोकदेवताओं]] में माने जाते हैं। लोकपरंपरा में उनका उल्लेख [[पंच पीर]] की परंपरा से जुड़े वीर के रूप में किया जाता है। उन्हें विशेष रूप से [[गाय|गोरक्षा]] करने वाले वीर तथा मांगलिया समुदाय के आराध्य देवता के रूप में पूजा जाता है।<ref>{{cite web |title=विरोध: मेहोजी के इतिहास से छेड़छाड़ पर ग्रामीणों ने जताया रोष |url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jodhpur/news/villagers-expressed-anger-over-tampering-with-mehojis-history-127707872.html |website=दैनिक भास्कर |date=2020 |access-date=6 सितंबर 2026 |language=hi }}</ref> लोकमान्यता के अनुसार मेहाजी का जन्म 13वीं शताब्दी में [[राजस्थान]] के [[बापिणी]] क्षेत्र में हुआ था। उनके पिता रावत केलूजी मांगलिया बताए जाते हैं, जिन्हें खींवसर क्षेत्र से संबंधित माना जाता है।<ref>{{cite web |title=662 साल पूर्व दूलंगजी ने रखी थी मेवाड़ के संस्थापक बप्पारावल के नाम पर बापिणी की नींव |url=https://www.patrika.com/amp/jodhpur-news/foundation-of-bapini-in-the-name-of-bapparawal-the-founder-of-mewar-5006632 |website=पत्रिका |author=पवन कुमार पारीक |date=24 अगस्त 2019 |access-date=6 सितंबर 2026 |language=hi }}</ref> == जन्म == लोकपरंपरा के अनुसार मेहाजी मांगलिया का जन्म वि.सं. 1331 अथवा 1332 के आसपास [[खींवसर]] परगना क्षेत्र में हुआ था। उनके पिता का नाम रावत केलूजी बताया जाता है। कुछ परंपराओं में केलूजी को खींवसर के राणा करणदास का पुत्र बताया गया है।<ref>{{cite web |title=662 साल पूर्व दूलंगजी ने मेवाड़ के संस्थापक बप्पारावल के नाम पर बापिणी की नींव |url=https://www.patrika.com/amp/jodhpur-news/foundation-of-bapini-in-the-name-of-bapparawal-the-founder-of-mewar-5006632 |website=पत्रिका |author=पवन कुमार पारीक |date=24 अगस्त 2019 |access-date=6 सितंबर 2026 |language=hi }}</ref> मेहाजी का मूल स्थान [[बापिणी]], [[ओसियां]], [[जोधपुर]] क्षेत्र से संबंधित माना जाता है। लोकपरंपरा में उनके ननिहाल का संबंध [[मंडोर]] के राणा रुपड़ा पड़ियार से बताया जाता है। परंपरागत विवरणों में मेहाजी को क्षत्रिय तथा गुहिल/गुहिलोत वंशीय मांगलिया बताया गया है। [[जेम्स टॉड|कर्नल जेम्स टॉड]] के लेखन से भी मांगलिया वंश और उसके संबंध में उल्लेख प्राप्त होने का दावा किया जाता है। == घोड़ा == लोकपरंपरा में मेहाजी के घोड़े का नाम '''करड़ा''' अथवा '''किरड़ काबरा''' बताया जाता है। उनके घोड़े के संबंध में लोकगीत और पद भी प्रचलित हैं। <poem> करड़ो घोड़ों किलवंत रा, रण भयो अपहार। करड़ो केकाणु, हेम पिलानु, हेमानु भुज भालानू। करड़े अश्वारू, कुल सिंगारू, जागे मेहाजी झलझारू।। </poem> == मेहाजी का विवाह एवं गोरक्षा == लोकमान्यता के अनुसार मेहाजी का विवाह [[मल्लीनाथ|महेचा मल्लीनाथ]] की पुत्री के साथ हुआ था। परंपराओं में वर्णित है कि उन्होंने एक महिला को उसकी गायों की रक्षा करने का वचन दिया था। उस महिला को उनकी धर्मबहन के रूप में भी बताया जाता है। लोककथाओं के अनुसार मेहाजी गायों की रक्षा करते हुए वीरगति को प्राप्त हुए।<ref>{{cite book |author=RajRAS |title=Art Architecture & Culture of Rajasthan |publisher=RajRAS |date=2 मार्च 2018 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=bdbHDwAAQBAJ }}</ref> == युद्ध और बलिदान == लोकपरंपरा में मेहाजी के युद्ध का संबंध जैसलमेर क्षेत्र से आए लुटेरों अथवा आक्रमणकारियों से बताया जाता है। कुछ परंपराओं में उनका युद्ध रावल दूदाजी भाटी से संबंधित बताया गया है। उनके बलिदान का स्थान झीगोर नाड़ी, केरलानाडा गांव के निकट, [[भीकमकोर]] ([[ओसियां]]) क्षेत्र में बताया जाता है। == पूजा और मेला == मेहाजी मांगलिया की पूजा विशेष रूप से [[भाद्रपद]] [[कृष्ण पक्ष]] की अष्टमी, अर्थात् [[जन्माष्टमी]], के अवसर पर किए जाने की लोकपरंपरा है। उनसे संबंधित मंदिरों में मांगलिया और गुहिलोत वंश से संबंधित भोपा परंपरा के पुजारियों द्वारा पूजा किए जाने का उल्लेख मिलता है। == धार्मिक एवं सांस्कृतिक महत्त्व == मेहाजी मांगलिया को मारवाड़ की लोकपरंपरा में वीरता और गोरक्षा के प्रतीक के रूप में स्मरण किया जाता है। मांगलिया समुदाय में उनकी विशेष धार्मिक एवं सांस्कृतिक प्रतिष्ठा मानी जाती है। उनकी कथा राजस्थान की लोकदेवता परंपरा, लोकगीतों और क्षेत्रीय धार्मिक मान्यताओं में प्रचलित है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{authority control}} [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान की लोक संस्कृति]] [[श्रेणी:मारवाड़ के लोक देवता]] f33yd7qas8h700g9wz6vqhbs1uvvncm 6611029 6611027 2026-09-06T08:11:23Z Ramesh Deuba 641823 6611029 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = मेहाजी मांगलिया | image = | caption = | title = बापिणी के शासक | birth_date = वि.सं. 1332 | birth_place = [[बापिणी]], [[राजस्थान]] | death_place = रातडिये मगरे, [[राजस्थान]] | father = रावत केलूजी मांगलिया | dynasty = गुहिल वंशीय मांगलिया | religion = [[सनातन धर्म]] | successor = केलू मांगलिया }} '''मेहाजी मांगलिया''' [[राजस्थान]] के [[मारवाड़]] क्षेत्र के प्रसिद्ध [[लोक देवता|लोकदेवताओं]] में माने जाते हैं। लोकपरंपरा में उनका उल्लेख [[पंच पीर]] की परंपरा से जुड़े वीर के रूप में किया जाता है। उन्हें विशेष रूप से [[गाय|गोरक्षा]] करने वाले वीर तथा मांगलिया समुदाय के आराध्य देवता के रूप में पूजा जाता है।<ref>{{cite web |title=विरोध: मेहोजी के इतिहास से छेड़छाड़ पर ग्रामीणों ने जताया रोष |url=https://www.bhaskar.com/local/rajasthan/jodhpur/news/villagers-expressed-anger-over-tampering-with-mehojis-history-127707872.html |website=दैनिक भास्कर |date=2020 |access-date=6 सितंबर 2026 |language=hi }}</ref> लोकमान्यता के अनुसार मेहाजी का जन्म 13वीं शताब्दी में [[राजस्थान]] के [[बापिणी]] क्षेत्र में हुआ था। उनके पिता रावत केलूजी मांगलिया बताए जाते हैं, जिन्हें खींवसर क्षेत्र से संबंधित माना जाता है।<ref>{{cite web |title=662 साल पूर्व दूलंगजी ने रखी थी मेवाड़ के संस्थापक बप्पारावल के नाम पर बापिणी की नींव |url=https://www.patrika.com/amp/jodhpur-news/foundation-of-bapini-in-the-name-of-bapparawal-the-founder-of-mewar-5006632 |website=पत्रिका |author=पवन कुमार पारीक |date=24 अगस्त 2019 |access-date=6 सितंबर 2026 |language=hi }}</ref> == जन्म == लोकपरंपरा के अनुसार मेहाजी मांगलिया का जन्म वि.सं. 1331 अथवा 1332 के आसपास [[खींवसर]] परगना क्षेत्र में हुआ था। उनके पिता का नाम रावत केलूजी बताया जाता है। कुछ परंपराओं में केलूजी को खींवसर के राणा करणदास का पुत्र बताया गया है।<ref>{{cite web |title=662 साल पूर्व दूलंगजी ने मेवाड़ के संस्थापक बप्पारावल के नाम पर बापिणी की नींव |url=https://www.patrika.com/amp/jodhpur-news/foundation-of-bapini-in-the-name-of-bapparawal-the-founder-of-mewar-5006632 |website=पत्रिका |author=पवन कुमार पारीक |date=24 अगस्त 2019 |access-date=6 सितंबर 2026 |language=hi }}</ref> मेहाजी का मूल स्थान [[बापिणी]], [[ओसियां]], [[जोधपुर]] क्षेत्र से संबंधित माना जाता है। लोकपरंपरा में उनके ननिहाल का संबंध [[मंडोर]] के राणा रुपड़ा पड़ियार से बताया जाता है। परंपरागत विवरणों में मेहाजी को क्षत्रिय तथा गुहिल/गुहिलोत वंशीय मांगलिया बताया गया है। [[जेम्स टॉड|कर्नल जेम्स टॉड]] के लेखन से भी मांगलिया वंश और उसके संबंध में उल्लेख प्राप्त होने का दावा किया जाता है। == घोड़ा == लोकपरंपरा में मेहाजी के घोड़े का नाम '''करड़ा''' अथवा '''किरड़ काबरा''' बताया जाता है। उनके घोड़े के संबंध में लोकगीत और पद भी प्रचलित हैं। <poem> करड़ो घोड़ों किलवंत रा, रण भयो अपहार। करड़ो केकाणु, हेम पिलानु, हेमानु भुज भालानू। करड़े अश्वारू, कुल सिंगारू, जागे मेहाजी झलझारू।। </poem> == मेहाजी का विवाह एवं गोरक्षा == लोकमान्यता के अनुसार मेहाजी का विवाह [[मल्लीनाथ|महेचा मल्लीनाथ]] की पुत्री के साथ हुआ था। परंपराओं में वर्णित है कि उन्होंने एक महिला को उसकी गायों की रक्षा करने का वचन दिया था। उस महिला को उनकी धर्मबहन के रूप में भी बताया जाता है। लोककथाओं के अनुसार मेहाजी गायों की रक्षा करते हुए वीरगति को प्राप्त हुए।<ref>{{cite book |author=RajRAS |title=Art Architecture & Culture of Rajasthan |publisher=RajRAS |date=2 मार्च 2018 |page=60 |url=https://books.google.com/books?id=bdbHDwAAQBAJ }}</ref> == युद्ध और बलिदान == लोकपरंपरा में मेहाजी के युद्ध का संबंध जैसलमेर क्षेत्र से आए लुटेरों अथवा आक्रमणकारियों से बताया जाता है। कुछ परंपराओं में उनका युद्ध रावल दूदाजी भाटी से संबंधित बताया गया है। उनके बलिदान का स्थान झीगोर नाड़ी, केरलानाडा गांव के निकट, [[भीकमकोर]] ([[ओसियां]]) क्षेत्र में बताया जाता है। == पूजा और मेला == मेहाजी मांगलिया की पूजा विशेष रूप से [[भाद्रपद]] [[कृष्ण पक्ष]] की अष्टमी, अर्थात् [[जन्माष्टमी]], के अवसर पर किए जाने की लोकपरंपरा है। उनसे संबंधित मंदिरों में मांगलिया और गुहिलोत वंश से संबंधित भोपा परंपरा के पुजारियों द्वारा पूजा किए जाने का उल्लेख मिलता है। == धार्मिक एवं सांस्कृतिक महत्त्व == मेहाजी मांगलिया को मारवाड़ की लोकपरंपरा में वीरता और गोरक्षा के प्रतीक के रूप में स्मरण किया जाता है। मांगलिया समुदाय में उनकी विशेष धार्मिक एवं सांस्कृतिक प्रतिष्ठा मानी जाती है। उनकी कथा राजस्थान की लोकदेवता परंपरा, लोकगीतों और क्षेत्रीय धार्मिक मान्यताओं में प्रचलित है। == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == {{authority control}} [[श्रेणी:राजस्थान के लोक देवता]] [[श्रेणी:राजस्थान]] [[श्रेणी:मारवाड़]] [[श्रेणी:जोधपुर]] id96dc45yaynn5aamk79dycboh08j7i लीबिया गृहयुद्ध (2014-वर्तमान) 0 783897 6610966 6304179 2026-09-06T06:20:56Z अमर तिवारी 932885 6610966 wikitext text/x-wiki {{about ||लीबिया के गृहयुद्ध (2011)}} {{Infobox military conflict |conflict = लीबिया के गृहयुद्ध |partof = |image = [[File:Libyan Civil War.svg|upright=1.2273|frameless]] |caption = <div style="text-align: left;"> 10 दिसंबर 2016 को लीबिया में सैन्य स्थिति<br /> {{legend|#ebc0b3|टोब्रुक के नेतृत्व वाली सरकार और लीबिया नेशनल आर्मी के नियंत्रण में}} {{legend|#cae7c4|राष्ट्रीय समझौते के सरकार और मित्र राष्ट्रों (लीबिया शील्ड सेना) के नियंत्रण में}} {{legend|#86c286|राष्ट्रीय निर्वाण सरकार के नियंत्रण में}} {{legend|#e4e4e4|मुजाहिदीन परिषदों डेरना, बेनगाजी और अदजबिया के द्वारा नियंत्रित}} {{legend|#afc6e9|स्थानीय बलों द्वारा नियंत्रित}} {{legend|#e3d975|घाट के लड़ाकों द्वारा नियंत्रित}} |place = [[लीबिया]] |result = |status = [[विराम]] |combatant1= |combatant2 = |combatant3= |commander1= |commander2= |commander3= |strength1= |strength2= |strength3= |strength4= |casualties5=4,715 मृत <small>(as of June 2016)</small><ref name="Body Count"/><br> 20,000 घायल <small>(as of May 2015)</small><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/|title=LIBYA 2015/2016|work=Amnesty International|access-date=15 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211707/https://www.amnesty.org/en/countries/middle-east-and-north-africa/libya/report-libya/|archive-date=2 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref> }} दूसरा '''लीबिया गृहयुद्ध'''<ref>{{cite web|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |title=Libya's Second Civil War: How did it come to this? |work=Conflict News |accessdate=22 March 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |archivedate=20 March 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|author=National Post View|date=24 February 2015|work=National Post|accessdate=22 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317183803/http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|archive-date=17 मार्च 2015|url-status=live}}</ref>, लीबिया के राज्यक्षेत्र में नियंत्रण को लेकर कई प्रतिद्वंद्वी समूहों के बीच चल रहा संघर्ष है। यह संघर्ष, 2014 में लोकतांत्रिक तरीके से निर्वाचित "लीबिया सरकार" जिसे "टोब्रुक सरकार" के रूप से भी जाना जाता है, और राजधानी त्रिपोली से नियंत्रित प्रतिद्वंद्वी जनरल नेशनल कांग्रेस (जीएनसी), सरकार जिसे "राष्ट्रीय मुक्ति सरकार" भी कहा जाता है, के बीच चल रही हैं। दिसंबर 2015 में लीबिया के राजनीतिक समझौते (एलपीए) <ref>{{cite web|url=http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|title=UN welcomes ‘historic’ signing of Libyan Political Agreement|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227053822/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=52845#.VyJoBKMrLKI|archive-date=27 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref> पर हस्ताक्षर किए गए। यह एलपीए समझौता दीर्घावधि से चले आ रहे प्रतिद्वंद्वी समूहों को राष्ट्रीय समझौते की सरकार के रूप में एकजुट करने के लिए लंबी वार्ता का परिणाम था। हालांकि राष्ट्रीय समझौते की सरकार अब भी कार्य कर रही है, किन्तु दोनों पक्षों के लिए स्वीकार्य विशिष्ट विवरण अभी भी स्पष्ट नहीं है। प्रतिनिधि परिषद (सीओडी) जिसे प्रतिनिधि सभा के नाम से भी जानते हैं, पूर्वी लीबिया में सशक्त रूप से है, तथा इसकी वफादारी जनरल खलीफा हफ्तार के नेतृत्व में [[लीबिया नेशनल आर्मी]] के प्रति है [[मिस्र]] और [[संयुक्त अरब अमीरात]] ने भी हवाई हमलों के द्वारा इनका समर्थन किया है।<ref name="guardianbriefing">{{cite news|last1=Stephen|first1=Chris|title=War in Libya - the Guardian briefing|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|accessdate=19 February 2015|agency=The Guardian|date=29 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190507084524/https://www.theguardian.com/world/2014/aug/29/-sp-briefing-war-in-libya|archive-date=7 मई 2019|url-status=live}}</ref> जीएनसी, जोकि पश्चिमी लीबिया में आधारित है जिसे "[[लीबिया डॉन]]", [[क़तर|कतर]], [[सूडान]] और [[तुर्की]], के द्वारा समर्थन प्राप्त हैं,<ref name=guardianbriefing/><ref>{{cite web|url=http://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|title=Libya's Legitimacy Crisis|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|date=20 August 2014|accessdate=6 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102211731/https://carnegieendowment.org/2014/10/06/libya-s-legitimacy-crisis/hr9j|archive-date=2 जनवरी 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url= http://www.economist.com/news/briefing/21638123-four-year-descent-arab-spring-factional-chaos-it-should-come|title= That it should come to this|publisher= The Economist|date= 10 January 2015|access-date= 15 फ़रवरी 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20171206213311/https://www.economist.com/news/briefing/21638123-four-year-descent-arab-spring-factional-chaos-it-should-come|archive-date= 6 दिसंबर 2017|url-status= live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/123755/World/Region/Bashir-says-Sudan-to-work-with-UAE-to-control-figh.aspx|agency=Ahram Online|title=Bashir says Sudan to work with UAE to control fighting in Libya|date=23 February 2015|accessdate=24 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180713164909/http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/123755/World/Region/Bashir-says-Sudan-to-work-with-UAE-to-control-figh.aspx|archive-date=13 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref>शुरू में 2014 के चुनाव के परिणामों को स्वीकार कर लिया था, लेकिन बाद में ख़ारिज कर दिया जिसका कारण सुप्रीम संवैधानिक कोर्ट के लीबिया के चुनाव सम्बन्धित एक संशोधन को निरस्त कर उन्हें खारिज करने का आदेश था। संवैधानिक संशोधनों में विवाद के कारण, प्रतिनिधि सभा (HoR), ने त्रिपोली में जीएनसी से कार्यालय लेने से इनकार कर दिया,<ref>{{cite web|url=http://www.libya-analysis.com/libyan-elections/|title=Libyan Unity Government Extends Control Over Tripoli Ministries|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180308221758/http://www.libya-analysis.com/libyan-elections|archive-date=8 मार्च 2018|url-status=dead}}</ref> जोकि मिसराता के पश्चिमी तटीय शहर के शक्तिशाली लड़ाकों द्वारा नियंत्रित किया जा रहा था। इसके बजाय, HoR टोब्रुक में अपनी संसद की स्थापना की। इन के अलावा, यहाँकई छोटे प्रतिद्वंद्वी समूह भी हैं: [[अंसार अल-शरिया (लीबिया)]] के नेतृत्व में बेनगाजी क्रांतिकारियों की [[इस्लामी शूरा काउंसिल]], जिन्हें जीएनसी का समर्थन प्राप्त है;<ref>{{cite web| url= http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR| title= Omar Al-Hassi in "beautiful" Ansar row while "100" GNC members meet| publisher= Libya Herald| date= 18 November 2014| accessdate= 14 June 2015| archive-url= https://web.archive.org/web/20190404224712/http://www.libyaherald.com/2014/11/18/omar-al-hassi-in-beautiful-ansar-row-while-100-gnc-members-meet/#axzz3cnd2kDDR| archive-date= 4 अप्रैल 2019| url-status= live}}</ref> [[इस्लामिक स्टेट ऑफ इराक और लेवांत]] (आईएसआईएल);<ref>{{cite web|url=http://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|title=Why Picking Sides in Libya won’t work|publisher=Foreign Policy|date=6 March 2015|access-date=15 फ़रवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225155459/http://foreignpolicy.com/2015/03/06/libya-civil-war-tobruk-un-negotiations-morocco/|archive-date=25 फ़रवरी 2017|url-status=live}} "One is the internationally recognized government based in the eastern city of Tobruk and its military wing, Operation Dignity, led by General Khalifa Haftar. The other is the Tripoli government installed by the Libya Dawn coalition, which combines Islamist militias with armed groups from the city of Misrata. The Islamic State has recently established itself as a third force"</ref> साथ ही त्वारेग घाट के लड़ाके जोकि दक्षिण पश्चिम में रेगिस्तान क्षेत्रों को नियंत्रित करते हैं; मिसराता जिला में उपस्थित स्थानीय बल, जोकि [[बानी वालिद]] और [[तावरगा]] शहर को नियंत्रित करते हैं। इनके आलावा कई छोटे सशस्त्र समूहों है जोकि अलग-अलग पक्ष बदलते रहते हैं। हाल के महीनों में कई राजनीतिक घटनाक्रम किया गया है। [[संयुक्त राष्ट्र]] ने दिसंबर 2015 और 31 मार्च 2016 में संघर्ष विराम की मध्यस्थता की, संयुक्त राष्ट्र समर्थित नए "एकता सरकार" के नेता त्रिपोली में पहुंचे।<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-africa-35929232 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=15 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170224183752/http://www.bbc.com/news/world-africa-35929232 |archive-date=24 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref> 5 अप्रैल को प्रतिद्वंद्वी जीएनसी सरकार ने घोषणा की है कि वह सरकार संचालन का कार्य निलंबित कर नई एकता सरकार को सत्ता सौंप देगा, जिसे आधिकारिक तौर पर "राष्ट्रीय समझौते की सरकार" का नाम दिया गया, हालांकि यह अभी तक स्पष्ट नहीं हैं कि नई व्यवस्था सफल होगी। 22 अगस्त तक, एकता सरकार को अभी भी प्रतिनिधि सभा की मंजूरी प्राप्त नहीं हैं जिसके अधिकांश संसद सदस्यो ने विश्वास प्रस्ताव में इसके खिलाफ मतदान किया था।<ref>{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-22/libya-s-east-rejects-unity-government-in-no-confidence-vote |date=22 August 2016 |title=Libya's East Rejects Unity Government in No-Confidence Vote |first=Ghaith |last=Shennib |publisher=Bloomberg News |access-date=15 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223111854/https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-08-22/libya-s-east-rejects-unity-government-in-no-confidence-vote |archive-date=23 फ़रवरी 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="auto4">{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/libya-backed-government-confidence-vote-160822150247789.html|title=Libya's UN-backed government gets 'no confidence' vote|work=[[Al Jazeera]]|publisher=[[Al Jazeera Media Network]]|date=August 22, 2016|accessdate=August 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023092407/http://www.aljazeera.com/news/2016/08/libya-backed-government-confidence-vote-160822150247789.html|archive-date=23 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref><ref name="auto5">{{cite web|url=http://www.reuters.com/article/us-libya-security-un-idUSKCN10X1DY|title=Libya's eastern parliament votes against U.N.-backed government in Tripoli|author=Qyman al-Warfalli|work=[[रॉयटर्स]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|date=August 22, 2016|accessdate=August 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120124937/http://www.reuters.com/article/us-libya-security-un-idUSKCN10X1DY|archive-date=20 जनवरी 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.libyanexpress.com/house-of-representatives-rejects-gnas-cabinet/|title=House of Representatives rejects GNA's cabinet|work=Libyan Express|date=August 22, 2016|accessdate=August 23, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823205600/http://www.libyanexpress.com/house-of-representatives-rejects-gnas-cabinet/|archive-date=23 अगस्त 2017|url-status=dead}}</ref> ==इन्हें भी देखें== *[[गृहयुद्धों की सूची]] *[[लीबिया]] == सन्दर्भ == [[श्रेणी:लीबिया]] [[श्रेणी:लीबिया के युद्ध]] [[श्रेणी:गृहयुद्ध]] gckty551qrplu1ucc8osb09eummosgd इल्ली गौल्डिंग 0 797774 6610916 6599495 2026-09-06T05:03:25Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#ल5|शीह ल5]]) 6610916 wikitext text/x-wiki {{db-badtrans}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|birth_name=Elena Jane Goulding|birth_date={{Birth date and age|df=yes|1986|12|30}}|birth_place=[[Hereford]], England|residence=London, England|occupation={{Flatlist| *Singer *songwriter *record producer<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/Ellie-Goulding-Halcyon/release/3933948|title=Ellie Goulding Halcyon release|website=Discogs|accessdate=22 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011230016/https://www.discogs.com/Ellie-Goulding-Halcyon/release/3933948|archive-date=11 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> }}}} [[चित्र:Участь Президента України у другому Саміті перших леді та джентльменів 95 (cropped) (cropped).jpg]] ऐलेना जेन "ऐली" गॉल्डिंग ( जन्म 30 दिसंबर 1986) एक अंग्रेजी गायक, गीतकार और रिकॉर्ड निर्माता है। उसके करियर की शुरुआत तब हुई जब उन्होंने रिकॉर्ड निर्माता सितारेथ और फ्रैंकमुसिक से मुलाकात की, और बाद में जेमी लिलीविइट द्वारा देखा गया, जो बाद में उसके प्रबंधक और ए एंड आर बन गए जुलाई 200 9 में पॉलीडॉर रिकॉर्ड्स पर हस्ताक्षर करने के बाद, गौल्डिंग ने अपनी पहली फिल्म विस्तारित नाटक, एक परिचय से ऐली गॉल्डिंग को उस वर्ष बाद में रिलीज़ किया। [5]  ] 2010 में, वह बीबीसी की वार्षिक ध्वनि की। .. शीर्ष पर शीर्ष स्थान पर दूसरी कलाकार बन गईं और एक ही वर्ष में ब्रिट अवार्ड्स में क्रिटिक्स चॉइस पुरस्कार जीता। उसने अपना पहला स्टूडियो एल्बम, लाइट्स, 2010 में रिलीज़ किया; यह यूके एल्बम चार्ट पर नंबर एक पर शुरू हुआ और ब्रिटेन में 850,000 से अधिक प्रतियां बिक चुका है। एल्टन जॉन के "आपका सॉन्ग" का उनका कवर दिसंबर 2010 में यूके में नंबर 2 पर पहुंच गया और 29 अप्रैल 2011 को उन्होंने बकिंघम पैलेस में राजकुमार विलियम और कैथरीन मिडलटन के शादी के रिसेप्शन पर गीत का प्रदर्शन किया। एल्बम का शीर्षक ट्रैक, "लाइट्स" मार्च 2011 में अमेरिका में जारी किया गया था, और यूएस बिलबोर्ड हॉट 100 पर नंबर दो पर पहुंच गया। [6] [7]  <ref>[http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/record-labels/carly-rae-jepsen-claims-longest-hot-100-1007780352.story "Carly Rae Jepsen Claims Longest Hot 100 No. 1 Run of 2012"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120812002329/http://www.billboard.biz/bbbiz/industry/record-labels/carly-rae-jepsen-claims-longest-hot-100-1007780352.story |date=12 अगस्त 2012 }}.</ref><ref>[http://www.billboard.com/articles/chartbeat/480472/ellie-goulding-katy-perry-scale-airplay-chart-summits "Ellie Goulding, Katy Perry Scale Airplay Chart Summits"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130130102416/http://www.billboard.com/articles/chartbeat/480472/ellie-goulding-katy-perry-scale-airplay-chart-summits |date=30 जनवरी 2013 }}.</ref> गॉल्डिंग का दूसरा स्टूडियो एल्बम, हैल्सीन, अक्टूबर 2012 में जारी किया गया था। "कुछ भी हुआ हो सकता है" एल्बम को पहले एकल के रूप में दिखाया गया हल्क्यॉन यूके एल्बम चार्ट पर नंबर दो पर खड़ा हुआ और 65 हफ्तों के बाद नंबर एक पर पहुंच गया। हेलसिऑन ने यूएस बिलबोर्ड 200 में नंबर नौ पर शुरुआत की। हेलिसियोन के एक रिलीज़ेड संस्करण को 23 अगस्त 2013 को रिलीज़ किया गया था, इसमें "बर्न" सहित नए एकल शामिल थे, जो उनका पहला यूके नंबर एक एकल बन गया। 2014 के ब्रिट अवार्ड्स में, उन्हें ब्रिटिश महिला सोलो कलाकार के लिए पुरस्कार मिला। [8] गॉल्डिंग ने एल्बम के मुख्य एकल के रूप में "ऑन माइ माइंड" के साथ, 6 नवंबर, 2015 को अपने तीसरे स्टूडियो एल्बम, डेलारियम का शीर्षक जारी किया। [9] दिसंबर 2015 में, उन्हें अपने एकल "लव मी जैसे यू डू" के लिए सर्वश्रेष्ठ पॉप सोलो परफॉर्मेंस के लिए अपना पहला ग्रेमी अवार्ड नामांकन मिला। [10. == प्रारंभिक जीवन ==  ऐलेना जेन गोल्डिंग का जन्म 30 दिसंबर 1 9 86 को हेरफोर्ड में हुआ था और किंग्सटन, हियरफोर्डशायर के निकट एक छोटे से गांव लियोन्सहॉल में, चार बच्चों में से दूसरे (उसका एक भाई और दो बहनें हैं) का जन्म हुआ। [12] [13] [14 ] उनके पिता, आर्थर गॉल्डिंग, एक कारक के परिवार से आए, जबकि उनकी मां, ट्रेसी (नी क्लर्क) एक सुपरमार्केट में काम करती थीं। [14] जब वह 5 थी, उसके माता-पिता अलग थे; बाद में उसके पास एक सौतेले पिता था जो लॉरी चालक था, [15] जिसे उन्होंने "भयानक" माना। [16] 9 साल की उम्र में, उसने क्लेननेट खेलना शुरू कर दिया और 14 पर गिटार सीखना शुरू किया। गॉल्डिंग ने किंग्टन में लेडी हॉकिन्स के हाईस्कूल में भाग लिया जहां उन्होंने द विजार्ड ऑफ़ ऑज के स्कूल के उत्पादन में बिजूका की भूमिका निभाई। 15 साल की उम्र में, वह गीत लेखन शुरू कर दिया था और हेरेफ़ोर्ड छठी फार्म कॉलेज में एक गायन प्रतियोगिता में प्रवेश किया और जीता। [17]  <ref>{{Cite web|date=19 January 2011|title=Ellie Goulding&nbsp;– EPK|url=https://www.youtube.com/watch?v=psrbUiOErrc|publisher=YouTube|accessdate=24 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130220031738/http://www.youtube.com/watch?v=psrbUiOErrc|archive-date=20 फ़रवरी 2013|url-status=live}}</ref> ] केंट विश्वविद्यालय में नाटक, राजनीति और अंग्रेजी पाठ्यक्रम शुरू करने के बाद, [16] जहां वह इलेक्ट्रॉनिक संगीत के संपर्क में थी, वह विश्वविद्यालय प्रतिभा प्रतियोगिता में टर्न फर्स्ट आर्टिस्ट के जेमी लिलीविइट द्वारा देखा गया था। [18] टर्न फर्स्ट हेड सारा सेनेट के लिए सफलतापूर्वक प्रदर्शित होने के बाद उन्हें विश्वविद्यालय छोड़ने के लिए कहा गया था और इसे वेस्ट लंदन में एक घर में स्थापित किया गया था। [18] [1 9] लिलीविइट अपने मैनेजर बन गए और उन्हें निर्माता सितारेस्मिथ को पेश किया, जो कि उनका मुख्य सहयोगी और लाइट का प्राथमिक उत्पादक बन जाएगा। [20] == कैरियर == === 2009-10: प्रारंभिक रिलीज़ === [[चित्र:Ellie_Goulding_@_Nokia_World_2010_1.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|Goulding के प्रदर्शन में नोकिया दुनिया में सितम्बर 2010]] हालांकि ऐली गॉल्डिंग ने जुलाई 2009 में पॉलीडॉर रिकॉर्ड्स पर हस्ताक्षर किए, उनकी पहली एकल, "द शीट्स के तहत", स्वतंत्र लेबल नियॉन गोल्ड रिकॉर्ड्स के माध्यम से एक जानबूझकर कम-कुंजी शुरुआत के रूप में जारी की गई थी, जो 15 नवंबर 200 9 को यूनाइटेड किंगडम में डिजिटल रूप से प्रदर्शित हुई थी। [ 18] [21] [22] यूसुज हॉलैंड ("शीट्स के तहत" और "बंदूकें और घोड़े" के तहत) [23] प्रदर्शन और एक यूके टूर का समर्थन करने वाले लिटिल बूट्स के साथ बाद में एक सफल उपस्थिति के बाद यूके सिंगल चार्ट पर यूके सिंगल्स चार्ट पर नंबर एक पर तीसरे स्थान पर पहुंच गया। [24] [25] "इच्छा मैं रह गया" 22-28 दिसंबर 200 9 से आईट्यून स्टोर ब्रिटेन पर एक सप्ताह के एकल के रूप में मुफ्त डाउनलोड के रूप में उपलब्ध था। [26].<ref>{{Cite web|title=Wish I Stayed&nbsp;– Single of the Week by Ellie Goulding|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121112094345/https://itunes.apple.com/gb/album/wish-i-stayed-single-week/id347421814|url-status=dead|url=https://itunes.apple.com/gb/album/wish-i-stayed-single-week/id347421814|publisher=[[iTunes Store]]|accessdate=26 December 2009|archivedate=12 November 2012}}</ref> अपनी पहली एल्बम की रिलीज़ होने से पहले, गॉल्डिंग ने 2010 की बीबीसी आवाज़ जीती, जिसमें बढ़ती सितारों के लिए संगीत उद्योग के शीर्ष विकल्प प्रदर्शित होते हैं। [27] वह 2010 के ब्रिट अवार्ड्स में क्रिटिक्स चॉइस अवार्ड भी जीतीं, जिससे उन्हें उसी वर्ष दोनों को जीतने के लिए दूसरा कलाकार बना। [28] गॉल्डिंग ने डायना विकर्स की पहली एल्बम के लिए गैब्रिएला सिल्मी के दूसरे एल्बम, टेन और तीन गाने ("रिमेक मी + यू", "नोटिस", "जंपिंग इन रिवर्स") के लिए "लव मी 'कॉज वीक टू यू" के लिए सह-लिखा, गाने से दागी चेरी का पेड़। [2 9] उनके गीत "नॉट न्सट" का इस्तेमाल जर्मन गायक लेना ने अपने पहले एल्बम माय कॅसेट प्लेयर पर किया था। [30] गॉल्डिंग ने अपने पहले स्टूडियो एलबम डिस्क-ओवरी (2010) से रेपर टिनी टेम्पा की एकल "वंडर्ममैन" पर चित्रित किया था। === 2010-11: ''रोशनी'' और ''चमकदार रोशनी'' === गॉल्डिंग की पहली एल्बम लाइट्स को मार्च 2010 में रिलीज़ किया गया, यह यूके एल्बम चार्ट पर नंबर एक और आयरिश एल्बम चार्ट पर नंबर छह पर पहुंच गया। [31] [32] [33] इसके एकल "स्ट्री आइड", "बंदूकें और घोड़े", और "द राइटर" संख्या 4, 26, और 1 9 में बढ़ी। [25] जून 2012 के अनुसार, एल्बम ने ब्रिटेन में 850,000 से अधिक प्रतियां और दुनिया भर में 1.6 मिलियन प्रतियों की बिक्री की थी। [34] अगस्त 2010 में, उसने एक दूसरा ईपी, रन इन द लाइट जारी किया, जिसमें रोशनी से गाने के रीमिक्स थे। इस एल्बम को नाइके द्वारा समर्थित किया गया था और चल रहे उपसंस्कृति द्वारा अपना संगीत ले जाने के प्रयास में पॉलीडोर के चलते चल रहे ध्वनि के रूप में जारी किया गया था। [35] नवंबर 2010 में, लाइट को फिर से रिलीज़ किया गया, जिसमें ब्राइट लाइट्स शामिल थे, जिसमें छह नए ट्रैक जोड़े गए थे। मूल रूप से यह घोषणा की गई थी कि 1 नवंबर 2010 के लिए रिलीज़ होने वाली ब्राइट लाइट से लीड सिंगल शीर्षक ट्रैक का नया संपादन होगा। [36] इस योजना को अंततः एल्टन जॉन के "आपका सॉन्ग" के कवर को ब्रिटेन में 2010 में जॉन लुईस क्रिसमस के विज्ञापन के साथ रिलीज़ करने की इजाजत देने के लिए रद्द कर दिया गया था। सिंगल उसकी तिथि के लिए दूसरे नंबर पर पहुंचने के बाद दूसरे नंबर पर पहुंच गया। यूके एकल चार्ट। [25] यह कुछ यूरोपीय देशों में भी तैयार है। [37] जनवरी 2011 में, यह घोषणा की गई कि रोशनी से शीर्षक ट्रैक ब्राइट लाइट्स से दूसरे एकल के रूप में काम करेगा। [38] <ref>{{Cite web|date=12 January 2011|title=First Cherrytree Blog!|url=http://www.cherrytreerecords.com/profiles/blogs/first-cherrytree-blog|publisher=[[Cherrytree Records]]|accessdate=12 January 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130808193022/http://www.cherrytreerecords.com/profiles/blogs/first-cherrytree-blog|archive-date=8 अगस्त 2013|url-status=live}}</ref> लॉल्ड के समर्थन में गोल्डिंग ने दौरा किया और मई 2010 में अपने ब्रिटिश दौरे के दौरान मार्च 2010 में पैशन पिट और जॉन मेयर [3 9] का समर्थन किया। [40] गर्मियों के दौरान उन्होंने कई त्योहारों में प्रदर्शन किया 29 मई को उन्होंने ब्रिस्टल में डॉट टू डॉट फेस्टिवल में प्रदर्शन किया। [41] उन्होंने 25 जून को जॉन पील स्टेज पर ग्लास्ताणबरी फेस्टिवल में एक सेट का आयोजन किया। [42] उनकी तीसरी ईपी आईट्यून्स फेस्टिवल 2010 में उनके सेट के हिस्से की लाइव रिकॉर्डिंग थी। [43] पूरे सेट को अंततः ब्रेट लाइट्स के आईट्यून्स संस्करण पर बोनस सामग्री के रूप में शामिल किया गया था। [44] उन्होंने 11 जुलाई को पार्क में अपना टी बनाया। [45] 2011 की शुरुआत में, उसने लाइफ इन अ डे के लिए एक मूल गीत रिकॉर्ड किया फरवरी 2011 में ऐली गॉल्डिंग रोलिंग स्टोन की वार्षिक गर्म सूची पर नंबर पांच था। [46] फरवरी 2011 में, वह ब्रिट अवार्ड्स में लौटे, जहां उन्हें सर्वश्रेष्ठ ब्रिटिश महिला और सर्वश्रेष्ठ ब्रिटिश निर्णायक अधिनियम के लिए नामित किया गया था, लेकिन लौरा मर्लिंग और टिनि टेम्पा से हार गई। [47] <ref>{{Cite news|date=15 February 2011|title=Brit Awards 2011: Winners|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12187205|accessdate=7 February 2012|publisher=BBC News|archive-url=https://www.webcitation.org/66EYIbBCF?url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-12187205|archive-date=17 मार्च 2012|url-status=live}}</ref> अगस्त / सितंबर 2010 में, गौल्डिंग ने यू 2 360 यात्रा में ज़्यूरिक (दो रातों), म्यूनिख और वियना में यू 2 के लिए एक प्रारंभिक कार्य किया था। वह अप्रैल 2011 में कोशेला घाटी संगीत और कला महोत्सव में भी निभाई थी। [14] उसने जिमी किमेल लाइव पर अपनी अमेरिकी टेलीविजन की शुरुआत की! 7 अप्रैल 2011 को "स्टारी आईड" प्रदर्शन किया वह शनिवार नाइट लाइव के 700 वें एपिसोड पर संगीत अतिथि के रूप में दिखाई दी, 7 मई 2011 को प्रसारित और टीना फे द्वारा आयोजित की गई। [48] [4 9] उन्होंने 29 अप्रैल 2011 को प्रिंस विलियम और केट मिडलटन के शादी के रिसेप्शन पर प्रदर्शन किया, [50] और "अपने गाने" को हिट करने वाले एल्टन जॉन-बर्नी ताउपिन, 1 9 70 के दशक सहित, "लगभग 14 गाने" के रूप में उन्हें याद किया। [51] वह 2010 में रेडियो 1 के बिग वीकेंड पर टिनि टेम्पा द्वारा प्रिंस विलियम के साथ पेश की गई थी। [52].<ref>{{Cite web|work=NME|title=Ellie Goulding: 'Tinie Tempah hooked me up with Prince William'|url=http://www.nme.com/news/ellie-goulding/56522|accessdate=6 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201002729/http://www.nme.com/news/ellie-goulding/56522|archive-date=1 फ़रवरी 2013|url-status=live}}</ref> गोल्डिंग ने "इमरान" नामक एक गाना पर अमेरिकी इलेक्ट्रॉनिक कलाकार और निर्माता स्केरलेक्स के साथ सहयोग किया, जिसमें उनकी 2011 EP बंगारंग शामिल थी। उसने अपने दक्षिण अमेरिकी दौरे पर स्क्राइलक्स के साथ यात्रा की [53] 8 जुलाई को प्रदर्शन करते हुए वे वेल्स में 2011 के वकास्टॉक समारोह की शुरुआत की। [54] अगस्त में, उन्होंने एक पंक्ति में अपने दूसरे वर्ष के लिए वी समारोह में प्रदर्शन किया। [55] लाइट्स और अमेरिकी की रिलीज़ की रिलीज़ के बाद, गॉल्डिंग ने कहा कि वह जल्द ही सितंबर 2011 की अपेक्षाकृत रिलीज़ के साथ दूसरे स्टूडियो एल्बम पर काम शुरू कर देंगे। [56] 6 अगस्त 2011 को, उन्होंने शिकागो में लोलापालुजा में प्रदर्शन किया। [57] उन्होंने ओस्लो, नॉर्वे में 11 दिसंबर, 2011 को वार्षिक नोबेल शांति पुरस्कार संगीत कार्यक्रम में प्रदर्शन किया, जहां उन्होंने एवियसेंस और जानले मोनाई के एमी ली के साथ एक पैनल पर चर्चा की। [58] 1 दिसंबर 2011 को, उन्होंने बिग टाइम रश और विल.आई.एम के साथ राष्ट्रीय क्रिसमस ट्री रोशनी के दौरान व्हाईट हाउस में प्रदर्शन किया। [5 9] फरवरी 2011 में, उसने डेली स्टार को बताया कि वह 2011 में लाइट्स को फॉलो-अप जारी करने की योजना बना रही थी। [60] 1 9 सितंबर 2011 को, यह घोषणा की गई कि वह पैर की चोट के कारण जेसी जे की जगह कैटी पेरी के कैलिफोर्निया ड्रीम्स टूर के लिए खुल जाएगा। [61] [62] <ref>{{Cite web|last=Bain|first=Becky|date=19 September 2011|title=Katy Perry Replaces Jessie J. With Ellie Goulding on California Dreams Tour|url=http://idolator.com/6017282/katy-perry-replaces-jessie-j-with-ellie-goulding-california-dreams-tour|publisher=[[Idolator (website)|Idolator]]|accessdate=7 February 2012|archive-url=https://archive.today/20120711185235/http://idolator.com/6017282/katy-perry-replaces-jessie-j-with-ellie-goulding-california-dreams-tour|archive-date=11 जुलाई 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=19 September 2011|title=Ellie Goulding to Join the California Dreams Tour in November|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120529131624/http://www.katyperry.com/ellie-goulding-to-join-the-california-dreams-tour-in-november/|url-status=dead|url=http://www.katyperry.com/ellie-goulding-to-join-the-california-dreams-tour-in-november/|publisher=katyperry.com|accessdate=23 February 2012|archivedate=29 May 2012}}</ref> === 2012-14: ''धीर'' और ''आनंदमय दिन'' === [[चित्र:Ellie_Goulding_at_Manchester_Academy_2012_-_Belting.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|Goulding के प्रदर्शन पर मैनचेस्टर अकादमी में दिसंबर, 2012]] 2012 में, गॉल्डिंग जेड की पहली एल्बम क्लैरिटी और कैल्विन हैरिस के गीत "आई की ज़रूर लव" से "फॉल इन द स्काई" पर दिखाई दिए, जो कि हैल्सीन पर भी शामिल है और हैरिस के एल्बम 18 महीने। 10 जुलाई 2012 को, गॉल्डिंग ने सक्रिय बाल के गीत "हैंगिंग ऑन" का एक आवरण जारी किया, जिसमें टिनि टेम्पा की ध्वनि ध्वनिकी पृष्ठ पर एक मुफ्त डाउनलोड है। [63] जुलाई 2012 के अंत में, घोषित किया गया कि गॉल्डिंग का दूसरा एल्बम हैलसीन नामक है और इसे 8 अक्टूबर 2012 को रिलीज़ किया जाएगा। इस एल्बम को 21 अगस्त को एकमात्र एकल "कुछ भी हो सकता है" से पहले किया गया था। [64] 9 अगस्त 2012 को प्रीमियर के लिए "कुछ भी हो सकता है" का गीत वीडियो, जिसमें प्रशंसक द्वारा प्रस्तुत इंस्टाग्राम चित्रों की एक शृंखला शामिल है। [65] 1 9 नवंबर 2012 को, गोल्डिंग के दूसरे एकल के लिए "चित्रा 8" नामक हेलिसियन से संगीत वीडियो जारी किया गया था। 12 दिसंबर 2012 को ब्रिटेन में एक ही डिजिटल रिलीज़ किया गया था। इसे जारी किए जाने से पहले गाना चार्टर्ड था, और नंबर 33 पर पहुंचने के बाद ब्रिटेन में शीर्ष 40 में अपना रास्ता बना लिया। गोल्डींग ने द ट्वाइलाइट सागा: ब्रेकिंग डॉन - पार्ट 2, 13 नवंबर 2012 को जारी किए गए साउंडट्रैक के लिए "बिट्टर्सवी (स्क्रिल्लेक्स द्वारा निर्मित) नामक एक ट्रैक का योगदान दिया। [66] यह 12 फरवरी 2013 को घोषित किया गया था, कि मई 2013 में, वह चयनित तारीखों पर अपने मून्हिन जंगल वर्ल्ड टूर पर ब्रूनो मार्स का समर्थन करेगी। [67] 20 मई 2013 को, गोल्डिंग ने घोषणा की कि वह उस वर्ष अक्टूबर के दौरान ब्रिटेन में सात दिनों की यात्रा शुरू कर देगी। [68] 28 मई 2013 को, ऑल्ट-जे के गीत "टेसेलाटे" के गॉल्डिंग का कवर उनके ध्वनि क्लॉइड पेज द्वारा जारी किया गया था। [69] गॉल्डिंग को इस महीने के अंत में पेरिस में इस ट्रैक के लिए एक संगीत वीडियो के लिए फिल्माया गया है। उसने "एक गीत के लिए एक वीडियो बनाने का दावा किया जो कि मेरे रिकॉर्ड पर नहीं है।" [70] जून 2013 में, गॉल्डिंग ने पिछले त्यौहारों और कॉन्सर्ट्स में इनवेरनेस, कैपिटल एफएम समरेटिमे बॉल और फायर फ़ुट संगीत समारोह में रॉकएनस फेस्टिवल सहित प्रदर्शन किया था। डोवर, डेलावेयर में वुडलैंड्स 2 जुलाई 2013 को, गॉल्डिंग ने स्कींस फायर [71] के पहले एपिसोड में "आप मेरे सब कुछ" शीर्षक वाले एक गाना का प्रीमियर किया और उसी दिन गॉल्डिंग ने एले पत्रिका की पुष्टि की कि हेलसिऑन को उस वर्ष बाद में फिर से रिलीज़ किया जाएगा। [72].<ref>{{Cite web|date=2 July 2013|title=How Ellie Goulding Prepped for Her Mega Tour with Bruno Mars|url=http://www.elle.com/news/culture/ellie-goulding-bruno-mars-tour-interview|accessdate=2 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105054215/http://www.elle.com/news/culture/ellie-goulding-bruno-mars-tour-interview|archive-date=5 नवंबर 2014|url-status=live}}</ref> 5 जुलाई 2013 को, डिजिटल जासूस ने हैल्सियन डेज़ की रिहाई की पुष्टि की, हेलसिओन का एक दोबारा संस्करण, जो 23 अगस्त 2013 को जारी किया गया था। [73] दस अतिरिक्त पटरियों की विशेषता फिर से रिलीज़ की गई थी, जो एकल "बर्न" से पहले थी, जिसे पिछले दिन गॉल्डिंग के साउंडक्लाउड पेज पर अपलोड किया गया था। [74] [75] 7 जुलाई 2013 को, "बर्न" के आधिकारिक संगीत वीडियो का प्रीमियर यूतुब परे गौल्डिंग के वीवो चैनल पर हुआ। "बर्न" ब्रिटेन के आधिकारिक एकल चार्ट के शीर्ष पर गॉल्डिंग का पहला एकल बन गया। [76] गोल्डींग वी फेस्टिवल चेम्सफोर्ड में प्रदर्शन कर रहा था जब उनकी पहली यूके नंबर की खबर तोड़ दी गई थी; रीता ओरा ने आधिकारिक संख्या 1 पुरस्कार के साथ गोल्डिंग को आश्चर्यचकित किया। [77] 9 सितंबर 2013 को, गोल्डिंग ने फिल्म के बारे में टाइम के लिए "हॉड लोंग विल आई आई लव यू" का संगीत वीडियो जारी किया। [78] गॉल्डिंग फ़िल्म के लिए साउंडट्रैक पर दिखाई दिए: "हंगर गेम्स: कैचिंग फायर" ट्रैक के साथ "मिरर" 15 अक्टूबर 2013 को, गॉल्डिंग ने फारेन कॉटन के रेडियो शो पर पुष्टि की कि "मैं कब तक लव लूंगा" बीबीसी के बच्चों की आवश्यकता के लिए अगले एकल होगा। [79] उसी दिन, सक्रिय बाल गीत "सिल्हूट", जिस पर गॉल्डिंग फीचर्स भी जारी किया गया था। [80] 28 अक्टूबर 2013 को, गॉल्डिंग ने लघु फिल्म टॉम एंड एसे के लिए अपने वीवो चैनल पर "हेंड लांग विल आई आई लव यू" का एक वैकल्पिक वीडियो पोस्ट किया, जिसमें वह भी सितारों के साथ। [81] 14 दिसंबर को द एक्स एक्स फैक्टर के अंतिम एपिसोड में, गॉल्डिंग ने फाइनलिस्ट ल्यूक फ्रेंड के साथ एक युगल का प्रदर्शन किया। [82] <ref name="Result 10">{{Cite news|last=Charalambous|first=Sophia|date=14 December 2013|work=[[Daily Mail]]|title=X Factor Final: Luke Friend leaves the show as Sam Bailey and Nicholas McDonald are left to battle it out to be crowned winner|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2523786/Luke-Friend-leaves-Sam-Bailey-Nicholas-McDonald-left-battle-crowned-winner.html|accessdate=15 December 2013|location=London|archive-url=https://archive.today/20131215003810/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2523786/Luke-Friend-leaves-Sam-Bailey-Nicholas-McDonald-left-battle-crowned-winner.html|archive-date=15 दिसंबर 2013|url-status=live}}</ref> [[चित्र:Ellie_Goulding_-_Ilosaarirock_2014_3.jpg|अंगूठाकार|Goulding पर प्रदर्शन कर Ilosaarirock महोत्सव में जुलाई 2014]] 5 जनवरी 2014 को, गोल्डिंग ने अपने वीवो चैनल पर उसके गीत "वेलनेस ग्रेसिअस" के लिए संगीत वीडियो का प्रीमियर किया, बाद में यह पुष्टि की कि यह हैल्सीन डेज़ से रिलीज़ होने वाली उनकी छठे एकल होगी। [83] 22 जनवरी 2014 को, गोल्डिंग ने अपने फेसबुक पेज के माध्यम से पुष्टि की कि वेरोनाका रोथ द्वारा उसी नाम के उपन्यास के आधार पर फिल्म दिवरजेन्ट के लिए साउंडट्रैक के गीत "बीटिंग हार्ट" का योगदान दिया था। [84] 3 फरवरी 2014 को, गॉल्डिंग ने जेम्स ब्लेक के गीत "लाइफ राउंड इयर" का एक आवरण रिलीज़ किया, जिसने रैपर एंजेल हज़ को उसके ध्वनिक्लाइड पृष्ठ के माध्यम से दिखाया। [85] 1 9 फ़रवरी को, ग्लॉल्डिंग ने 2014 ब्रिट अवार्ड्स में सर्वश्रेष्ठ ब्रिटिश महिला एकल कलाकार जीता। [86] 20 अक्टूबर 2014 को, उसने फेसबुक के माध्यम से कहा कि वह नए केल्विन हैरिस एल्बम, मोशन पर एक नया गीत "बाहर" नामक गीत के साथ दिखाई देगा। यह गीत 20 अक्टूबर 2014 को एल्बम के चौथे एकल के रूप में जारी किया गया था। [87].<ref>[http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6312378/calvin-harris-ellie-goulding-outside-video "Calvin Harris & Ellie Goulding Cope With Imploding Relationships in 'Outside' Video"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150729005154/http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6312378/calvin-harris-ellie-goulding-outside-video |date=29 जुलाई 2015 }}.</ref> === 2015–वर्तमान: ''प्रलाप'' === नवंबर 2014 में, गॉल्डिंग ने घोषणा की कि वह एक तिहाई स्टूडियो एल्बम पर ध्यान केंद्रित कर रही थी। 2015 के शुरुआती दिनों में, गॉल्डिंग ने "लव मी जैसे यू डू" गीत जारी किया, जिसे हिट उपन्यास पचास रंगों की ग्रे के फिल्म अनुकूलन के साउंडट्रैक में दिखाया गया था। वीडियो को 22 जनवरी को यूट्यूब पर 15 फरवरी की आधिकारिक रिलीज़ की तारीख से पहले जारी किया गया था। [88] एकल व्यावसायिक सफलता रही, यूके सिंगल्स चार्ट पर नंबर एक पर चार सप्ताह खर्च करते हुए, ऑस्ट्रेलिया, न्यूजीलैंड और जर्मनी सहित कई अन्य देशों के चार्ट पर टॉप किया गया और यूएस बिलबोर्ड हॉट 100 पर नंबर तीन तक पहुंच गया। एकल आयोजित यूनाइटेड किंगडम में एक हफ्ते में सर्वाधिक स्ट्रीम किए गए ट्रैक का रिकॉर्ड (2.58 मिलियन बार प्रदर्शित हुआ), और दुनिया भर में (15.5 मिलियन बार स्ट्रीम किया गया)। [89] 7 दिसंबर 2015 को, "लव मी अज़ यू डू" ने सर्वश्रेष्ठ पॉप सोलो परफॉर्मेंस के लिए ग्रैमी अवार्ड नामांकन में गॉल्डिंग हासिल किया। [10] 14 जनवरी 2016 को घोषित 2016 ब्रिट अवार्ड्स के लिए नामांकन में, यह गीत ब्रिटिश एकल ऑफ द ईयर और सर्वश्रेष्ठ ब्रिटिश वीडियो के लिए नामांकित व्यक्तियों में से एक था। [9 0] गोल्डिंग टेलर स्विफ्ट के गीत "बैड ब्लड" के लिए संगीत वीडियो में दिखाई दिया, जो मई 2015 में जारी किया गया था। [91] .<ref>{{Cite news|last=Bronner|first=Sasha|work=[[The Huffington Post]]|title=What Ellie Goulding Thinks of Lorde|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/04/12/ellie-goulding-lorde_n_5045496.html|access-date=6 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20140417142530/http://www.huffingtonpost.com/2014/04/12/ellie-goulding-lorde_n_5045496.html|archive-date=17 अप्रैल 2014|url-status=live}}</ref> ] गोल्डन रिले के साथ "शक्तिशाली" ट्रैक पर मेउग लाज़र एल्बम शांति आय मिशन पर दिखाई दिया। ट्रैक 1 जून 2015 को एल्बम के साथ एक साथ जारी किया गया था। एकल का एक पूर्वावलोकन 23 अप्रैल 2015 को सामने आया था। [92] 27 जुलाई 2015 को नई सामग्री रिकॉर्ड करने के बाद, गॉल्डिंग ने ऐब्बे रोड स्टूडियो को कैप्शन करने वाले एक इंस्टाग्राम पोस्ट के लिंक को ट्वीट किया, "यह एक रैप है!"। [9 3] 5 अगस्त 2015 को आई हार्ट रेडियो संगीत सम्मेलन में, इंस्स्कोस्कोप ने गॉल्डिंग की नई एकल, "ऑन माइ माइंड" का खिताब पेश किया। [9 4] 15 सितंबर, 2015 को गॉल्डिंग के फेसबुक पेज के माध्यम से नया ट्रैक का पूर्वावलोकन 17 सितंबर 2015 की एक पुष्टि की एकल रिलीज़ की तारीख के साथ ऑनलाइन जारी किया गया था। अगले दिन, एक अन्य वीडियो टीज़र को गोल्डिंग के तीसरे स्टूडियो एल्बम के लिए शीर्षक और कवर कला का खुलासा किया गया था, प्रलाप [[चित्र:Ellie_Goulding_at_Bumbershoot_2015_(21563783141).jpg|बाएँ|अंगूठाकार|ऐली Goulding में पढ़ना और लीड्स 2015]] 7 सितंबर 2015 को, घोषित किया गया कि गोल्डिंग कनाडाई संगीतकार ब्रायन एडम्स और अमेरिकी संगीतकार क्रिस ईसाक के साथ 2015 एएफएल ग्रैंड फाइनल में प्रदर्शन करेंगे। [9 5] 17 सितंबर को, गॉल्डिंग ने बीबीसी रेडियो 1 के ब्रेकफास्ट शो पर, उसे अकेला, "ऑन माइ माइंड", डेलाइरियम से लीड ट्रैक पेश किया। उसने यह भी घोषणा की कि चैलेंरिकियम को 6 नवंबर को जारी किया जाएगा। गोल्डिंग ने बाद में उसी सप्ताह ऐप्पल म्यूजिक फेस्टिवल में "माइ माइंड" पर प्रदर्शन किया। [9 6] [9 7] <ref>{{Cite news|last=Davidson|first=Amy|date=17 September 2015|work=Digital Spy|title=Ellie Goulding announces her new album Delirium and debuts first single 'On My Mind'|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a668950/ellie-goulding-announces-her-new-album-delirium-and-debuts-first-single-on-my-mind.html|accessdate=20 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920020812/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a668950/ellie-goulding-announces-her-new-album-delirium-and-debuts-first-single-on-my-mind.html|archive-date=20 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|date=19 September 2015|newspaper=Express & Star|work=Express & Star|title=Delirium as Ellie Goulding opens the Apple Music Festival|url=http://www.expressandstar.com/entertainment/showbiz-news/2015/09/19/delirium-as-ellie-goulding-opens-the-apple-music-festival-2/|accessdate=20 September 2015|publisher=Midland News Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20150921001812/http://www.expressandstar.com/entertainment/showbiz-news/2015/09/19/delirium-as-ellie-goulding-opens-the-apple-music-festival-2/|archive-date=21 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> ] गॉल्डिंग ने सिडनी की यात्रा की, जहां उन्होंने 4 अक्टूबर को एन्मोर थिएटर में एक-एक शो आयोजित किया। उसने अपने एप्पल म्यूजिक फेस्टिवल सेटलिस्ट के समान कई गाने गाए। [9 8] वह 6 अक्टूबर को ऑस्ट्रेलियाई एक्स फैक्टर पर भी दिखाई दी, जहां उन्होंने "ऑन माइ माइंड" किया। [99] 9 अक्तूबर को, "कुछ तुम में हू हू" गीत को एल्बम के प्रचारक एकल के रूप में जारी किया गया था। [100] 15 अक्टूबर 2015 को, यह घोषणा की गई थी कि "सेना" एल्बम से दूसरे आधिकारिक एकल के रूप में काम करेगी; गीत का संगीत वीडियो बाद में 14 जनवरी 2016 को जारी किया गया था। [101] 1 9 जनवरी 2016 को तीसरा एकल "कुछ तुम में चलने वाला" रिलीज़ किया गया और 23 फरवरी 2016 को इसका संगीत वीडियो जारी किया गया। [102]  <ref>{{Cite web|date=23 February 2016|title=Something In The Way You Move – Ellie Goulding|url=http://www.vevo.com/watch/ellie-goulding/something-in-the-way-you-move/GBUV71600056|publisher=[[Vevo]]|accessdate=23 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160227024621/http://www.vevo.com/watch/ellie-goulding/Something-In-The-Way-You-Move/GBUV71600056|archive-date=27 फ़रवरी 2016|url-status=live}}</ref> मार्च 2016 में, गोल्डिंग ने घोषणा की कि वह संगीत से एक "ब्रेक" ले रही थी, ट्विटर पर यह कह रही थी कि वह समय सीमा समाप्त होने के बाद से सात साल की थी। [103] [104] 1 9 अगस्त 2016 को उन्होंने फिल्म ब्रिजेट जोन्स की बेबी के साउंडट्रैक के लिए "फिर भी फॉलिंग फॉर यू" गीत जारी किया, और इसका संगीत वीडियो का प्रीमियर 25 अगस्त 2016 को हुआ। [105] [106] इसे ब्रिटेन में नंबर 11 तक पहुंचने के लिए दुनिया भर में मध्यम व्यावसायिक सफलता प्राप्त हुई। [107] 16 दिसंबर 2016 को "जर्नी" के लिए संगीत वीडियो यूट्यूब पर एक अरब के विचारों पर पहुंच गया, उसके दूसरे गीत "लव मी लाइक यू डू" के बाद के ऐतिहासिक स्थलों तक पहुंचने के लिए। [108] मार्च 2017 में, यह घोषणा की गई कि वह मवाना महोत्सव के 16 वें संस्करण के उद्घाटन समारोह में रबात में 12 से 20 मई, 2017 तक आयोजित होने की योजना बना रही है। [109] <ref>{{Cite web|date=16 December 2016|title=Ellie Goulding Daily|url=https://twitter.com/EllieGWiki/status/809742284262547456|publisher=[[Twitter]]|accessdate=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171031055228/https://twitter.com/EllieGWiki/status/809742284262547456|archive-date=31 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> == कलात्मकता और प्रभावों == Goulding के पास मुखर रेंज का एक प्रकाश-गीत soprano है कि spans 3.5 octaves,<ref>[http://www.criticofmusic.com/2012/11/vocal-profile-ellie-goulding.html "Vocal Range and Profile: Ellie Goulding"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170620062916/http://www.criticofmusic.com/2012/11/vocal-profile-ellie-goulding.html |date=20 जून 2017 }}.</ref><ref>{{Cite web|last=Rosen|first=Jody|authorlink=Jody Rosen|date=8 March 2011|work=[[Rolling Stone]]|title=Lights|url=http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/lights-20110308|accessdate=8 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110315175739/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/lights-20110308|archive-date=15 मार्च 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Gage|first=Simon|date=5 October 2012|work=Daily Express|title=CD Review: Ellie Goulding, Halcyon|url=http://www.express.co.uk/posts/view/350295/CD-Review-Ellie-Goulding-Halcyon|accessdate=13 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012155804/http://www.express.co.uk/posts/view/350295/CD-Review-Ellie-Goulding-Halcyon/|archive-date=12 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Jupp|first=Emily|date=27 September 2012|work=[[The Independent]]|title=Ellie Goulding, Roundhouse, London|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/ellie-goulding-roundhouse-london-8181292.html|accessdate=17 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130924133336/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/reviews/ellie-goulding-roundhouse-london-8181292.html|archive-date=24 सितंबर 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Paste">{{Cite web|last=Farokhmanesh|first=Megan|date=9 October 2012|work=[[Paste (magazine)|Paste]]|title=Ellie Goulding: Halcyon|url=http://www.pastemagazine.com/articles/2012/10/ellie-goulding-halcyon.html|accessdate=13 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121011235912/http://www.pastemagazine.com/articles/2012/10/ellie-goulding-halcyon.html|archive-date=11 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> और के लिए उल्लेख किया है उसे उच्च भेदी प्रकंपन, breathy स्वर और भावनात्मक वितरण। <ref>{{Cite news|last=McCormick|first=Neil|date=26 February 2010|work=The Daily Telegraph|title=Ellie Goulding: Lights, CD review|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/cdreviews/7326168/Ellie-Goulding-Lights-CD-review.html|accessdate=12 October 2012|location=London|archive-url=https://www.webcitation.org/6EDQeRSTJ?url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/cdreviews/7326168/Ellie-Goulding-Lights-CD-review.html|archive-date=5 फ़रवरी 2013|url-status=live}}</ref><ref name="usatoday">{{Cite news|last=Shriver|first=Jerry|date=9 October 2012|work=[[USA Today]]|title=Album of the week: Ellie Goulding's 'Halcyon'|url=http://www.usatoday.com/story/life/music/reviews/2012/10/08/ellie-goulding-halcyon-album/1621547/|accessdate=9 October 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121009040255/http://www.usatoday.com/story/life/music/reviews/2012/10/08/ellie-goulding-halcyon-album/1621547/|archive-date=9 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> में समीक्षा के लिए ''धीर'', नील McComick के ''[[डेली टेलीग्राफ]]'' वर्णित उसकी आवाज के रूप में कुछ "विशेष", जारी है; "उसके tremulous प्रकंपन और थोड़ा कर्कश लय लग रहा है कि कुछ मौलिक और folky, पक्षियों से प्रेम करनेवाला उच्च नोटों पर संदेश, एक बच्चों का सा आश्चर्य है, जबकि गहरे रंग टन के संकेत प्राचीन गहराई का दु: ख है। वह गाती है जैसे वह बाहर अनुभूत राग पर, warbling से एक जगह की भावना है। यह सच है कि नायाब और शायद सबसे आकस्मिक के लिए उपहार: एक मूल आवाज". वह तो जारी करने के संबंध में उसके मुखर लेयरिंग हुए कहा, "निर्माता जिम ईलियट डालता है उसकी आवाज वापस, सामने और केन्द्र, बैंकिंग भजन दीवारों के प्रकंपन, fashioning हुक से काटा नमूने के chirrups और मंत्र, और बनाने के असामान्य बनावट से trills और warbles".<ref>{{Cite news|last=McComick|first=Neil|date=5 October 2012|work=The Daily Telegraph|title=Ellie Goulding, Halcyon, Pop CD review|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/cdreviews/9587413/Ellie-Goulding-Halcyon-Pop-CD-review.html|accessdate=12 October 2012|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012010622/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/cdreviews/9587413/Ellie-Goulding-Halcyon-Pop-CD-review.html|archive-date=12 अक्तूबर 2012|url-status=live}}</ref> एक साक्षात्कार के दौरान के साथ कार्सन Daly, Goulding वर्णित है उसकी खुद की आवाज कह रही है; == व्यक्तिगत जीवन == गोल्डिंग एक गहरी धावक है, जो हर दिन छह मील की दूरी तय करना है और 2010 में मैराथन चलाने की योजना की घोषणा की गई थी। [14] अपने दूसरे ईपी, रन इन द लाइट के समर्थन में, उसने अपने फेसबुक पेजों के माध्यम से एक छोटे से प्रशंसकों को अपने ब्रिटेन के दौरे पर सात अलग-अलग शहरों में चलाने के लिए आमंत्रित किया, [35] और कहा कि वह पूरे यूरोप में भी ऐसा कर रही होगी और अमेरिका गॉल्डिंग ने वाशिंगटन, डीसी में उद्घाटन नाइके वुमन हाफ मैराथन को 28 अप्रैल 2013 को 1:41:35 का समय कमाया। [134] [135] वह एक शाकाहारी भोजन का भी अनुसरण करती है।। <ref>{{Cite news|date=17 February 2015|title=Ellie Goulding shows off toned legs with beau Dougie Poynter|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2956474/Ellie-Goulding-shows-toned-legs-tiny-shorts-vegan-lunch-date-beau-Dougie-Poynter-celebrates-four-years-sober.html|accessdate=20 September 2015|archive-url=https://archive.today/20161219055104/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2956474/Ellie-Goulding-shows-toned-legs-tiny-shorts-vegan-lunch-date-beau-Dougie-Poynter-celebrates-four-years-sober.html|archive-date=19 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref> गॉल्डिंग का सबसे अच्छा दोस्त और व्यक्तिगत सहायक हन्ना सुज़ैन लोव; गीत "आर्मी" लोव और गॉल्डिंग के प्रशंसकों के लिए समर्पित था।  <ref>{{Cite news|last=Jessica|first=Salter|work=[[The Huffington Post]]|title=Ellie Goulding: 'I understood that my only way out was through education'|url=http://www.telegraph.co.uk/music/artists/ellie-goulding-i-understood-that-my-only-way-out-was-through-edu/|access-date=6 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160122183430/http://www.telegraph.co.uk/music/artists/ellie-goulding-i-understood-that-my-only-way-out-was-through-edu/|archive-date=22 जनवरी 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=To my fans|url=http://elliegoulding.tumblr.com/post/132211010075/to-my-fans|access-date=6 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224223750/http://elliegoulding.tumblr.com/post/132211010075/to-my-fans|archive-date=24 फ़रवरी 2016|url-status=dead}}</ref> === स्वास्थ्य के मुद्दों === अपने कैरियर की शुरुआत में, गॉल्डिंग ने गंभीर चिंता और आतंक हमलों का सामना करना शुरू कर दिया। उनकी मानसिक स्वास्थ्य समस्याओं में वृद्धि हुई जब उनकी एकल "लाइट्स" 2010 में प्रसिद्धि मिली। लेकिन फिर उन्होंने व्यायाम के साथ इसे नियंत्रित करने के लिए काम किया, कुछ मुक्केबाजी और किकबॉक्सिंग एक साक्षात्कार में, उसने बताया कि वह एक गायक के रूप में उसकी कीमत के लिए संदेह में थी। उसने कहा, [13 9 <ref name="herHealth">{{Cite news|date=14 March 2017|work=[[People.com]]|title=Ellie Goulding on Her Crippling Anxiety: 'I Was Scared I Wasn't as Good of a Singer as Everyone Thought'|url=http://people.com/music/ellie-goulding-overcoming-anxiety-panic-attacks-with-exercise/|accessdate=28 March 2017|publisher=Julie Mazziotta|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328215516/http://people.com/music/ellie-goulding-overcoming-anxiety-panic-attacks-with-exercise/|archive-date=28 मार्च 2017|url-status=live}}</ref>{{Quote|I think part of what sparked my panic attacks was not feeling confident enough to believe in myself […] I told myself that this was exactly where I was supposed to be and if other people believed in me, I had to start believing in myself.|text=] मुझे लगता है कि मेरे आतंक हमलों में से किसने अपने आप में विश्वास करने के लिए आत्मविश्वास महसूस नहीं किया था [...] मैंने अपने आप से कहा था कि यह वही था जहां मुझे होना चाहिए था और अगर अन्य लोग मुझ पर विश्वास करते हैं, तो मुझे खुद पर विश्वास करना पड़ा। हालांकि वह अभी भी अपने प्रदर्शन से पहले तंत्रिका फहराता महसूस करती है, वह सोचती है कि अब इसे आसानी से प्रबंधित किया जा सकता है। उसने समझाया, [13 9]&nbsp;}}{{Quote|It took time, but I've accepted that everyone feels nervous before they perform […] And now that I believe in myself more, that confidence comes through, whether I'm working out, singing onstage, or just hanging out by myself at home.|text=It took time, but I've accepted that everyone feels nervous before they perform […] And now that I believe in myself more, that confidence comes through, whether I'm working out, singing onstage, or just hanging out by myself at home.}} === राजनीतिक विचारों === <ref>{{Cite web|title=#Labour|url=https://twitter.com/elliegoulding/status/596391975626113024}}</ref> राजनीतिक दृष्टिकोण गोल्डिंग लेबर पार्टी का समर्थन करता है। [140] उसने यूनाइटेड किंगडम यूरोपीय संघ सदस्यता जनमत पर वोट का समर्थन किया। ब्रेक्सित परिणाम के बाद, उसने ट्विटर पर कहा: मैं सचमुच विश्वास करता हूं कि यह मेरे जीवनकाल के दौरान होने वाली सबसे ज्यादा विनाशकारी चीजों में से एक है। मुझे डर लग रहा था कि आज सुबह मुझे कभी नहीं लगा। [141] == विज्ञापन == एंडोर्समेंट्स गॉल्डिंग ने 2010 में ब्रिटिश डिपार्टमेंट स्टोर चेन जॉन लुईस के विज्ञापन के लिए अपने गायन का योगदान दिया। [142] जॉन लुईस क्रिसमस विज्ञापन ब्रिटिश संस्कृति में एक वार्षिक परंपरा बन गया है और संकेतों में से एक है कि ब्रिटेन में क्रिसमस की गिनती शुरू हो गई है, साथ ही गोल्डिंग ने स्टोर के 2010 अभियान के लिए "आपका सॉन्ग" प्रदर्शन किया है। [143] [144] । <ref>{{Cite news|last=Stone|first=Jason|date=12 November 2013|newspaper=[[The Guardian]]|work=[[The Guardian]]|title=John Lewis Christmas ads: how they evolved from 2007 to 2013|url=https://www.theguardian.com/media/2013/nov/12/john-lewis-christmas-ads-2007-2013|accessdate=30 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161201150324/https://www.theguardian.com/media/2013/nov/12/john-lewis-christmas-ads-2007-2013|archive-date=1 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Wallop|first=Harry|date=6 November 2014|newspaper=[[डेली टेलीग्राफ]]|work=[[डेली टेलीग्राफ]]|title=It's funny how John Lewis Christmas Advert is now part of our Christmas countdown|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/retailandconsumer/11212935/Its-funny-how-John-Lewis-Christmas-Advert-is-now-part-of-our-Christmas-countdown.html|accessdate=30 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420083648/http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/retailandconsumer/11212935/Its-funny-how-John-Lewis-Christmas-Advert-is-now-part-of-our-Christmas-countdown.html|archive-date=20 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref> 2013 में, गॉल्डिंग को मार्क्स एंड स्पेन्सर की 'वुमेनिज्म' अभियान के लिए कई नए मॉडल के रूप में घोषित किया गया था। "ब्रिटेन की प्रमुख महिलाएं" उपशीर्षक, अभियान ने देखा कि गॉल्डिंग विभिन्न क्षेत्रों से ब्रिटिश महिलाओं के साथ अभिनेत्री हेलेन मिरेन, डबल ओलंपिक स्वर्ण पदक विजेता मुक्केबाज निकोला एडम्स और लेखक मोनिका अली सहित दिखाई देते हैं। [145] .<ref>{{Cite news|date=30 November 2016|title=Marks & Spencer's new ad: what does it mean?|url=https://www.theguardian.com/fashion/fashion-blog/2013/aug/19/marks-spencer-new-ad-annie-leibowitz|agency=The Guardian|access-date=6 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107015822/https://www.theguardian.com/fashion/fashion-blog/2013/aug/19/marks-spencer-new-ad-annie-leibowitz|archive-date=7 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref> ] गोल्डिंग टेलिविज़न पर स्विस शैम्पू पेंटाइन प्रो-वी और आधिकारिक पेंटाइन वेबसाइट पर "स्ट्रोंग इज़ खूबसूरत" टैगलाइन के तहत समर्थन कर रहे हैं। [146] यह अभियान 21 मार्च 2016 से चल रहा है। [147] <ref>[http://www.businesswire.com/news/home/20160321005683/en/Ellie-Goulding-Launches-StrongIsBeautiful-Pantene-Pro-V "Ellie Goulding Launches #StrongIsBeautiful with Pantene Pro-V"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170204170427/http://www.businesswire.com/news/home/20160321005683/en/Ellie-Goulding-Launches-StrongIsBeautiful-Pantene-Pro-V |date=4 फ़रवरी 2017 }}.</ref> == परोपकार == 2010 में, गोल्डिंग ने ब्रिटिश हार्ट फाउंडेशन के लिए बुपा ग्रेट नॉर रन में भाग लिया। [148] 2011 में, लॉल्ड एंजिल्स यूनिफाइड स्कूल डिस्ट्रिक्ट में कम विशेषाधिकार प्राप्त बच्चों के लिए खेल तक पहुंच बढ़ाने के लिए गोल्डेन ने धर्मार्थ छात्र रन एलए के लिए वह रन रन ला कार्यक्रम चलाया। [14 9]  <ref>{{Cite web|last=Smith|first=Sarah|date=21 April 2011|work=[[InStyle]]|title=SEE PICS: Ellie Goulding jogs for charity in LA|url=http://www.instyle.co.uk/celebrity/news/see-pics-ellie-goulding-jogs-for-charity-in-la|accessdate=22 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016133022/http://www.instyle.co.uk/celebrity/news/see-pics-ellie-goulding-jogs-for-charity-in-la|archive-date=16 अक्तूबर 2013|url-status=dead}}</ref> ] 2012 में, उसने पेंडोरा रेडियो के साथ साझेदारी की, उसके मिक्टेपेट की प्रत्येक बिक्री के लिए एक डॉलर को मुफ्त द चैरिटी में दान किया गया। [150] [151] 1 जून 2013 को, गॉल्डिंग ने लंडन में गुच्ची के वैश्विक संगीत कार्यक्रम में प्रदर्शन किया, जिसका अभियान "चैम फॉर चेंज" का उद्देश्य शिक्षा, स्वास्थ्य और न्याय के मामले में महिलाओं के मुद्दों के बारे में जागरूकता पैदा करना है। [152]  <ref>{{Cite web|last=Talarico|first=Brittany|date=17 April 2013|work=People|title=Katy Perry, Blake Lively Join Beyoncé and Gucci to Empower Women|url=http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/04/17/katy-pery-blake-lively-beyonce-gucci-campaig/|accessdate=22 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424022452/http://stylenews.peoplestylewatch.com/2013/04/17/katy-pery-blake-lively-beyonce-gucci-campaig/|archive-date=24 अप्रैल 2013|url-status=dead}}</ref> ] गोल्डिंग ने अक्सर बीबीसी के वार्षिक दान टेलीथॉन चाइल्ड इन न्री इन यूके में योगदान दिया है। [153] .<ref name="BBC 2016">{{Cite news|date=30 November 2016|title=Ellie Goulding releases official single for BBC Children in Need|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/3dkrSvXL49lxhwCNSH2kmsq/ellie-goulding-releases-official-single-for-bbc-children-in-need|agency=BBC|access-date=6 अप्रैल 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20151105090457/http://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/3dkrSvXL49lxhwCNSH2kmsq/ellie-goulding-releases-official-single-for-bbc-children-in-need|archive-date=5 नवंबर 2015|url-status=live}}</ref> 2013 में, गोल्डिंग के ट्रैक "कब लॉन्ग विल आई आई लव यू" ही उम्मीद की गई थी 2013 अभियान के बच्चों के लिए आधिकारिक एकल। [153] 15 नवंबर 2014 को, गॉल्डिंग ने अन्य ब्रिटिश और आयरिश पॉप कस्टम्स के साथ चैरिटी ग्रुप बैंड ऐड 30 में शामिल हुए, "क्या वे जान ये क्रिसमस है?" के नवीनतम संस्करण को रिकॉर्ड करते हुए लंदन में नॉटिंग हिल के सर्म वेस्ट स्टूडियो में, पश्चिम अफ्रीका में 2014 के इबोला संकट के लिए धन जुटाने के लिए। [154] .<ref>{{Cite news|date=11 November 2014|newspaper=Telegraph|work=Telegraph|title=Band Aid 30: One Direction among celebrity line-up|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/11220735/Band-Aid-30-line-up-revealed.html|accessdate=11 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160322194230/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/music-news/11220735/Band-Aid-30-line-up-revealed.html|archive-date=22 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> गोल्डिंग भी बेघर होने के लिए एक कार्यकर्ता है उसने रॉयल अल्बर्ट हॉल में "लंदन की सड़कों" दान के लिए 2015 और 2016 के धर्मार्थ संगीत कार्यक्रम में प्रदर्शन किया। [155] [156] 24 दिसंबर 2015 को, गौल्डिंग ने बेघर होने में सहायता करने के लिए और बेघर जनसंख्या के साथ जुड़ा हुआ स्टीरियोटाइप को समाप्त करने में सहायता के लिए मैरीलेबोन प्रोजेक्ट में केंद्रीय लंदन में स्वयंसेवा किया। उसने कहा था कि: "यह एक बेघर व्यक्ति है - वह नशीले पदार्थों का दुरुपयोग करते हैं या शराब का दुरुपयोग करते हैं, यह कलंक है। यह सच नहीं है, कुछ लोग बहुत सामान्य पृष्ठभूमि से आते हैं, बहुत सामान्य परिस्थितियों में और कुछ गलत हो जाता है। हम "। [157] जून 2015 में, गॉल्डिंग ने कहा कि" इंग्लैंड में कुछ परिषदों ने बेघर लोगों से निपटने का फैसला किया है जैसे कि वे अपराधियों थे और उन्हें धन शुरू करने जा रहे हैं "। [158].<ref>{{Cite news|date=4 June 2015|title=Some councils in England have decided to treat homeless people as though they are criminals and are going to start fining them.|url=https://twitter.com/elliegoulding/status/606211225299652611|accessdate=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204173402/https://twitter.com/elliegoulding/status/606211225299652611|archive-date=4 फ़रवरी 2018|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist|30em}} [[श्रेणी:1986 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:इंग्लैंड के लोग]] nedymoefn5121ml1blikrhe89199un6 सदस्य वार्ता:Tarunmitra.in 3 811113 6610780 6365442 2026-09-05T17:50:28Z ~2026-48205-63 946248 /* अस्पताल आयुष्मान कार्ड स्वीकार नहीं कर रहा? घबराएं नहीं, ऐसे दर्ज करें कंप्लेन */ नया अनुभाग 6610780 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Tarunmitra.in}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:25, 2 जून 2017 (UTC) == तरुणमित्र एक समाचार पत्र है जो उत्तर प्रदेश बिहार मध्य प्रदेश महाराष्ट्र सहित उत्तराखंड से प्रकाशित होता है इसी समूह का समाचार का वेव पोर्टल है == इस पोर्टल पर देश विदेश व्यापार सहित अन्य प्रकार के खबरों का प्रकाशन होता है जिसमें लखनऊ, उत्तर प्रदेश की खबरों को प्राथमिकता दी जाती है। इस पोर्टल पर जाने के लिए आप www.tarunmitra.in का उपयोग कर सकतें है।[[विशेष:योगदान/122.163.165.130|122.163.165.130]] ([[सदस्य वार्ता:122.163.165.130|वार्ता]]) 14:44, 14 जुलाई 2017 (UTC) == अस्पताल आयुष्मान कार्ड स्वीकार नहीं कर रहा? घबराएं नहीं, ऐसे दर्ज करें कंप्लेन == https://upkiran.org/ [[विशेष:योगदान/~2026-48205-63|~2026-48205-63]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48205-63|वार्ता]]) 17:50, 5 सितंबर 2026 (UTC) 3e1cfcrzizt1uskpak6kusgl3ajdgi1 6610829 6610780 2026-09-06T01:24:50Z AMAN KUMAR 911487 [[विशेष:योगदान/नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) के अवतरण 3490845 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया 6610829 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Tarunmitra.in}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:25, 2 जून 2017 (UTC) 82tybiukull7r85bi4pg1zkaxrldhck 6610830 6610829 2026-09-06T01:25:35Z AMAN KUMAR 911487 चेतावनी: आपका सदस्यनाम नीति के विरुद्ध हो सकता है. 6610830 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Tarunmitra.in}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 10:25, 2 जून 2017 (UTC) == सितम्बर 2026 == [[File:Right-pointing hand in green octagon.svg|25px|alt=|link=]] '''[[Wikipedia:Welcoming committee/Welcome to Wikipedia|Welcome to Wikipedia]]''' and thank you for [[Special:Contributions/Tarunmitra.in|your contributions]]. However, I noticed that your username ''(Tarunmitra.in)'' may not meet Wikipedia's [[Wikipedia:Username policy|username policy]]&nbsp;because pramotional username. If you believe that your username does not violate our policy, please leave a note here explaining why. As an alternative, you may ask for a [[Special:GlobalRenameRequest|change of username]], or you may simply create a new account and use that for editing. Thank you.<!-- THE FOLLOWING CATEGORY SHOULD BE REMOVED WHEN THE USER IS BLOCKED, OR IT IS DECIDED THE NAME DOES NOT APPEAR TO VIOLATE POLICY, OR THIS TEMPLATE HAS BEEN IN PLACE FOR A WHILE WITH NO ACTION: --> {{#ifeq:{{PAGENAME}}|Tarunmitra.in|[[Category:Wikipedian usernames editors have expressed concern over|Tarunmitra.in]]}} <!-- Template:uw-username --> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 01:25, 6 सितंबर 2026 (UTC) nvfszivipiwfkgig93f8f3g24nfj3x0 सदस्य वार्ता:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय 3 851117 6611085 6581828 2026-09-06T11:22:18Z डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय 313604 /* भाग्य एवं कर्म का समन्वयात्मक विश्लेषण */ नया अनुभाग 6611085 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 11:45, 6 नवम्बर 2017 (UTC) == भाग्य एवं कर्म का समन्वयात्मक विश्लेषण == <u>भाग्य एवं कर्म का समन्वयात्मक विश्लेषण</u> आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महान् रिपुः। नास्त्युद्यमसमो बन्धुः कृत्वा यं नावसीदति ।। भारत भूमि को देव-भू और संस्कृत भाषा को दैवी भाषा कहा गया है। सम्पूर्ण संस्कृत साहित्य में आध्यात्मिकता की अन्तर्धारा विद्यमान है, जो मुख्यतः पुरुषार्थ नामक चतुर्भुजीय पुरुषार्थ-चतुष्टय अर्थात् धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष की प्राप्ति पर आधारित है। कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा। अहोरात्रे विदधत् कर्मणैव अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः।। अतः शायद ही कोई ऐसा कार्य हो, जिसमें उत्कृष्ट प्रभावी उक्तियों का प्रयोग न हुआ हो, किन्तु प्राचीन काल से ही कवियों और विद्वानों द्वारा भावी पीढ़ियों में नैतिक मूल्यों का संचार करने के उद्देश्य से ही उत्तम उक्तियों के सुन्दर संग्रह रचने के लिए विशिष्ट रचनाएँ लिखी जाती रही हैं। इस दिशा में कुछ प्राचीन रचनाएँ हैं - राज-नीति समुच्चय, चाणक्य-नीति-दर्पण, नीतिसार, नीति-प्रदीप पंचतंत्र, हितोपदेश, महाकाव्य रामायण और महाभारत, भर्तृहरि की नीतिशतकम, आदि। मनुष्य एक कर्म प्रिय प्राणी है। कर्म को वह अपना श्रेष्ठ साधन समझता है। क्योंकि कर्म के द्वारा उसको सुख, दुःख और मोक्ष या सद्गति आदि से भी प्राप्त होते हैं। मार्कण्डेय शारदेय, ज्योतिषविद् में कहा गया है - समुद्र-मथने लेभे हरिः, लक्ष्मीं हरो विषम्। भाग्यं फलति सर्वत्र ,न च विद्या न पौरुषम्।। अर्थात् समुद्र-मंथन में विष्णु को लक्ष्मी मिलीं और शिव को विष. मायने यह कि भाग्य का ही फल सभी जगह मिलता है, विद्या और उद्योग का नहीं. यह कथन अपने उदाहरण से भले ही भाग्यवादी सोच को बल देता हो, पर ज्ञान और उद्यम का सदा महत्व रहा है। ऐसा नहीं होता तो शिक्षा केंद्रों की जरूरत नहीं होती। लोग रात-दिन मेहनत नहीं करते। लक्ष्मी, विष्णु की ही थीं। शिव ने तो स्वयं ही जगत् के कल्याण के लिए विषपान किया था। भाग्य की देन तब कहा जाता, जब स्वतः उन्हें विष उपलब्ध होता। वस्तुतः भाग्य कर्म का ही फल होता है। कभी किसी गरीब को अचानक राह चलते रत्नों की गठरी मिल गयी या किसी का बहुमूल्य सामान खो गया, तो लोग भाग्यफल कह सकते हैं, परंतु भाग्य भी कर्म का ही अंश है। संसार के सभी चराचरों में मानव निस्संदेह सर्वश्रेष्ठ प्राणी है क्योंकि केवल इसी में मानसिक बल है। केवल मनुष्य ही चिंतन-क्षमता रखता है तथा केवल उसी में संकल्प करके किसी भी असंभव प्रतीत होने वाले कार्य को संभव बनाने में सामर्थ्य विद्यमान है। पुरुषार्थ के बल पर वह क्या कुछ नहीं कर सकता। उसने अपने पुरुषार्थ के बल पर ही आज मृत्यु लोक का नंदन कानन बना दिया है जिसे देखकर स्वयं विधाता भी चंकित हुए बिना नहीं रह पाएगा। तुलसीदास जी ने ठीक ही कहा है-‘कर्म प्रधान विश्व रचि राखा, जो जस करहि सो तस फल चाखा’ अर्थात् संसार कर्म प्रधान है। यहाँ अपने कर्मों के अनुसार ही फल प्राप्त होता है। कर्म के कारण ही आज का मनुष्य पाषाण युग से निकलकर अंतरिक्ष युग में आ पहुंचा है। कर्म ही पुरुषार्थ है। इसी पुरुषार्थ के बल पर मनुष्य ने पर्वतों को काटकर सड़कें बना दीं, नदियों का रुख मोड़ दिया, समुद्र की गहराइयों से खनिज निकाल लिए, पृथ्वी के गर्भ में छिपी अनंत खनिज-संपदा को प्राप्त कर लिया, आकाश में पक्षियों की भाँति उड़ने में समर्थ हो गया। यही नहीं दूसरे ग्रहों पर भी उसके चरण पड़ चुके हैं। आज के संसार की समस्त वैभव, सुख, समृद्धि आदि का कारण मनुष्य का पुरुषार्थ ही है। इन्हीं सब कारणों से मनीषियों का मानना है कि केवल कार्यशील मनुष्य ही समय पर शासन करते हैं। समय भी उन्हीं के रथ-अश्वों को हाँकता है, जो कर्मण्य हैं। कुछ लोग मानव जीवन में उसकी उन्नति और उपलब्धियों के लिए भाग्य को उत्तरदायी मानते हैं। भाग्यवादियों के तर्क हैं कि जो कुछ मनुष्य के भाग्य में लिखा है, वह अवश्य होकर रहता है। वे कहते हैं-‘कर्म गति टारे नाहीं टरे।’ भाग्य के कारण ही सत्यवादी एवं महाप्रतापी राजा हरिश्चंद्र को एक नीच के हाथ बिकना पड़ा और श्मशान में नीच काम करना पड़ा। भाग्य के कारण ही श्री राम जैसों को जंगलों की खाक छाननी पड़ी, भाग्य के कारण ही पांडवों को वनवास में अनेक कष्टों का सामना करना पड़ा और दुर्योधन जैसे अहंकारी ने काफ़ी समय तक सुख भोगा। यदि भाग्य बली न होता, तो भीम जैसे महायोद्धा को विराट के यहाँ रसोइए का काम न करना पड़ता। कुछ लोग भाग्यवादी होते हैं, तो कुछ पुरुषार्थ के समर्थक। दोनों के अपने-अपने तर्क हैं। पुरुषार्थ पर विश्वास करने वाले कहते हैं कि यदि अब्राहम लिंकन भाग्य के भरोसे बैठा रहता, तो अपने पिता के साथ जीवन भर लकड़ियाँ काटने का काम करता रहता, स्टालिन जीवन भर अपना पैतृक व्यवसाय जूते बनाने का कार्य करता, नेपोलियन कभी विश्व विजेता न बन पाता। भाग्यवादी भी इसी प्रकार के अनेक उदाहरण देकर अपने पक्ष का समर्थन करते हैं। वे कहते हैं कि राम के विवाह का शुभमुहूर्त वशिष्ठ जैसे महाज्ञानी ने निकाला था, पर विवाह के तुरंत बाद वन गमन, फिर दशरथ की मृत्यु और बाद में सीता का हरण भाग्य के कारण ही हुए। इसीलिए भाग्यवादियों का कहना है कि ‘अदृश्य की लिपि ही भाग्य है’ दोनों पक्षों का अवलोकन करने के पश्चात् यह निष्कर्ष निकलता है कि केवल भाग्य के भरोसे बैठे रहने से कुछ प्राप्त नहीं होता। वास्तव में कर्म और भाग्य एक दूसरे के पर्यायवाची हैं। केवल भाग्य के भरोसे बैठने वाले आलसी और निकम्मे होते हैं। पुरुषार्थ किए बिना भाग्य भी किसी को कुछ नहीं दे सकता। भारतीय संस्कृति, भारतीय परंपरा एवं भारतीय शास्त्रों में कर्म का विशद महत्त्व वर्णन मिलता है। अब प्रश्न उठता है क्या मनुष्य कर्म किये बिना रह सकता ? इसका उत्तर उपनिषदों की सारभूत भगवद्गीता में इस प्रकार दिया गया है- न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्। कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः।। अर्थात् कोई भी मनुष्य किसी भी काल में क्षणभर भी कुछ न कुछ कर्म किये बिना नहीं रह सकता, क्योंकि स्वाभाविक प्रकृतिजनित गुण उसे कर्म करने के लिए प्रवृत्त्त करते ही हैं। यह स्पष्ट है, यदि वह इच्छापूर्वक कर्म नहीं करेगा तो विषय वासना उससे बुरे कर्म कराएगी। यह बात भी लोक प्रसिद्ध है-‘‘खाली मन शैतान का घर’’। कर्म के बिना कोई भी नहीं रह सकता। ऋग्वेद (के एक मन्त्र) में सुभग शब्द का प्रयोग हुआ है- सेदग्ने अस्तु सुभगः सुदानुर्यस्त्वा नित्येन हविषा य उक्थैः। प्रिप्रीषति स्वआयुषि दुरोणे विश्वेदस्मै सुदिना सासादिष्टः।। अर्थात् जो व्यक्ति नित्य हवि प्रदान से और स्तुति वचनों से अपने दुर्लभ मानव जीवन में तुझे सन्तुष्ट करता है, हे अग्ने! केवल वही व्यक्ति सौभाग्यशाली और सच्चा दानी कहलाने योग्य है। इसका प्रत्येक दिन सुदिन होता है, और इसकी प्रत्येक इच्छा यश का रूप धारण करके सफल होती है। कर्म ही प्रबल या प्रधान है, न कि भाग्य’-इस उक्ति को उक्ति न कहकर सूक्ति कहना चाहिए। युगों-युगों से यह स्थापित सत्य स्वीकार होकर बार-बार प्रमाणित हुआ है कि मनुष्य भाग्य के बल पर नहीं अपितु अपने भुजबल अर्थात् कर्म पर चलकर ही सभी प्रकार की सिद्धियों या उपलब्धियों को पाता है। कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र कर्मणैवेह प्लवते मातरिश्वा। अहोरात्रे विदधत् कर्मणैव अतन्द्रितो नित्यमुदेति सूर्यः।। शास्त्रों में भाग्य को अदृष्ट, दैव, अपूर्व आदि नामों से जाना जाता है। अमरकोश ने भाग्य शब्द का पर्यायवाची (शब्द) निम्न प्रकार दिये हैं:- ‘‘दैवं भागधेयं भाग्यं स्त्री नियतिर्विधिः। भाग्य शब्द का अर्थ वामन शिवराम आप्टे ने भी Fate, Destiny, Luck, Fortune आदि अर्थ किये हैं। इस प्रकार पुरुषार्थ शब्द का अर्थ आप्टे ने १. Objects of human life (अर्थात् धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष), (2) Human effort, exertion (अर्थात् पुरुषकार) अर्थ किये हैं। अतः पुरुषार्थ शब्द का अर्थ हम प्रयत्न, उद्यम, परिश्रम आदि कर सकते हैं। भाग्य और पुरुषार्थ का परस्पर सम्बन्ध है। केवल भाग्य के ऊपर निर्भर रहने से कार्य नहीं होता और केवल पुरुषार्थ के ऊपर विश्वास करने या निर्भर करने से भी अगर भाग्य साथ नहीं देता तो कार्य सफल नहीं हो पाता। भाग्य और पुरुषार्थ दो ऐसे शब्द हैं, जो व्यक्ति की जीवन को बदल देते हैं। पुरुषार्थ अर्थात परिश्रम या मेहनत। जो व्यक्ति अपने जीवन में परिश्रम करता है वह अपने जीवन की हर ऊंचाइयों को प्राप्त करता है। जो भाग्य के सहारे बैठा रहता है और कुछ भी प्राप्त नहीं कर सकता। भाग्य कोई पूर्व निर्धारित नहीं होता, यह हमारे कर्म के आधार पर बनता है। हम जिस तरह का कर्म करेंगे वैसा ही फल हमें मिलेगा। हमारे नीति शास्त्रों में भी लिखा है कि परिश्रम करने से ही सब कार्य सफल होते हैं। इस धरा पर इंसान ने जितना भी विकास किया है, अगर वह परिश्रम न करता तो क्या यह सब संभव होता, क्या वह भाग्य के भरोसे बैठे रहते तो यह सब कार्य हो पाता, अर्थात नहीं। अचोद्यमानानि यथा, पुष्पाणि फलानि च। स्वं कालं नातिवर्तन्ते, तथा कर्म पुरा कृतम्। कर्मणा वर्धते धर्मो यथा धर्मस्तथैव सः। काकतालीयवत्प्राप्तं दृष्ट्वापि निधिमग्रतः। न स्वयं दैवमादत्ते पुरुषार्थमपेक्षते।। भाग्य के सहारे केवल वही व्यक्ति बैठता है, जो अपना कर्म ठीक ढंग से नहीं करता है। गीता में भगवान श्री कृष्ण का है कि “हमें अपना कर्म करने में अधिकार रखना चाहिए“। अपने कर्मों के द्वारा ही व्यक्ति महान बनता है। आज महात्मा गांधी को पूरा विश्व नमन करता है क्योंकि वह अपना हर कार्य स्वयं करना पसंद करते थे। हमें भाग्य के बजाय कर्म पर विश्वास रखना चाहिए। कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन। मा कर्मफलहेतु र्भूर्मा ते संगोस्त्वकर्मणि।। सनातन धर्म या वैदिक धर्म में हम पुनर्जन्म के ऊपर विश्वास करते हैं। अतः प्रारब्ध के ऊपर भी हम विश्वास रखते हैं। पूर्व जन्म में किया गया कर्म हमारा भाग्य के रूप में फल देता है या भाग्य के रूप में जाना जाता है। अतः पूर्व जन्म का कर्म भाग्य (कहलाता) है और इस जन्म में किया जा रहा कर्म पुरुषार्थ कहलाता है। यह दोनों जब साथ देंगे तब मनुष्य कार्य संपादन कर पाता है या उसको कर्म का फल प्राप्त होता है अन्यथा नही ं। साधारणतया भाग्य और पुरुषार्थ को हम इस प्रकार भी समझ सकते हैं। जैसे- पुरुषार्थ करने पर भी जब निष्फलता दिखाई देती है और उसका कोई कारण ढूं सकते हैं। भारतीय शास्त्रों में पुरुषार्थ का महत्त्व बताया गया है। पुरुषार्थ करने पर ही कार्य सिद्ध होता है। कुछ लोग पुरुषार्थ को विशेष महत्त्व देकर कार्य सिद्धि के लिए विशेष परिश्रम या उद्योग करते हैं। यदि कठोर परिश्रम के पश्चात् उनकी सुफल मिलता है तो वे पुरुषार्थ को श्रेष्ठ समझते हैं। परन्तु जो लोग कम परिश्रम करके कार्य में सफलता पा जाते हैं तो वे भाग्य या दैव को श्रेष्ठ मानते हैं। जयशंकर प्रसाद जी ने लिखा है कि-दुख की पिछली रजनी बीत, विकसता सुख का नवल प्रभात।। गोस्वामी तुलसीदास जी ने बड़े अच्छा तरीके से दोनों चीजों को एक साथ एक ग्रंथ में परिभाषित कर दिया, एक जगह लिख दिया की ’होइहि सोइ जो राम रचि राखा। को करि तर्क बढ़ावै साखा॥ और दूसरी जगह लिख दिया कि ’कर्म प्रधान विश्व रचि राखा, जो जस करहि सो तस फल चाखा ।। संस्कृत ग्रन्थों में इसके सशक्त उदाहरण है। पुरुषार्थ को विशेष महत्त्व देकर भट्टनारायण ने वेणीसंहार नाटक में कर्ण के मुख से कहलवाया है- दैवायत्तं कुले जन्म मदायत्तं तु पौरुषम्।। अर्थात् कर्ण के अनुसार किसी कुल विशेष में जन्म लेना दैव या पूर्व जन्मगत कर्म फल के अधीन है और तदनन्तर पुरुषार्थ करना अपने वश की बात है। संस्कृत हितोपदेशकार ने इन दोनों का समन्वय दर्शाते हुए ही कहा है- यथाः ह्येकेन चक्रेण न रथस्य गतिर्भवति। पुनश्च याज्ञवल्क्य स्मृति के अनुसार-पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति। अर्थात् जैसे एक ओर के पहिए से यान नहीं चलता, ठीक वैसे ही पुरुषार्थ के बिना दैव फलदायक नहीं होता। अतः भाग्य और पुरुषार्थ के समन्वय की भावना स्पष्ट है। नीतिशतक में भतृहरि ने भाग्य को विशेष महत्त्व देकर कहा है- ‘‘मनुष्य का न तो सुन्दर रूप फल देता है, न कुलीनता, न सत् स्वभाव, न विद्या तथा न यत्नपूर्वक परिश्रम के साथ की गयी राजसेवा, प्रत्युत पूर्वजन्म में किये गये तप के द्वारा अर्जित प्रारब्ध ही वृक्ष के समान समय पर निश्चित फल देता है। वस्तुतः मनुष्य का भाग्य ही समयानुसार अवश्य फल देता है और इसके पूर्वकृत ही काम में आते हैं। पूर्वजन्मों में किये गये पुण्य ही मनुष्य को बड़े भयङ्कर जंगल में, रणाङ्गण में, शत्रु, जल एवं अग्नि के बीच, महासमुद्र में, पर्वत की चोटी पर, सुप्तावस्था में, असावधानी की हालत में और विपत्तिग्रस्त होने पर रक्षा करते हैं। अगर मनुष्यों का कोई सहायक है तो वह उसका पहले जन्म में संचित शुभ कर्म ही है। पूर्वजन्म में संचित कर्म ही भाग्य के रूप में फल देता है। भतृहरि ने स्पष्टतया कहा है- वने रणे शत्रुजलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तके वा। सुप्तं प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराकृतानि।। सब का कारण प्रारब्ध ही है। मनुष्य जो पूर्व जन्म में किया है उसका कारण वह स्वयं ही है, जिसको हम भाग्य, विधाता या दैव आदि के रूप में समझते हैं। अतः भाग्य बड़ा ही बलवान् है। भाग्य को बदलने की शक्ति किसी के पास नहीं हो सकती, अर्थात् वह होकर ही रहेगा। भतृहरि ने पुनः नीतिशतक में भाग्य को विशेष महत्त्व देते हुए कहा है पत्रं नैव यदा करीरविटपे दोषो वसन्तस्य किम् ? नोलूकोप्यवलोकते यदि दिवा सूर्यस्य किं दूषणम् ? धारानैव पतन्ति चातकमुखे मेघस्य किं दूषणम् ? यत्पूर्वं विधिना ललाटलिखितं तन्मार्जितुं कः क्षमः ? [[सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय|डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय|वार्ता]]) 11:22, 6 सितंबर 2026 (UTC) 6vhjylmlmfmnew1flcsuwhlhmhyp97r ज्ञानरंजन 0 856229 6610748 6608105 2026-09-05T16:15:52Z Shirish Khare 943370 /* लेखन-कार्य */ 6610748 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ज्ञानरंजन | image = ज्ञानरंजन.jpg | caption = ज्ञानरंजन | pseudonym = | birth_date = 21 नवंबर, 1936 | birth_place = [[अकोला]], [[महाराष्ट्र]] | death_date = 7 जनवरी 2026 | death_place = [[जबलपुर]], मध्य प्रदेश | occupation = [[हिन्दी साहित्य]] | nationality = भारतीय | language = [[हिन्दी]] | period = आधुनिक | genre = [[कहानी]] | subject = | movement = | notableworks = | प्रभाव = | प्रभावित = | signature = | website = | टीका-टिप्पणी = }} '''ज्ञानरंजन''' (जन्म : 21 नवंबर, 1936 निधन 7 जनवरी 2026 जबलपुर<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/halchal/famous-hindi-writer-gyanranjan-died-at-90-2026-01-08|title=प्रख्यात कथाकार व संपादक ज्ञानरंजन नहीं रहे, 90 वर्ष की अवस्था में ली अंतिम सांस|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-02-23}}</ref> ) [[हिन्दी साहित्य]] के एक प्रसिद्ध [[कहानीकार]] तथा हिन्दी की सुप्रसिद्ध पत्रिका [[पहल]] के संपादक हैं। == परिचय == ज्ञानरंजन का जन्म 21 नवंबर 1936 को [[महाराष्ट्र]] के [[अकोला]] में हुआ था।<ref name="क">''कबाड़खाना'', ज्ञानरंजन, राजकमल प्रकाशन, नयी दिल्ली, परिवर्धित संस्करण-2002, अंतिम आवरण फ्लैप पर लेखक परिचय में उल्लिखित।</ref><ref>''प्रतिनिधि कहानियाँ'', ज्ञानरंजन, राजकमल प्रकाशन, नयी दिल्ली, नवम संस्करण-2015, पृष्ठ-i.</ref> बचपन और किशोरावस्था का अधिकांश समय [[अजमेर]], [[दिल्ली]] एवं [[बनारस]] में बीता तथा उच्च शिक्षा [[इलाहाबाद]] में संपन्न हुई। लंबे समय से उनका स्थायी निवास [[मध्यप्रदेश]] के [[जबलपुर]] में है। आज भी उनका प्रिय शहर इलाहाबाद ही है। जबलपुर का स्थान उसके बाद ही आता है।<ref>[[पाखी (पत्रिका)]] (सितम्बर 2012), सं॰-प्रेम भारद्वाज, पृष्ठ-17.</ref> == लेखन-कार्य == ज्ञानरंजन साठोत्तरी पीढ़ी के सर्वश्रेष्ठ कहानीकारों में से एक के रूप में मान्य हैं। साठोत्तरी पीढ़ी के 'चार यार' के रूप में प्रसिद्ध मंडली के चारों सदस्य -- ज्ञानरंजन, [[दूधनाथ सिंह]], [[काशीनाथ सिंह]] एवं [[रवीन्द्र कालिया]] में से सबसे पहले सर्वाधिक प्रसिद्धि ज्ञानरंजन को ही प्राप्त हुई; हालांकि ये चारों अपने ढंग के श्रेष्ठ कहानीकार रहे हैं। प्रकाशित संग्रह के रूप में ज्ञानरंजन के छह कहानी संग्रह प्रकाशित हुए हैं, लेकिन यह बहुचर्चित तथ्य है कि इनकी कहानियों की कुल संख्या 25 है, जो कि '''सपना नहीं''' नामक संकलन में एकत्र प्रकाशित हैं। कम लिखने के संबंध में अनेक लोगों ने अनेक तरह की बातें कही हैं। किसी ने अनुभव के चूक जाने की बात की, तो किसी ने अगली पारी से पहले का विराम माना, तो किसी ने पहल जैसी पत्रिका की संपादकीय विवशता; परंतु स्वयं ज्ञानरंजन की नजर में कहानी-लेखन बंद करने का प्रमुख कारण उनके अपने दृष्टिकोण से सर्वश्रेष्ठता की कसौटी ही रही है। जो भी लिखें या तो सर्वोत्तम हो या फिर हो ही नहीं।<ref>पाखी (सितम्बर 2012), सं॰-प्रेम भारद्वाज, पृ॰-16.</ref> यही कारण है कि पुस्तक रूप में प्रकाशित 25 कहानियों में से किसी एक कहानी को भी किसी मान्य समीक्षक ने कमजोर या उपेक्षा के योग्य के रूप में विवेचित नहीं किया। ज्ञानरंजन साठोत्तरी पीढ़ी के लेखक हैं और [[अकहानी]] में शामिल लेखकों के मित्र भी। इसके बावजूद 'अकहानी' को दुःखद परिणति तक पहुँचाने वाली न्यूनताओं से उनकी कहानियाँ प्रायः मुक्त रही हैं। उनकी एक सुप्रसिद्ध कहानी 'घंटा' की समीक्षा करते हुए हिंदी कहानी के शीर्षस्थ समीक्षक [[सुरेन्द्र चौधरी]] ने लिखा था कि ''कथानकहीनता के सादृश्य के बावजूद 'अकहानी' के संयोजन से 'घंटा' का संयोजन अनिवार्यतः भिन्न है।''<ref>''हिन्दी कहानी : प्रक्रिया और पाठ'', सुरेन्द्र चौधरी, राधाकृष्ण प्रकाशन, नयी दिल्ली, संस्करण-1995, पृ॰-164.</ref> ''घंटा में मानव-संबंधों की विडंबना प्रत्यक्ष है। मानव-संबंधों की विडंबना की यह कहानी पूरे समय की विडंबना से गुजर जाती है।''<ref>हिन्दी कहानी : प्रक्रिया और पाठ, पूर्ववत्, पृ॰-161.</ref> चौधरी जी के इस विवेचनात्मक कथन में अनायास ही कहानी-समीक्षा का एक प्राथमिक परंतु व्यापक प्रतिमान भी झलक उठा है। ज्ञानरंजन की अधिसंख्य कहानियों में स्पष्ट दिखने वाली वैयक्तिकता रचनात्मकता के ही रास्ते जिस सफलता से सामाजिक हो जाती है, वह उनकी निजी और खास विशेषता है। 'घंटा' के अतिरिक्त संबंध, पिता, बहिर्गमन, फेंस के इधर और उधर आदि कहानियों ने भी एक तरह से अपने नाम का प्रतिमान रच डाला है। कहानियों के अतिरिक्त अन्य विधाओं में भी ज्ञानरंजन ने जमकर नहीं लिखा है। मन की तरंगों के अनुरूप एकाध फुटकल रचनाएँ ही जब तब होती रही है। संस्मरण, व्याख्यान, संपादकीय, रचनात्मक निबंध, साक्षात्कार, अखबारी टिप्पणियाँ तथा एक उपन्यास-अंश आदि के साथ एक पत्र का संकलन भी उनकी पुस्तक [[कबाड़खाना]] में संकलित है। इसके अतिरिक्त मुख्यतः व्याख्यानों/वक्तव्यों एवं साक्षात्कारों के साथ कुछ अन्य विधाओं की रचनाओं की एक पुस्तक [[उपस्थिति का अर्थ]] नाम से प्रकाशित हुई है।<ref>''उपस्थिति का अर्थ'', ज्ञानरंजन, सेतु प्रकाशन, प्रथम संस्करण-2020, पृष्ठ-7-8.</ref> तात्पर्य यह कि संख्यात्मक रूप में तो ज्ञानरंजन की कुल जमा-पूँजी तीन पुस्तकों में समा गयी है, लेकिन गुणात्मक रूप में वे लंबे समय से प्रायः सभी मान्य समीक्षकों के द्वारा हिंदी के सर्वश्रेष्ठ कहानीकारों में से एक के रूप में मान्य रहे हैं।<ref>डाॅ॰ विश्वनाथ त्रिपाठी, 'पाखी' (सितम्बर 2012), सं॰-प्रेम भारद्वाज, पृ॰-24.</ref> == कहानियों के अनुवाद एवं अन्य गतिविधि == ज्ञानरंजन की कहानियाँ भारतीय भाषाओं के अतिरिक्त अनेक विदेशी भाषाओं में भी अनूदित हो चुकी हैं। भारतीय विश्वविद्यालयों के अतिरिक्त ओसाका, लंदन, सैनफ्रांसिस्को, लेनिनग्राद, और हाइडेलबर्ग आदि के अनेक अध्ययन केंद्रों के पाठ्यक्रमों में भी इनकी कहानियाँ शामिल हैं। लंदन पेंग्विन्स की भारतीय साहित्य की एन्थ्रूलॉजी में भी इनकी कहानी सम्मिलित है। अमेरिका में विलेज वॉयस द्वारा फिल्म का निर्माण किया गया है तथा दूरदर्शन द्वारा भी इनकी कहानियों पर आधारित दो फिल्मों का निर्माण हुआ है।<ref name="क" /> हिन्दी की बहुचर्चित पत्रिका '''[[पाखी]]''' का सितंबर 2012 में ज्ञानरंजन पर केंद्रित उम्दा अंक प्रकाशित हुआ। == संपादन == ज्ञानरंजन ने हिंदी की सर्वोत्कृष्ट पत्रिकाओं में से निर्विवाद रूप से एक '''[[पहल]]''' का लंबे समय तक कुशल संपादन किया है। 'पहल' के 90 अंक निकालने के बाद सितंबर-अक्टूबर 2008 में लगातार शारीरिक, मानसिक एवं आर्थिक संघर्षों से ऊब कर उन्होंने 'पहल' का संपादन बंद कर दिया था। साहित्य-जगत में तब एक बड़ा खालीपन सा महसूस किया गया था। 3 वर्ष से अधिक के अंतराल के बाद<ref>पहल-91 (जनवरी 2013), संपादक- ज्ञानरंजन, राजकुमार केसवानी, पृष्ठ-5.</ref> पुनः जनवरी 2013 के अंक-91 के साथ 'पहल' की दूसरी पारी भिन्न आकार एवं कुछ भिन्न रूप में पुनः आरंभ हो गयी और अप्रैल 2021 (अंक-125) तक अविराम रूप से जारी रही। अंक-125 के संपादकीय में इस अंक को इस यात्रा का आख़िरी अंक होने की घोषणा कर दी गयी।<ref>पहल-125 (अप्रैल 2021), संपादक- ज्ञानरंजन, राजकुमार केसवानी, पृष्ठ-9.</ref> == सम्मान == # [[सोवियत लैंड नेहरू पुरस्कार]] # उत्तर प्रदेश हिंदी संस्थान का 'साहित्य भूषण सम्मान' # अनिल कुमार और सुभद्रा कुमारी चौहान पुरस्कार # मध्यप्रदेश शासन, संस्कृति विभाग का 'शिखर सम्मान' # सुदीर्घ कथा साधना, सृजनशीलता और बहुआयामी कार्यनिष्ठा के लिए वर्ष 2001-2002 के राष्ट्रीय 'मैथिलीशरण गुप्त सम्मान' से सम्मानित। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कहानीकार]] [[श्रेणी:हिन्दी कथाकार]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]] [[श्रेणी:1936 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] ji47w1doteyig2mup6twm8v2i0ptqvk कारवां (यात्री) 0 993724 6610949 6220042 2026-09-06T06:10:13Z अमर तिवारी 932885 6610949 wikitext text/x-wiki [[File:Weeks Edwin Lord Arrival of a Caravan Outside The City of Morocco.jpg|thumb|एडविन लॉर्ड वीक्स, मोरक्को के शहर के बाहर एक कारवाँ का आगमन]] [[File:Isle of Graia3.jpg|thumb|एक व्यापार कारवाँ, अकाबा की खाड़ी में आइल ऑफ ग्रेया को पार करते हुए , अरब पेट्राया, 1839 में डेविड राबर्ट्स द्वारा एक मूल से लुई हागे द्वारा लिथोग्राफ।]] [[File:Caravan in the desert.jpg|thumb|मोरक्को में कैमल कारवाँ, नवंबर 2013।]] एक '''कारवाँ''' ({{langx|fa|{{nq|کاروان}}}}) एक साथ यात्रा करने वाले लोगों का एक समूह है, जो अक्सर व्यापार अभियान पर होता है। <ref name=EB1911>{{cite EB1911|wstitle=Caravan}}</ref> कारवाँ का उपयोग मुख्य रूप से रेगिस्तानी इलाकों और पूरे सिल्क रोड में किया जाता था , जहाँ समूहों में यात्रा करना डाकुओं के खिलाफ रक्षा के साथ-साथ व्यापार में पैमाने की अर्थव्यवस्थाओं को बेहतर बनाने में मदद करता था। <ref name=EB1911/> ऐतिहासिक समय में, पूर्वी एशिया और यूरोप को जोड़ने वाले कारवाँ में अक्सर शानदार और आकर्षक सामान होते थे, जैसे कि सिल्क्स या गहने। इसलिए कारवाँ को काफी निवेश की आवश्यकता हो सकती है और वे डाकुओं के लिए एक आकर्षक लक्ष्य थे। एक सफलतापूर्वक शुरू की गई यात्रा से होने वाला मुनाफा बाद के यूरोपीय मसाले के व्यापार के मुकाबले काफी बढ़ सकता है। कारवाँ द्वारा लाए गए शानदार माल ने कारवाँसराय के निर्माण के लिए महत्वपूर्ण व्यापार मार्गों के साथ कई शासकों को आकर्षित किया। कारवाँसेरैस सड़क के किनारे वाले स्टेशन थे, जो विशेष रूप से सिल्क रोड के साथ एशिया, उत्तरी अफ्रीका और दक्षिण-पूर्वी यूरोप को कवर करने वाले व्यापार मार्गों के नेटवर्क में वाणिज्य, सूचना और लोगों के प्रवाह का समर्थन करते थे। कारवाँसेरैस ने मानव और पशुओं की खपत, धुलाई, और अनुष्ठानों के लिए पानी उपलब्ध कराया। कभी-कभी वे स्नान करते थे। वे जानवरों के लिए चारा भी रखते थे और यात्रियों के लिए दुकानें थीं जहाँ वे नई आपूर्ति प्राप्त कर सकते थे। इसके अलावा, कुछ दुकानों ने यात्रा करने वाले व्यापारियों से सामान खरीदा। <ref>Ciolek, T. Matthew. 2004-present. [http://www.ciolek.com/OWTRAD/caravanserais-catalogue-00.html Catalogue of Georeferenced Caravansaras/Khans] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050207084049/http://www.ciolek.com/OWTRAD/caravanserais-catalogue-00.html |date=2005-02-07 }}. Old World Trade Routes (OWTRAD) Project. Canberra: www.ciolek.com - Asia Pacific Research Online.</ref> हालाँकि, एक कारवाँ का परिवहन शास्त्रीय या मध्यकालीन मानकों द्वारा भी सीमित किया जा सकता था। उदाहरण के लिए, 500 ऊंटों का एक कारवाँ केवल एक नियमित बीजान्टिन व्यापारी नौकायन जहाज द्वारा किए गए माल के एक तिहाई या आधे हिस्से के रूप में परिवहन कर सकता है। दुनिया के कम-विकसित क्षेत्रों में वर्तमान कारवाँ अक्सर अभी भी बुरी तरह से गुजरने वाले क्षेत्रों के माध्यम से महत्वपूर्ण वस्तुओं का परिवहन करता है, जैसे कि शुष्क क्षेत्रों में कृषि के लिए आवश्यक बीज। एक उदाहरण सहारा रेगिस्तान के दक्षिणी किनारों को पार करने वाली ऊंट गाड़ियां हैं । == इन्हें भी देखें == * [[क़ाफ़िले]] * [[ऊँट ट्रेन]] * गाडि़यों का काफिला * 2017-18 के मध्य अमेरिकी प्रवासी कारवाँ ==आगे पढ़ने के लिए वस्तु== * केविन शिलिंग्टन (एड), "त्वारेग: टेकेडा एंड ट्रांस-सहारन ट्रेड" : इनसाइक्लोपीडिया ऑफ अफ्रीकन हिस्ट्री , फिट्जराय डियरबॉर्न, 2004, आईएसबीएन 1-57958-245-1 * टी। लेविक्की, "उत्तर और दक्षिण के बीच संबंधों में सहारा और सहारन की भूमिका" में: अफ्रीका का यूनेस्को सामान्य इतिहास: खंड 3, कैलिफोर्निया प्रेस विश्वविद्यालय, 1994 आईएसबीएन 92-3-601709-6 * फर्नांड ब्रैडेल, द पर्सपेक्टिव ऑफ़ द वर्ल्ड, वॉल्यूम III ऑफ़ सिविलाइज़ेशन एंड कैपिटलिज़्म 1984 (फ्रेंच से अनुवादित) * पुरातनता और मध्य युग * ट्रांस-सहारन गोल्ड ट्रेड 7 वीं -14 वीं शताब्दी ; राजधानी कला का संग्रहालय * रेने माउटरडे, आंद्रे पोइबार्ड, «ला वॉयसी एंटीक डेस कारवाँस में पैलिमरे एट एचटीटी, एयू IIe सीगेस एप्रेस जेसेस-क्राइस्ट, डीप्रसेज़ शिलालेख रिट्रूवी एयू सूद-एस्ट डे पालिमीरे (1930)», सीरिया , वॉल्यूम। 12, नंबर 12-22, 1931, पीपी। 101-115 (ऑनलाइन उपलब्ध: Persee.fr ) (फ्रेंच में) * अर्नेस्ट विल, «मारचंड्स एट शेफ्स डे कारवाँस ए पाल्मेयर», सीरिया , खंड 3, नंबर 34-3-4, 1957, पीपी। 262–277 (ऑनलाइन उपलब्ध: Persee.fr ) (फ्रेंच में)। ;सत्रवहीं शताब्दी * रेने कैलीए जर्नल डीउन वॉयज आ टेम्बोक्टौ एट ए जेने, डंस एल'एयरकेक सेंट्राले, प्रेकडे डीबॉक्सेस फाइट्स चेज़ लेस म्यूरेस ब्राकनस, लेस नालस ऑटर्स पेउपल्स; लटकन लेस एनीस 1824, 1825, 1826, 1827, 1828: बराबर रेने कैली। Avec une carte itinéraire, et des remarques géographiques, par M. Jomard , membre de l'institut। इम्प्रिम आ पेरिस एन मार्स 1830, बराबर ल'इम्प्रिमरी रोयाले, एन ट्रोइस एट्स एट एटलस। Uné réédition en fac-similé a été réalisée par les éditions एन्थ्रोपोस एन 1965। * डाउनलोड करने योग्य संस्करण * आधुनिक संस्करण: वॉयज आ टॉम्बौक्टौ । 2 वोल्ट। पेरिस: ला डेकोवरटे, 1996 आईएसबीएन 2-7071-2586-5 ;20 वीं सदी * लट्टीमोर , ओवेन (1928/9) द डेजर्ट रोड टू तुर्केस्तान। लंदन, मेथुएन और सह; & विभिन्न बाद के संस्करण। चाप में कारवाँ रसद और संगठन पर चर्चा की जाती है। VIII, "कैमल-मेन ऑल" * तुलाधर, कमल रत्न (2011)। कारवाँ से ल्हासा : पारंपरिक तिब्बत में काठमांडू का एक व्यापारी। काठमांडू: लिजाला और तीसा। आईएसबीएन 99946-58-91-3। ;समकालीन कारवाँ * जूलियन ब्रैचेट, «ले नीसो कारवानियर एयू सहारा सेंट्रल: हिस्टोइरे, इवोल्यूशन डेस प्रेटीक्स एट एनजेक्स चेज लेस टौरेग्स केल अर (नाइजर)», लेस कॉरियर्स डी-मेर- नं। 226-227, 2004, पीपी। 117-136 (1313) ऑनलाइन उपलब्ध: Com.revues (फ्रेंच में ) * मिशेल म्यूसुर, «अन एक्सेल स्पैसिफिक डी-इकोनॉमी कारवानी: l'échange sel-mil», जर्नल डेस अफ्रिकनिस्ट्स, वॉल्यूम.47, नंबर 2, 1977, पीपी। 49–80 (ऑनलाइन उपलब्ध: Persee.fr ) (in फ्रेंच) * M'hammad Sabour और Knut S. Vikør (eds), एथनिक एनकाउंटर एंड कल्चर चेंज [ स्थायी डेड लिंक ] , बर्गन, 1997, [1] Google कैश लास्ट रिट्रीवेड Jan. 2005। ==सन्दर्भ== {{सन्दर्भ}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{commonscat-inline|Caravans (travel group)|Caravans}} {{Authority control}} [[श्रेणी:यात्री]] [[श्रेणी:अरब दुनिया]] b3iqrwu5nlntwnj0vr09fn8sufzvidq बहाड़ राव 0 1023957 6610890 6610493 2026-09-06T03:33:37Z ~2026-48165-32 946129 छोटा सा सुधार किया। 6610890 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=जून 2025}} {{स्रोतहीन|date=जून 2025}} }} '''बहाड़ राव''' परमार वंश के [[मेर-राजपूत]] या मेर-ठाकुर राजा थे जिन्होने १३वीं शताब्दी में [[बाड़मेर]] नगर बसाया। बहाड़ राव के राज में बाड़मेर काफी समृद्ध था। 'बाड़मेर' का नाम है 'बाहङ राव मेर ठाकुर का किला'। एक समय 'मालानी' के नाम से जाना जाने वाला बाड़मेर अपनी जीवन्तता के कारण पर्यटकों को बहुत भाता है। ईसमे बाहङराव परमार मेर राजपूत जाति का शासन था।जिसके कारण बाड़मेर नाम पढा। *क्षत्रिय मेर,मेहर जाति के राजा या मेर शासक* मेर राजपूतों के राजाओ में [[सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत]] राजा *1.मेर-सम्राट पृथ्वीराज चौहान(अजमेर), *2.मेर-ठाकुर बाहड राव परमार(बाड़मेर), *3.मेर-ठाकुर जैसल सिंह भाटी(जैसलमेर), *4.मेर-ठाकुर राव जौधा राठौड(मेहरानगढ), *5.राणा शेल मेर ठाकुर(बदनौर), *6.चित्रांगद मेर/मौर्य(चित्तौड़गढ़), *7.राणा कुम्भा मेर ठाकुर(कुम्भलमेर), *8.बप्पा रावल मेर(मेवाङ/मेरवाङ), *9. राणा अङसी मेर ठाकुर(मेरवाङा) *10.सम्राट अशोक मेर/मौर्य(भारत), *11. ठाकुर कान्हा मेर(पाली)84 गाँव के जागीरदार, *12.maharana partap singh(मेरवाड़/मेवाड़) *13.विक्रमादित्य परमार वंश के मेर-ठाकुर *14.मिहिरभोज प्रतिहार वंश के मेर-ठाकुर *15.मेर-ठाकुर सातलसिहं भाटी(सातलमेर) *16.मानसिंह कछवाह मेर राजपूत(आमेर/जयपुर) क्षत्रिय मेर,मेहर जाति के राजा है। [[श्रेणी:भारतीय मेर शासक]] regneaed3hb1zu30y66sv5rdzi64ygl 6610891 6610890 2026-09-06T03:36:24Z ~2026-48318-35 946287 छोटा सा सुधार किया। 6610891 wikitext text/x-wiki {{Multiple issues| {{उल्लेखनीयता|date=जून 2025}} {{स्रोतहीन|date=जून 2025}} }} '''बहाड़ राव''' परमार वंश के [[मेर-राजपूत]] या मेर-ठाकुर राजा थे जिन्होने १३वीं शताब्दी में [[बाड़मेर]] नगर बसाया। बहाड़ राव के राज में बाड़मेर काफी समृद्ध था। 'बाड़मेर' का नाम है 'बाहङ राव मेर ठाकुर का किला'। एक समय 'मालानी' के नाम से जाना जाने वाला बाड़मेर अपनी जीवन्तता के कारण पर्यटकों को बहुत भाता है। ईसमे बाहङराव परमार मेर राजपूत जाति का शासन था।जिसके कारण बाड़मेर नाम पढा। *क्षत्रिय मेर,मेहर जाति के राजा या मेर शासक* मेर राजपूतों के राजाओ में [[सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत]] राजा *1.मेर-सम्राट पृथ्वीराज चौहान(अजमेर/दिल्ली), *2.मेर-ठाकुर बाहड राव परमार(बाड़मेर), *3.मेर-ठाकुर जैसल सिंह भाटी(जैसलमेर), *4.मेर-ठाकुर राव जौधा राठौड(मेहरानगढ), *5.राणा शेल मेर ठाकुर(बदनौर/वर्धनगिरी), *6.चित्रांगद मेर/मौर्य(चित्तौड़गढ़), *7.राणा कुम्भा मेर ठाकुर(कुम्भलमेर), *8.बप्पा रावल मेर(मेवाङ/मेरवाङ), *9. राणा अङसी मेर ठाकुर(मेरवाङा) *10.सम्राट अशोक मेर/मौर्य(भारत), *11. ठाकुर कान्हा मेर(पाली)84 गाँव के जागीरदार, *12.maharana partap singh(मेरवाड़/मेवाड़) *13.विक्रमादित्य परमार वंश के मेर-ठाकुर *14.मिहिरभोज प्रतिहार वंश के मेर-ठाकुर *15.मेर-ठाकुर सातलसिहं भाटी(सातलमेर) *16.मानसिंह कछवाह मेर राजपूत(आमेर/जयपुर) क्षत्रिय मेर,मेहर जाति के राजा है। [[श्रेणी:भारतीय मेर शासक]] elvy4b9ijovr3yjg3ug2ilawd5w98ej अलगाववाद 0 1047125 6610940 6554814 2026-09-06T06:03:00Z अमर तिवारी 932885 6610940 wikitext text/x-wiki '''अलगाववाद''' की एक व्यापक परिभाषा यह है कि यह किसी बड़े समूह से [[सांस्कृतिक]], [[जातीय समूह|जातीय]], [[आदिवासी]], [[धार्मिक]], [[नस्लीय भेदभाव|नस्लीय]], सरकारी या लैंगिक अलगाव की स्थिति की माँग है। अतः जो लोग देश के किसी हिस्से को उससे अलग करना चाहते हैं, उन्हें '''अलगाववादी''' कहा जाता है, हालाँकि ऐसा ज़रूरी नहीं है कि वे अलग देश की ही माँग करें। कभी-कभी पूर्ण रूप से आज़ादी की जगह कुछ चुनिंदा राजनीतिक मामलों में स्वायत्तता मिल जाने पर भी वे संतुष्ट हो जाते हैं। अलगाववाद होना एक आम बात सी हो गई है,लोग छोटी से छोटी चीजों की मांग करने लगते हैं जिससे अलगाववाद का नाम दिया जाता है वह इसलिए क्योंकि लोगों में धर्म के नाम पर, काम के नाम पर, कुछ नहीं होती रहती है लोग जल्दी ही बात पर भड़क उठते हैं फिर वह भी ऊंचा पद पाने के लिए गलत रास्ते बनाते हैं जिससे वह सड़कों पर उतरते हैं आरक्षण करते हैं, मारपीट करते हैं, दुकानों फैक्ट्रियों में आग लगाते हैं, अन्य कई ऐसे उदाहरण हैं जिससे दूसरे मनुष्य को भारी नुकसान का सामना करना पड़ता है इसे अलगाववाद का नाम किया जाता है। अलगाववाद से कई उदाहरण निकलते हैं, जैसे, धर्म के नाम पर भेदभाव, रंग के आधार पर भेदभाव, जाति के आधार पर भेदभाव, किये जाते हैं। इससे लोगों में आपसी समानता फूट पड़ती है लोग एक दूसरे से कहना करने लगते हैं जो एक अलगाववाद का रूप धारण कर लेती है फिर वह अपनी सेवाएं रखते हैं अलग-अलग चीजों की मांग करते हैं उसे अलगाववाद का नाम दिया जाता है। == प्रेरणाएँ == [[चित्र:Somunanacio11(2).jpg|अंगूठाकार|190x190पिक्सेल| कैटलन स्वतंत्रता का समर्थन इस विचार पर आधारित है कि [[कैटलोनिया]] एक राष्ट्र है ]] समूहों में अलगाव के लिए एक या अधिक प्रेरणाएँ हो सकती हैं, जिनमें शामिल हैं: <ref>{{Cite book}}</ref> * प्रतिद्वंद्वी समुदायों के भावनात्मक आक्रोश और घृणा। * [[नरसंहार]] और जातीय सफाई से संरक्षण। * उत्पीड़न के शिकार लोगों द्वारा प्रतिरोध, जिसमें उनकी भाषा, संस्कृति या धर्म का स्थानांतरण शामिल है। * इस क्षेत्र के अंदर और बाहर के लोगों द्वारा प्रभाव और प्रचार जो अंतर्राज्यीय संघर्ष और घृणा से राजनीतिक रूप से हासिल करने की उम्मीद करते हैं। * एक समूह का आर्थिक और राजनीतिक प्रभुत्व जो एक समतावादी फैशन में शक्ति और विशेषाधिकार साझा नहीं करता है। * आर्थिक प्रेरणा: एक अमीर से गरीब समूह तक आर्थिक पुनर्वितरण से बचने के लिए, और अधिक शक्तिशाली समूह द्वारा आर्थिक शोषण को समाप्त करने की मांग करना। * खतरे वाली धार्मिक, भाषा या अन्य सांस्कृतिक परंपरा का संरक्षण। * एक अलगाववादी आंदोलन से अस्थिरता दूसरों को जन्म देती है। * बड़े राज्यों या साम्राज्यों के गोलमाल से भू राजनीतिक शक्ति निर्वात। * निरंतर विखंडन के रूप में अधिक से अधिक राज्यों को तोड़ने। * यह महसूस करते हुए कि कथित राष्ट्र को नाजायज तरीकों से बड़े राज्य में जोड़ा गया है। * यह धारणा कि राज्य अब किसी के अपने समूह का समर्थन नहीं कर सकते या उनके हितों के साथ विश्वासघात नहीं किया है। * राजनीतिक फैसलों का विरोध। == जातीय अलगाववाद == [[जातीय समूह|जातीय]] अलगाववाद [[धर्म (पंथ)|धार्मिक]] या [[मानव प्रजातियां|नस्लीय]] मतभेदों की तुलना में सांस्कृतिक और भाषायी मतभेदों पर ज़्यादा आधारित है। ये मतभेद वास्तविक और काल्पनिक दोनों हो सकते हैं। जातीय अलगाववादी आंदोलनों में निम्नलिखित शामिल हैं: ; यूरोप और एशिया * [[सोवियत संघ]] का अपने मूल जातीय समूहों में विघटन, जिन्होंने [[आर्मीनिया]], [[अज़रबैजान]], [[बेलारूस]], [[एस्टोनिया]], [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]], [[कज़ाख़िस्तान|कजाकिस्तान]], [[किर्गिज़स्तान|किर्गिस्तान]], [[लातविया]], [[लिथुआनिया]], [[मॉल्डोवा|मोल्दोवा]], [[रूस]], [[ताजिकिस्तान]], [[तुर्कमेनिस्तान]], [[युक्रेन|यूक्रेन]] और [[उज़्बेकिस्तान|उज्बेकिस्तान के]] अपने राष्ट्रों का गठन किया। * [[कॉकस|काकेशस]] में चेचन अलगाववाद, वर्तमान [[चेचन्या|में चेचन्या गणराज्य]] [[रूस|रूसी संघ]] (रूसी शासन) का हिस्सा है। * बोस्निया और हर्ज़ेगोविना ( रिपुबलिका सर्पस्का ) और [[कोसोवो गणराज्य|कोसोवो]] ( उत्तरी कोसोवो ) में [[सर्ब लोग|सर्ब]] अलगाववाद। * [[कोसोवो गणराज्य|कोसोवो]], उत्तरी मैसेडोनिया और सर्बिया में अल्बानियाई अलगाववाद * [[अल्बानिया|अल्बानिया के]] उत्तरी एपिरस क्षेत्र में ग्रीक (उत्तरी एपिरोट्स) अलगाववाद। <ref>{{Cite web|url=https://himara.gr/politismos/ekdiloseis/6398-ekdilosi-psifisma-delvinaki-gia-aftonomia|title=Εκδήλωση και ψήφισμα στο Δελβινάκι για την Επέτειο Αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου|last=|date=|website=himara.gr|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111070116/https://www.himara.gr/politismos/ekdiloseis/6398-ekdilosi-psifisma-delvinaki-gia-aftonomia|archive-date=11 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref> * [[साइप्रस]] ( [[उत्तरी साइप्रस]] ) में तुर्की अलगाववाद। * [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]] में [[दक्षिण ओसेतिया|दक्षिण ओस्सेटियन]] और [[अबख़ाज़िया|अब्खाज़ियन]] अलगाववाद। * अज़रबैजान में [[नागोर्नो-काराबाख़|नागोर्नो-करबाख के]] अर्मेनियाई अलगाववादी। * ईरान में अज़रबैजानी अलगाववादियों के प्रांतों को एकजुट करना चाहते हैं [[पूर्व अज़रबैजान प्रांत|पूर्व अज़रबैजान]], [[पश्चिम अज़रबैजान प्रांत|पश्चिम अज़रबैजान]], [[ज़न्जान|Zanjan]] और [[आर्दबील|आर्डेबिल]] साथ [[अज़रबैजान]]। * तुर्की, [[रोजावा|सीरिया]], [[इराकी कुर्दिस्तान|इराक]] और ईरान में [[कुर्दिस्तान|कुर्द अलगाववाद]] । * जर्मनी में सोरस अलगाववाद ( लुसाटिया )। * पोलैंड और [[चेक गणराज्य]] में सिलेसियन अलगाववाद। * स्पेन में बास्क और कैटलन अलगाववाद। अंडालूसिया, एस्टुरियास, बेलिएरिक आइलैंड्स, कैनरी आइलैंड्स, कैस्टिले (लगभग न के बराबर), गैलिसिया, लियोन, नावर्रे और वेलेंसिया ( स्पेन के राष्ट्रवाद और क्षेत्रवाद देखें) में मामूली अलगाववादी आंदोलनों। * ब्रिटिश द्वीपों में " केल्टिक राष्ट्र " <ref>{{Cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1939/|title=Who were the Celts? ... Rhagor|date=2007-05-04|website=Amgueddfa Cymru – National Museum Wales website|publisher=[[National Museum Cardiff|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917180311/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1939/|archive-date=2009-09-17|url-status=dead|access-date=2009-12-10}}</ref> ने यूनाइटेड किंगडम से स्कॉटिश स्वतंत्रता, वेल्श राष्ट्रवाद, आयरिश रिपब्लिकनवाद और कोर्निश राष्ट्रवाद के रूप में विभिन्न अलगाववादी आंदोलनों का निर्माण किया है। * फ्रांस के बास्क, कातालान, कोर्सीकन, ब्रेटन, ओसीटान और Savoyan अलगाववादियों। * फ्रायली, सार्डिनिया, सिसिली, दक्षिण टायरॉल और वेनेटो में इटली के अलगाववादी आंदोलन। * जर्मनी में [[बायर्न|बवेरियन]] अलगाववाद, बवेरियन ''लैंड के'' बावजूद [[बायर्न|बवेरियन फ्री स्टेट के]] रूप में जाना जाता है। <ref>The Bavaria's right to separate itself from the Federal Republic of Germany {{Cite web|url=http://landesverband.bayernpartei.de/unabhaengigkeit/das-recht-auf-eigenstaatlichkeit/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130721233339/http://landesverband.bayernpartei.de/unabhaengigkeit/das-recht-auf-eigenstaatlichkeit/|archive-date=2013-07-21|url-status=dead|access-date=2013-08-03}}</ref> * बेल्जियम डच भाषी फ़्लैंडर्स और फ्रेंच भाषी वालोनिया को अधिक स्वायत्तता देता है। * नीदरलैंड में, कुछ फ्रिसियन एक स्वायत्त देश या क्षेत्र को देखते हैं (पश्चिम पश्चिमी क्षेत्र पर ''[[:fy:Fryske Beweging|Fryske Beweging]]'' देखें)। * भौगोलिक, धार्मिक और भाषायी लाइनों के साथ स्विट्जरलैंड के विभाजन को [[स्विट्ज़रलैंड के कैन्टन|छावनी]] में। <ref>Harold E. Glass, [https://www.jstor.org/pss/3329496 Ethnic Diversity, Elite Accommodation and Federalism in Switzerland], Publius, Vol. 7, No. 4, Federalism and Ethnicity (autumn, 1977), 31-48. [[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]].</ref> * [[क्रीमिया]] में रूसी अलगाववाद ( क्रीमिया का संबंध ) * [[बलोच राष्ट्रवाद|बलूचिस्तान आंदोलन]] और [[सिंधी राष्ट्रवाद|सिंधुदेश आंदोलन]] सहित [[पाकिस्तान के विघटनकारी आन्दोलन|पाकिस्तान]] के [[सिंधी राष्ट्रवाद|अलगाववादी आंदोलन]] । <ref name="Adeney">[http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=1403971862 Reviews of Katharine Adeney ''Federalism and Ethnic Conflict Regulation in India and Pakistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311124114/http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=1403971862 |date=11 मार्च 2012 }}, Palgrave MacMillan, 2007.</ref> * भारत के [[जम्मू और कश्मीर में विद्रोह|जम्मू और कश्मीर के]] अलगाववादी आंदोलन <ref name="Adeney" /> <ref>{{Cite book}}</ref> * असम अलगाववादी आंदोलन * पूर्वोत्तर भारत में उग्रवाद * तमिल ईलम में [[श्रीलंका]] का जातीय [[तमिल]] अल्पसंख्यक अलगाववाद। * चिन, काचिन, करेन, [[खोंग|राखीन]], [[रोहिंग्या लोग|रोहिंग्या]], [[शान लोग|शान]], और वा सहित [[म्यान्मार|म्यांमार]] (बर्मा) में अलग-अलग राज्यों के लिए लड़ने वाले कई जातीय अल्पसंख्यक समूह। * [[थाईलैण्ड|थाईलैंड]] में जातीय मलय अलगाववाद। * [[तिब्बत]] में तिब्बत की [[निर्वासित सरकार]] के 14 वें दलाई लामा द्वारा स्थापित है। <ref>{{Cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gEx2K2kbCWBACX-kT0_jDbuoWr0w|title=China issues call to crush Tibetan 'separatists'|date=2009-02-19|access-date=2010-07-29|agency=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722084126/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gEx2K2kbCWBACX-kT0_jDbuoWr0w|archive-date=22 जुलाई 2013|url-status=live}}</ref> * [[उइग़ुर|उइघुर]] (तुर्किक) [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] ( [[शिंजियांग|शिनजियांग]] ) में अलगाववाद, अक्सर आतंकवादी साधनों के माध्यम से। <ref>{{Citation|title=2014 Kunming attack|date=2019-03-28|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2014_Kunming_attack&oldid=889873944|work=Wikipedia|language=en|access-date=2019-03-31}}</ref> <br /> ; अफ्रीका [[चित्र:The_coming_vote_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|अंगूठाकार|190x190पिक्सेल| दक्षिण सूडानी स्वतंत्रता जनमत संग्रह, 2011 ]] * अफ्रीका के सैकड़ों जातीय समूहों <ref>[http://web.uflib.ufl.edu/cm/africana/ethnicit.htm African Ethnicities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229093334/http://web.uflib.ufl.edu/cm/africana/ethnicit.htm|date=29 दिसंबर 2017}} [[University of Florida]] online library.</ref> को 54 राष्ट्र राज्यों में रखा गया है, जो अक्सर जातीय संघर्ष और अलगाववाद की ओर अग्रसर होते हैं, <ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/v3/v3i3a5.htm Excerpt from book Ethnic Conflicts in Africa, Okwudiba Nnoli, Distributed by African Books Collective, 1998, 417] {{Webarchive}}, University of Florida online library.</ref> जिनमें [[अंगोला]], [[अल्जीरिया]], [[बुरुण्डी|बुरुंडी]], [[नामीबिया]] में कैप्रवी स्ट्रिप, [[कांगो गणराज्य|कांगो]] और [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य|द डेमोक्रेटिक रिपब्लिक ऑफ कांगो]], दारफुर शामिल हैं [[सूडान]], [[इथियोपिया]], [[सेनेगल]], [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]], [[युगाण्डा|युगांडा]], [[पश्चिमी सहारा]] और [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे में]] । * [[इगबो लोग|इबोस]], हौसा-फुलानी और [[योरुबा लोग|योरूबा के]] बीच 1960 के दशक में बियाफ्रान युद्ध ; नाइजीरिया के नाइजर डेल्टा में आज का जातीय और तेल-संबंधी संघर्ष । * अफ्रीकी-लिबेरियन और अमेरिको-लिबेरियन के बीच [[लाइबेरिया]] में संघर्ष, अफ्रीकी मूल के लोग जो [[दासप्रथा (पाश्चात्य)|गुलामी]] से मुक्त होने के बाद अमेरिका से आकर बस गए थे। * [[रंगभेद नीति|रंगभेद के]] दौरान और बाद में [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में [[ज़ुलु लोग|ज़ूलस]] और ज़ोसा के बीच संघर्ष। <ref>Emmy Godwin Irobi, [http://www.beyondintractability.org/case_studies/nigeria_south-africa.jsp?nid=6720 Ethnic Conflict Management in Africa: A Comparative Case Study of Nigeria and South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927152615/http://www.beyondintractability.org/case_studies/nigeria_south-africa.jsp?nid=6720|date=27 सितंबर 2011}}, May, 2005, Conflict Research Consortium, [[University of Colorado, Boulder]].</ref> * बोअर-आफ्रीकेनर्स अलगाववादी। * [[नाइजर]] और [[माली]] में त्वारेग अलगाववादी। <ref>{{Cite web|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L2046634.htm|title=Niger, hit by Tuareg revolt, adopts anti-terror law|date=April 20, 2008|website=Reuters|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601132914/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L2046634.htm|archive-date=1 जून 2009|url-status=live}}</ref> * ऐंजुआन में की अलगाववाद [[कोमोरोस|कोमोरोस संघ]] द्वीप के रूप में की है कि से एक अलग समुदाय है [[कोमोरोस]] । <br /> ; अमेरिका की * [[संयुक्त राज्य|संयुक्त राज्य अमेरिका]] से पूर्ण स्वतंत्रता प्राप्त करने के लक्ष्य के साथ प्यूर्टो रिको में स्वतंत्रता आंदोलन । * हिस्पैनिक (ज्यादातर चिकानो) अलगाववाद, के रूप में में सन्निहित चिकानो आंदोलन (या चिकानो राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिका में) पुन: बनाने की मांग की Aztlan, के पौराणिक मातृभूमि यूटो-एज्टेक जिसमें पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका, जिनमें से अधिकांश के लिए घर है मैक्सिकन अमेरिकियों । <ref name="aztlan.net">[http://www.aztlan.net/homeland.htm Professor Predicts 'Hispanic Homeland'] {{Webarchive}}, Associated Press, 2000</ref> वे कांस्य जाति और ला रज़ा कोस्मिका जैसी नस्लीय पहचान की लैटिन अमेरिकी अवधारणाओं पर आकर्षित हुए। आज, इसी तरह के लक्ष्यों के साथ एक छोटी रज़ा यूनिदा पार्टी जारी है। * कैस्केडिया (स्वतंत्रता आंदोलन) लक्ष्य के साथ प्रशांत नॉर्थवेस्ट को अपने ही राष्ट्र के रूप में पुनः प्राप्त करने के लिए जैसा कि यह एक बार था। * फ्रेंच-कनाडाई अलगाववादी मुख्य रूप से [[क्यूबेक]] के फ्रेंच-भाषी प्रांत में पाए जाते हैं; [[कनाडा]] ; उत्तरी अमेरिका में फ्रेंच भाषा, संस्कृति और [[फ़्रेंच कनाडाई|फ्रेंच-कनाडाई]] राष्ट्र के संरक्षण के लिए एक स्वतंत्र राज्य बनाने के लक्ष्य के साथ। <ref>{{Cite web|url=http://www.city-journal.org/html/eon2007-06-13jl.html|title=Let the Segregation Commence, Separatist graduations proliferate at UCLA|last=Leo|first=John|date=June 13, 2007|website=[[City Journal (New York)|''City Journal'']]|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202851/http://www.city-journal.org/html/eon2007-06-13jl.html|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite book}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2006/04/19/education/19male.html|title=CUNY Program to Help Black Men Is Called Discriminatory|last=Arenson|first=Karen W.|date=April 19, 2006|website=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173754/https://www.nytimes.com/2006/04/19/education/19male.html|archive-date=16 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3719/is_200607/ai_n16855771|title=Strategy of White Separatism|last=Dobratz|first=Betty A.|last2=Shanks-Meile|first2=Stephanie L.|date=Summer 2006|website=Journal of Political and Military Sociology|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112083822/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3719/is_200607/ai_n16855771/|archive-date=12 जनवरी 2011|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=2773|title=Radical Relatedness and Feminist Separatism|last=Howell|first=Nancy B.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624150240/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=2773|archive-date=2008-06-24|url-status=dead}}</ref> * द साउथ इज माय कंट्री इन [[ब्राज़ील]] क्लेम इंडिपेंडेंस ऑफ़ 3 स्टेट्स, उनमें से ज्यादातर में गोरे-बहुसंख्यक आबादी है जिसमें जातीय जर्मन और इतालवी मूल <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1993/05/12/world/santa-cruz-journal-white-flight-in-brazil-secessionist-caldron-boils.html|title=Santa Cruz Journal; White Flight in Brazil? Secessionist Caldron Boils|last=Brooke|first=James|date=12 May 1993|publisher=|via=www.nytimes.com|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720195118/https://www.nytimes.com/1993/05/12/world/santa-cruz-journal-white-flight-in-brazil-secessionist-caldron-boils.html|archive-date=20 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> के हैं <br /> ; ऑस्ट्रेलेशिया * सबा सारावाक केलुआर मलेशिया [[साबाह राज्य|सबा]] और [[सारावाक]], नॉर्थ बोर्नियो, [[मलेशिया|मलेशिया फेडरेशन]] । * [[पश्चिम पापुआ (क्षेत्र)|पश्चिम पापुआ]], [[इंडोनेशिया]] में पापुआ आंदोलन । * न्यूजीलैंड में [[माओरी]] अलगाववाद। * [[पापुआ न्यू गिनी]] में बोगेनविलियन अलगाववाद। == नस्लीय अलगाववाद == कुछ अलगाववादी समूह [[मानव प्रजातियां|नस्लीय]] रेखाओं के साथ दूसरों से अलग होना चाहते हैं। वे अंतरजातीय विवाह और अन्य जातियों के साथ एकीकरण का विरोध करते हैं और अलग-अलग स्कूलों, व्यवसायों, चर्चों और अन्य संस्थानों की तलाश करते हैं; और अक्सर अलग समाज, क्षेत्र, देश और सरकारें। * काला अलगाववाद (जिसे [[अश्वेत राष्ट्रवाद|काले राष्ट्रवाद के]] रूप में भी जाना जाता है) संयुक्त राज्य अमेरिका में "ब्लैक नस्लीय पहचान" की अवधारणाओं को आगे बढ़ाने वाली सबसे प्रमुख लहर है और इसे मार्कस गर्वे जैसे काले नेताओं और इस्लाम के राष्ट्र जैसे संगठनों द्वारा उन्नत किया गया है। [[न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय]] के डेरिक बेल और [[कोलोराडो विश्वविद्यालय|यूनिवर्सिटी ऑफ कोलोराडो]] के रिचर्ड डेलगेडो जैसे महत्वपूर्ण रेस सिद्धांतकारों का तर्क है कि अमेरिका की कानूनी, शिक्षा और राजनीतिक व्यवस्थाएं कठोर नस्लवाद से ग्रस्त हैं। वे "ऑल-ब्लैक" स्कूलों और डॉर्म जैसे प्रयासों का समर्थन करते हैं और सरकार द्वारा लागू एकीकरण की [[wiktionary:efficacy|प्रभावकारिता]] और योग्यता पर सवाल उठाते हैं। <ref>{{Cite web|url=http://www.slate.com/id/1080/|title=Racial Integration|last=Foer|first=Franklin|date=November 23, 1997|website=[[Slate (magazine)|''Slate'']]|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131073914/http://www.slate.com/id/1080/|archive-date=31 जनवरी 2011|url-status=live}}</ref> 2008 में बराक ओबामा के पूर्व पादरी जेरेमिया राइट, जूनियर के बयानों ने काले अलगाववाद की वर्तमान प्रासंगिकता के मुद्दे को पुनर्जीवित किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/04/26/theological_topic_turns_to_wright_case/Theological|title=Topic turns to Wright case|last=Barlow|first=Rich|date=April 26, 2008|website=[[The Boston Globe|Boston Globe]]}}</ref> * [[श्वेत प्रभुत्व|व्हाइट अलगाववाद]] संयुक्त राज्य अमेरिका और पश्चिमी यूरोप में सफेद दौड़ की जुदाई चाहता है और nonwhite तक सीमित करता [[आव्रजन]] तर्क यह है कि इन नीतियों सफेद दौड़ के अस्तित्व के लिए आवश्यक हैं के तहत। 2000 में लिखने वाले दो समाजशास्त्रियों के अनुसार, अधिकांश अलगाववादी औपचारिक रूप से [[श्वेत प्रभुत्व|श्वेत वर्चस्व]] की किसी भी विचारधारा को अस्वीकार करते हैं, लेकिन कुछ वामपंथी वकालत करने वाले समूह अभी भी ऐसे अलगाववादी समूहों का विरोध करते हैं। <ref>{{Cite book}}</ref> == धार्मिक अलगाववाद == [[धर्म (पंथ)|धार्मिक]] अलगाववादी समूह और संप्रदाय कुछ बड़े धार्मिक समूहों से हटना चाहते हैं और / या उनका मानना है कि उन्हें मुख्य रूप से उन्हें अपने धर्म के लोगों के साथ ही बातचीत करनी चाहिए। {{उद्धरण आवश्यक|date=May 2013}} * 16 वीं और 17 वीं शताब्दी में अंग्रेजी ईसाई, जो [[इंग्लैंड का कलीसिया|इंग्लैंड]] के [[इंग्लैंड का कलीसिया|चर्च]] से अलग होने और स्वतंत्र स्थानीय चर्च बनाने के इच्छुक थे, [[ऑलिवर क्रॉमवेल|ओलिवर क्रॉमवेल के]] तहत राजनीतिक रूप से प्रभावशाली थे, जो खुद एक अलगाववादी थे। उन्हें अंततः कांग्रेगेशनलिस्ट कहा जाता था । <ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9042265/Separatist#277127.hook|title=Encyclopædia Britannica on religious separatists|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012162956/http://www.britannica.com/eb/article-9042265/Separatist#277127.hook|archive-date=12 अक्तूबर 2008|url-status=live}}</ref> [[न्यू इंग्लैंड]] में पहली सफल उपनिवेश स्थापित करने वाले पिल्ग्रिम अलगाववादी थे। <ref>{{Cite book}}</ref> * इंडोनेशिया, <ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2202709.stm|title=Christian separatist on trial in Indonesia|date=August 19, 2002|website=[[बीबीसी]]|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104011140/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2202709.stm|archive-date=4 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-51830871.html|title=Christian separatist leader threatens to raise independence flags in Maluku|last=Brummitt|first=Chris|date=April 5, 2002|publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215084940/http://www.highbeam.com/doc/1P1-51830871.html|archive-date=February 15, 2011|url-status=dead}}</ref> भारत <ref>{{Cite web|url=http://www.mail-archive.com/goanet@goacom.com/msg03883.html|title=Christian separatist group in Tripura target tribal Hindus|last=Hussain|first=Syed Zarir|date=December 31, 2002|website=Indo-Asian News Service|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104085512/https://www.mail-archive.com/goanet@goacom.com/msg03883.html|archive-date=4 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> और [[साउथ कैरोलीना|दक्षिण कैरोलिना]] (संयुक्त राज्य अमेरिका) में ईसाई अलगाववादी समूह। <ref>{{Cite news|url=http://www.venturacountystar.com/news/2007/jun/09/no-headline---le1fcbottom09/?printer=1/|title=Christian separatist ready for new home|date=June 9, 2007|work=Ventura County Star|archive-url=https://archive.today/20130205222228/http://www.venturacountystar.com/news/2007/jun/09/no-headline---le1fcbottom09/?printer=1/|archive-date=February 5, 2013|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=3956568&nav=0RaP|title=Colorado Rep. disavows ties to SC Christian separatist group|date=October 9, 2005|website=Associated Press|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114834/http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=3956568&nav=0RaP|archive-date=13 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> * [[यहूदीवाद|इजरायलवाद]] के निर्माण की मांग की [[इज़राइल|इसराइल के राज्य]] एक के रूप में [[यहूदी]] से अलग होने के साथ, मातृभूमि गैर-यहूदी फिलीस्तीनी। सिमोन डबनो, जो इजरायलवाद की ओर मिश्रित भावनाओं था, तैयार यहूदी Autonomism है, जो पूर्वी यूरोप में इस तरह के रूप में यहूदी राजनीतिक दलों द्वारा अपनाया गया था बांध और अपने ही Folkspartei द्वितीय विश्व युद्ध से पहले। <ref>{{Cite book}}</ref> ज़ायोनीवाद को कुछ हद तक जातीय के रूप में भी देखा जा सकता है, हालांकि, इसकी परिभाषा के रूप में यहूदी कौन हैं, में अक्सर यहूदी पृष्ठभूमि के लोग शामिल होते हैं जो यहूदी धर्म का अभ्यास नहीं करते हैं। यह कुछ और जटिल है, क्योंकि कुछ पूर्वज थे जो यहूदी धर्म में परिवर्तित हो गए थे, जैसे कि कुछ इथियोपियाई यहूदी, यहूदियों के साथ जातीय इतिहास साझा नहीं कर सकते हैं, हालांकि, ऐसा माना जाता है, लेकिन बहस के बिना नहीं। <ref name="lucotte1999">{{Cite journal|last=Lucotte G, Smets P|last2=Smets|date=December 1999|title=Origins of Falasha Jews studied by haplotypes of the Y chromosome|url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1999-12_71_6/page/989|journal=Human Biology|volume=71|issue=6|pages=989–993|pmid=10592688}}</ref> [[चित्र:MILF_militant_lying_prone.jpg|अंगूठाकार|190x190पिक्सेल| फिलीपींस में मोरो इस्लामिक लिबरेशन फ्रंट का लड़ाका ]] * भारत का [[भारत का विभाजन|विभाजन]] और (बाद में पाकिस्तान और [[बांग्लादेश]] ) मुसलमानों की ओर से अलगाववाद के परिणामस्वरूप उत्पन्न हुआ। * भारत में [[सिख|सिखों]] ने 1970 के दशक और 1980 के दशक में [[आनंदपुर साहिब प्रस्ताव|आनंदपुर साहिब रिज़ॉल्यूशन]] (पंजाब के लिए नदी के पानी का अधिक हिस्सा और स्वायत्तता जैसी चीज़ों की मांग) के कार्यान्वयन के बाद [[ख़ालिस्तान आंदोलन|खालिस्तान के]] एक स्वतंत्र राष्ट्र की मांग की, जिसके परिणामस्वरूप [[हरिमंदिर साहिब]] में 1984 में [[भारत सरकार]] ने सैनिक भेज दिए। [[पंजाब]] में अधिक स्वायत्तता के लिए अपने आंदोलन में गति लाने वाले सिख उग्रवादियों को बाहर निकालने के लिए मंदिर पर हुए आक्रमण के कारण सिखों ने पंजाब में स्थित सिखों के लिए [[ख़ालिस्तान आंदोलन|एक स्वतंत्र देश की मांग]] की। संघर्ष बढ़ गया और [[भारत का प्रधानमन्त्री|भारत]] की [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधान मंत्री]] इंदिरा गांधी की हत्या के परिणामस्वरूप एक भारतीय सैन्य अभियान का प्रतिकार हुआ, जिसे '[[ऑपरेशन ब्लू स्टार]]' कहा गया, जो सिखों के सबसे पवित्र मंदिर, स्वर्ण मंदिर के खिलाफ निर्देशित था,।इसमें कई निर्दोष सिख नागरिक भी मारे गए। [[इन्दिरा गांधी]] की हत्या का बदला [[कांग्रेस]] पार्टी ने सिख नरसंहार के रूप में लिया, जो [[नई दिल्ली]] में शुरू हुआ। नवंबर 1984 इसने तक पूरे भारत को अपनी चपेट में ले लिया। इससे केवल खालिस्तान आंदोलन और मजबूत ही हुआ, लेकिन पंजाब में पुलिस के प्रयासों के कारण यह काफी हद तक दब गया। पंजाब राज्य द्वारा विवादास्पद प्रतिक्रिया में कथित रूप से लोगों के अस्पष्ट रूप से गायब होने, फ़र्ज़ी मुठभेड़, हत्या, बलात्कार और यातना के रूप में मानव अधिकारों का उल्लंघन हुआ। हालाँकि, अब भले ही पश्चिम में और यहाँ तक कि भारत में भी कई सिख अब भी खालिस्तान का समर्थन करते हैं, लेकिन यह समर्थन घट रहा है और आमतौर पर भारतीय सिख आबादी भारत के प्रति देशभक्त है या कम से कम खालिस्तान के विचार का समर्थन तो नहीं करती है। <ref>{{Cite web|url=http://www.sikhtimes.com/news_061605a.html|title=The Ghost of Khalistan|last=Punj|first=Blbir|date=June 16, 2006|website=Sikh Times|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204053015/http://www.sikhtimes.com/news_061605a.html|archive-date=4 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> == भौगोलिक और सामाजिक-आर्थिक अलगाववाद == * मलेशिया के सबा और सरवाक अलगाववादी * कैस्केडिया अलगाववादियों * हांगकांग स्वतंत्रता आंदोलन * ताइवान की स्वतंत्रता * स्कॉटिश स्वतंत्रता * कैटलन स्वतंत्रता आंदोलन * Calexit * क्यूबेक संप्रभुता आंदोलन == लिंग और लिंगभेदी अलगाववाद == लिंग और अलगाववाद के बीच का संबंध जटिल है और इसमें अधिक शोध की आवश्यकता है। <ref>{{Cite web|url=https://networks.h-net.org/node/3911/discussions/116427/secessionism-and-separatism-monthly-series-gendering-secession%E2%80%9D|title=Secessionism and Separatism Monthly Series: "Gendering Secession" by Jill Vickers - H-Nationalism - H-Net|website=networks.h-net.org|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114719/https://networks.h-net.org/node/3911/discussions/116427/secessionism-and-separatism-monthly-series-gendering-secession%E2%80%9D|archive-date=13 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> अलगाववादी नारीवाद महिलाओं को ओछे पुरुष-परिभाषित, पुरुष-प्रधान संस्थानों, रिश्तों, भूमिकाओं और गतिविधियों से अलग करने का विकल्प है। <ref>{{Cite book}}</ref> समलैंगिक अलगाववाद नारीवाद के तार्किक परिणाम के रूप में [[लेस्बियन|समलैंगिकवाद]] की वकालत करता है। कुछ अलगाववादी नारीवादियों और समलैंगिक अलगाववादियों ने साशय समुदाय, [[सहकारी समिति|सहकारी समितियों]] और भूमि ट्रस्टों में अलग रहना चुना है। <ref>Joyce Cheney, ''Lesbian Land'', Word Weavers Press, 1976.</ref> क्वीयर राष्ट्रवाद (या "समलैंगिक अलगाववाद") एक समुदाय को अन्य सामाजिक समूहों से अलग और अलग करना चाहता है। <ref>Mark K. Bloodsworth-Lugo, [https://books.google.com/books?id=Ph74JKY_5dwC&dq=LGBTQ&lr=&num=50&as_brr=3&source=gbs_summary_s&cad=0 ''In-Between Bodies: Sexual Difference, Race, and Sexuality''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327180804/https://books.google.com/books?id=Ph74JKY_5dwC&dq=LGBTQ&lr=&num=50&as_brr=3&source=gbs_summary_s&cad=0 |date=27 मार्च 2017 }}, SUNY Press, 2007, {{ISBN|0-7914-7221-3}}</ref> <ref>Richard D. Mohr, [https://books.google.com/books?id=dfUw8Zl0kPEC ''Gays/Justice: A Study of Ethics, Society, and Law''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619085713/https://books.google.com/books?id=dfUw8Zl0kPEC |date=19 जून 2019 }}, Columbia University Press, 1988, {{ISBN|0-231-06735-6}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:राष्ट्रवाद]] [[श्रेणी:पृथकतावाद]] [[श्रेणी:स्वतंत्रता आन्दोलन]] [[श्रेणी:राजनीतिक सिद्धान्त]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:अलगाववाद|*]] 7yntc3uyhv1edvys6ojy7uf48z1veit 6610942 6610940 2026-09-06T06:04:27Z अमर तिवारी 932885 6610942 wikitext text/x-wiki '''अलगाववाद''' की एक व्यापक परिभाषा यह है कि यह किसी बड़े समूह से [[सांस्कृतिक]], [[जातीय समूह|जातीय]], [[आदिवासी]], [[धार्मिक]], [[नस्लीय भेदभाव|नस्लीय]], सरकारी या लैंगिक अलगाव की स्थिति की माँग है। अतः जो लोग देश के किसी हिस्से को उससे अलग करना चाहते हैं, उन्हें '''अलगाववादी''' कहा जाता है, हालाँकि ऐसा ज़रूरी नहीं है कि वे अलग देश की ही माँग करें। कभी-कभी पूर्ण रूप से आज़ादी की जगह कुछ चुनिंदा राजनीतिक मामलों में स्वायत्तता मिल जाने पर भी वे संतुष्ट हो जाते हैं। अलगाववाद होना एक आम बात सी हो गई है,लोग छोटी से छोटी चीजों की मांग करने लगते हैं जिससे अलगाववाद का नाम दिया जाता है वह इसलिए क्योंकि लोगों में धर्म के नाम पर, काम के नाम पर, कुछ नहीं होती रहती है लोग जल्दी ही बात पर भड़क उठते हैं फिर वह भी ऊंचा पद पाने के लिए गलत रास्ते बनाते हैं जिससे वह सड़कों पर उतरते हैं आरक्षण करते हैं, मारपीट करते हैं, दुकानों फैक्ट्रियों में आग लगाते हैं, अन्य कई ऐसे उदाहरण हैं जिससे दूसरे मनुष्य को भारी नुकसान का सामना करना पड़ता है इसे अलगाववाद का नाम किया जाता है। अलगाववाद से कई उदाहरण निकलते हैं, जैसे, धर्म के नाम पर भेदभाव, रंग के आधार पर भेदभाव, जाति के आधार पर भेदभाव, किये जाते हैं। इससे लोगों में आपसी समानता फूट पड़ती है लोग एक दूसरे से कहना करने लगते हैं जो एक अलगाववाद का रूप धारण कर लेती है फिर वह अपनी सेवाएं रखते हैं अलग-अलग चीजों की मांग करते हैं उसे अलगाववाद का नाम दिया जाता है। == प्रेरणाएँ == [[चित्र:Somunanacio11(2).jpg|अंगूठाकार|190x190पिक्सेल| कैटलन स्वतंत्रता का समर्थन इस विचार पर आधारित है कि [[कैटलोनिया]] एक राष्ट्र है ]] समूहों में अलगाव के लिए एक या अधिक प्रेरणाएँ हो सकती हैं, जिनमें शामिल हैं: <ref>{{Cite book}}</ref> * प्रतिद्वंद्वी समुदायों के भावनात्मक आक्रोश और घृणा। * [[नरसंहार]] और जातीय सफाई से संरक्षण। * उत्पीड़न के शिकार लोगों द्वारा प्रतिरोध, जिसमें उनकी भाषा, संस्कृति या धर्म का स्थानांतरण शामिल है। * इस क्षेत्र के अंदर और बाहर के लोगों द्वारा प्रभाव और प्रचार जो अंतर्राज्यीय संघर्ष और घृणा से राजनीतिक रूप से हासिल करने की उम्मीद करते हैं। * एक समूह का आर्थिक और राजनीतिक प्रभुत्व जो एक समतावादी फैशन में शक्ति और विशेषाधिकार साझा नहीं करता है। * आर्थिक प्रेरणा: एक अमीर से गरीब समूह तक आर्थिक पुनर्वितरण से बचने के लिए, और अधिक शक्तिशाली समूह द्वारा आर्थिक शोषण को समाप्त करने की मांग करना। * खतरे वाली धार्मिक, भाषा या अन्य सांस्कृतिक परंपरा का संरक्षण। * एक अलगाववादी आंदोलन से अस्थिरता दूसरों को जन्म देती है। * बड़े राज्यों या साम्राज्यों के गोलमाल से भू राजनीतिक शक्ति निर्वात। * निरंतर विखंडन के रूप में अधिक से अधिक राज्यों को तोड़ने। * यह महसूस करते हुए कि कथित राष्ट्र को नाजायज तरीकों से बड़े राज्य में जोड़ा गया है। * यह धारणा कि राज्य अब किसी के अपने समूह का समर्थन नहीं कर सकते या उनके हितों के साथ विश्वासघात नहीं किया है। * राजनीतिक फैसलों का विरोध। == जातीय अलगाववाद == [[जातीय समूह|जातीय]] अलगाववाद [[धर्म (पंथ)|धार्मिक]] या [[मानव प्रजातियां|नस्लीय]] मतभेदों की तुलना में सांस्कृतिक और भाषायी मतभेदों पर ज़्यादा आधारित है। ये मतभेद वास्तविक और काल्पनिक दोनों हो सकते हैं। जातीय अलगाववादी आंदोलनों में निम्नलिखित शामिल हैं: ; यूरोप और एशिया * [[सोवियत संघ]] का अपने मूल जातीय समूहों में विघटन, जिन्होंने [[आर्मीनिया]], [[अज़रबैजान]], [[बेलारूस]], [[एस्टोनिया]], [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]], [[कज़ाख़िस्तान|कजाकिस्तान]], [[किर्गिज़स्तान|किर्गिस्तान]], [[लातविया]], [[लिथुआनिया]], [[मॉल्डोवा|मोल्दोवा]], [[रूस]], [[ताजिकिस्तान]], [[तुर्कमेनिस्तान]], [[युक्रेन|यूक्रेन]] और [[उज़्बेकिस्तान|उज्बेकिस्तान के]] अपने राष्ट्रों का गठन किया। * [[कॉकस|काकेशस]] में चेचन अलगाववाद, वर्तमान [[चेचन्या|में चेचन्या गणराज्य]] [[रूस|रूसी संघ]] (रूसी शासन) का हिस्सा है। * बोस्निया और हर्ज़ेगोविना ( रिपुबलिका सर्पस्का ) और [[कोसोवो गणराज्य|कोसोवो]] ( उत्तरी कोसोवो ) में [[सर्ब लोग|सर्ब]] अलगाववाद। * [[कोसोवो गणराज्य|कोसोवो]], उत्तरी मैसेडोनिया और सर्बिया में अल्बानियाई अलगाववाद * [[अल्बानिया|अल्बानिया के]] उत्तरी एपिरस क्षेत्र में ग्रीक (उत्तरी एपिरोट्स) अलगाववाद। <ref>{{Cite web|url=https://himara.gr/politismos/ekdiloseis/6398-ekdilosi-psifisma-delvinaki-gia-aftonomia|title=Εκδήλωση και ψήφισμα στο Δελβινάκι για την Επέτειο Αυτονομίας της Βορείου Ηπείρου|last=|date=|website=himara.gr|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111070116/https://www.himara.gr/politismos/ekdiloseis/6398-ekdilosi-psifisma-delvinaki-gia-aftonomia|archive-date=11 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref> * [[साइप्रस]] ( [[उत्तरी साइप्रस]] ) में तुर्की अलगाववाद। * [[जॉर्जिया (देश)|जॉर्जिया]] में [[दक्षिण ओसेतिया|दक्षिण ओस्सेटियन]] और [[अबख़ाज़िया|अब्खाज़ियन]] अलगाववाद। * अज़रबैजान में [[नागोर्नो-काराबाख़|नागोर्नो-करबाख के]] अर्मेनियाई अलगाववादी। * ईरान में अज़रबैजानी अलगाववादियों के प्रांतों को एकजुट करना चाहते हैं [[पूर्व अज़रबैजान प्रांत|पूर्व अज़रबैजान]], [[पश्चिम अज़रबैजान प्रांत|पश्चिम अज़रबैजान]], [[ज़न्जान|Zanjan]] और [[आर्दबील|आर्डेबिल]] साथ [[अज़रबैजान]]। * तुर्की, [[रोजावा|सीरिया]], [[इराकी कुर्दिस्तान|इराक]] और ईरान में [[कुर्दिस्तान|कुर्द अलगाववाद]] । * जर्मनी में सोरस अलगाववाद ( लुसाटिया )। * पोलैंड और [[चेक गणराज्य]] में सिलेसियन अलगाववाद। * स्पेन में बास्क और कैटलन अलगाववाद। अंडालूसिया, एस्टुरियास, बेलिएरिक आइलैंड्स, कैनरी आइलैंड्स, कैस्टिले (लगभग न के बराबर), गैलिसिया, लियोन, नावर्रे और वेलेंसिया ( स्पेन के राष्ट्रवाद और क्षेत्रवाद देखें) में मामूली अलगाववादी आंदोलनों। * ब्रिटिश द्वीपों में " केल्टिक राष्ट्र " <ref>{{Cite web|url=http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1939/|title=Who were the Celts? ... Rhagor|date=2007-05-04|website=Amgueddfa Cymru – National Museum Wales website|publisher=[[National Museum Cardiff|Amgueddfa Cymru – National Museum Wales]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090917180311/http://www.museumwales.ac.uk/en/rhagor/article/1939/|archive-date=2009-09-17|url-status=dead|access-date=2009-12-10}}</ref> ने यूनाइटेड किंगडम से स्कॉटिश स्वतंत्रता, वेल्श राष्ट्रवाद, आयरिश रिपब्लिकनवाद और कोर्निश राष्ट्रवाद के रूप में विभिन्न अलगाववादी आंदोलनों का निर्माण किया है। * फ्रांस के बास्क, कातालान, कोर्सीकन, ब्रेटन, ओसीटान और Savoyan अलगाववादियों। * फ्रायली, सार्डिनिया, सिसिली, दक्षिण टायरॉल और वेनेटो में इटली के अलगाववादी आंदोलन। * जर्मनी में [[बायर्न|बवेरियन]] अलगाववाद, बवेरियन ''लैंड के'' बावजूद [[बायर्न|बवेरियन फ्री स्टेट के]] रूप में जाना जाता है। <ref>The Bavaria's right to separate itself from the Federal Republic of Germany {{Cite web|url=http://landesverband.bayernpartei.de/unabhaengigkeit/das-recht-auf-eigenstaatlichkeit/|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130721233339/http://landesverband.bayernpartei.de/unabhaengigkeit/das-recht-auf-eigenstaatlichkeit/|archive-date=2013-07-21|url-status=dead|access-date=2013-08-03}}</ref> * बेल्जियम डच भाषी फ़्लैंडर्स और फ्रेंच भाषी वालोनिया को अधिक स्वायत्तता देता है। * नीदरलैंड में, कुछ फ्रिसियन एक स्वायत्त देश या क्षेत्र को देखते हैं (पश्चिम पश्चिमी क्षेत्र पर ''[[:fy:Fryske Beweging|Fryske Beweging]]'' देखें)। * भौगोलिक, धार्मिक और भाषायी लाइनों के साथ स्विट्जरलैंड के विभाजन को [[स्विट्ज़रलैंड के कैन्टन|छावनी]] में। <ref>Harold E. Glass, [https://www.jstor.org/pss/3329496 Ethnic Diversity, Elite Accommodation and Federalism in Switzerland], Publius, Vol. 7, No. 4, Federalism and Ethnicity (autumn, 1977), 31-48. [[ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]].</ref> * [[क्रीमिया]] में रूसी अलगाववाद ( क्रीमिया का संबंध ) * [[बलोच राष्ट्रवाद|बलूचिस्तान आंदोलन]] और [[सिंधी राष्ट्रवाद|सिंधुदेश आंदोलन]] सहित [[पाकिस्तान के विघटनकारी आन्दोलन|पाकिस्तान]] के [[सिंधी राष्ट्रवाद|अलगाववादी आंदोलन]] । <ref name="Adeney">[http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=1403971862 Reviews of Katharine Adeney ''Federalism and Ethnic Conflict Regulation in India and Pakistan''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120311124114/http://www.palgrave.com/products/title.aspx?is=1403971862 |date=11 मार्च 2012 }}, Palgrave MacMillan, 2007.</ref> * भारत के [[जम्मू और कश्मीर में विद्रोह|जम्मू और कश्मीर के]] अलगाववादी आंदोलन <ref name="Adeney" /> <ref>{{Cite book}}</ref> * असम अलगाववादी आंदोलन * पूर्वोत्तर भारत में उग्रवाद * तमिल ईलम में [[श्रीलंका]] का जातीय [[तमिल]] अल्पसंख्यक अलगाववाद। * चिन, काचिन, करेन, [[खोंग|राखीन]], [[रोहिंग्या लोग|रोहिंग्या]], [[शान लोग|शान]], और वा सहित [[म्यान्मार|म्यांमार]] (बर्मा) में अलग-अलग राज्यों के लिए लड़ने वाले कई जातीय अल्पसंख्यक समूह। * [[थाईलैण्ड|थाईलैंड]] में जातीय मलय अलगाववाद। * [[तिब्बत]] में तिब्बत की [[निर्वासित सरकार]] के 14 वें दलाई लामा द्वारा स्थापित है। <ref>{{Cite news|url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gEx2K2kbCWBACX-kT0_jDbuoWr0w|title=China issues call to crush Tibetan 'separatists'|date=2009-02-19|access-date=2010-07-29|agency=[[Agence France-Presse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130722084126/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gEx2K2kbCWBACX-kT0_jDbuoWr0w|archive-date=22 जुलाई 2013|url-status=live}}</ref> * [[उइग़ुर|उइघुर]] (तुर्किक) [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] ( [[शिंजियांग|शिनजियांग]] ) में अलगाववाद, अक्सर आतंकवादी साधनों के माध्यम से। <ref>{{Citation|title=2014 Kunming attack|date=2019-03-28|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=2014_Kunming_attack&oldid=889873944|work=Wikipedia|language=en|access-date=2019-03-31}}</ref> <br /> ; अफ्रीका [[चित्र:The_coming_vote_-_Flickr_-_Al_Jazeera_English.jpg|अंगूठाकार|190x190पिक्सेल| दक्षिण सूडानी स्वतंत्रता जनमत संग्रह, 2011 ]] * अफ्रीका के सैकड़ों जातीय समूहों <ref>[http://web.uflib.ufl.edu/cm/africana/ethnicit.htm African Ethnicities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171229093334/http://web.uflib.ufl.edu/cm/africana/ethnicit.htm|date=29 दिसंबर 2017}} [[University of Florida]] online library.</ref> को 54 राष्ट्र राज्यों में रखा गया है, जो अक्सर जातीय संघर्ष और अलगाववाद की ओर अग्रसर होते हैं, <ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/v3/v3i3a5.htm Excerpt from book Ethnic Conflicts in Africa, Okwudiba Nnoli, Distributed by African Books Collective, 1998, 417] {{Webarchive}}, University of Florida online library.</ref> जिनमें [[अंगोला]], [[अल्जीरिया]], [[बुरुण्डी|बुरुंडी]], [[नामीबिया]] में कैप्रवी स्ट्रिप, [[कांगो गणराज्य|कांगो]] और [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य|द डेमोक्रेटिक रिपब्लिक ऑफ कांगो]], दारफुर शामिल हैं [[सूडान]], [[इथियोपिया]], [[सेनेगल]], [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]], [[युगाण्डा|युगांडा]], [[पश्चिमी सहारा]] और [[ज़िम्बाब्वे|जिम्बाब्वे में]] । * [[इगबो लोग|इबोस]], हौसा-फुलानी और [[योरुबा लोग|योरूबा के]] बीच 1960 के दशक में बियाफ्रान युद्ध ; नाइजीरिया के नाइजर डेल्टा में आज का जातीय और तेल-संबंधी संघर्ष । * अफ्रीकी-लिबेरियन और अमेरिको-लिबेरियन के बीच [[लाइबेरिया]] में संघर्ष, अफ्रीकी मूल के लोग जो [[दासप्रथा (पाश्चात्य)|गुलामी]] से मुक्त होने के बाद अमेरिका से आकर बस गए थे। * [[रंगभेद नीति|रंगभेद के]] दौरान और बाद में [[दक्षिण अफ़्रीका|दक्षिण अफ्रीका]] में [[ज़ुलु लोग|ज़ूलस]] और ज़ोसा के बीच संघर्ष। <ref>Emmy Godwin Irobi, [http://www.beyondintractability.org/case_studies/nigeria_south-africa.jsp?nid=6720 Ethnic Conflict Management in Africa: A Comparative Case Study of Nigeria and South Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110927152615/http://www.beyondintractability.org/case_studies/nigeria_south-africa.jsp?nid=6720|date=27 सितंबर 2011}}, May, 2005, Conflict Research Consortium, [[University of Colorado, Boulder]].</ref> * बोअर-आफ्रीकेनर्स अलगाववादी। * [[नाइजर]] और [[माली]] में [[त्वारेग]] अलगाववादी। <ref>{{Cite web|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L2046634.htm|title=Niger, hit by Tuareg revolt, adopts anti-terror law|date=April 20, 2008|website=Reuters|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20090601132914/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L2046634.htm|archive-date=1 जून 2009|url-status=live}}</ref> * ऐंजुआन में की अलगाववाद [[कोमोरोस|कोमोरोस संघ]] द्वीप के रूप में की है कि से एक अलग समुदाय है [[कोमोरोस]] । <br /> ; अमेरिका की * [[संयुक्त राज्य|संयुक्त राज्य अमेरिका]] से पूर्ण स्वतंत्रता प्राप्त करने के लक्ष्य के साथ प्यूर्टो रिको में स्वतंत्रता आंदोलन । * हिस्पैनिक (ज्यादातर चिकानो) अलगाववाद, के रूप में में सन्निहित चिकानो आंदोलन (या चिकानो राष्ट्र संयुक्त राज्य अमेरिका में) पुन: बनाने की मांग की Aztlan, के पौराणिक मातृभूमि यूटो-एज्टेक जिसमें पश्चिमी संयुक्त राज्य अमेरिका, जिनमें से अधिकांश के लिए घर है मैक्सिकन अमेरिकियों । <ref name="aztlan.net">[http://www.aztlan.net/homeland.htm Professor Predicts 'Hispanic Homeland'] {{Webarchive}}, Associated Press, 2000</ref> वे कांस्य जाति और ला रज़ा कोस्मिका जैसी नस्लीय पहचान की लैटिन अमेरिकी अवधारणाओं पर आकर्षित हुए। आज, इसी तरह के लक्ष्यों के साथ एक छोटी रज़ा यूनिदा पार्टी जारी है। * कैस्केडिया (स्वतंत्रता आंदोलन) लक्ष्य के साथ प्रशांत नॉर्थवेस्ट को अपने ही राष्ट्र के रूप में पुनः प्राप्त करने के लिए जैसा कि यह एक बार था। * फ्रेंच-कनाडाई अलगाववादी मुख्य रूप से [[क्यूबेक]] के फ्रेंच-भाषी प्रांत में पाए जाते हैं; [[कनाडा]] ; उत्तरी अमेरिका में फ्रेंच भाषा, संस्कृति और [[फ़्रेंच कनाडाई|फ्रेंच-कनाडाई]] राष्ट्र के संरक्षण के लिए एक स्वतंत्र राज्य बनाने के लक्ष्य के साथ। <ref>{{Cite web|url=http://www.city-journal.org/html/eon2007-06-13jl.html|title=Let the Segregation Commence, Separatist graduations proliferate at UCLA|last=Leo|first=John|date=June 13, 2007|website=[[City Journal (New York)|''City Journal'']]|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202851/http://www.city-journal.org/html/eon2007-06-13jl.html|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite book}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2006/04/19/education/19male.html|title=CUNY Program to Help Black Men Is Called Discriminatory|last=Arenson|first=Karen W.|date=April 19, 2006|website=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173754/https://www.nytimes.com/2006/04/19/education/19male.html|archive-date=16 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3719/is_200607/ai_n16855771|title=Strategy of White Separatism|last=Dobratz|first=Betty A.|last2=Shanks-Meile|first2=Stephanie L.|date=Summer 2006|website=Journal of Political and Military Sociology|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112083822/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3719/is_200607/ai_n16855771/|archive-date=12 जनवरी 2011|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=2773|title=Radical Relatedness and Feminist Separatism|last=Howell|first=Nancy B.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624150240/http://www.religion-online.org/showarticle.asp?title=2773|archive-date=2008-06-24|url-status=dead}}</ref> * द साउथ इज माय कंट्री इन [[ब्राज़ील]] क्लेम इंडिपेंडेंस ऑफ़ 3 स्टेट्स, उनमें से ज्यादातर में गोरे-बहुसंख्यक आबादी है जिसमें जातीय जर्मन और इतालवी मूल <ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1993/05/12/world/santa-cruz-journal-white-flight-in-brazil-secessionist-caldron-boils.html|title=Santa Cruz Journal; White Flight in Brazil? Secessionist Caldron Boils|last=Brooke|first=James|date=12 May 1993|publisher=|via=www.nytimes.com|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720195118/https://www.nytimes.com/1993/05/12/world/santa-cruz-journal-white-flight-in-brazil-secessionist-caldron-boils.html|archive-date=20 जुलाई 2018|url-status=live}}</ref> के हैं <br /> ; ऑस्ट्रेलेशिया * सबा सारावाक केलुआर मलेशिया [[साबाह राज्य|सबा]] और [[सारावाक]], नॉर्थ बोर्नियो, [[मलेशिया|मलेशिया फेडरेशन]] । * [[पश्चिम पापुआ (क्षेत्र)|पश्चिम पापुआ]], [[इंडोनेशिया]] में पापुआ आंदोलन । * न्यूजीलैंड में [[माओरी]] अलगाववाद। * [[पापुआ न्यू गिनी]] में बोगेनविलियन अलगाववाद। == नस्लीय अलगाववाद == कुछ अलगाववादी समूह [[मानव प्रजातियां|नस्लीय]] रेखाओं के साथ दूसरों से अलग होना चाहते हैं। वे अंतरजातीय विवाह और अन्य जातियों के साथ एकीकरण का विरोध करते हैं और अलग-अलग स्कूलों, व्यवसायों, चर्चों और अन्य संस्थानों की तलाश करते हैं; और अक्सर अलग समाज, क्षेत्र, देश और सरकारें। * काला अलगाववाद (जिसे [[अश्वेत राष्ट्रवाद|काले राष्ट्रवाद के]] रूप में भी जाना जाता है) संयुक्त राज्य अमेरिका में "ब्लैक नस्लीय पहचान" की अवधारणाओं को आगे बढ़ाने वाली सबसे प्रमुख लहर है और इसे मार्कस गर्वे जैसे काले नेताओं और इस्लाम के राष्ट्र जैसे संगठनों द्वारा उन्नत किया गया है। [[न्यूयॉर्क विश्वविद्यालय]] के डेरिक बेल और [[कोलोराडो विश्वविद्यालय|यूनिवर्सिटी ऑफ कोलोराडो]] के रिचर्ड डेलगेडो जैसे महत्वपूर्ण रेस सिद्धांतकारों का तर्क है कि अमेरिका की कानूनी, शिक्षा और राजनीतिक व्यवस्थाएं कठोर नस्लवाद से ग्रस्त हैं। वे "ऑल-ब्लैक" स्कूलों और डॉर्म जैसे प्रयासों का समर्थन करते हैं और सरकार द्वारा लागू एकीकरण की [[wiktionary:efficacy|प्रभावकारिता]] और योग्यता पर सवाल उठाते हैं। <ref>{{Cite web|url=http://www.slate.com/id/1080/|title=Racial Integration|last=Foer|first=Franklin|date=November 23, 1997|website=[[Slate (magazine)|''Slate'']]|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110131073914/http://www.slate.com/id/1080/|archive-date=31 जनवरी 2011|url-status=live}}</ref> 2008 में बराक ओबामा के पूर्व पादरी जेरेमिया राइट, जूनियर के बयानों ने काले अलगाववाद की वर्तमान प्रासंगिकता के मुद्दे को पुनर्जीवित किया। <ref>{{Cite web|url=http://www.boston.com/news/local/articles/2008/04/26/theological_topic_turns_to_wright_case/Theological|title=Topic turns to Wright case|last=Barlow|first=Rich|date=April 26, 2008|website=[[The Boston Globe|Boston Globe]]}}</ref> * [[श्वेत प्रभुत्व|व्हाइट अलगाववाद]] संयुक्त राज्य अमेरिका और पश्चिमी यूरोप में सफेद दौड़ की जुदाई चाहता है और nonwhite तक सीमित करता [[आव्रजन]] तर्क यह है कि इन नीतियों सफेद दौड़ के अस्तित्व के लिए आवश्यक हैं के तहत। 2000 में लिखने वाले दो समाजशास्त्रियों के अनुसार, अधिकांश अलगाववादी औपचारिक रूप से [[श्वेत प्रभुत्व|श्वेत वर्चस्व]] की किसी भी विचारधारा को अस्वीकार करते हैं, लेकिन कुछ वामपंथी वकालत करने वाले समूह अभी भी ऐसे अलगाववादी समूहों का विरोध करते हैं। <ref>{{Cite book}}</ref> == धार्मिक अलगाववाद == [[धर्म (पंथ)|धार्मिक]] अलगाववादी समूह और संप्रदाय कुछ बड़े धार्मिक समूहों से हटना चाहते हैं और / या उनका मानना है कि उन्हें मुख्य रूप से उन्हें अपने धर्म के लोगों के साथ ही बातचीत करनी चाहिए। {{उद्धरण आवश्यक|date=May 2013}} * 16 वीं और 17 वीं शताब्दी में अंग्रेजी ईसाई, जो [[इंग्लैंड का कलीसिया|इंग्लैंड]] के [[इंग्लैंड का कलीसिया|चर्च]] से अलग होने और स्वतंत्र स्थानीय चर्च बनाने के इच्छुक थे, [[ऑलिवर क्रॉमवेल|ओलिवर क्रॉमवेल के]] तहत राजनीतिक रूप से प्रभावशाली थे, जो खुद एक अलगाववादी थे। उन्हें अंततः कांग्रेगेशनलिस्ट कहा जाता था । <ref>{{Cite web|url=http://www.britannica.com/eb/article-9042265/Separatist#277127.hook|title=Encyclopædia Britannica on religious separatists|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20081012162956/http://www.britannica.com/eb/article-9042265/Separatist#277127.hook|archive-date=12 अक्तूबर 2008|url-status=live}}</ref> [[न्यू इंग्लैंड]] में पहली सफल उपनिवेश स्थापित करने वाले पिल्ग्रिम अलगाववादी थे। <ref>{{Cite book}}</ref> * इंडोनेशिया, <ref>{{Cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2202709.stm|title=Christian separatist on trial in Indonesia|date=August 19, 2002|website=[[बीबीसी]]|publisher=British Broadcasting Corporation|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104011140/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2202709.stm|archive-date=4 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-51830871.html|title=Christian separatist leader threatens to raise independence flags in Maluku|last=Brummitt|first=Chris|date=April 5, 2002|publisher=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110215084940/http://www.highbeam.com/doc/1P1-51830871.html|archive-date=February 15, 2011|url-status=dead}}</ref> भारत <ref>{{Cite web|url=http://www.mail-archive.com/goanet@goacom.com/msg03883.html|title=Christian separatist group in Tripura target tribal Hindus|last=Hussain|first=Syed Zarir|date=December 31, 2002|website=Indo-Asian News Service|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181104085512/https://www.mail-archive.com/goanet@goacom.com/msg03883.html|archive-date=4 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref> और [[साउथ कैरोलीना|दक्षिण कैरोलिना]] (संयुक्त राज्य अमेरिका) में ईसाई अलगाववादी समूह। <ref>{{Cite news|url=http://www.venturacountystar.com/news/2007/jun/09/no-headline---le1fcbottom09/?printer=1/|title=Christian separatist ready for new home|date=June 9, 2007|work=Ventura County Star|archive-url=https://archive.today/20130205222228/http://www.venturacountystar.com/news/2007/jun/09/no-headline---le1fcbottom09/?printer=1/|archive-date=February 5, 2013|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=3956568&nav=0RaP|title=Colorado Rep. disavows ties to SC Christian separatist group|date=October 9, 2005|website=Associated Press|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114834/http://www.wistv.com/Global/story.asp?S=3956568&nav=0RaP|archive-date=13 सितंबर 2018|url-status=dead}}</ref> * [[यहूदीवाद|इजरायलवाद]] के निर्माण की मांग की [[इज़राइल|इसराइल के राज्य]] एक के रूप में [[यहूदी]] से अलग होने के साथ, मातृभूमि गैर-यहूदी फिलीस्तीनी। सिमोन डबनो, जो इजरायलवाद की ओर मिश्रित भावनाओं था, तैयार यहूदी Autonomism है, जो पूर्वी यूरोप में इस तरह के रूप में यहूदी राजनीतिक दलों द्वारा अपनाया गया था बांध और अपने ही Folkspartei द्वितीय विश्व युद्ध से पहले। <ref>{{Cite book}}</ref> ज़ायोनीवाद को कुछ हद तक जातीय के रूप में भी देखा जा सकता है, हालांकि, इसकी परिभाषा के रूप में यहूदी कौन हैं, में अक्सर यहूदी पृष्ठभूमि के लोग शामिल होते हैं जो यहूदी धर्म का अभ्यास नहीं करते हैं। यह कुछ और जटिल है, क्योंकि कुछ पूर्वज थे जो यहूदी धर्म में परिवर्तित हो गए थे, जैसे कि कुछ इथियोपियाई यहूदी, यहूदियों के साथ जातीय इतिहास साझा नहीं कर सकते हैं, हालांकि, ऐसा माना जाता है, लेकिन बहस के बिना नहीं। <ref name="lucotte1999">{{Cite journal|last=Lucotte G, Smets P|last2=Smets|date=December 1999|title=Origins of Falasha Jews studied by haplotypes of the Y chromosome|url=https://archive.org/details/sim_human-biology_1999-12_71_6/page/989|journal=Human Biology|volume=71|issue=6|pages=989–993|pmid=10592688}}</ref> [[चित्र:MILF_militant_lying_prone.jpg|अंगूठाकार|190x190पिक्सेल| फिलीपींस में मोरो इस्लामिक लिबरेशन फ्रंट का लड़ाका ]] * भारत का [[भारत का विभाजन|विभाजन]] और (बाद में पाकिस्तान और [[बांग्लादेश]] ) मुसलमानों की ओर से अलगाववाद के परिणामस्वरूप उत्पन्न हुआ। * भारत में [[सिख|सिखों]] ने 1970 के दशक और 1980 के दशक में [[आनंदपुर साहिब प्रस्ताव|आनंदपुर साहिब रिज़ॉल्यूशन]] (पंजाब के लिए नदी के पानी का अधिक हिस्सा और स्वायत्तता जैसी चीज़ों की मांग) के कार्यान्वयन के बाद [[ख़ालिस्तान आंदोलन|खालिस्तान के]] एक स्वतंत्र राष्ट्र की मांग की, जिसके परिणामस्वरूप [[हरिमंदिर साहिब]] में 1984 में [[भारत सरकार]] ने सैनिक भेज दिए। [[पंजाब]] में अधिक स्वायत्तता के लिए अपने आंदोलन में गति लाने वाले सिख उग्रवादियों को बाहर निकालने के लिए मंदिर पर हुए आक्रमण के कारण सिखों ने पंजाब में स्थित सिखों के लिए [[ख़ालिस्तान आंदोलन|एक स्वतंत्र देश की मांग]] की। संघर्ष बढ़ गया और [[भारत का प्रधानमन्त्री|भारत]] की [[भारत का प्रधानमन्त्री|प्रधान मंत्री]] इंदिरा गांधी की हत्या के परिणामस्वरूप एक भारतीय सैन्य अभियान का प्रतिकार हुआ, जिसे '[[ऑपरेशन ब्लू स्टार]]' कहा गया, जो सिखों के सबसे पवित्र मंदिर, स्वर्ण मंदिर के खिलाफ निर्देशित था,।इसमें कई निर्दोष सिख नागरिक भी मारे गए। [[इन्दिरा गांधी]] की हत्या का बदला [[कांग्रेस]] पार्टी ने सिख नरसंहार के रूप में लिया, जो [[नई दिल्ली]] में शुरू हुआ। नवंबर 1984 इसने तक पूरे भारत को अपनी चपेट में ले लिया। इससे केवल खालिस्तान आंदोलन और मजबूत ही हुआ, लेकिन पंजाब में पुलिस के प्रयासों के कारण यह काफी हद तक दब गया। पंजाब राज्य द्वारा विवादास्पद प्रतिक्रिया में कथित रूप से लोगों के अस्पष्ट रूप से गायब होने, फ़र्ज़ी मुठभेड़, हत्या, बलात्कार और यातना के रूप में मानव अधिकारों का उल्लंघन हुआ। हालाँकि, अब भले ही पश्चिम में और यहाँ तक कि भारत में भी कई सिख अब भी खालिस्तान का समर्थन करते हैं, लेकिन यह समर्थन घट रहा है और आमतौर पर भारतीय सिख आबादी भारत के प्रति देशभक्त है या कम से कम खालिस्तान के विचार का समर्थन तो नहीं करती है। <ref>{{Cite web|url=http://www.sikhtimes.com/news_061605a.html|title=The Ghost of Khalistan|last=Punj|first=Blbir|date=June 16, 2006|website=Sikh Times|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204053015/http://www.sikhtimes.com/news_061605a.html|archive-date=4 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref> == भौगोलिक और सामाजिक-आर्थिक अलगाववाद == * मलेशिया के सबा और सरवाक अलगाववादी * कैस्केडिया अलगाववादियों * हांगकांग स्वतंत्रता आंदोलन * ताइवान की स्वतंत्रता * स्कॉटिश स्वतंत्रता * कैटलन स्वतंत्रता आंदोलन * Calexit * क्यूबेक संप्रभुता आंदोलन == लिंग और लिंगभेदी अलगाववाद == लिंग और अलगाववाद के बीच का संबंध जटिल है और इसमें अधिक शोध की आवश्यकता है। <ref>{{Cite web|url=https://networks.h-net.org/node/3911/discussions/116427/secessionism-and-separatism-monthly-series-gendering-secession%E2%80%9D|title=Secessionism and Separatism Monthly Series: "Gendering Secession" by Jill Vickers - H-Nationalism - H-Net|website=networks.h-net.org|access-date=11 जून 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114719/https://networks.h-net.org/node/3911/discussions/116427/secessionism-and-separatism-monthly-series-gendering-secession%E2%80%9D|archive-date=13 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> अलगाववादी नारीवाद महिलाओं को ओछे पुरुष-परिभाषित, पुरुष-प्रधान संस्थानों, रिश्तों, भूमिकाओं और गतिविधियों से अलग करने का विकल्प है। <ref>{{Cite book}}</ref> समलैंगिक अलगाववाद नारीवाद के तार्किक परिणाम के रूप में [[लेस्बियन|समलैंगिकवाद]] की वकालत करता है। कुछ अलगाववादी नारीवादियों और समलैंगिक अलगाववादियों ने साशय समुदाय, [[सहकारी समिति|सहकारी समितियों]] और भूमि ट्रस्टों में अलग रहना चुना है। <ref>Joyce Cheney, ''Lesbian Land'', Word Weavers Press, 1976.</ref> क्वीयर राष्ट्रवाद (या "समलैंगिक अलगाववाद") एक समुदाय को अन्य सामाजिक समूहों से अलग और अलग करना चाहता है। <ref>Mark K. Bloodsworth-Lugo, [https://books.google.com/books?id=Ph74JKY_5dwC&dq=LGBTQ&lr=&num=50&as_brr=3&source=gbs_summary_s&cad=0 ''In-Between Bodies: Sexual Difference, Race, and Sexuality''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170327180804/https://books.google.com/books?id=Ph74JKY_5dwC&dq=LGBTQ&lr=&num=50&as_brr=3&source=gbs_summary_s&cad=0 |date=27 मार्च 2017 }}, SUNY Press, 2007, {{ISBN|0-7914-7221-3}}</ref> <ref>Richard D. Mohr, [https://books.google.com/books?id=dfUw8Zl0kPEC ''Gays/Justice: A Study of Ethics, Society, and Law''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190619085713/https://books.google.com/books?id=dfUw8Zl0kPEC |date=19 जून 2019 }}, Columbia University Press, 1988, {{ISBN|0-231-06735-6}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:राष्ट्रवाद]] [[श्रेणी:पृथकतावाद]] [[श्रेणी:स्वतंत्रता आन्दोलन]] [[श्रेणी:राजनीतिक सिद्धान्त]] [[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]] [[श्रेणी:अलगाववाद|*]] n6qltkk683rv6l40jzv4wyehqv1qazz ओइ नितॉम 0 1089988 6610988 5228421 2026-09-06T06:58:21Z Ssgapu22 239928 /* चारित्रिक रूप */ 6610988 wikitext text/x-wiki '''''ओइ नितॉम''''' ([[मिसिंग भाषा|मिसिं भाषा]]: Oi: Nitom, [[असमिया भाषा]]: ঐনিতম) [[असम]] के [[मिसिं जनगोष्ठी]] के परंपरागत गीत है। इस श्रेणी के गीत को मिसिं लोगो का प्रमुख लोकगीत माना जाता है। ओइ नितॉम में साधारणतः प्रेम का भाव प्रकाशित होता है। == नाम का अर्थ == मिसिं भाषा में ओइ नितॉम का अर्थ होता है 'प्रिय जन के गीत'।  == मिसिं समाज में भूमिका == मिसिं लोगो के बीच आबां, काबां, बिरिग़, लुपो, ओइ नितॉम आदि अनेक शैली के गीत प्रचलित है।<ref>{{Cite book|title=Mising Loko Geet|last=Padun|first=Nahendra|publisher=|year=|isbn=|location=|page=47}}</ref> इस जनगोष्ठी के अन्य गीतो की तुलना में ओइ नितॉम अधिक जनप्रिय है।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/144739/10/10_chapter%204.pdf|title=Info|website=shodhganga.inflibnet.ac.in|format=PDF|access-date=7 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214192713/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/144739/10/10_chapter%204.pdf|archive-date=14 फ़रवरी 2019|url-status=live}}</ref> मिसिं लोकगीत को अन्य प्रकार से भी भाग कर देखा जा सकता है- धार्मिक आबां, ओइ नितॉम, काबान, को-नि-नाम और मोमान।<ref name=":1">{{Cite book|title=Folk Literature of the Mishing|last=Kuli|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|page=87}}</ref> ओइ नितॉम प्रेम के गीत है, काबान दुःख के, को-नि-नाम लोडी है। पहले काबान सबसे जनप्रिय [[मिसिं लोकगीत]] हुआ करते थे, पर वर्तमान में ओइ नितॉम ने उनका स्थान प्राप्त कर लिया है। मिसिं आलि आइ लिगां जैसे उत्सवो में ओइ नितॉम के सुर पर नृत्य करते है।<ref>{{Cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/1809_PART_B_DCHB_DHEMAJI.pdf|title=Census data|date=2011|website=censusindia.gov.in|format=PDF|access-date=7 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412234246/http://censusindia.gov.in/2011census/dchb/1809_PART_B_DCHB_DHEMAJI.pdf|archive-date=12 अप्रैल 2018|url-status=dead}}</ref> == चारित्रिक रूप == [[चित्र:Mising_oinitom_song.(মিছিং_ঐনিতম).webm|अंगूठाकार|ओइ नितॉम गीत]] ओइ नितॉम प्रेम के गीत है। इसके लेखन में प्रकृति का वर्णन और चैत्रिक चिह्न इसे [[बिहु नृत्य|बिहु]] के समीप ले आते है। ओइ नितॉम का उदाहारण,<ref>{{Cite book|title=Mising Folk Song|last=Dutta|first=Birendranath|publisher=|year=|isbn=|location=|page=148}}</ref> ''লঙে মিক্সি দিনামদেম'' ''আপঙেপে তি:লাংকা'' ''য়ুমে মিক্সি দেনামদেম'' ''কেৰাচিনপে ৰম্লাংকা'' ''लॉङे मिक्सि दिनामदेम'' ''आपॉङेपे ति:लांका'' ''युमे मिक्सि देनामदेम'' ''केरासिनपे रॉम्लांका'' == तथ्य सूत्र == {{Reflist}} [[श्रेणी:असम]] [[श्रेणी:संगीत]] n0amumunox3o3fg8ous2fd7e1821hrb स्फ़ैक्स का महान मस्जिद 0 1116581 6610686 5064041 2026-09-05T14:13:05Z अमर तिवारी 932885 Infobox और शीर्षक पाठ का विस्तार किया तथा कुछ शब्दों के नाम भी सही किए 6610686 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = स्फ़ाक्स बड़ी मस्जिद | native_name = الجامع الكبير بصفاقس | native_name_lang = ar | image = Grande_Mosqu%C3%A9e_de_Sfax_01.jpg | image_upright = | alt = | caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_alt = | pushpin_relief = | pushpin_caption = | mapframe = yes | coordinates = {{coord|34|44|10|N|10|45|39|E|type:landmark_region:TN|display=inline}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[इस्लाम]] | location = [[स्फ़ाक्स]], ट्यूनीशिया | sect = | tradition = | festival = <!-- or | festivals = --> | cercle = | sector = | administration = | consecration_year = | status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status = सक्रिय | heritage_designation = | ownership = | governing_body = | leadership = | patron = | architect = | architecture_type = [[इस्लामी वास्तुकला|इस्लामी]] | architecture_style = [[मग़रिबी वास्तुकला|मग़रिबी]] ([[अग़लबी वास्तुकला|अग़लबी]], [[ज़ीरी राजवंश#वास्तुकला|ज़ीरी]]) | founded_by = | creator = | funded_by = | general_contractor = | established = {{circa|849}} | groundbreaking = | completed = | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = 2 | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = {{circa}} {{convert|25|m|ft}} | inscriptions = | materials = ईंट, पत्थर, संगमरमर | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = | website = }} '''स्फ़ाक्स बड़ी मस्जिद''' ({{langx|ar|الجامع الكبير بصفاقس}}) [[ट्यूनीशिया]] के [[स्फ़ाक्स]] शहर में स्थित एक एतिहासिक मस्जिद है। इसका निर्माण मध्य 9वीं शताब्दी को [[अग़लबी राजवंश|अग़लबी]] शासन के दौरान किया गया था। यह मस्जिद शहर का केन्द्र हुआ करता था, और बाद के कालों में इसपर कई बड़े सुधार किए गए थे। इसे अपनी मीनार और अनोखे पूर्वी अगवाड़े के लिए जाना जाता है।<ref name=":14">{{Cite book |last1=Binous |first1=Jamila |url=https://books.google.com/books?id=wT7dBAAAQBAJ |title=Ifriqiya: Thirteen Centuries of Art and Architecture in Tunisia |last2=Baklouti |first2=Naceur |last3=Ben Tanfous |first3=Aziza |last4=Bouteraa |first4=Kadri |last5=Rammah |first5=Mourad |last6=Zouari |first6=Ali |publisher=Museum With No Frontiers & Ministry of Culture, the National Institute of Heritage, Tunis |year=2010 |isbn=9783902782199 |edition=2nd |series=Islamic Art in the Mediterranean |location= |pages= |language=en |chapter=VIII. 1. f The Great Mosque}}</ref> == स्थान == स्फ़ाक्स का यह मस्जिद प्राचीन शहर के केंद्र में स्थित था और इसके इसी कारण से केंद्र पर कब्जा था, जिसने पहले इस्लामी शहरों में से एक, कुफ़ा की योजना के समान स्फ़ाक्स शहर का नक्शा बनाया। <ref>[http://whc.unesco.org/fr/listesindicatives/5689/%7C%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9 Medina de Sfax.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170802002241/http://whc.unesco.org/fr/listesindicatives/5689/%7C%D8%B5%D9%81%D8%AD%D8%A9 |date=2 अगस्त 2017 }} ''UNESCO''. Retrieved 8-2-2017.</ref> इसके निर्माण के समय से, यह शहर के सबसे महत्वपूर्ण उत्पादन केंद्रों और बाजारों से घिरा हुआ था, जिस कारण आज भी इसका आर्थिक मूल्य बना हुआ है। <ref>{{Cite news|url=http://www.histoiredesfax.com/201511-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%B5%D9%81%D8%A7%D9%82%D8%B3/|title=الجامع الكبير بصفاقس|work=تاريخ صفاقس|access-date=2018-02-16|language=ar|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122052154/https://www.histoiredesfax.com/201511-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%83%D8%A8%D9%8A%D8%B1-%D8%A8%D8%B5%D9%81%D8%A7%D9%82%D8%B3/|archive-date=22 नवंबर 2018|url-status=dead}}</ref> == इतिहास == समय के अन्तरकाल में हुए शासकों और स्थिति के परिवर्तन के साथ, इस भव्य मस्जिद में कई परिवर्तन हुए थे। == स्थापना == मस्जिद का निर्माण 849 में स्फ़ाक्स की शहर की दीवार के निर्माण के साथ ही शुरू हुआ था। मिट्टी और ईंटों का उपयोग करते हुए, क़ैरवान स्थित [[अली बिन सलीम बकरी]] और इमाम साहनौं के शासन काल के दौरान निर्माण शुरू किया गया था। लगभग 10 वर्षों के बाद, 859 में, इसे मिट्टी और कीचड़ के साथ नवीनीकृत किया गया था, और यह [[अबू इब्राहिम अहमद बिन अल-अगालाब]] के शासनकाल के दौरान था। == युग == प्रार्थना द्वार का प्रवेश द्वार। मस्जिद में पहला सुधार 988 ईस्वी में [[अमीर सनजी अबी अल-फतौह अल-मंसूर]] के शासनकाल के दौरान हुआ था। इस भवन में गुंबदों को जोड़ा गया था, जिनमें से एक मुख्य द्वार के पर था और दूसरा दक्षिण की ओर। अधिकांश मस्जिद को दुबारा पुनर्निर्मित किया गया था, और मीनार को लगभग 25 मीटर और ऊंचा बनाया गया था और इस्लामी ज्यामितीय आकर और शिलालेखों के साथ सजाया गया था। जब [[हमु इब्न मालिल अल-बरघावती]] ने सेनजी शासन (1059 ई.-1100 ई।) से स्फ़ाक्स शहर पर कब्जा कर लिया, तो उन्होंने महान मस्जिद में अन्य सुधार भी किए। == 11 वीं से 17 वीं शताब्दी == 11 वीं से 17 वीं शताब्दी के इस लंबी अवधि के दौरान, स्फ़ाक्स के शहर ने अशांति, युद्धों और संघर्षों की एक श्रृंखला का सामना किया। शहर के प्रभावशाली लोगों ने केवल मस्जिद के टुकड़ों को जब्त कर लिया, अक्सर उन्हें प्राचीन पुरातत्व वस्तुओं में बदल कर व्यापारिक लाभ उठाया। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:इस्लाम]] [[श्रेणी:मस्जिद]] 3gzs768nu9rt2tyz7qxf9v769aoctzr विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध 4 1126107 6610931 6607168 2026-09-06T05:54:28Z AMAN KUMAR 911487 /* सुरक्षित करने हेतु वर्तमान अनुरोध */ नया अनुरोध 6610931 wikitext text/x-wiki {{विकिपीडिया:पृष्ठ सुरक्षा अनुरोध/शीर्षक}} == सुरक्षित करने हेतु वर्तमान अनुरोध == <!-- इसके नीचे नए पृष्ठ-सुरक्षा अनुरोध जोड़ें --> === {{la|भारतीय रेल}} === * '''सुरक्षित करें''' - दो दिन से नई आई॰पी॰ से बर्बरता। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 14:18, 29 अगस्त 2026 (UTC) === {{la|रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़)}} === * '''सुरक्षित करें''' - अधिक उत्पात। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:54, 6 सितंबर 2026 (UTC) == सुरक्षा हटाने हेतु वर्तमान अनुरोध == <!-- इसके नीचे पृष्ठ-सुरक्षा हटाने के नए अनुरोध जोड़ें --> <!-- ****************************************************************************************** इसके नीचे के अनुभाग न छेड़ें ********************************************************************************************** --> <big>{{center|'''सम्पूर्ण अनुरोध'''}}</big> <!-- यह अनुभाग केवल अभिलेख (archive) हेतु है, यहाँ नया अनुरोध न जोड़ें --> == पूर्ण हो चुके अनुरोध == <!-- पूरे हो चुके अनुरोधों को यहाँ स्थानांतरित करें --> ==={{la|रेखा गुप्ता}} === * '''सुरक्षित करें:''' इस लेख को सुरक्षित करना चाहिए क्योंकि इसमें अत्यधिक बर्बरता हो रही हैं {{Done}} - एक वर्ष के लिये अर्द्ध-सुरक्षित किया गया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 22:13, 6 जून 2026 (UTC) === {{la|अर्जुन रामपाल}} === *'''असुरक्षित करें:''' इस लेख को असुरक्षित करना चाहिए क्योंकि प्रबंधक स्तर की सुरक्षा की कोई जरूरत ही नहीं है। इसपर अद्यतन किया जाना है।--[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 15:05, 12 मई 2026 (UTC) *:{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">&#9632;</span>]] 15:49, 12 मई 2026 (UTC) == निरस्त अनुरोध == <!-- अस्वीकृत या निरस्त किए गए अनुरोधों को यहाँ स्थानांतरित करें --> jxufe9t8a5a7kerwp9epqfw5f13ptyi विकिपीडिया:संपर्क सूत्र 4 1149052 6610789 6607904 2026-09-05T18:47:11Z अजीत कुमार तिवारी 57025 /* नियमावली पर मत */ +टिप्पणी. 6610789 wikitext text/x-wiki '''संपर्क सूत्र''' हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के निर्वाचित सदस्य हैं। ये सदस्य हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों से संबंधित ऑफलाइन गतिविधियों–बैठक, सम्मेलन, प्रशिक्षण कार्यक्रम, प्रतियोगिताएँ आदि–के प्राथमिक संचालक होते हैं। वे इनके योजना निर्माण से लेकर रपट जमा करने तक की प्रक्रिया के उत्तरदायी होते हैं। संपर्क सूत्र विकिमीडिया फाउंडेशन तथा यूजर ग्रुप के बीच संपर्क की कड़ी के रूप में भी कार्य करते हैं। हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के गठन के बाद जून, 2017 में पहली बार 3 संपर्क सूत्र निर्वाचित किए गए थे। दूसरी बार संपर्क सूत्र का चुनाव 2019 में हुआ। == निर्वाचन प्रक्रिया == :संपर्क सूत्र की निर्वाचन प्रक्रिया वर्तमान संपर्क सूत्रों द्वारा अपनी अवधि की समाप्ति के 15 दिन पूर्व शुरु कर देनी चाहिए। :संपर्क सूत्र के रूप में चुने जाने के लिए हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों पर सक्रिय सदस्य स्वयं को प्रस्तावित कर सकते हैं। निवर्तमान संपर्क सूत्र लगातार दूसरी बार इसके उम्मीदवार नहीं हो सकते हैं। हाँ, एक चुनाव के अंतराल के बाद पूर्व संपर्क सूत्र दुबारा इसके उम्मीदवार बन सकते हैं। निवर्तमान संपर्क-सूत्र उम्मीदवार के लिए स्पष्ट न्यूनतम योग्यता मसलन कुल एक हजार संपादन, दो वर्ष पुराना खाता, पिछले एक वर्ष में 500 संपादन आदि निश्चित कर सकते हैं। :संपर्क सूत्र के चुनाव में मतदान का अधिकार हिंदी विकिपीडिया एवं बंधु प्रकल्पों के सभी सदस्यों को है। वर्तमान संपर्क सूत्र इसके लिए सदस्यों की सक्रियता से संबंधित न्यूनतम शर्त मसलन 100 संपादन, 1 वर्ष पूर्व की सदस्यता आदि रख सकते हैं। == नामांकन प्रारूप == नामांकन का प्रारूप कुछ इस तरह का होना चाहिए: <pre> ===सदस्य नाम === {{sr-request |Status = <!--don't change this line--> |user name = }} (आपका मन्तव्य) ~~~~ ====समर्थन==== ====विरोध==== ====तटस्थ==== ====टिप्पणी==== ====परिणाम==== </pre> == संपर्क सूत्र निर्वाचन 2026 अक्टूबर के प्रस्तावित नियम == अक्टूबर 2026 में हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के तीन संपर्क सूत्रों के चुनाव के लिए यह निर्वाचन प्रक्रिया के नियम प्रस्तावित किए जा रहे हैं। नियमों पर सामुदायिक सहमति की यह प्रक्रिया वर्तमान संपर्क सूत्र और प्रबंधकों की बैठक में बनी सहमति से शुरु की जा रही है। :इस प्रक्रिया के प्रमुख चरण निम्नलिखित हैं: # प्रस्तावित नियमावली पर सदस्यों की राय 22 अगस्त से 5 सितंबर 2026 तक। # सदस्यों की राय के अनुरूप प्रस्तावित नियमावलि में वर्तमान संपर्क सूत्रों द्वारा संशोधन कर संशोधित नियमावली प्रस्तुत करना - 6-9 सितंबर 2026 तक। # संशोधित नियमावली (यदि कुछ संशोधन किया गया) पर सदस्यों की राय 10 सितंबर से 17 सितंबर तक। # अंतिम नियमावली का निर्माण 20 सितंबर 2026 तक। # नियमावली इसी पृष्ठ पर संशोधित कर प्रकाशित की जाएगी जिसपर सदस्य अपनी राय देना जारी रख सकते हैं। # 20 सितंबर को सभी चर्चा इस पृष्ठ के वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरित कर दी जाएगी तथा नियमावली के आधार पर 1 अक्टूबर 2026 से निर्वाचन प्रक्रिया शुरु की जाएगी। संपर्क सूत्र निर्वाचन की निम्न प्रस्तावित नियमावलि पर सदस्यों की राय का [[#नियमावली पर मत|नियमावली पर मत]] अनुभाग में स्वागत है। == संपर्क सूत्र निर्वाचन का प्रस्तावित नियम एवं प्रक्रिया == निर्वाचन अधिकारी की भूमिका में वर्तमान संपर्क सूत्र का उत्तरदायित्व इस निर्वाचन को संपन्न कराना है। निर्वाचन अधिकारी न तो उम्मीदवार हो सकते हैं न ही मतदान कर सकते हैं। ;1. तीन संपर्क सूत्रों के लिए उम्मीदवार योग्यता— ** 1.1 हिंदी विकिपीडिया, विकिस्रोत, विकिपुस्तक, विकिविश्वविद्यालय, विकिकोश, विकियात्रा तथा बंधु प्रकल्पों (जिनका वेब पता hi.wiki से शुरु होता हो) पर निर्वाचन घोषणा तिथि से पिछले एक वर्ष (1 सितंबर 2025 से 1 सितंबर 2026) में 300 से अधिक संपादन हों तथा सदस्य का कुल संपादन 3000 से अधिक हो। **1.2 सदस्य का खाता 2 वर्ष (1 सितंबर 2024) से पूर्व का हो। **1.3 सदस्य वर्तमान (2025-2026) संपर्क सूत्र नहीं हों। ;2. मतदाता योग्यता— **2.1 हिंदी विकिपीडिया, विकिस्रोत, विकिपुस्तक, विकिविश्वविद्यालय, विकिकोश, विकियात्रा तथा बंधु प्रकल्पों (जिनका वेब पता hi.wiki से शुरु होता हो) पर सदस्य के मुख्य नाम स्थान पर एक सौ से अधिक संपादन हों। **2.2 सदस्य का खाता छः माह (1 मार्च 2026) से पूर्व का हो। **2.3 उम्मीदवार सदस्य भी स्वयं के लिए या किसी अन्य के लिए मतदान कर सकते हैं। ** 2.4 सदस्य एक से अधिक उम्मीदवार का समर्थन या विरोध करने के रूप में अपना मत व्यक्त कर सकते हैं। वे तटस्थ रहकर केवल टिप्पणी भी कर सकते हैं। ;3. समय— **3.1 संपर्क सूत्र बनने को इच्छुक सदस्य स्वयं को 1 अक्टूबर 2026 से 7 अक्टूबर 2026 तक ऊपर दिए गए प्रारूप में नीचे के अनुभाग में नामांकित कर सकते हैं। अंतिम दिन (7 अक्टूबर) को नामांकन किए जाने की स्थिति में अन्य सदस्यों के द्वारा नामांकन अगले दिन (8 अक्टूबर) को भी किया जा सकेगा। **3.2 संपर्क सूत्र के लिए मतदान करने को इच्छुक सदस्य 9 अक्टूबर 2026 से 22 अक्टूबर 2026 तक नीचे नामांकित उम्मीदवारों के अनुभाग में समर्थन या विरोध के रूप में मतदान कर सकते हैं। **3.3 23 अक्टूबर 2026 को वर्तमान संपर्क सूत्र चुनाव परिणाम की घोषणा करेंगे। **3.4 चुने गए संपर्क सूत्र का कार्यकाल एक वर्ष (1 नवंबर 2026 से 31 अक्टूबर 2027 ई॰) तक होगा। विशेष स्थिति में (अगले निर्वाचन अक्टूबर 2027 में किसी संपर्क सूत्र के निर्वाचित न होने की स्थिति में) वे अपने पद परआगे बने रहेंगे। ;4. सदस्य निर्वाचित होंगे यदि— **4.1 निर्वाचित होने के लिए उम्मीदवार को प्राप्त मतों का 80% से अधिक मत सकारात्मक हो। **4.2 मत देने वाले प्रबंधक सदस्यों में 51% से अधिक का समर्थन हो। **4.3 80% से अधिक सकारात्मक मत पाने वाले उम्मीदवारों में सर्वाधिक समर्थन पाने वाले तीन सदस्यों में शामिल हों। ;5. विशेष स्थिति **5.1 तीन से कम संपर्क सूत्र निर्वाचित होने की स्थिति में भी वर्तमान संपर्क सूत्र नए संपर्क सूत्रों के साथ मिल कर तीन संपर्क सूत्र के स्थान को पूरा करेंगे। **5.2 यदि संपर्क सूत्र का कोई प्रस्ताव नहीं आता है तो निवर्तमान कार्यरत संपर्क सूत्र SM7, अनिरुद्ध कुमार और संजीव कुमार संपर्क सूत्र का दायित्व अगले एक वर्ष या अगले निर्वाचन तक निभाते रहेंगे। ;6. दायित्व— संपर्क सूत्र सभी ऑफलाइन कार्यक्रमों के लिए समुदाय के प्रतिनिधि और उत्तरदायी होंगे। वे हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप के संरचनात्मक सुधारों तथा नीति-नियम निर्धारण में समुदाय की सहमति लेने के लिए भी उत्तरदायी होंगे। वे प्राथमिक रूप से सभी हिंदी विकि परियोजनाओं के प्रबंधकों के साथ निकट संपर्क में रहकर हिंदी विकि के ऑफलाइन कार्यक्रमों को आयोजित करेंगे। ;7.:किसी तरह के विवाद की स्थिति में निर्वाचन अधिकारी का निर्णय अंतिम और सर्वमान्य होगा। == नियमावली पर मत == :सदस्य इस अनुभाग में मत दें। * {{Strong support}} - [[विकिपीडिया वार्ता:संपर्क सूत्र/निर्वाचन २०२5 अक्टूबर|पुरानी चर्चा]] पढ़ने के बाद सभी प्रश्नों के उत्तर मिल गए। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:35, 31 अगस्त 2026 (UTC) * संपर्क सूत्र प्रत्याशी की न्यूनतम अर्हता के लिए निर्धारित एक वर्ष की अवधि में 300 संपादन संख्या बहुत कम है। कम से कम 1000 संपादन संख्या की अर्हता तो अवश्य होनी चाहिए। चूँकि पिछले चुनाव के समय भी संपादन संख्या (हिंदी के सभी प्रकल्पों पर सक्रियता मापने के लिए) मुद्दा बना था, इसलिए इच्छुक प्रत्याशी से इतनी ऑन-विकि सक्रियता की आशा की जानी चाहिए। हिंदी के सभी प्रकल्पों पर 1000 से कम सकारात्मक संपादन संख्या पर मेरी सहमति नहीं है। 1000 संपादन संख्या की न्यूनतम अर्हता को नियमावली का अंग बनाया जाना चाहिए। अन्य सदस्यों की राय का स्वागत है। धन्यवाद। --[[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:46, 5 सितंबर 2026 (UTC) [[श्रेणी:हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रुप]] 68zkzn97iygq0typqj25vv709k09st4 तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र 0 1218439 6610886 6223828 2026-09-06T03:15:38Z Shirish Khare 943370 /* */ 6610886 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vidhan Sabha constituency |name = [[तेंदूखेड़ा]] |type = |constituency_link = |parl_name = [[मध्य प्रदेश विधान सभा]] |map1 = |map_size = |image = |map_entity = |map_year = |caption = |district = [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर]] |region = |state = [[मध्य प्रदेश]] |union_territory = |polling_divisions = |population = |electorate = |towns = |area = |lok_sabha_constituency = [[होशंगाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] |year = <!-- year of establishment --> |abolished_label = |abolished = |future = |seats = |elects_howmany = |party_label = <!-- defaults to "Party" --> |party = [[भारतीय जनता पार्टी]] |mla = विश्वनाथ सिंह पटेल |reserved = |last_election = [[मध्यप्रदेश विधानसभा चुनाव 2023|2023]] |ex_mla =संजय शर्मा |most_successful_party = }} '''तेंदूखेड़ा विधानसभा क्षेत्र''' मध्य [[भारत]] में [[मध्य प्रदेश]] राज्य के 230 [[विधानसभा]] निर्वाचन क्षेत्रों में से एक है।<ref>{{cite web |title=तेंदूखेड़ा मध्य प्रदेश 2018 |url=https://myneta.info/madhyapradesh2018/index.php?action=show_candidates&constituency_id=364 |website=myneta.info |accessdate=23 सितम्बर 2020}}</ref><ref name="eci1">{{Cite web|url=http://ceomadhyapradesh.nic.in/DACList.aspx|title=जिला/विधानसभा सूची|publisher=मुख्य निर्वाचन अधिकारी, मध्य प्रदेश की वेबसाइट|archive-url=https://web.archive.org/web/20151201083311/http://ceomadhyapradesh.nic.in/(S(4ftawu55w1soru45gswzuz55))/DACList.aspx|archive-date=1 दिसम्बर 2015|access-date=9 दिसम्बर 2015}}</ref> यह [[होशंगाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|होशंगाबाद (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] का एक खंड है। यह [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर जिले]] के अन्तर्गत आता है। ==चुनाव परिणाम== ===2018 विधानसभा चुनाव=== {| class="wikitable"; width =60% |+[[मध्यप्रदेश विधानसभा चुनाव 2018|मध्य प्रदेश विधानसभा चुनाव 2018]]: तेंदूखेड़ा<ref>{{cite news |title=तेंदूखेड़ा विधानसभा चुनाव, २०१८ |url=https://hindi.firstpost.com/madhya-pradesh-assembly-election-results-2018/tendukheda-chunav-result-live/ |accessdate=23 सितम्बर 2020 |work=hindi.firstpost.com |archive-date=2 अक्तूबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002031000/https://hindi.firstpost.com/madhya-pradesh-assembly-election-results-2018/tendukheda-chunav-result-live/ |url-status=dead }}</ref> |- ! उम्मीदवार !! पार्टी !! मत !! मत प्रतिशत |- | संजय शर्मा || कांग्रेस || 70127 || 49.71% |- | विश्वनाथ सिंह || भाजपा || 61484 || 43.58% |- | चंद्रमोहन कहार || -- || 2120 || 1.50% |- | नरेश जाटव || निर्दलीय || 2007 || 1.42% |} ==इन्हें भी देखें== * [[तेंदूखेड़ा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:नरसिंहपुर ज़िला]] 5z24eyhsm34iqxmvkjc8re7alqktyv6 6610888 6610886 2026-09-06T03:18:36Z Shirish Khare 943370 /* */ 6610888 wikitext text/x-wiki {{Infobox Vidhan Sabha constituency |name = [[तेंदूखेड़ा, नरसिंहपुर]] |type = |constituency_link = |parl_name = [[मध्य प्रदेश विधान सभा]] |map1 = |map_size = |image = |map_entity = |map_year = |caption = |district = [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर]] |region = |state = [[मध्य प्रदेश]] |union_territory = |polling_divisions = |population = |electorate = |towns = |area = |lok_sabha_constituency = [[होशंगाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] |year = <!-- year of establishment --> |abolished_label = |abolished = |future = |seats = |elects_howmany = |party_label = <!-- defaults to "Party" --> |party = [[भारतीय जनता पार्टी]] |mla = विश्वनाथ सिंह पटेल |reserved = |last_election = [[मध्यप्रदेश विधानसभा चुनाव 2023|2023]] |ex_mla =संजय शर्मा |most_successful_party = }} '''तेंदूखेड़ा विधानसभा क्षेत्र''' मध्य [[भारत]] में [[मध्य प्रदेश]] राज्य के 230 [[विधानसभा]] निर्वाचन क्षेत्रों में से एक है।<ref>{{cite web |title=तेंदूखेड़ा मध्य प्रदेश 2018 |url=https://myneta.info/madhyapradesh2018/index.php?action=show_candidates&constituency_id=364 |website=myneta.info |accessdate=23 सितम्बर 2020}}</ref><ref name="eci1">{{Cite web|url=http://ceomadhyapradesh.nic.in/DACList.aspx|title=जिला/विधानसभा सूची|publisher=मुख्य निर्वाचन अधिकारी, मध्य प्रदेश की वेबसाइट|archive-url=https://web.archive.org/web/20151201083311/http://ceomadhyapradesh.nic.in/(S(4ftawu55w1soru45gswzuz55))/DACList.aspx|archive-date=1 दिसम्बर 2015|access-date=9 दिसम्बर 2015}}</ref> यह [[होशंगाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|होशंगाबाद (लोकसभा निर्वाचन क्षेत्र)]] का एक खंड है। यह [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर जिले]] के अन्तर्गत आता है। ==चुनाव परिणाम== ===2018 विधानसभा चुनाव=== {| class="wikitable"; width =60% |+[[मध्यप्रदेश विधानसभा चुनाव 2018|मध्य प्रदेश विधानसभा चुनाव 2018]]: तेंदूखेड़ा<ref>{{cite news |title=तेंदूखेड़ा विधानसभा चुनाव, २०१८ |url=https://hindi.firstpost.com/madhya-pradesh-assembly-election-results-2018/tendukheda-chunav-result-live/ |accessdate=23 सितम्बर 2020 |work=hindi.firstpost.com |archive-date=2 अक्तूबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002031000/https://hindi.firstpost.com/madhya-pradesh-assembly-election-results-2018/tendukheda-chunav-result-live/ |url-status=dead }}</ref> |- ! उम्मीदवार !! पार्टी !! मत !! मत प्रतिशत |- | संजय शर्मा || कांग्रेस || 70127 || 49.71% |- | विश्वनाथ सिंह || भाजपा || 61484 || 43.58% |- | चंद्रमोहन कहार || -- || 2120 || 1.50% |- | नरेश जाटव || निर्दलीय || 2007 || 1.42% |} ==इन्हें भी देखें== * [[तेंदूखेड़ा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] [[श्रेणी:नरसिंहपुर ज़िला]] qluf7hqe8vwke22soxqmx5wfxz2ron9 अमिश देवगन 0 1246436 6610763 6274515 2026-09-05T17:06:05Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610763 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=अमिश देवगन|birth_date={{birth date and age|df=yes|१९८०|३|१}}|birth_place=[[नई दिल्ली]], भारत|nationality=भारतीय|education=[[दिल्ली विश्वविद्यालय]] से जन संचार में स्नातकोत्तर|occupation=News18 India पर प्रबंध संपादक, Zee Business - २०१४-२०१५<ref>{{Cite web |url=https://hindi.news18.com/anchor/amish-devgan-244.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2021 |archive-date=14 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210114111931/https://hindi.news18.com/anchor/amish-devgan-244.html |url-status=dead }}</ref>|years_active=2002–वर्तमान|spouse=कनिका शर्मा देवगन|children=२}}'''अमीश देवगन''' (जन्म १ मार्च १९८०) एक [[:श्रेणी:भारतीय पत्रकार|भारतीय पत्रकार]] और टेलीविजन समाचार एंकर हैं, जो की [[न्यूज़ 18]] के प्रबंध संपादक हैं। <ref>{{Cite web|url=https://bestmediainfo.com/2019/07/news18-network-elevates-top-level-editors/|title=News18 Network elevates top-level editors|last=Delhi|first=BestMediaInfo Bureau|last2=July 01|website=www.bestmediaifo.com|access-date=2020-08-27|last3=2019}}</ref> वह अपने डिबेट शो "आर पार" के लिए अच्छी तरह से जाने जाते हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/news-broadcasting/amish-devgan-to-host-aar-paar-from-18-july-on-ibn7-160713|title=Amish Devgan to host 'Aar Paar' from 18 July on IBN7|date=2016-07-13|website=Indian Television Dot Com|language=en|access-date=2020-08-27}}</ref> न्यूज़ 18 इंडिया से पहले, देवगन २०१४ से २०१५ तक [[ज़ी न्यूज़|ज़ी बिजनेस]] के संपादक और न्यूज़ एंकर थे। <ref>{{Cite web|url=https://www.exchange4media.com/media-tv-news/amish-devgan-steps-down-as-editorzee-business-64271.html|title=Amish Devgan steps down as Editor, Zee Business - Exchange4media|website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media|language=en|access-date=2020-09-19}}</ref> इससे पहले, उन्होंने [[हिन्दुस्तान टाईम्स|हिंदुस्तान टाइम्स]] में भी काम किया है। <ref>{{Cite web|url=https://www.exchange4media.com/media-tv-news/amish-devgan-joins-ibn-7-as-executive-editor-64743.html|title=Amish Devgan joins IBN 7 as Executive Editor - Exchange4media|website=Indian Advertising Media & Marketing News – exchange4media|language=en|access-date=2020-09-19}}</ref> == सम्मान == * २०१५ में आईएमएफ का यंग इमर्जिंग एडिटर्स अवार्ड। <ref>{{Cite web|url=https://www.dilsedeshi.com/biography/amish-devgan-biography-in-hindi/|title=अमिश देवगन (टीवी एंकर) का जीवन परिचय {{!}} Amish Devgan Biography in Hindi|last=Vaishnav|first=Kailash|date=2020-04-21|website=Dil Se Deshi|language=en-US|access-date=2020-08-27}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == देवगन की शादी कनिका शर्मा देवगन से हुई है। उनका एक बेटा और एक बेटी है <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.dreshare.com/amish-devgan/|title=Amish Devgan Wiki, Age, Wife, Kids, Biography, Caste, Family|last=Smith|first=Zadie|date=2020-06-18|website=Dreshare|language=en-US|access-date=2020-08-27|archive-date=21 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230421134348/https://www.dreshare.com/amish-devgan/|url-status=dead}}</ref> == विवाद और आलोचना == === कुर्ला मस्जिद === देवगन के खिलाफ कई [[प्राथमिकी|एफआईआर]] हुई हैं, <ref>{{Cite web|url=https://hindi.newsd.in/mumbai-police-complaint-filed-against-news18-india-anchor-amish-devgan-for-spreading-fake-news-about-kurla-mosque-on-his-show-aar-paar/|title=मुंबई: न्यूज़ 18 इंडिया के एंकर अमिश देवगन के खिलाफ पुलिस में शिकायत, फेक न्यूज़ फैलाने का आरोप|date=2020-05-06|website=Newsd Hindi न्यूज्ड|language=hindi|access-date=2020-08-27}}</ref> एक शिकायत १ मई २०२० को मुसलमानों द्वारा कुर्ला मस्जिद में नमाज की पेशकश के झूठे दावों पर दर्ज की गई थी, देवगन ने एक फर्जी वीडियो भी दिखाया जिसमें कुर्ला मस्जिद के पास लोगों के इकट्ठा होने का दावा किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://newsd.in/police-complaint-filed-against-news18-india-anchor-amish-devgn-for-spreading-fake-news-on-his-show-aar-paar-in-mumbai/|title=Police complaint filed against News18 India anchor Amish Devgan in Mumbai for spreading fake news on his show ‘Aar Paar’|date=2020-05-06|website=Newsd.in|language=en-US|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://newsable.asianetnews.com/india/mumbai-police-book-news18-news-anchor-amish-devgan-for-spreading-fake-news-on-his-show-q9y1rt|title=Mumbai Police book News18 news anchor Amish Devgan for spreading fake news on his show|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=en|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.altnews.in/news18-misreports-scuffle-between-police-and-locals-in-kurla-as-cops-manhandled-after-namaz/|title=News18 misreports scuffle between police and locals in Kurla as cops manhandled after namaz|last=Chaudhuri|first=Pooja|date=2020-05-03|website=Alt News|language=en-GB|access-date=2020-08-27|archive-date=21 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121033308/https://www.altnews.in/news18-misreports-scuffle-between-police-and-locals-in-kurla-as-cops-manhandled-after-namaz/|url-status=dead}}</ref> === सूफी संत ख्वाजा [[मोइनुद्दीन चिश्ती]] की मानहानि === उनके खिलाफ १५ जून २०२० को सूफी संत ख्वाजा [[मोइनुद्दीन चिश्ती]] (सामान्य रूप से हजरत ख्वाजा ग़रीब नवाज़ के नाम से प्रसिद्ध) को बदनाम करने के लिए कई [[प्राथमिकी|एफआईआर]] हुई, देवगन ने अपने शो में सूफी संत को लूटेरा चिस्ती बताया था।<ref>{{Cite web|url=https://thefederal.com/news/sc-stays-action-against-tv-anchor-for-lootera-chisti-comment-on-sufi-saint/|title=SC stays action against TV anchor for 'Lootera Chisti' comment on Sufi saint|last=Deepak|first=Anushka|date=2020-06-26|website=The Federal|language=en-US|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.freepressjournal.in/india/amish-devgan-case-supreme-court-issues-interim-order-staying-investigation-and-action-against-journalist|title=Amish Devgan case: Supreme Court issues interim order staying investigation and action against journalist|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/fir-against-tv-anchor-amish-devgan-for-using-derogatory-terms-against-sufi-saint/article31857191.ece|title=FIR against TV anchor Amish Devgan for using derogatory terms against Sufi saint|last=Gokhale|first=Abha|date=2020-06-18|work=The Hindu|access-date=2020-08-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> हालांकि, देवगन ने १७ जून को माफी मांगी और स्पष्ट किया कि वह ऐतिहासिक शख्स [[अलाउद्दीन खिलजी|खिलजी (अलाउद्दीन खिलजी)]] को एक लूटेरे के रूप में संदर्भित करना चाहते थे, और भूल से उनकी जीभ फिसल गई। [[भारत का उच्चतम न्यायालय|भारत के सर्वोच्च न्यायालय]] ने देवगन की याचिका को खारिज कर दिया, जिसमें उन्होंने अपने खिलाफ सभी एफआईआर को रद्द करने की मांग की थी। <ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/no-relief-for-journalist-amish-devgan-for-defamatory-remarks-on-sufi-saint-2335185|title=News18 Anchor To Face Trial For Sufi Saint Remark, Top Court Rejects Plea|website=NDTV.com|access-date=2020-12-07}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/judiciary/influential-people-have-to-be-responsible-why-sc-refused-to-quash-anchor-amish-devgan-firs/562436/|title=‘Influential people have to be responsible’ — why SC refused to quash anchor Amish Devgan FIRs|last=M|first=Apoorva|last2=hani|date=2020-12-08|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2020-12-09}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/sc-declines-to-quash-firs-against-amish-devgan-7095019/|title=‘Derogatory’ remark against Sufi saint: Historical truths must be depicted without encouraging hatred or enmity, says SC|date=2020-12-08|website=The Indian Express|language=en|access-date=2020-12-09}}</ref> === देवगन के शो पर प्रतिबंध लगाने का अनुरोध किया === उनके शो आर पार पर प्रतिबंध लगाने के लिए कई अनुरोध हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/india/ban-amish-devgans-tv-show-gujarat-muslim-hit-rakshak-samiti-urges-iandb-ministry|title=Ban Amish Devgan’s TV Show, Gujarat Muslim Hit Rakshak Samiti urges I&B ministry|website=National Herald|language=en|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/national/ram-mandir-news-18-india-news-anchor-amish-devgan-trolled-saying-no-devotee-bajrangbali-bigger-hanuman/1487402/|title=बजरंगबली का हनुमान से बड़ा कोई भक्त नहीं- चैनल पर एंकर ने कहा ऐसा तो हुई किरकिरी|date=2020-08-04|website=Jansatta|language=hi|access-date=2020-08-29}}</ref> === वॉक ऑफ शेम === देवगन वॉक ऑफ शेम में एक नाम था, सड़क कलाकार, टायलर द्वारा शुरू की गई एक पहल, जो उनके अनुयायियों को एक व्यक्ति को चुनने की अनुमति देती है, जिसका नाम एक सर्कल के अंदर एक पूप इमोजी के साथ लिखा गया है (नाम उन लोगों के लिए चिल्लाते हैं, जो जाने देते हैं देश नीचे)। यह अवधारणा [[हॉलीवुड वॉक ऑफ़ फ़ेम|हॉलीवुड वॉक ऑफ फेम]] पर आधारित है। <ref>{{Cite web|url=https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/16/19276/A-Walk-of-Shame-Ft-Arnab-Goswami-Sudhir-Chaudhary-and-Kangana-Ranaut-|title=A Walk of Shame Ft Arnab Goswami, Sudhir Chaudhary and Kangana Ranaut|last=bureau|first=the citizen|website=The Citizen|language=en-US|access-date=2020-08-29|archive-date=15 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115005606/https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/16/19276/A-Walk-of-Shame-Ft-Arnab-Goswami-Sudhir-Chaudhary-and-Kangana-Ranaut-|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.scoopwhoop.com/news/bjp-spokesperson-sambit-patra-latest-person-on-mumbai-walk-of-shame/|title=BJP Spokesperson Sambit Patra Becomes The Latest Person To Join The 'Walk Of Shame' In Mumbai|last=Shukla|first=Ira|date=2020-08-29|website=www.scoopwhoop.com|language=English|access-date=2020-08-29|archive-date=14 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114055202/https://www.scoopwhoop.com/news/bjp-spokesperson-sambit-patra-latest-person-on-mumbai-walk-of-shame/|url-status=dead}}</ref> === नकली पोस्टर === देवगन के शो का एक फर्जी पोस्टर [[ट्विटर]] पर वायरल हुआ जिसमें दावा किया गया था कि [[नरेन्द्र मोदी|मोदी]], [[अबु बक्र अल-बगदादी|बगदादी]] की मौत के लिए सहायक हैं, जिसके बाद देवगन ने स्पष्ट किया कि यह पोस्टर नकली था। <ref>{{Cite web|url=https://www.boomlive.in/fake-news18-india-graphic-credits-modi-for-is-chief-al-baghdadis-death/|title=Fake News18 India Graphic Credits Modi For IS Chief Al-Baghdadi's Death|last=Chatterjee|first=Swasti|date=2019-10-29|website=www.boomlive.in|language=en|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/news/webqoof/did-news18-anchor-amish-devgan-credit-modi-for-bagdadis-death-fact-check|title=Did News18 Anchor Amish Devgan Credit Modi for Bagdadi’s Death?|last=Dahiya|first=Himanshi|date=2019-10-28|website=TheQuint|language=en|access-date=2020-09-19}}</ref> === राष्ट्रीय टेलीविजन पर दुर्व्यवहार === [[राजीव त्यागी]] ने न्यूज़ 18 इंडिया में लाइव डिबेट पर अमीश देवगन का अपमान किया, जिसके बाद उन्हें अपने सोशल मीडिया पोस्ट पर कई अभद्र टिप्पणियों का सामना करना पड़ा। <ref>{{Cite web|url=https://www.scoopwhoop.com/news/term-bhadwa-dalal-has-finally-made-it-to-urban-dictionary/|title=Congratulations Indian Twitter. The Term 'B&D' Has Finally Made It To Urban Dictionary|last=Jena|first=Smrutisnat|date=2020-02-27|website=www.scoopwhoop.com|language=English|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.jantakareporter.com/entertainment/anchor-working-for-mukesh-ambanis-channel-spreads-misleading-fact-on-wayanad-to-communalise-elections/239512/|title=Anchor working for Mukesh Ambani's channel spreads misleading fact on Wayanad to communalise elections|last=Staff|first=J. K. R.|date=2019-03-31|website=Janta Ka Reporter 2.0|language=en-US|access-date=2020-08-27}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.jansatta.com/trending-news/rajeev-tyagi-news-18-hindi-anchor-amish-devgan-reports-congress-spokesperson-death-panelist-start-crying/1494735/|title=लाइव शो में अमीष देवगन ने यूं पढ़ी राजीव त्यागी के मौत की खबर, रोने लगे पैनलिस्ट|date=2020-08-13|website=Jansatta|language=hi|access-date=2020-08-29}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{ट्विटर|id=AMISHDEVGAN}} [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:1984 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:नई दिल्ली के लोग]] kq3nwjcnq0c21pllzqfor7z5jaf212q सालम 0 1285138 6610611 5218447 2026-09-05T12:38:17Z RJ Raawat 670084 टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]]) 6610611 wikitext text/x-wiki {{स्रोतहीन|date=सितंबर 2026}} '''सालम मिस्री''' (अरबी नाम) या '''सुधामूली''' या '''अमृतोत्या''' या '''वीरकंदा''' ([[वानस्पतिक नाम]] : ''Eulophia dabia'') एक प्रकार का [[क्षुप]] है जिसकी ऊँचाई पार्यः डेढ़ फुट तक होती है । इसके पत्ते [[प्याज]] के पत्ते के समान और फैले हुए होते हैं। डंडी के अंत में फूलों का गुच्छा होता है। फल [[पीला|पीले]] रंग के होते हैं। इसका कंद कसेरु के समान पर चिपटा, सफेद और पीले रंग का तथा कड़ा होता है। इसमें वीर्थ के समान गंध आती है और यह खाने में लसीला और फीका होता है। इसके पौधे [[भारत]] के कितने ही प्रांतों में होते हैं, पर [[काबुल]], [[बलख]], [[बुखारा]] आदि देशों की सालम मिस्री अच्छी होती है । इसका कंद अत्यंत पौष्टिक होता है और पुष्टिकर ओषधियों में इसका विशेष प्रयोग होता है। वैद्यक के अनुसार यह स्निग्ध, उष्ण, वाजीकरण, शुक्रजनक, पुष्टिकर और अग्नि- प्रदीपक माना जाता है। [[श्रेणी:औषधीय पादप]] dw8240vntz2swykrm5knfcznxnk570y मोरक्कन सिंहासन का उत्तराधिकार 0 1299624 6611052 6606893 2026-09-06T10:02:59Z अमर तिवारी 932885 लेख पुरालेखन 6611052 wikitext text/x-wiki [[मोरक्को का संविधान|मोरक्की संविधान]] के अनुच्छेद 43 के अनुसार, मोरक्को का सिंहासन राजा [[मोहम्मद षष्ठ]] के वंशजों को मिलता है, जब तक कि राजा अपने कनिष्ठ पुत्र को उत्तराधिकारी नहीं बनाए। असफल होने पर "संपार्श्विक सहमति में निकटतम पुरुष" को चुना जाता है।"<ref>{{Cite web |title=Morocco's Constitution of 2011 |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011.pdf |access-date=2025-08-31}}</ref> == उत्तराधिकारी == {{Tree list}} *[[Image:Simple silver crown.svg|15px]] ''सुल्तान [[यूसुफ़ बेन हसन]] (1882–1927)'' **[[Image:Simple silver crown.svg|15px]] ''राजा [[मोहम्मद पंचम]] (1909–1961)'' ***[[Image:Simple silver crown.svg|15px]] ''राजा [[हसन द्वितीय, मोरक्को के राजा|हसन द्वितीय]] (1929–1999)'' ****[[Image:Simple gold crown.svg|15px]] '''राजा [[मोहम्मद षष्ठ]]''' (जन्म 1963) *****'''(1)''' युवराज [[मूलाय हसन]] (जन्म 2003) ****'''(2)''' राजकुमार [[मूलाय राशिद]] (जन्म 1970) *****'''(3)''' राजकुमार मूलाय अहमद (जन्म 2016) *****'''(4)''' राजकुमार मूलाय अब्देस्लाम (जन्म 2022) ***''राजकुमार [[मूलाय अब्दल्ला]] (1935–1983)'' ****'''(5)''' राजकुमार [[मूलाय हिशाम]] (जन्म 1964) ****'''(6)''' राजकुमार [[मूलाय इस्माइल]] (जन्म 1981) *****'''(7)''' शरीफ़ मूलाय अब्दल्ला (जन्म 2010) **''राजकुमार मूलाय इद्रीस (1908–1962)'' ***''राजकुमार [[मूलाय अली अलवी]] (1924–1988)'' ****'''(8)''' [[मूलाय अब्दल्ला बेन अली अलवी]] (जन्म 1965) ****'''(9)''' [[मूलाय यूसुफ़ अलवी]] (जन्म 1969) {{Tree list/end}} == इन्हें भी देखें == * [[मोरक्को के शासकों की सूची]] * [[मोरक्को का इतिहास]] * [[उत्तराधिकार का क्रम]] {{देश द्वारा उत्तराधिकार के आदेश}} [[श्रेणी: उत्तराधिकार की रेखाएं|मोरक्को]] [[श्रेणी: मोरक्को की राजनीति]] [[श्रेणी:मोरक्को से संबंधित सूचियां|उत्तराधिकार की रेखा]] h22n45g1nmzlfcawsf4ecvhvaxqsgxm अबूझमाड़ पीस मैराथन 0 1303861 6610747 6450556 2026-09-05T16:14:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610747 wikitext text/x-wiki [[चित्र:A.Thapa Running at the Abujhmad Peace Marathon 2021.jpg|अंगूठाकार|A.Thapa running at the Abujhmad Peace Marathon]] '''अबूझमाड़ शांति मैराथन''' [[छत्तीसगढ़]] के माओवादी प्रभावित आदिवासी क्षेत्र में शांति और सद्भाव को बढ़ावा देने के लिए [[नारायणपुर जिला|नारायणपुर]] पुलिस और जिला प्रशासन की एक संयुक्त पहल है।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/raipur-news/27-feb-abujhmad-festival-third-international-marathon-2021-organized-6688189/|title=27 फरवरी को अबूझमाड़ महोत्सव- तृतीय अंतर्राष्ट्रीय मैराथन 2021 का होगा आयोजन|website=Patrika News|language=hindi|access-date=2021-09-05}}</ref> साल 2019 में शुरू हुई यह 21 किलोमीटर की हाफ मैराथन है। अबूझमाड़ पीस मैराथन का कोर्स नारायणपुर के हाई स्कूल ग्राउंड से शुरू होता है और जिले के ओरछा ब्लॉक के आईटीबीपी कैंप बसिंगबहार गांव में समाप्त होता है। यह आम तौर पर हर साल जनवरी या फरवरी के महीनों में आयोजित किया जाता है। यह बस्तर क्षेत्र का सबसे बड़ा खेल आयोजन है। स्थानीय लोगों के बीच मैराथन को बढ़ावा देने के लिए साइकिल रैलियों और दीवार पेंटिंग प्रतियोगिताओं का आयोजन किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://lalluram.com/cg-news-on-27-february-abujhmad-festival-third-international-marathon-2021-to-be-organized/|title=27 फरवरी को अबूझमाड़ महोत्सव: तृतीय अंतर्राष्ट्रीय मैराथन 2021 का होगा आयोजन|date=2021-02-11|website=लल्लूराम|language=en-US|access-date=2021-09-05|archive-date=5 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905051811/https://lalluram.com/cg-news-on-27-february-abujhmad-festival-third-international-marathon-2021-to-be-organized/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://theruralpress.in/abujhmad-peace-marathon-promotion-event-5-thousand-people-run-for-peace/|title=अबूझमाड़ मैराथन का प्रमोशन इवेंट, 5 हजार लोगों ने लगाई शान्ति के लिये दौड़|last=Desk|first=Rverma|date=2021-02-21|website=The Rural Press|language=en-US|access-date=2021-09-05|archive-date=5 सितंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210905051812/https://theruralpress.in/abujhmad-peace-marathon-promotion-event-5-thousand-people-run-for-peace/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/narayanpur/runners-tasted-madia-page-and-chapada-chutney-in-the-abujhmad-peace-half-marathon-in-narayanpur/ct20210301131618318|title=अबूझमाड़ पीस हाफ मैराथन: धावकों ने चखा बस्तरिया कोल्ड ड्रिंक 'मड़िया पेज' और 'चापड़ा चटनी' का स्वाद|website=ETV Bharat News|access-date=2021-09-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thefourthmirror.com/marathon-to-be-held-with-security-for-peace-in-abujhmad/|title=अबूझमाड़ में शांति के लिये "सुरक्षा" के साथ होगी मैराथन {{!}} thefourthmirror.com|date=2021-02-25|language=en-US|access-date=2021-09-05}}</ref> == पिछले परिणाम == {| class="wikitable" |+ !संस्करण !वर्ष !पुरुष विजेता !महिला विजेता |- |प्रथम |2019 |मोज़ेज़ किबोर |डिंपल |- |दूसरा |2020 |शंकर मान थापा |अलीसा |- |तीसरा |2021 |अनीश थापा |कुमारी रीनु |} == संदर्भ == p7o0pp12zg1gcoiamcltg3a4yszo1z2 आयशा आयेंसु 0 1316450 6610812 6427542 2026-09-05T22:17:18Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610812 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=आयशा आयेंसु|birth_name=|birth_date=|birth_place=घाना|death_date=|death_place=|nationality=घाना|other_names=|occupation=फैशन डिजाइनर|years_active=|known_for=''क्रिस्टी ब्राउन''|website=<!--{{url|}} -->}} [[Category:Articles with hCards]] [[File:Aisha Ayensu the Christie Brown label creator.png|thumb|आइशा आयेंसु क्रिस्टी ब्राउन लेबल निर्माता]] '''आयशा आयेंसु''' एक घाना की पुरस्कार विजेता फैशन डिजाइनर है जिसे बेयॉन्से, जेनेवीव नानाजी, जैकी एपिया और सैंड्रा "अलेक्जेंड्रिना" डॉन-आर्थर के लिए कपड़े और मंच वेशभूषा तैयार करने के लिए जाना जाता है ।<ref>{{Cite web|url=https://privilegeamoah.com/top-5-most-influential-ghanaian-fashion-designers-of-all-time/|title=Top 5 most influential Ghanaian Fashion Designers of all time.|date=2018-04-01|website=privilegeamoah.com - Ghana entertainment news|language=en-US|access-date=2019-10-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.glitzafrica.com/african-designers-nominated-for-2019-glitz-style-awards/|title=African Designers nominated for 2019 Glitz Style Awards – Glitz Africa Magazine|language=en-US|access-date=2019-10-12|archive-date=8 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111731/https://www.glitzafrica.com/african-designers-nominated-for-2019-glitz-style-awards/|url-status=dead}}</ref> वह घाना का फैशन हाउस क्रिस्टी ब्राउन की संस्थापक और क्रिएटिव डायरेक्टर है। <ref>{{Cite web|url=https://foundersafrica.com/creative-africans-how-ghana-based-aisha-anyesu-is-infusing-modernism-into-traditional-african-fabrics/|title=Creative Africans: How Ghana-based Aisha Anyesu is Modernizing Traditional African Fabrics|date=2019-09-03|website=Founders Africa|language=en-US|access-date=2019-10-19|archive-date=8 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111733/https://foundersafrica.com/creative-africans-how-ghana-based-aisha-anyesu-is-infusing-modernism-into-traditional-african-fabrics/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://daughtersofafrica.org/meet-aisha-ayensthe-woman-behind-christie-brown-label/|title=Meet Aisha Ayens,The Woman Behind Christie Brown label|date=2016-11-30|website=Daughters Of Africa|language=en-US|access-date=2019-10-19|archive-date=8 अक्तूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008111729/https://daughtersofafrica.org/meet-aisha-ayensthe-woman-behind-christie-brown-label/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://debonairafrik.com/christie-brown-fall-winter-2016-collection/|title=Lookbook:Christie Brown Fall Winter 2016 Collection|last=Afrik|first=Debonair|date=2016-10-14|website=Debonair Afrik|language=en-GB|access-date=2020-11-23}}</ref> फोलू स्टॉर्म्स और [[बीबीसी वर्ल्ड सर्विस]] के रेडियो कार्यक्रम के लिए उनका साक्षात्कार लिया गया और 2016 में फोर्ब्स के सबसे होनहार उद्यमियों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/mfonobongnsehe/2016/04/25/30-most-promising-young-entrepreneurs-in-africa-2016/|title=30 Most Promising Young Entrepreneurs In Africa 2016|last=Nsehe|first=Mfonobong|website=Forbes|language=en|access-date=2019-10-12}}</ref> <ref name="bbc">{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/w3csww6q|title=BBC World Service - In the Studio, African Luxury Fashion: Designer Aisha Ayensu|website=BBC|language=en-GB|access-date=2019-10-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://alt-africa.com/2018/05/12/bbc-world-service-in-the-studio-with-fashion-designer-aisha-ayensu/|title=BBC World Service – ‘In The Studio’ with Fashion Designer Aisha Ayensu|last=altafrica10|date=2018-05-12|website=Bespoke Event Guide|language=en|access-date=2019-10-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://yen.com.gh/105425-top-fashion-designers-ghana.html|title=Top Fashion Designers in Ghana|last=Gracia|first=Zindzy|date=2018-02-11|website=Yen.com.gh - Ghana news.|language=en|access-date=2019-10-12}}</ref> == शिक्षा == आयेंसु की मनोविज्ञान और फैशन की पृष्ठभूमि है। उन्होंने जॉयस अबाबियो कॉलेज ऑफ क्रिएटिव डिजाइन से फैशन की ट्रेनिंग ली थी। <ref>{{Cite web|url=http://www.jaccd.edu.gh/jaccd-orients-its-second-batch-of-degreediploma-students/|title=JACCD Orients {{sic|it|'s|nolink=y}} second batch of Degree/Diploma Students|date=2015-09-01|website=JACCD|language=en-GB|access-date=2019-10-12|archive-date=12 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092401/http://www.jaccd.edu.gh/jaccd-orients-its-second-batch-of-degreediploma-students/|url-status=dead}}</ref> == आजीविका == [[चित्र:2014_Another_Christie_Brown_design_as_featured_on_NdaniTV.png|अंगूठाकार| 2014 से एक क्रिस्टी ब्राउन डिज़ाइन (जैसा कि नदानी टीवी पर दिखाया गया है)]] अपनी दादी से प्रेरणा लेकर, उन्होंने मार्च 2008 में घाना में फैशन हाउस क्रिस्टी ब्राउन की स्थापना की, जिसे अब अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त है। <ref>{{Cite web|url=https://mag.moon-look.com/mode-style/christie-brown/|title=Christie Brown SS 15|website=MoonMag {{!}} African Creatives & Lifestyle|language=fr-FR|access-date=2019-10-12|archive-date=12 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092405/https://mag.moon-look.com/mode-style/christie-brown/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Citation|title=Platinum Standard - Christie Brown|url=https://www.youtube.com/watch?v=Q4DBOU8paKc|language=en|access-date=2019-10-15}}</ref>उन्होंने 2014 में NdaniTV पर "प्लैटिनम स्टैंडर्ड" के रूप में चित्रित किया है और 2016 में न्यू अफ्रीका सीरीज़ में अकरा का दौरा करने पर फोलू स्टॉर्म्स द्वारा उनका साक्षात्कार लिया गया था <ref>{{Citation|title=THE NEW AFRICA : ACCRA|url=https://www.youtube.com/watch?v=gBwFnIhdGBo|language=en|access-date=2019-10-15}}</ref> वह घाना के फैशन हाउस क्रिस्टी ब्राउन की संस्थापक और क्रिएटिव डायरेक्टर हैं। 2016 में [[बीबीसी वर्ल्ड सर्विस]] के रेडियो कार्यक्रम के लिए उनके कार्यक्रम "इन द स्टूडियो" के लिए अफुआ हिर्श द्वारा उनका साक्षात्कार लिया गया था। यह उनके वार्षिक संग्रह से चार महीने पहले था जहाँ उन्हें "अपनी संस्कृति को विश्व स्तर पर स्वीकार्य बनाने की चुनौती" का सामना करना पड़ा और इसने उनका दसवां जश्न मनाया। व्यवसाय में होने का वर्ष। उन्हें 2016 में फोर्ब्स के सबसे होनहार उद्यमियों में से एक के रूप में भी सूचीबद्ध किया गया था। == पुरस्कार == उसने कई पुरस्कार जीते हैं जिनमें शामिल हैं: * 2009 - इमर्जिंग डिज़ाइनर ऑफ़ द ईयर, दक्षिण अफ्रीका में एराइज़ अफ्रीका फैशन इवेंट<ref>{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/41802894-002a-11e7-96f8-3700c5664d30|title=Subscribe to read|website=Financial Times|language=en-GB|access-date=2019-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.essence.com/fashion/this-ghanaian-woman-designed-tina-knowles-lawsons-power-suit/|title=Meet The Ghanaian Woman Who Designed Tina Knowles Lawson's Trending Power Suit|website=Essence|language=en-US|access-date=2020-05-29}}</ref> * २०१० - पेरिस फैशन वीक के दौरान पेरिस में अराइज ल'अफ्रीक-ए-पोर्टर में प्रदर्शन के लिए केवल घाना के लेबल को चुना गया<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.industrieafrica.com/designer/Christie-Brown|title=Christie Brown|last=|first=|date=|website=Industrial Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092402/https://www.industrieafrica.com/designer/Christie-Brown|archive-date=12 अक्तूबर 2019|access-date=2019-10-12|url-status=dead}}</ref> * 2018 - सर्वश्रेष्ठ फैशन डिजाइनर, अफ्रीका प्रतिष्ठित पुरस्कार<ref>{{Cite web|url=https://news.eadgoc.com/2018/05/21/aisha-ayensu-wins-best-fashion-designer-africa-at-the-african-prestigious-awards-2018/|title=Aisha Ayensu Wins Best Fashion Designer Africa at the African prestigious awards 2018|website=EAD news|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092403/https://news.eadgoc.com/2018/05/21/aisha-ayensu-wins-best-fashion-designer-africa-at-the-african-prestigious-awards-2018/|archive-date=2019-10-12|access-date=2019-10-12|url-status=dead}}</ref> * 2018 - अफ़्रीकी डिज़ाइनर ऑफ़ द ईयर, ग्लिट्ज़ स्टाइल अवार्ड्स<ref>{{Cite web|url=https://www.pulse.com.gh/ece-frontpage/winners-list-zylofon-signees-juliet-ibrahim-victoria-micheals-and-more-win-at-glitz/7qblgrj|title=Zylofon signees, Juliet Ibrahim, Victoria Micheals & more win at Glitz Style Awards|date=2018-09-03|website=www.pulse.com.gh|language=en-US|access-date=2019-10-12}}</ref> * 2019 - अफ्रीकन डिज़ाइनर ऑफ़ द ईयर, ग्लिट्ज़ स्टाइल अवार्ड्स<ref>{{Cite web|url=https://www.pulse.com.gh/lifestyle/fashion/check-out-the-full-list-of-winners-at-the-2019-glitz-style-awards/gmcnxzy|title=Check out the full list of winners at the 2019 Glitz Style Awards|date=2019-09-16|website=www.pulse.com.gh|language=en-US|access-date=2019-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ghanacelebrities.com/2019/09/15/2019-glitz-style-awards-full-list-of-winners/|title=2019 Glitz Style Awards: Full List Of Winners|date=2019-09-15|website=GhanaCelebrities.Com|language=en-US|access-date=2019-10-12|archive-date=12 अक्तूबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191012092358/https://www.ghanacelebrities.com/2019/09/15/2019-glitz-style-awards-full-list-of-winners/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ ==   [[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] n1n25x6mkj8tnwwngrrf9mg4z1av43h एनएटीएस होल्डिंग्स 0 1340419 6610977 6225738 2026-09-06T06:36:33Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610977 wikitext text/x-wiki {{Infobox company|name=एनएटीएस होल्डिंग्स लि०|industry=[[वायु यातायात सेवाएँ]] और हवाई अड्डे|homepage=[https://www.nats.aero NATS]|subsid=एनएटीएस एन-रूट पीएलसी<br>एनएटीएस सर्विसेज़ लि०|divisions=|parent=|num_employees=|equity=|assets=|aum=|net_income=|operating_income=|revenue=|services=अंतर्राष्ट्रीय वायु यातायात सेवाएँ और सलाह|products=|key_people=मार्टिन रोल्फ़े <small>([[मुख्य कार्यकारी अधिकारी]])</small>|logo=NATS logo.svg|area_served=यूके और ज़िब्राल्टर की वायु सीमाएँ|locations=[[स्वानविक, हैम्पशायर|स्वानविक]] पर [[लंदन क्षेत्र नियंत्रण केंद्र]] और [[लंदन टर्मिनल नियंत्रण केंद्र]] , [[प्रेस्टविक]] में क्षेत्र नियंत्रण और यूके के हवाई अड्डों पर वायु यातायात नियंत्रण सेवाएँ, इसके अलावा दुबई और सिंगापुर में कार्यालय।|location=[[व्हिट्ली]], इंग्लैंड, यूनाइटेड किंगडम|defunct=|founder=|foundation=1962|successor=|predecessor=एनएटीसीएस|fate=|genre=सूचना सेवाएँ|type=[[सार्वजनिक-निजी साझेदारी]]|caption=|logo_size=|footnotes=}} '''एनएटीएस होल्डिंग्स''', पूर्व में '''राष्ट्रीय हवाई यातायात सेवाएं''' जिसे आमतौर पर '''एनएटीएस के''' रूप में जाना जाता है, यूनाइटेड किंगडम में मुख्य [[हवाई नेविगेशन सेवा प्रदाता]] है। इसे ब्रिटेन की हवाई यातायात नियंत्रण की परंपराएँ विरासत में मिली हैं, जो (क्रॉयडन हवाई अड्डे पर स्थापित) दुनिया की पहली हवाई यातायात नियंत्रण व्यवस्था थी। यह यूके के उड़ान सूचना क्षेत्रों और शानविक ओशनिक नियंत्रण क्षेत्र के भीतर उड़ानों के लिए मार्ग में [[हवाई यातायात नियंत्रण]] सेवाएं प्रदान करता है, <ref>{{Cite web|url=http://occ.ivao.aero/index.php?site=airspace/|title=IVAO Gander / Shanwick Oceanic|publisher=IVAO Gander}}</ref> और यूके के 14 हवाई अड्डों को हवाई यातायात नियंत्रण सेवाएं प्रदान करता है। '''एनएटीएस''' का कार्यबल मुख्य रूप से [[हवाई यातायात नियंत्रक|हवाई यातायात नियंत्रकों]] (ATCOs), हवाई यातायात नियंत्रण इंजीनियरों (ATCEs), हवाई यातायात सेवा सहायकों (ATSAs) और विज्ञान तकनीकी विश्लेषणात्मक और अनुसंधान कर्मचारियों (STARs) से बना है। 4,500 प्रशासनिक और सहायक कर्मचारी एनएटीएस के शेष कर्मचारी हैं। एनएटीएस दो मुख्य सेवा प्रावधान कंपनियों में विभाजित है: ''एनएटीएस एन-रूट पीएलसी'' (एनईआरएल) और ''एनएटीएस'' ''सर्विसेज लिमिटेड'' (एनएसएल)। * '''एनईआरएल यूके''' में नागरिक मार्ग में हवाई यातायात नियंत्रण का एकमात्र प्रदाता है और सीएए द्वारा विनियमित है जो, उदाहरण के लिए, एनईआरएल द्वारा लगाए जाने वाले शुल्कों को निर्धारित करता है। एनईआरएल को हवाई यातायात सेवाओं के प्रावधान के लिए [[यूरोकंट्रोल]] रूट शुल्क द्वारा वित्त पोषित किया जाता है। * '''एनएसएल''' यूके और विदेशों में हवाई अड्डों पर हवाई यातायात नियंत्रण प्रदान करने के साथ-साथ अभियांत्रिकी, परामर्श, सूचना सेवाओं और प्रशिक्षण सहित संबंधित सेवाएं प्रदान करने के अनुबंधों के लिए प्रतिस्पर्धा करता है। एनएटीएस का एन-रूट व्यवसाय [[नागरिक उड्डयन प्राधिकरण, यूनाइटेड किंगडम|नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]] (सीएए) के लाइसेंस के तहत विनियमित और संचालित होता है। लाइसेंस की शर्तों के लिए एनएटीएस को समग्र मांग के किसी भी उचित स्तर को निरंतर आधार पर पूरा करने में सक्षम होना आवश्यक है। यह हवाई क्षेत्र का सबसे कुशल समग्र उपयोग करते हुए, सभी उपयोगकर्ताओं की ओर से हवाई क्षेत्र तक पहुंच की अनुमति देने का अधिकारी है। <ref>{{Cite web|url=http://www.nats.aero/about-us/|title=About us|publisher=NATS|access-date=1 October 2012}}</ref> == इतिहास == === एनएटीसीएस === '''संगठन को मूल रूप से 1962 में राष्ट्रीय वायु यातायात नियंत्रण सेवा''' (NATCS) के रूप में स्थापित किया गया था, जब यूके की तत्कालीन सैन्य और नागरिक हवाई यातायात नियंत्रण सेवाओं की जिम्मेदारीयों को एक छत के नीचे लाया गया था। === एनएटीएस === संगठन '''राष्ट्रीय हवाई यातायात सेवा''' बन गया जब इसके नागरिक हवाई यातायात सेवा घटक को प्रायोजित करने की जिम्मेदारी 1972 में नवगठित [[नागरिक उड्डयन प्राधिकरण, यूनाइटेड किंगडम|नागरिक उड्डयन प्राधिकरण]] (सीएए) को स्थानांतरित कर दी गई। इससे पहले इसका कोई कानूनी अस्तित्व नहीं था - सभी अनुबंध सीएए या रक्षा मंत्रालय के साथ थे। === प्रबंधन === एक अलग कंपनी के रूप में अपनी स्थापना तक, एनएटीएस ('नियंत्रक') का नेतृत्व नागरिक और सैन्य के बीच बारी-बारी से होता था, सैन्य प्रबंधन के समय इसका नेतृत्व आम तौर पर एक सेवारत [[एयर मार्शल]] करता था । पहले नियंत्रक सर लॉरेंस सिंक्लेयर थे, जो एक [[एयर वाइस मार्शल]] थे । एनएटीएस स्टाफ सीएए और [[रक्षा मंत्रालय (यूनाइटेड किंगडम)|रक्षा मंत्रालय]] से लिए जाते हैं और उन्हीं से उन्हें भुगतान किया जाता है। == संचालन == एनएटीएस अपने पहले के यूके-केंद्रित व्यवसाय से आगे बढ़कर अब 30 से अधिक देशों में कार्य करने तक पहुंच गया है। यह [[हवाई अड्डा]], डेटा और परामर्श सेवाएं प्रदान करता है। इसके ग्राहकों में [[विमानक्षेत्र|हवाई अड्डे]], हवाई यातायात सेवा प्रदाता (एएनएसपी) और सरकारें शामिल हैं। कंपनी छह सेवा लाइनों के माध्यम से काम करती है: === हवाई अड्डों === हवाई अड्डे की सेवा लाइन यूके के 14 हवाई अड्डों पर हवाई यातायात सेवाएं प्रदान करती है: [[चित्र:Heathrow_Traffic_Control_Tower_-_geograph.org.uk_-_144749.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|206x206पिक्सेल| हीथ्रो एयरपोर्ट एटीसी टावर]] * [[लंदन हीथ्रो विमानक्षेत्र|लंदन हीथ्रो एयरपोर्ट]] * [[साउथैम्पटन हवाईअड्डा|साउथेम्प्टन हवाई अड्डा]] * एबरडीन हवाई अड्डा [[चित्र:Edinburgh_International_Airport_-_geograph.org.uk_-_121347.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|173x173पिक्सेल| एडिनबर्ग एयरपोर्ट एटीसी टावर]] * [[लंदन सिटी हवाई अड्डा|लंदन सिटी एयरपोर्ट]] * [[लूटन हवाई अड्डा|लंदन ल्यूटन एयरपोर्ट]] * [[लंदन स्टैनस्टेड हवाई अड्डा|लंदन स्टैनस्टेड एयरपोर्ट]] * कार्डिफ़ हवाई अड्डा * ब्रिस्टल हवाई अड्डा * फ़ार्नबरो हवाई अड्डा * [[जिब्राल्टर अन्तरराष्ट्रीय हवाई-अड्डा|जिब्राल्टर हवाई अड्डा]] * [[मैनचेस्टर हवाईअड्डा|मैनचेस्टर हवाई अड्डा]] * बेलफास्ट अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा * बेलफास्ट सिटी एयरपोर्ट * ग्लासगो हवाई अड्डा * सेंट अथाना एनएटीएस ने कुछ हवाई अड्डों पर हवाई यातायात नियंत्रण अभियांत्रिकी सेवाएं प्रदान करने के अनुबंध भी जीते हैं जिनमें शामिल हैं: * लंदन बिगगिन हिल एयरपोर्ट * लंदन ऑक्सफोर्ड एयरपोर्ट * हाइलैंड्स और द्वीप हवाई अड्डे == यह भी देखें == * [[यूनाईटेड किंगडम के व्यस्ततम हवाई अड्डों की सूची|यूनाइटेड किंगडम के व्यस्ततम हवाई अड्डों की सूची]] == सन्दर्भ ==  {{Reflist}} == बाहरी संबंध == * {{Official website|http://www.nats.aero}} * [http://www.nao.org.uk/publications/nao_reports/03-04/0304157.pdf 9/11 के बाद अनुभव की गई वित्तीय कठिनाइयों के बाद एनएटीएस के पुनर्वित्त में राष्ट्रीय लेखा परीक्षा कार्यालय की रिपोर्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023154200/http://www.nao.org.uk/publications/nao_reports/03-04/0304157.pdf |date=23 अक्तूबर 2008 }} * [http://www.caa.co.uk नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (सीएए) की वेबसाइट] * [http://www.nats.co.uk/about-us/what-we-do/our-control-centres/ हमारे नियंत्रण केंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011183637/http://www.nats.co.uk/about-us/what-we-do/our-control-centres/ |date=11 अक्तूबर 2013 }}, NATS * {{Cite web|url=http://www.proms-g.bcs.org/histevents/pdfs/tv0405%20-%20nats.pdf|title=NATS – A Case Study (presentation)|date=11 January 2005|publisher=British Computer Society|access-date=14 December 2014|archive-date=24 अगस्त 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050824080202/http://www.proms-g.bcs.org/histevents/pdfs/tv0405%20-%20nats.pdf|url-status=dead}} === वीडियो क्लिप === * [https://www.youtube.com/watch?v=sEZcBeE33wc ऊपर से ब्रिटेन] * [https://www.youtube.com/watch?v=a8CQ29yWvZI यूके 24] * [https://www.youtube.com/watch?v=FXYfckDmIIU यूलटाइड 24] [[श्रेणी:वायु यातायात नियंत्रक]] [[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम के प्रबंधन परामर्श फर्म]] [[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम की कम्पनियाँ]] [[श्रेणी:विकिपरियोजना हवाई अड्डा]] mfp9iayj9m60fo80zkatmxpi1zs7c5f ऊंचागांव 0 1350592 6610902 6219829 2026-09-06T04:34:52Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610902 wikitext text/x-wiki '''अमरथल ऊर्फ ऊंचागांव''' [[भारत]] में [[उत्तर प्रदेश]] के [[बुलंदशहर जिले]] का एक बड़ा गांव है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=SJ5JAQAAIAAJ&q=unchagaon+bulandshahr&dq=unchagaon+bulandshahr&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwid3sGbvfX1AhUPT2wGHQW1BjgQ6AF6BAgGEAM|title=India: Who's who|publisher=INFA Publications.|year=1988}}</ref> उंचागांव के शासक [[पिलानिया]] गौत्र के [[जाट]] थे।<ref>{{Cite web|url=http://fortunchagaon.com/|title=History|website=fortunchagaon.com|access-date=10 फ़रवरी 2022|archive-date=10 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210155218/http://fortunchagaon.com/|url-status=dead}}</ref> यह जिला मुख्यालय से 33 किलोमीटर पूर्व और गंगा नदी से 8 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। इसकी आबादी लगभग 6,600 है और ज्यादातर [[राजपूत]], [[चमार]], लोढ़ा और कई अन्य जातियों द्वारा कम संख्या में आबादी है। {{Infobox settlement | name = ऊंचागांव | other_name = | nickname = | settlement_type = गांव | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Uttar Pradesh | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Location in Uttar Pardesh, India | coordinates = {{coord|28.487533|N|78.152705|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|राज्य]] | subdivision_name1 = [[उत्तर प्रदेश]] | subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] | subdivision_name2 = [[बुलन्दशहर जिला|बुलन्दशहर]] | subdivision_type3 = [[तहसील]] | subdivision_name3 = [[स्याना]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = मेट्रिक | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 6,600 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = आफिशल | demographics1_info1 = [[हिन्दी]] | timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = पिन कोड | postal_code = 120949 | area_code_type = टेलिफोन कोड | area_code = 05736 | registration_plate = UP-13 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|UP-IN]] | footnotes = }} ==इतिहास== ​​ऊंचागांव की स्थापना सिसोदिया/गहलोत (बाचल कबीले) राजपूत प्रमुख खडग सिंह ने लगभग 4 शताब्दी पूर्व की थी। सिसोदिया/गहलोत राजपूतों का बाचल कबीला राव गोपाल सिंह के अधीन मथुरा के बछबन (जहाँ उनके अभी भी 42 गाँव हैं) से आया और गंगा नदी के तट पर फरीदा के गढ़वाले गाँव की स्थापना की। उस किले के अवशेष और राव गोपाल सिंह का शिलालेख आज भी दर्शनीय है। उन्होंने इस क्षेत्र पर शासन करना शुरू कर दिया जो मुगल काल के दौरान थाना फरीदा के नाम से जाना जाने वाला एक संपूर्ण परगना था और इसमें 52 गांव शामिल थे। फरीदा के बाद बाछल राजपूतों ने भरकाऊ, कपसाई, अमरपुर आदि गांवों की स्थापना की। मुगल काल के दौरान उन्होंने मुगलों की ज्यादतियों के खिलाफ लगातार विद्रोह किया और उनके लिए लगातार परेशानी का सबब बने। इसलिए, औरंगज़ेब के शासनकाल के दौरान, उन्होंने उनसे निपटने के लिए बाचल राजपूतों के इलाके के पास पठानों की एक कॉलोनी बसाई, जिन्हें बाराह (12) बस्ती पठानों के नाम से जाना जाता है। 1782 के दौरान कुचेसर के जाट शासक राव रामधन सिंह ने इस क्षेत्र पर कब्जा कर लिया, उन्होंने राव रामधन सिंह के दौरान आहर, थाना फरीदा पर भी विजय प्राप्त की, कुचेसर की सीमाओं का विस्तार बुलंदशहर और हापुड़ के बड़े क्षेत्र में हुआ। 1803 में यह क्षेत्र अंग्रेजों द्वारा बनाए गए कुचेसर के कब्जे में आ गया, जो 1947 तक परिवार में रहा। ऊंचागांव भी इसका हिस्सा है। सन्दर्भ केवल 1782 से देखें। इस बीच, बचेलों ने पहले बसे गांवों को छोड़ दिया और नरसैना और अमरथल जैसे नए गांवों की स्थापना की। छोटी शाखा ने नरसैना को बसाया और कमालपुर की उत्पत्ति इससे हुई। चौधरी खडग सिंह के अधीन बड़ी शाखा ने अमरथल को बसाया जिससे सबदलपुर और पाली का उद्गम हुआ। वहां उन्होंने मिट्टी के किले का निर्माण किया और 52 गांवों के पूरे परगने पर शासन किया। वे बचल राजपूतों के मुखिया थे और इस क्षेत्र के बाचलों के 12 गांवों के चौधरी के रूप में जाने जाते थे। ब्रिटिश काल के दौरान, उनके चौधरी के अधीन बाचल राजपूतों ने विद्रोह कर दिया। अंग्रेजों ने चौधरी और उनके साथियों को जहांगीराबाद में शांति समझौते के लिए आमंत्रित करके मार डाला। उसके बाद उन्होंने राजपूतों की जमीनों को जब्त कर लिया और उन्हें मुरादाबाद के एक वफादार जाट जमींदार को दे दिया, जिनके वंशज अभी भी उस संपत्ति के कब्जे में हैं। मृतक चौधरी के वंशज जो बाचल राजपूतों के बरहा (12 गाँव) के नेता थे, अभी भी गाँव में रहते हैं और गाँव में सबसे बड़ा 'खाँदान' है जिसे चौधरी खानदान के नाम से जाना जाता है। == सन्दर्भ == {{Reflist}} ec9im9teykhvzwg6tm2i27tc6yp4vay याना मिंटॉफ़ 0 1369337 6610955 6576834 2026-09-06T06:14:00Z अमर तिवारी 932885 6610955 wikitext text/x-wiki {{प्रतिलिपि संपादन|for=अनुवाद के बाद छूटी कुछ व्याकरण गलतियों एवं लहजे|date=मई 2022}} [[श्रेणी:Articles with hCards]] {{infobox officeholder | name = याना मिंटॉफ़ | image = Imagine.34 (cropped).jpg | birth_name = याना जोन मिंटॉफ़ | birth_date = {{birth date and age|1951|8|21|df=y}} | birth_place = [[माल्टा मुकुट उपनिवेश]] | occupation = राजनेत्री, अर्थशास्त्री, शिक्षिका | spouse = डेविड पी. ब्लैंड | children = 2 | party = [[माल्टा लेबर पार्टी|लेबर पार्टी]] | native_name = Yana Mintoff | native_name_lang = mt }} '''याना ब्लैंड मिंटॉफ़''' (ज. '''याना जोन मिंटॉफ़''',<ref>{{Cite news|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/39263/dom_mintoffs_relatives_get_24200_for_expropriated_land|title=Dom Mintoff's relatives get €24,200 for expropriated land|last=Mangion|first=Chris|date=21 May 2014|work=Malta Today|access-date=24 June 2020}}</ref> जन्म 21 अगस्त 1951) एक माल्टी लेबर राजनेता, अर्थशास्त्री<ref>{{Cite news|url=http://www.plainviewpress.net/pages/authorlist.html|title=Single Author Books – List by Author|publisher=Plain View Press|access-date=7 मई 2022|archive-date=18 मई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518163209/http://www.plainviewpress.net/pages/authorlist.html|url-status=dead}}</ref> और शिक्षक हैं।<ref name="KAPSstaff">{{Cite news|url=http://kapschool.org:8080/KAPS/Staff%20Contact%20Info.html|title=List of staff|access-date=14 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100527193255/http://kapschool.org:8080/KAPS/Staff%20Contact%20Info.html|archive-date=27 May 2010|publisher=The Katherine Anne Porter School}}</ref> मिंटॉफ का जन्म 21 अगस्त 1951 को हुआ था, जो माल्टा के पूर्व प्रधानमंत्री, डोम मिंटॉफ और मोयरा डी वेरे बेंटिंक की बेटी हैं, जिनके द्वारा वह डच और ब्रिटिश कुलीनता दोनों के वंशज हैं। <ref name="Burke's">Charles Mosley, editor, Burke's Peerage, Baronetage & Knightage, 107th edition, 3 volumes (Wilmington, Delaware, U.S.A.: [[Burke's Peerage]] (Genealogical Books) Ltd, 2003), Vol., p. 3183.</ref> == करियर == यूनाइटेड किंगडम में एक शिक्षक के रूप में, याना मिंटॉफ सोशलिस्ट वर्कर्स पार्टी की सदस्य थीं। 6 जुलाई 1978 को मिंटॉफ ने [[हाउस ऑफ कॉमन्स|यूके हाउस ऑफ कॉमन्स]] में एक प्रदर्शन में भाग लिया; <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2012/aug/21/dom-mintoff|title=Dom Mintoff obituary|last=Patterson|first=Moira|date=21 August 2012|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924223709/https://www.theguardian.com/world/2012/aug/21/dom-mintoff|archive-date=24 September 2016|location=UK}}</ref> [[उत्तरी आयरलैंड]] में ब्रिटेन के सैनिकों की उपस्थिति के विरोध में, <ref>{{Cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916281,00.html|title=Ten Years Later: Coping and Hoping|date=17 July 1978|work=Time|access-date=12 June 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505005913/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916281,00.html|archive-date=5 May 2008}}</ref> स्कॉटिश हस्तांतरण पर एक बहस के दौरान सार्वजनिक गैलरी से घोड़े की खाद के तीन बैग फेंके गए; जॉन मैकशेरी और मिंटॉफ को गिरफ्तार कर लिया गया और बाद में उन पर जुर्माना लगाया गया।{{उद्धरण आवश्यक|date=September 2020}} माल्टा लौटने पर, उन्होंने भूमध्यसागरीय क्षेत्र की महिलाओं के संघ की स्थापना में मदद की। मिंटॉफ ने एकत्रित कार्यों की चार पुस्तकों को संकलित करने में मदद की: * भूमध्य सागर में सैन्यवाद, माल्टा 1994 * भूमध्यसागरीय क्षेत्र में स्वास्थ्य, जिसमें [[त्वारेग]] परमाणु परीक्षण पीड़ितों के साक्षात्कार, माल्टा 1995 शामिल हैं * कोई भी हमारी लालसा की कल्पना नहीं कर सकता: भूमध्यसागरीय में शरणार्थी और आप्रवासी, सादा दृश्य प्रेस, ऑस्टिन TX 1996 * इन सर्च ऑफ पीस, प्लेन व्यू प्रेस, 1998 प्रशिक्षण से एक अर्थशास्त्री, उनके प्रकाशनों में ''इंटरनेशनल जर्नल ऑफ हेल्थ सर्विसेज'', जॉन्स हॉपकिन्स यूनिवर्सिटी, एमडी, यूएसए में प्रकाशित एक लेख शामिल है।<ref>{{Cite journal|last=Bland|first=Yana|date=July 1994|title=The Economics of Imperialism and Health: Malta's Experience|journal=International Journal of Health Services|volume=24|issue=3|pages=549–566|doi=10.2190/7JX4-57VV-622V-JBPF|pmid=7928018}}</ref> 1998 में टेक्सास में, मिंटॉफ विम्बरली के एक चार्टर स्कूल कैथरीन ऐनी पोर्टर स्कूल के संस्थापक और अधीक्षक थे।<ref>{{Cite web|url=http://kapschool.org/about/history.cfm|title=History|website=Katherine Anne Porter School|access-date=22 November 2016|archive-date=22 नवंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122231741/http://kapschool.org/about/history.cfm|url-status=dead}}</ref> अपने बीमार पिता की देखभाल के लिए माल्टा लौटने के बाद, मिंटॉफ ने 2012 के माल्टी़ लेबर पार्टी के आम सम्मेलन को संबोधित किया।<ref name="PL Congress 2012">{{Cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Labour-general-conference-Party-showcases-Mintoff-pedigree-and-star-candidates-20120122|title=Labour general conference &#124; Party showcases Mintoff pedigree and 'star candidates|date=22 January 2012|work=Malta Today|access-date=22 August 2012|archive-date=26 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826205604/http://maltatoday.com.mt/en/newsdetails/news/national/Labour-general-conference-Party-showcases-Mintoff-pedigree-and-star-candidates-20120122|url-status=dead}}</ref> वह 2013 के माल्टी आम चुनाव में एक उम्मीदवार थीं, लेकिन प्रतिनिधि सभा के लिए निर्वाचित होने में विफल रहीं। == परिवार == मिंटॉफ के पहले पति ज्योफ मेनवारिंग थे।<ref>{{Cite news|url=https://daphnecaruanagalizia.com/2016/10/yana-mintoff-65-stabbed-romanian-boyfriend-37-mintoffs-tarxien-house-set-fire/|title=Yana Mintoff, 65, son Danny Mainwaring, 32, stabbed by her Romanian boyfriend, 39; Mintoff's Tarxien house set on fire|last=Caruana Galizia|first=Daphne|date=25 October 2016|work=Running Commentary|access-date=24 June 2020}}</ref> उन्होंने 1991 में डेविड पी. ब्लैंड से शादी की।<ref name="Burke's">Charles Mosley, editor, Burke's Peerage, Baronetage & Knightage, 107th edition, 3 volumes (Wilmington, Delaware, U.S.A.: [[Burke's Peerage]] (Genealogical Books) Ltd, 2003), Vol., p. 3183.</ref> उनके बच्चे सेट्टा एस मेनवारिंग और डेनियल एक्स. मेनवारिंग हैं।<ref name="Burke's" /> जोड़े के अलग होने के बाद, मिंटॉफ ने रोमानिया के एक युवा व्यक्ति, घोरघे पोपा के साथ संबंध बनाए।<ref name="independent">{{Cite news|url=http://www.independent.com.mt/articles/2016-11-21/local-news/Yana-Mintoff-Bland-testifies-in-court-over-knife-attack-6736166923|title=Yana Mintoff Bland recalls near-death experience in knife attack|date=21 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122021658/http://www.independent.com.mt/articles/2016-11-21/local-news/Yana-Mintoff-Bland-testifies-in-court-over-knife-attack-6736166923|archive-date=22 November 2016|publisher=[[The Malta Independent]]}}</ref> 24 अक्टूबर 2016 को, पोपा को संदेह हुआ कि वह किसी अन्य व्यक्ति को डेट कर रही है, जिसके कारण टार्क्सियन में परिवार के निवास पर चाकू से लड़ाई हुई। लड़ाई को बढ़ने से रोकने के लिए उसके बेटे, डैनियल मेनवारिंग ने हस्तक्षेप किया।<ref name="independent" /> जैसे ही मिंटॉफ और उसका बेटा चिकित्सा की तलाश में गए, पोपा ने कथित तौर पर घर में आग लगा दी जिससे संपत्ति को गंभीर संरचनात्मक क्षति हुई। 39 वर्षीय रोमानियाई खून से लथपथ एक व्यक्ति के शिकार के बाद आसपास के क्षेत्र में पाया गया था।<ref>{{Cite news|url=http://www.newsbook.com.mt/artikli/2016/10/25/taqla-daqqiet-ta-sikkina-u-tinharqilha-d-dar.52429/|title=Aġġornata: Taqla' daqqiet ta' sikkina, jindarbilha binha, tinħarqilha d-dar u jaqa' saqaf|last=Attard|first=Charmaine|date=25 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108230224/http://www.newsbook.com.mt/artikli/2016/10/25/taqla-daqqiet-ta-sikkina-u-tinharqilha-d-dar.52429/|archive-date=8 November 2016|publisher=Newsbook|location=[[Malta]]|language=Maltese}}</ref><ref name="independent" /> == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:1951 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 4fq0thwpltpeqk3r53hmjw0xiru8aob सदस्य वार्ता:Soshiyant nr 3 1383299 6611099 5581397 2026-09-06T11:48:44Z Arian 221222 Arian ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:سوشیانت2020]] को [[सदस्य वार्ता:Soshiyant nr]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/سوشیانت2020|سوشیانت2020]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Soshiyant nr|Soshiyant nr]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 5581397 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=سوشیانت2020}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 16:00, 9 जुलाई 2022 (UTC) 7nefkucsyxzrrq2i7x7wlnfzj28qqtc कोच्चि विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय 0 1407132 6611070 6596076 2026-09-06T11:00:07Z Max 651050 fix image ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6611070 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय | native_name = Cochin University of Science and Technology | image = चित्र:Cochin University of Science and Technology Logo.png | motto = ''तेजस्वि नावधीतमस्तु'' (संस्कृत) | motto_eng = हमारा अर्जित ज्ञान हम दोनों को प्रकाशित करे<ref name="Motto"/> | established = {{start date and age|1971|07|10}} | type = [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय|राज्य विश्वविद्यालय]] | chancellor = [[केरल के राज्यपाल]]<ref>{{cite web | url=https://cusat.ac.in/office/chancellor | title=Cochin University of Science and Technology | trans-title=कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय | language=en}}</ref> | vice_chancellor = डॉ. एम. जुनैद बुशिरी ''(प्रभारी)''<ref>{{cite web | url=https://cusat.ac.in/office/vc | title=Cochin University of Science and Technology | trans-title=कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय | language=en}}</ref> | head_label = प्रति-कुलाधिपति | head = <br />{{Small|(उच्च शिक्षा मंत्री)}}<ref>{{cite web | url=https://www.cusat.ac.in/office/pro-chancellor | title=Pro-Chancellor | trans-title=प्रति-कुलाधिपति | publisher=कुसैट | access-date=July 2026 | language=en}}</ref> | undergrad = | postgrad = | address = यूनिवर्सिटी रोड, [[कलमस्सेरी|दक्षिण कलमस्सेरी]] | city = [[कोच्चि]] | state = [[केरल]] | country = भारत | coordinates = {{Coord|10.0443|N|76.3282|E|display=inline,title}} | campus = शहरी, {{cvt|180|acre}} | website = {{URL|www.cusat.ac.in}} | colours = {{color box|#c0ffff}} हल्का हरा <br />{{color box|darkgray}} धूसर | affiliations = [[विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (भारत)|UGC]], [[राष्ट्रीय मूल्यांकन एवं प्रत्यायन परिषद|NAAC]], [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद|AICTE]], [[भारतीय विश्वविद्यालय संघ|AIU]], ACU, NBA }} [[चित्र:Administrative Block , Cusat.jpg|thumb|प्रशासनिक कार्यालय<ref>{{Cite web |url=http://www.cusat.ac.in |title=Cochin University of Science and Technology-Home Page |trans-title=कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय-मुख्य पृष्ठ |website=cusat.ac.in |access-date=25 September 2016 |language=en}}</ref>|261x261px]] [[चित्र:Cusat.jpg|thumb|कोचीन परिसर का मुख्य द्वार|259x259px]] '''कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय''' (Cochin University of Science and Technology), जिसे संक्षेप में '''कुसैट''' कहा जाता है, [[भारत]] के [[केरल]] राज्य के [[कोच्चि]] में स्थित एक [[राज्य सरकार]] के स्वामित्व वाला [[स्वायत्तता|स्वायत्त]] विश्वविद्यालय है। इसकी स्थापना 1971 में हुई थी। इसके तीन परिसर हैं: दो कोच्चि में ([[कलमस्सेरी]] और [[एर्नाकुलम]]) और एक कोच्चि से लगभग 66 कि॰मी॰ दूर [[आलाप्पुड़ा जिला|आलाप्पुड़ा ज़िले]] के कुट्टनाड में स्थित है। इस विश्वविद्यालय की स्थापना 1971 में केरल विधानमंडल के एक अधिनियम के माध्यम से 'कोचीन विश्वविद्यालय' के रूप में की गई थी, जो राज्य में स्नातकोत्तर शिक्षा के लिए चलाए गए एक अभियान का परिणाम था। फरवरी 1986 में इसका नाम बदलकर 'कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय' कर दिया गया। इसके मुख्य लक्ष्यों में [[अनुप्रयुक्त विज्ञान]], [[प्रौद्योगिकी]], [[उद्योग]], [[वाणिज्य]], [[प्रबन्धन|प्रबंधन]] और [[सामाजिक विज्ञान]] में स्नातक और स्नातकोत्तर अध्ययन तथा उन्नत अनुसंधान को बढ़ावा देना शामिल है।<ref name="official">{{cite web |url=http://cusat.ac.in/cusatoverall.PDF |title=Cusat -overall |trans-title=कुसैट -समग्र |access-date=2008-06-23 |archive-date=21 December 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221031546/http://cusat.ac.in/cusatoverall.PDF |url-status=dead |language=en}}</ref> [[स्नातक]] और [[स्नातकोत्तर]] दोनों पाठ्यक्रमों में प्रवेश 'सामान्य प्रवेश परीक्षा' के आधार पर होता है। कुछ स्नातकोत्तर पाठ्यक्रमों के लिए 'विभागीय प्रवेश परीक्षा' भी आयोजित की जाती है। 2019 तक, विश्वविद्यालय में अध्ययन और अनुसंधान के 29 विभाग हैं, जो [[अभियांत्रिकी]], [[विज्ञान]], प्रौद्योगिकी, [[मानविकी]], [[विधि]] और प्रबंधन के विभिन्न विषयों में स्नातक और स्नातकोत्तर कार्यक्रम प्रदान करते हैं। विश्वविद्यालय के दुनिया भर के कई संस्थानों के साथ शैक्षणिक संबंध और विनिमय कार्यक्रम हैं।<ref>{{Cite news |date=2023-10-20 |title=Cusat to collaborate with global varsities for research and exchange programmes |trans-title=अनुसंधान और विनिमय कार्यक्रमों के लिए वैश्विक विश्वविद्यालयों के साथ सहयोग करेगा कुसैट |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/cusat-to-collaborate-with-global-varsities-for-research-and-exchange-programmes/article67442902.ece |access-date= |work=द हिन्दू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> 2018 में कोचीन बैकवाटर्स से एकत्र की गई एम्फिपोड की एक नई प्रजाति का नाम विश्वविद्यालय के नाम पर ''विक्टोरियोपिसा कुसैटेन्सिस'' रखा गया था।<ref name="auto">{{Cite web |url=http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=1261511 |title=WoRMS - World Register of Marine Species - Victoriopisa cusatensis Ph. Joseph, Abhishek Sharma, P.R. Jayachandran, 2018 |trans-title=WoRMS - विश्व समुद्री प्रजाति रजिस्टर - विक्टोरियोपिसा कुसैटेन्सिस पीएच. जोसेफ, अभिषेक शर्मा, पी.आर. जयचंद्रन, 2018 |website=marinespecies.org |language=en |access-date=2018-07-25}}</ref> विश्वविद्यालय का आदर्श वाक्य ''तेजस्वि नावधीतमस्तु'' है, जिसे [[वेद|वेदों]] से लिया गया है। इसका अर्थ है "हमारा अर्जित ज्ञान हम दोनों को प्रकाशित करे और अपनी समग्रता में ब्रह्मांड में व्याप्त हो।"<ref name="Motto">{{cite web |url=https://www.cusat.ac.in/about#vision |title=Vision and Mission |trans-title=दृष्टिकोण और मिशन |access-date=7 September 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cusat.ac.in/about |title=The University: About CUSAT |trans-title=विश्वविद्यालय: कुसैट के बारे में |access-date=26 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619092942/https://www.cusat.ac.in/about |archive-date=19 June 2009 |url-status=dead |language=en}}</ref> == परिसर == विश्वविद्यालय के तीन परिसर हैं: दो [[कोच्चि]] में हैं, और एक [[केरल]] राज्य में कोच्चि से लगभग 65 किमी दक्षिण में आलप्पुषा ज़िले के कुट्टनाड के [[पुलिनकुन्नू]] में स्थित है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://cusat.ac.in/campus-life|title=Campus Life|website=कोचीन यूनिवर्सिटी ऑफ़ साइंस एंड टेक्नोलॉजी|language=en|trans-title=परिसर जीवन|access-date=2025-04-26}}</ref> === मुख्य परिसर === [[चित्र:Guest_House_CUSAT.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|कलमस्सेरी स्थित अतिथि गृह]] [[चित्र:SEMINAR_HALL_OF_UNIVERSITY.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|संगोष्ठी कक्ष]] [[चित्र:Students_amenities_centre_from_inside.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|छात्र सुविधा केंद्र का आंतरिक दृश्य]] मुख्य परिसर दक्षिण [[कलमस्सेरी]] में [[राष्ट्रीय राजमार्ग 47 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 47]] से 1.5 कि॰मी॰ दूर स्थित है। 180 एकड़ के इस परिसर में स्कूल ऑफ इंजीनियरिंग, कुंजाली मराक्कर स्कूल ऑफ मरीन इंजीनियरिंग, स्कूल ऑफ मैनेजमेंट स्टडीज़, विभिन्न विज्ञान विभाग और स्कूल ऑफ लीगल स्टडीज़ शामिल हैं। === लेकसाइड परिसर === लेकसाइड परिसर मुख्य परिसर से लगभग 12 कि॰मी॰ दूर, कोचीन शहर में फ़ाइन आर्ट्स एवेन्यू पर मुहाने के तट पर स्थित है। इसमें स्कूल ऑफ मरीन साइंसेज, स्कूल ऑफ इंडस्ट्रियल फिशरीज, भौतिक समुद्र विज्ञान विभाग, वायुमंडलीय विज्ञान विभाग, रासायनिक समुद्र विज्ञान विभाग, समुद्री जीव विज्ञान, सूक्ष्म जीव विज्ञान व जैव रसायन विज्ञान विभाग और समुद्री भूविज्ञान व भूभौतिकी विभाग शामिल हैं। स्कूल ऑफ मरीन साइंसेज का पुस्तकालय एशिया के सबसे बड़े समुद्री विज्ञान पुस्तकालयों में से एक है। तटीय जल के अध्ययन के लिए इस स्कूल के पास एक शोध पोत भी है, और इसका भारत व विदेशों के अन्य विश्वविद्यालयों और शोध संस्थानों के साथ शैक्षणिक संपर्क भी है।<ref>{{Cite web|url=http://www.newsexperts.in/marine-science-niigata-university-co-operate-cusat/|title=Marine Science: Niigata University to Co-operate with Cusat|date=2 December 2017|website=न्यूज़ एक्सपर्ट्स|language=en-US|trans-title=समुद्री विज्ञान: निगाटा विश्वविद्यालय कुसैट के साथ सहयोग करेगा|access-date=2019-02-21}}</ref> === पुलिनकुन्नू परिसर === आलप्पुषा ज़िले के कुट्टनाड में स्थित पुलिनकुन्नू परिसर मुख्य परिसर से 65 कि॰मी॰ दूर है। यहाँ 'कोचीन यूनिवर्सिटी कॉलेज ऑफ इंजीनियरिंग, कुट्टनाड' स्थित है।<ref name=":0" /> == संकाय == कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय को नौ संकायों में विभाजित किया गया है:<ref>{{Cite web |title=Cochin University of Science and Technology |url=https://cusat.ac.in/academics.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20250317193526/https://cusat.ac.in/academics.php |archive-date=2025-03-17 |access-date=2025-04-26 |website=cusat.ac.in |language=en}}</ref> [[File:Sign Board In University showing different trades.jpg|thumb|right|विश्वविद्यालय में विभिन्न विभागों को दर्शाने वाला साइनबोर्ड।]] * [[विज्ञान]] * [[प्रौद्योगिकी]] * [[अभियांत्रिकी|इंजीनियरिंग]] * पर्यावरण अध्ययन * [[मानविकी]] * [[कानून|विधि]] * समुद्री विज्ञान * [[चिकित्सा विज्ञान]] और प्रौद्योगिकी * [[सामाजिक विज्ञान]] === विज्ञान संकाय === ==== भौतिकी विभाग ==== कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय के भौतिकी विभाग की स्थापना 1963 में केरल विश्वविद्यालय के एर्नाकुलम केंद्र के भौतिकी विभाग के रूप में प्रो॰ के॰ वेंकटेश्वरलू द्वारा की गई थी। यह अब एक उत्कृष्टता केंद्र है, जो प्रायोगिक और सैद्धांतिक भौतिकी दोनों में शिक्षण और अनुसंधान में अपने योगदान के लिए भारत और विदेशों में काफी प्रसिद्ध है। इसके अध्ययन और रुचि के क्षेत्रों में नैनोविज्ञान और प्रौद्योगिकी, ऑप्टोइलेक्ट्रॉनिक उपकरण, क्वांटम कंप्यूटिंग, सेमीकंडक्टर उपकरण, सौर सेल, होलोग्राफिक सामग्री, उच्च घनत्व वाली स्टोरेज बैटरी, एस्ट्रोबायोलॉजी और क्वांटम ऑप्टिक्स शामिल हैं। इसके शोध कार्यों को यू॰जी॰सी॰, ए॰आई॰सी॰टी॰ई॰, आयुका, विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी विभाग, डीआरडीओ, सी॰एसआई॰आर॰, आई॰यू॰एसी॰, परमाणु ऊर्जा विभाग और के॰एस॰सी॰एस॰टी॰ई॰ जैसी एजेंसियों द्वारा प्रायोजित किया जाता है। विभाग के पास उपकरणों की एक विस्तृत श्रृंखला है, जिसे मामूली शुल्क पर बाहरी उपयोगकर्ताओं के लिए भी उपलब्ध कराया जाता है। यह विभाग एम॰एससी॰, एम॰फिल॰ और पीएच॰डी॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर कार्यक्रम प्रदान करता है। भौतिकी विभाग, आयुका रिसोर्स सेंटर, कुसैट और एडुमित्रा इंटेलेक्चुअल सर्विसेज के सहयोग से भौतिकी में एक विज्ञान जागरूकता कार्यक्रम<ref>{{cite web|title=Physics - scope and awareness for school students|url=http://ibnlive.in.com/news/physicsacope-and-awareness-workshop-at-cusat/238251-60-122.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104170924/http://ibnlive.in.com/news/physicsacope-and-awareness-workshop-at-cusat/238251-60-122.html|url-status=dead|archive-date=2012-11-04}}</ref><ref>{{cite news|title=Physics: Scope and Awareness|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/workshop-for-physics-students/article703979.ece|newspaper=The Hindu|date=6 February 2010}}</ref> और राष्ट्रीय अंतरिक्ष ओलंपियाड<ref>{{cite news|title=Cusat to host National Space Olympiad|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/cusat-to-host-national-space-olympiad/article5589041.ece|newspaper=The Hindu|date=18 January 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/kerala/National-SPACE-Olympiad-at-Cusat-on-February-8/2014/01/16/article2001860.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20141221113310/http://www.newindianexpress.com/states/kerala/National-SPACE-Olympiad-at-Cusat-on-February-8/2014/01/16/article2001860.ece|url-status=dead|archive-date=21 December 2014|title=National Space Olympiad at CUSAT}}</ref><ref>{{cite web|title=National Space Olympiad 2014|url=http://education.mathrubhumi.com/php/news_events_details.php?nid=33023|access-date=30 October 2014|archive-date=30 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141030115654/http://education.mathrubhumi.com/php/news_events_details.php?nid=33023|url-status=dead}}</ref> आयोजित करता है। === प्रौद्योगिकी संकाय === ==== इलेक्ट्रॉनिक्स विभाग ==== इलेक्ट्रॉनिक्स विभाग की स्थापना 1975 में हुई थी। इसके अनुसंधान क्षेत्रों में माइक्रोवेव इलेक्ट्रॉनिक्स, [[माइक्रोप्रोसेसर]], पानी के नीचे ध्वनिकी, महासागर इलेक्ट्रॉनिक्स, [[माइक्रोवेव]] प्रसार एंटेना, माइक्रोवेव इमेज प्रोसेसिंग, पैटर्न रिकग्निशन, सिग्नल प्रोसेसिंग में माइक्रोप्रोसेसर अनुप्रयोग और डिस्प्ले डिवाइस शामिल हैं। इसके शोध कार्यों को डी॰एस॰टी॰, [[ISRO|इसरो]], [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद|ए॰आई॰सी॰टी॰ई॰]], डी॰ओई॰, डी॰आर॰डी॰ओ॰, एम॰ओ॰डी॰ और राज्य सरकार सहित बाहरी एजेंसियों द्वारा प्रायोजित किया जाता है। विभाग का डेल्फ़्ट विश्वविद्यालय (नीदरलैंड), पोलारिज़वन कॉर्पोरेशन (मलेशिया), केंट विश्वविद्यालय (यू॰के॰) और सरे विश्वविद्यालय (यू॰के॰) के साथ अंतर्राष्ट्रीय सहयोग है।<ref name="DOE CUSAT">{{cite news|url=http://cusat.ac.in/02Academic/01Departments/Electronics| title=Department of Electronics| access-date=5 January 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120513215709/http://cusat.ac.in/02Academic/01Departments/Electronics| archive-date=13 May 2012| url-status=dead}}</ref> यह विभाग माइक्रोवेव और रडार इलेक्ट्रॉनिक्स तथा डिजिटल इलेक्ट्रॉनिक्स में विशेषज्ञता के साथ एम॰एससी॰, एम॰टेक॰ और पीएच॰डी॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर कार्यक्रम प्रदान करता है। विभाग द्विवार्षिक आयोजनों के रूप में दो राष्ट्रीय संगोष्ठियां आयोजित करता है: एंटेना और प्रसार पर राष्ट्रीय संगोष्ठी,<ref name="APSYM">{{cite news |url=http://www.doe.cusat.edu/apsym/ | title=APSYM-Antennas and propagation Symposium | access-date=5 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111103174648/http://www.doe.cusat.edu/apsym/ | archive-date=3 November 2011 | url-status=dead }}</ref> और महासागर इलेक्ट्रॉनिक्स पर संगोष्ठी।<ref name="SYMPOL">{{cite news |url=http://sympol.cusat.ac.in/index.html | title=SYMPOL – International Symposium on Ocean Electronics | access-date=5 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100103093538/http://sympol.cusat.ac.in/index.html | archive-date=3 January 2010 | url-status=dead }}</ref> ==== इंस्ट्रुमेंटेशन विभाग ==== इंस्ट्रुमेंटेशन विभाग की स्थापना 1995 में यूनिवर्सिटी साइंस इंस्ट्रुमेंटेशन सेंटर के विस्तार के रूप में की गई थी, जो विश्वविद्यालय के विज्ञान और प्रौद्योगिकी विभागों तथा बाहरी संगठनों को डिजाइन और निर्माण, ग्लास ब्लोइंग और बढ़ईगीरी सहित इंस्ट्रुमेंटेशन सेवाएं प्रदान करता है। एक अकादमिक विभाग के रूप में, अब इसमें इंस्ट्रुमेंटेशन और एप्लाइड भौतिकी के क्षेत्र में शोध कार्यक्रम हैं, जिन्हें डी॰एस॰टी॰, परमाणु ऊर्जा विभाग, यू॰जी॰सी॰, [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद|ए॰आई॰सी॰टी॰ई॰]], के॰एस॰सी॰एस॰टी॰ई॰ और टी॰डब्ल्यू॰ए॰एस॰ जैसी बाहरी फंडिंग एजेंसियों द्वारा प्रायोजित किया जाता है। यह शिक्षण, अनुसंधान, अंशांकन और औद्योगिक अनुप्रयोगों के लिए प्रायोगिक प्रणालियों के डिजाइन और निर्माण के लिए परामर्श भी प्रदान करता है।<ref>{{cite web|url=http://din.cusat.ac.in/about-us/|title=Department Of Instrumentation, CUSAT|access-date=2 अगस्त 2026|archive-date=28 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260728172822/https://din.cusat.ac.in/about-us|url-status=dead}}</ref> यह विभाग इंस्ट्रुमेंटेशन टेक्नोलॉजी में चार वर्षीय बी॰टेक॰ पाठ्यक्रम, इंस्ट्रुमेंटेशन टेक्नोलॉजी में दो वर्षीय एम॰टेक॰ पाठ्यक्रम और इंस्ट्रुमेंटेशन में दो वर्षीय एम॰एससी॰ पाठ्यक्रम प्रदान करता है।<ref>{{cite web|url=http://din.cusat.ac.in/courses/|date=4 December 2019|title=Academic programs at Department of Instrumentation}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इंस्ट्रुमेंटेशन विभाग के प्रोफेसर के॰एन॰ मधुसूदनन को 25 अप्रैल 2019 को राज्यपाल पी॰ सदाशिवम द्वारा कुसैट का कुलपति नियुक्त किया गया था।<ref>{{cite web|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2019/apr/25/k-n-madhusoodhanan-appointed-cusat-vc-1968709.html|date= 25 April 2019|title=K N Madhusoodhanan appointed Cusat VC}}</ref> ==== पॉलिमर विज्ञान और रबर प्रौद्योगिकी विभाग ==== 1971 में स्थापित पॉलिमर विज्ञान और रबर प्रौद्योगिकी विभाग, पॉलिमर विज्ञान और इंजीनियरिंग में शिक्षा और अनुसंधान के क्षेत्र में अग्रणी है। इसका बी॰टेक॰ कार्यक्रम 1972 में रबर रिसर्च इंस्टीट्यूट ऑफ इंडिया के सहयोग से शुरू हुआ था। इसे नुफ़िक ([[Netherlands|नीदरलैंड]]), वॉक्सवैगन फाउंडेशन (जर्मनी), [[मानव संसाधन विकास मंत्रालय]], ए॰आई॰सी॰टी॰ई॰, डी॰आर॰डी॰ओ॰, डी॰एस॰टी॰ और यू॰जी॰सी॰ जैसी एजेंसियों द्वारा वित्त पोषित किया जाता है। ==== शिप टेक्नोलॉजी विभाग ==== शिप टेक्नोलॉजी विभाग की स्थापना 1974 में हुई थी और यह भारत में नेवल आर्किटेक्चर शिक्षा के क्षेत्र में अग्रणियों में से एक है। नेवल आर्किटेक्चर और शिप बिल्डिंग में इसका बी॰टेक॰ कार्यक्रम 1975 में शुरू हुआ था। नेवल आर्किटेक्चर कार्यक्रम जर्मनी के रोस्टॉक विश्वविद्यालय के सहयोग से चलाया जाता है, और इसके स्नातकों की जहाज निर्माण उद्योग, जहाज वर्गीकरण सोसाइटियों, अनुसंधान व विकास संगठनों और [[भारतीय नौसेना]] में काफी मांग रहती है। पोत परिवहन मंत्रालय (भारत सरकार) ने एम॰ओ॰टी॰ प्रमाणपत्र परीक्षा के लिए बी॰टेक॰ पाठ्यक्रम को मंजूरी दी है, और भारतीय नौसेना ने इस विभाग को अपने अधिकारियों की उच्च शिक्षा के लिए एक केंद्र के रूप में मान्यता दी है। विभाग में नेवल आर्किटेक्चर के छात्रों की सोसायटी एक वार्षिक तकनीकी पत्रिका 'शिप्सटेक्निक' प्रकाशित करती है। ==== इंटरनेशनल स्कूल ऑफ फोटोनिक्स ==== इंटरनेशनल स्कूल ऑफ फोटोनिक्स की स्थापना 1995 में हुई थी। अनुसंधान गतिविधियों में विभिन्न लेजर प्रणालियों और लेजर घटकों का डिजाइन व निर्माण, फोटोथर्मल, फोटोएकॉस्टिक और संबंधित तकनीकों का उपयोग करके विभिन्न सामग्रियों में गैर-रेखीय घटनाओं की जांच, लेजर-प्रेरित प्लाज्मा पर समय और स्थान-संकल्पित अध्ययन, फाइबर-ऑप्टिक सेंसर का डिजाइन व लक्षण वर्णन, पॉलिमर फाइबर का निर्माण, फोटोनिक सामग्रियों की तैयारी और फोटोनिक्स सिद्धांत पर अध्ययन शामिल हैं। इसे डी॰एस॰टी॰, ए॰आई॰सी॰टी॰ई॰ और यू॰जी॰सी॰ जैसी फंडिंग एजेंसियों द्वारा प्रायोजित किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://photonics.cusat.ac.in/|title=International School of Photonics CUSAT|website=International School of Photonics|language=en-US|access-date=2016-09-29}}</ref> विश्वविद्यालय अनुदान आयोग ने मार्च 2002 में कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय को "लेजर और ऑप्टोइलेक्ट्रॉनिक्स विज्ञान के क्षेत्र में उत्कृष्टता की क्षमता वाले विश्वविद्यालय" के रूप में नामित किया, और 5 [[करोड़]] रुपये का अनुदान प्रदान किया, जिसका उपयोग लेजर और ऑप्टोइलेक्ट्रॉनिक्स विज्ञान में उत्कृष्टता केंद्र स्थापित करने के लिए किया गया था। बाद में इस केंद्र का इंटरनेशनल स्कूल ऑफ फोटोनिक्स में विलय हो गया। यह विभाग एम॰टेक॰ और पीएच॰डी॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर कार्यक्रम प्रदान करता है। ==== कंप्यूटर एप्लीकेशन विभाग ==== कंप्यूटर एप्लीकेशन विभाग की स्थापना 1994 में हुई थी। यह यू॰जी॰सी॰ और इलेक्ट्रॉनिक्स और आईटी विभाग, [[भारत सरकार]] के वित्तीय सहयोग से एम॰सी॰ए॰ कार्यक्रम प्रदान करता है। अनुसंधान क्षेत्रों में [[सूचना सुरक्षा]], सिमुलेशन और मॉडलिंग, [[क्रिप्टोग्राफी]] और कोडिंग सिद्धांत, भाषा कंप्यूटिंग, एल्गोरिदम, पैटर्न रिकग्निशन, वेब माइनिंग, ग्राफ थ्योरी के अनुप्रयोग, इमेज प्रोसेसिंग, डेटा माइनिंग, नेटवर्किंग और [[सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग]] शामिल हैं।<ref>{{Cite web|title=Department of Computer Application|url=http://dca.cusat.ac.in}}</ref> यह विभाग 2016 से सॉफ्ट कंप्यूटिंग में विशेषज्ञता के साथ एम॰एससी॰ कंप्यूटर साइंस भी प्रदान करता है। इसका उद्देश्य छात्रों को सॉफ्ट कंप्यूटिंग में सैद्धांतिक और व्यावहारिक दोनों तरह की मजबूत नींव के साथ तैयार करना है। पाठ्यक्रम में मशीन लर्निंग, नेचुरल लैंग्वेज प्रोसेसिंग, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा एनालिटिक्स आदि जैसी वर्तमान तकनीकों का समावेश शामिल है। ==== कंप्यूटर विज्ञान विभाग ==== कंप्यूटर विज्ञान विभाग सूचना प्रणाली में अकादमिक कार्यक्रमों पर ध्यान केंद्रित करता है, लेकिन इसके अंतर्गत हाई-स्पीड कंप्यूटिंग, मानव-कंप्यूटर इंटरैक्शन, [[सूचना सुरक्षा]], नेटवर्क एम्बेडेड सिस्टम, प्राकृतिक भाषा प्रसंस्करण, [[सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग]] और वी॰एल॰एस॰आई॰ पर शोध भी शामिल है। यह विश्वविद्यालय के कंप्यूटर केंद्र और कुसैट इंट्रानेट की स्थापना में सहायक था। यह विभाग एम॰टेक॰, एम॰टेक॰ और एम॰टेक॰, एम॰एससी॰ कंप्यूटर साइंस तथा पीएच॰डी॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर कार्यक्रम प्रदान करता है। अनुसंधान प्रयोगशालाओं में शामिल हैं: 1. आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस और कंप्यूटर विजन लेबोरेटरी 2. बायोइनफॉरमैटिक्स लेबोरेटरी 3. साइबर फिजिकल सिस्टम्स लेबोरेटरी 4. नेचुरल लैंग्वेज प्रोसेसिंग लेबोरेटरी 5. सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग लेबोरेटरी === इंजीनियरिंग संकाय === ==== स्कूल ऑफ इंजीनियरिंग, त्रिक्काकरा ==== स्कूल ऑफ इंजीनियरिंग की स्थापना 1979 में [[कोच्चि]] और उसके आसपास काम करने वाले इंजीनियरों के लिए इंजीनियरिंग के प्रमुख विषयों (सिविल, मैकेनिकल, इलेक्ट्रिकल और केमिकल इंजीनियरिंग) में अंशकालिक एम॰टेक॰ कार्यक्रम पेश करने के लिए की गई थी। 1995 में स्कूल ने [[सिविल इंजीनियरिंग]], मैकेनिकल इंजीनियरिंग, इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार इंजीनियरिंग, कंप्यूटर विज्ञान और इंजीनियरिंग और [[सूचना प्रौद्योगिकी]] में बी॰टेक॰ कार्यक्रम शुरू किए। 1996 में सेफ्टी एंड फायर इंजीनियरिंग और 2003 में इलेक्ट्रिकल एंड इलेक्ट्रॉनिक्स इंजीनियरिंग को जोड़ा गया। 1981 में स्कूल ने पीएच॰डी॰ कार्यक्रम भी जोड़े। {{As of|2019||df=}} तक, स्कूल ने 53 पीएच॰डी॰ तैयार किए थे और 250 से अधिक उम्मीदवार शोध छात्रों के रूप में पंजीकृत थे। अनुसंधान गतिविधियों के लिए बाहरी वित्तपोषण डी॰एस॰टी॰, केंद्रीय जल आयोग, इसरो, [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद|ए॰आई॰सी॰टी॰ई॰]], कॉयर बोर्ड और केरल राज्य कॉयर निगम जैसी एजेंसियों द्वारा प्रदान किया जाता है। स्कूल द्वारा पेश किए जाने वाले बी॰टेक॰ कार्यक्रम टियर-I प्रणाली के तहत राष्ट्रीय प्रत्यायन बोर्ड द्वारा मान्यता प्राप्त हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.cusat.ac.in/view_news.php?id=1294|title=Cochin University of Science and Technology-News|website=cusat.ac.in|access-date=2016-09-28|archive-date=12 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812232930/http://www.cusat.ac.in/view_news.php?id=1294|url-status=dead}}</ref> राष्ट्रीय प्रत्यायन बोर्ड वाशिंगटन एकॉर्ड का एक स्थायी हस्ताक्षरकर्ता है जो कई देशों में इंजीनियरिंग स्नातक डिग्री के लिए मानक निर्धारित करता है। '''स्नातक बी॰टेक॰ पाठ्यक्रम''' (कोष्ठक में छात्रों की प्रवेश संख्या)<ref name=":1">{{Cite web |title=Academic Admission CUSAT |url=https://admissions.cusat.ac.in/?tag=ug_course |archive-url=https://web.archive.org/web/20250406021538/https://admissions.cusat.ac.in/?tag=ug_course |archive-date=2025-04-06 |access-date=2025-04-26 |website=admissions.cusat.ac.in |language=en}}</ref> * [[सिविल इंजीनियरिंग]] (90) * कंप्यूटर विज्ञान और इंजीनियरिंग (90) * इलेक्ट्रिकल और इलेक्ट्रॉनिक्स इंजीनियरिंग (60) * इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार इंजीनियरिंग (90) * [[सूचना प्रौद्योगिकी]] (90) * मैकेनिकल इंजीनियरिंग (90) * सेफ्टी और फायर इंजीनियरिंग (60) [[File:Software engineering block.jpg|thumb|259x259px|सॉफ्टवेयर इंजीनियरिंग ब्लॉक]] '''स्नातकोत्तर एम॰टेक॰ पाठ्यक्रम'''<ref>{{Cite web |title=Academic Admission CUSAT |url=https://admissions.cusat.ac.in/?tag=pgeng_course |archive-url=https://web.archive.org/web/20250401032640/https://admissions.cusat.ac.in/?tag=pgeng_course |archive-date=2025-04-01 |access-date=2025-04-26 |website=admissions.cusat.ac.in |language=en}}</ref> '''पूर्णकालिक''' * सूचना प्रौद्योगिकी (18) * कंप्यूटर विज्ञान और इंजीनियरिंग (18) * सिविल इंजीनियरिंग (18) * मैकेनिकल इंजीनियरिंग (18) * इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार इंजीनियरिंग (18) '''अंशकालिक''' * सिविल इंजीनियरिंग (18) * मैकेनिकल इंजीनियरिंग (18) * केमिकल इंजीनियरिंग (18) * इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग (18) उपरोक्त सभी क्षेत्रों में '''पीएच॰डी॰ कार्यक्रम''' उपलब्ध हैं। ==== कुंजलि मरक्कर स्कूल ऑफ मरीन इंजीनियरिंग ==== कुंजलि मरक्कर स्कूल ऑफ मरीन इंजीनियरिंग मरीन इंजीनियरिंग में बी॰टेक॰ कार्यक्रम प्रदान करता है। यह एक पूर्णकालिक अनिवार्य आवासीय कार्यक्रम है। कक्षाओं के लिए छात्र मर्चेंट नेवी कैडेट की वर्दी पहनते हैं। कैडेटों के लिए शारीरिक प्रशिक्षण अनिवार्य है। बी॰टेक॰ मरीन इंजीनियरिंग के लिए प्रति वर्ष 80 छात्रों का प्रवेश होता है। 2014 में, मरीन इंजीनियरिंग में एक पूर्णकालिक दो-वर्षीय एम॰टेक॰ कार्यक्रम (80 छात्र) भी जोड़ा गया था।<ref>{{Cite web|url=http://kmsme.cusat.ac.in/|title=Kunjali Marakkar School of Marine Engineering|website=kmsme.cusat.ac.in|access-date=2016-09-28}}</ref> यह स्कूल नौवहन महानिदेशालय द्वारा आयोजित प्रतियोगी परीक्षाओं की तैयारी करने वाले छात्रों के लिए इंजन रूम सिम्युलेटर में अल्पकालिक पाठ्यक्रम भी प्रदान करता है। ==== कोचीन यूनिवर्सिटी कॉलेज ऑफ इंजीनियरिंग, कुट्टनाड ==== कोचीन यूनिवर्सिटी कॉलेज ऑफ इंजीनियरिंग, कुट्टनाड की स्थापना 1999 में हुई थी और यह कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय के स्वामित्व में है। यह त्रिक्काकरा के मुख्य परिसर से लगभग 75 किमी दूर पुलिनकुन्नू, कुट्टनाड में 42 एकड़ के परिसर में स्थित है। यह कुसैट का एकमात्र परिसर है जो एर्नाकुलम जिले के बाहर स्थित है। बी॰टेक॰ कार्यक्रम निम्नलिखित विषयों में प्रदान किए जाते हैं:<ref name=":1" /> * [[कंप्यूटर विज्ञान]] और इंजीनियरिंग * इलेक्ट्रिकल और इलेक्ट्रॉनिक्स इंजीनियरिंग * इलेक्ट्रॉनिक्स और संचार इंजीनियरिंग * [[सूचना प्रौद्योगिकी]] * मैकेनिकल इंजीनियरिंग * सिविल इंजीनियरिंग * कंप्यूटर एप्लीकेशन === पर्यावरण अध्ययन संकाय === ==== पर्यावरण अध्ययन स्कूल ==== पर्यावरण संरक्षण और सतत विकास को समर्पित उच्च शिक्षा का यह केंद्र, पर्यावरण अध्ययन स्कूल, 1983 में स्थापित किया गया था। इस स्कूल को विज्ञान और प्रौद्योगिकी विभाग और विश्वविद्यालय अनुदान आयोग से प्राप्त अनुदान द्वारा वित्त पोषित किया जाता है। पर्यावरण अध्ययन स्कूल से जुड़ा 'जलीय पशु स्वास्थ्य के लिए राष्ट्रीय केंद्र', जैव प्रौद्योगिकी में मानव संसाधन विकास में अपने नेटवर्क कार्यक्रम के तहत भारत सरकार के जैव प्रौद्योगिकी विभाग द्वारा प्रायोजित दो वर्षीय एम॰टेक॰ कार्यक्रम आयोजित करता है। पर्यावरण प्रौद्योगिकी में एम॰एससी॰ दो विषयों में विशेषज्ञता के साथ पेश की जाती है: स्ट्रीम 1: [[पर्यावरण इंजीनियरिंग]] स्ट्रीम 2: पर्यावरण जैव प्रौद्योगिकी डॉक्टरेट कार्यक्रम इन क्षेत्रों में पेश किए जाते हैं: पर्यावरण जीव विज्ञान, पर्यावरण रसायन विज्ञान, पर्यावरण फोटोकैटलिसिस और सोनोफोटोकैटलिसिस, पर्यावरण सूक्ष्म जीव विज्ञान, [[पर्यावरण प्रबंधन]], पर्यावरण विष विज्ञान, पर्यावरण जैव प्रौद्योगिकी, पर्यावरण इंजीनियरिंग और [[रिमोट सेंसिंग]]। यह स्कूल विश्वविद्यालय और कॉलेज के शिक्षकों के लिए यू॰जी॰सी॰ प्रायोजित रिफ्रेशर कोर्स आयोजित करता है, और जलवायु लचीलापन, पर्यावरण सर्वेक्षण, प्रदूषण निगरानी, जल गुणवत्ता प्रबंधन, जल उपचार, रोग निदान और जलीय कृषि प्रणालियों के प्रबंधन, और पर्यावरणीय प्रभाव आकलन में परामर्श सेवाएं प्रदान करता है। स्कूल ने कोच्चि शहर के मेट्रो रेल प्रोजेक्ट के लिए पर्यावरणीय प्रभाव आकलन में भी भाग लिया था। === मानविकी संकाय === ==== हिंदी विभाग ==== 1963 में स्थापित हिंदी विभाग, विश्वविद्यालय के सबसे पुराने विभागों में से एक है। यह मूल रूप से केरल विश्वविद्यालय का हिस्सा था, लेकिन 1971 में कोचीन विश्वविद्यालय में आ गया। यह दक्षिण भारत का एकमात्र विभाग है जिसे हिंदी में यू॰जी॰सी॰ द्वारा समर्थित विभाग अनुसंधान सहायता और विभाग विशेष सहायता कार्यक्रम प्राप्त हैं। [[File:DEPARTMENT OF HINDI.jpg|thumb|right|हिंदी विभाग]] विभाग के शोध में प्राचीन और आधुनिक कविता, कथा साहित्य, नाटक और रंगमंच अध्ययन, आलोचना, व्याकरण, भाषा विज्ञान, भाषाओं और साहित्य का तुलनात्मक अध्ययन, लोक साहित्य, अनुवाद और कंप्यूटर-सहायता प्राप्त भाषा शिक्षण जैसे क्षेत्र शामिल हैं। अध्ययन और शोध के कार्यक्रम: * एम॰ए॰ हिंदी भाषा और साहित्य * एम॰फिल॰ अनुवाद और कार्यात्मक हिंदी में पीजी डिप्लोमा * पीएच॰डी॰ * हिंदी में कंप्यूटर आधारित प्रशिक्षण और शिक्षण में शॉर्ट टर्म कोर्स ==== अंग्रेजी और विदेशी भाषा विभाग ==== अंग्रेजी और विदेशी भाषा विभाग को शुरुआत में 1976 में विदेशी भाषा विभाग के रूप में स्थापित किया गया था। विभाग का मुख्य ध्यान अंग्रेजी, [[French language|फ्रेंच]], जर्मन, इतालवी, जापानी और रूसी सहित भाषाओं के शिक्षण पर है। 2012 में [[अंग्रेजी भाषा]] शिक्षण के विशेष महत्व को दर्शाने के लिए विभाग का नाम बदलकर अंग्रेजी और विदेशी भाषा विभाग कर दिया गया। === विधि संकाय === ==== स्कूल ऑफ लीगल स्टडीज ==== स्कूल ऑफ लीगल स्टडीज की स्थापना शुरुआत में 1962 में केरल विश्वविद्यालय के कानून के स्नातकोत्तर विभाग के रूप में की गई थी। विभाग के पहले अध्यक्ष दिवंगत डॉ॰ ए॰टी॰ मार्कोस थे, जो अंतरराष्ट्रीय स्तर पर प्रतिष्ठित न्यायविद, भारतीय कानून संस्थान के संस्थापक निदेशक और अंतर्राष्ट्रीय प्रशासनिक न्यायाधिकरण में उप न्यायाधीश थे। यह स्कूल [[मानव संसाधन विकास मंत्रालय]] की मदद से दुर्लभ पुस्तकों और पत्रिकाओं से युक्त एक बौद्धिक संपदा अधिकार रिपॉजिटरी का रखरखाव करता है। संयुक्त राष्ट्र की एक घटक एजेंसी, विश्व बौद्धिक संपदा संगठन ने इस रिपॉजिटरी को अपने प्रमुख प्रकाशन दान किए हैं। [[मानव संसाधन विकास मंत्रालय]] ने बौद्धिक संपदा अध्ययन के लिए एक चेयर को भी मंजूरी दी है। मानवाधिकारों में अंतःविषय अनुसंधान को प्रोत्साहित करने के लिए स्कूल में दिवंगत न्यायमूर्ति वी॰आर॰ कृष्ण अय्यर के नाम पर एक मानवाधिकार चेयर की स्थापना की गई है। यह स्कूल 3-वर्षीय एलएल॰बी॰ कार्यक्रम, 5-वर्षीय बी॰बी॰ए॰, एलएल॰बी॰ (ऑनर्स) कार्यक्रम, और बी॰कॉम॰ एलएल॰बी॰ (ऑनर्स) कार्यक्रम प्रदान करता है।<ref name=":1" /> === बौद्धिक संपदा अधिकार अध्ययन के लिए अंतर-विश्वविद्यालय केंद्र === कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय के स्कूल ऑफ लीगल स्टडीज में 2003 में स्थापित आईपीआर अध्ययन केंद्र को 2009 में बौद्धिक संपदा अधिकारों के क्षेत्र में बहु-विषयक शिक्षण और अनुसंधान को प्रोत्साहित करने के लिए एक अंतर-विश्वविद्यालय केंद्र में बदल दिया गया। यह केरल सरकार द्वारा स्थापित कुसैट में एक स्वायत्त केंद्र है जिसे एक शोध केंद्र और संसाधन केंद्र के रूप में परिकल्पित किया गया है जो केरल और बाहर के विभिन्न विश्वविद्यालयों के शोधकर्ताओं के बीच बातचीत की सुविधा प्रदान करता है। यह शिक्षा विभाग, केरल सरकार द्वारा कल्पित और कार्यान्वित अंतर-विश्वविद्यालय केंद्रों में से एक है। आईपीआर अध्ययन केंद्र की स्थापना मूल रूप से डॉ॰ के॰एन॰ चंद्रशेखरन पिल्लई, डीन, विधि संकाय को निदेशक और डॉ॰ एन॰एस॰ गोपालकृष्णन को समन्वयक बनाकर की गई थी। इस केंद्र को मानव संसाधन विकास मंत्रालय, भारत सरकार का भी समर्थन प्राप्त है, जिसने 2003 में ही कुसैट में बौद्धिक संपदा अधिकारों पर एक चेयर स्थापित की थी। यह केंद्र विभिन्न विषयों जैसे कानून, अर्थशास्त्र, राजनीति विज्ञान, इतिहास, विज्ञान और प्रौद्योगिकी आदि के शोधकर्ताओं को नीतिगत अनुसंधान करने के लिए प्रोत्साहित करने के लिए आईपीआर से संबंधित क्षेत्रों में छात्रवृत्ति के साथ बहु-विषयक पीएच॰डी॰ कार्यक्रम प्रदान कर रहा है। विभिन्न क्षेत्रों में कई शोधकर्ता काम कर रहे हैं। रिपॉजिटरी में प्राथमिक शोध सामग्री की उपलब्धता शोधकर्ताओं के लिए बौद्धिक संपदा अधिकार के क्षेत्र में महत्वपूर्ण विषयों पर माइमोग्राफ लाना संभव बनाती है। यह केंद्र, स्कूल ऑफ लीगल स्टडीज के सहयोग से, स्कूल के एलएल॰एम॰ कार्यक्रम के लिए बौद्धिक संपदा अधिकारों पर पाठ्यक्रम भी प्रदान करता है। इस केंद्र का प्रशासन एक गवर्निंग काउंसिल द्वारा किया जाता है जिसमें केरल सरकार के शिक्षा और संस्कृति के माननीय मंत्री अध्यक्ष होते हैं। केंद्र की प्रशासनिक और शैक्षणिक गतिविधियों का प्रबंधन करने के लिए कुसैट के कुलपति के अध्यक्ष के रूप में एक कार्यकारी समिति और एक संकाय समिति है। डॉ॰ एम॰ भासी केंद्र के निदेशक हैं। === प्रस्तावित पाठ्यक्रम === 1. एलएल॰एम॰ (आईपीआर) पीएच॰डी॰ इंटीग्रेटेड (5 वर्ष) 2. एलएल॰एम॰ (आईपी) पीएच॰डी॰ इंटीग्रेटेड (5 वर्ष) 3. एलएल॰एम॰ (आईपीआर, 1 वर्ष) 4. बी॰बी॰ए॰ एलएल॰बी॰ (5 वर्ष) 5. बी॰कॉम॰ एलएल॰बी॰ (5 वर्ष) === डीडीयू कौशल केंद्र === यू॰जी॰सी॰ ने सामुदायिक कॉलेजों और बी॰वोक॰ कार्यक्रमों को शुरू करने की अपनी पहल को जारी रखते हुए व्यावसायिक शिक्षा को बढ़ावा देने के लिए डीडीयू कौशल केंद्र की शुरुआत की है, ताकि छात्रों के बीच कौशल विकसित करने के महत्व और आवश्यकता को महसूस किया जा सके, और बड़े पैमाने पर काम के लिए तैयार जनशक्ति तैयार की जा सके। यह देश में उच्च शिक्षा क्षेत्र में व्यावसायिक शिक्षा में अग्रणी संस्थानों में से एक है। डीडीयू कौशल केंद्र कुसैट का उद्देश्य व्यावसायिक घरानों में इंटर्नशिप और उद्योग के जानकारों के अनुभव साझा करने के साथ-साथ कक्षा-केंद्रित औपचारिक शिक्षा और प्रशिक्षण के संयोजन से गुणवत्तापूर्ण व्यावसायिक शिक्षा प्रदान करना है।<ref>{{cite news |title=Deen Dayal Kendra to Start Career-oriented Courses |url=https://www.newindianexpress.com/cities/kochi/2015/dec/09/deen-dayal-kendra-to-start-career-oriented-courses-853559.html |access-date=10 September 2021 |work=The New Indian Express |date=December 9, 2015}}</ref><ref>{{cite news |last1=Online |first1=Mathrubhumi Education |title=Courses under DDUKK at CUSAT |url=https://english.mathrubhumi.com/education/news/news-updates/courses-under-ddukk-at-cusat-english-news-1.673796 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210905171424/https://english.mathrubhumi.com/education/news/news-updates/courses-under-ddukk-at-cusat-english-news-1.673796 |url-status=dead |archive-date=5 September 2021 |access-date=10 September 2021 |publisher=Mathrubhumu |date=Nov 16, 2015 }}</ref> इसका मुख्य ध्यान रोजगार योग्य युवाओं का एक नया वर्ग बनाने की दिशा में ज्ञान प्राप्ति और मानव कौशल के उन्नयन को एकीकृत करने की ओर है।<ref>{{cite news |title=With eye on job market, Cusat's DDUKK enters into tie-ups with Infopark, Kitco |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/with-eye-on-job-market-cusats-ddukk-enters-into-tieups-with-infopark-kitco/article7956859.ece |access-date=10 September 2021 |work=The Hindu |date=March 24, 2016}}</ref> इसके तहत पेश किए जाने वाले पाठ्यक्रमों की शिक्षण और प्रशिक्षण पद्धति इसी के अनुसार डिजाइन की गई है। डीडीयू कौशल केंद्र की स्थापना मूल रूप से वर्ष 2015 में संस्थापक निदेशक के रूप में डॉ॰ जकारिया के॰ए॰ (प्रोफेसर, स्कूल ऑफ मैनेजमेंट स्टडीज, कुसैट) के साथ की गई थी। प्रस्तावित पाठ्यक्रम: 1. प्रौद्योगिकी और प्रबंधन परामर्श में एम॰वोक॰ 2. मोबाइल फोन एप्लीकेशन डेवलपमेंट में एम॰वोक॰ 3. बिजनेस प्रोसेस और डेटा एनालिटिक्स में बी॰वोक॰ === समुद्री विज्ञान संकाय === ==== औद्योगिक मत्स्य पालन स्कूल ==== औद्योगिक मत्स्य पालन विभाग की स्थापना 1976 में हुई थी और इसकी शैक्षणिक और वैज्ञानिक उपलब्धियों को मान्यता देने के लिए 1995 में इसे एक स्कूल में अपग्रेड किया गया था। इसके पांच प्रभाग हैं: * एक्वाकल्चर और कैप्चर फिशरीज़ * मत्स्य पालन प्रौद्योगिकी * मछली प्रसंस्करण प्रौद्योगिकी * मत्स्य अर्थशास्त्र * मत्स्य पालन प्रबंधन। ==== वायुमंडलीय विज्ञान विभाग ==== [[File:ACARR CUSAT.jpg|thumb|326x326px|कुसैट में वायुमंडलीय रडार अनुसंधान के लिए उन्नत केंद्र]] वायुमंडलीय विज्ञान विभाग मौसम विज्ञान/वायुमंडलीय विज्ञान के क्षेत्र में शिक्षण और अनुसंधान में उत्कृष्टता का केंद्र है। यह कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय के लेकसाइड परिसर में स्थित है। इस विभाग को वैज्ञानिक और औद्योगिक अनुसंधान परिषद द्वारा मानसून-संबंधित भविष्यवाणियों के लिए मेसोस्केल मॉडलिंग पर [[भारत सरकार]] की नई सहस्राब्दी भारतीय प्रौद्योगिकी नेतृत्व पहल के उत्कृष्टता केंद्रों में से एक के रूप में पहचाना गया था, जिसमें अन्य प्रमुख केंद्र जैसे भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान दिल्ली; भारतीय उष्णकटिबंधीय मौसम विज्ञान संस्थान पुणे; भारतीय विज्ञान संस्थान बैंगलोर; [[टाटा मूलभूत अनुसंधान संस्थान]] मुंबई; सी-एमएमएसीएस बैंगलोर और राष्ट्रीय एयरोस्पेस प्रयोगशालाएँ बैंगलोर शामिल हैं। यह विभाग एम॰एससी॰ और एम॰टेक॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। ==== रासायनिक समुद्र विज्ञान विभाग ==== रासायनिक समुद्र विज्ञान विभाग जलीय प्रणालियों के रसायन विज्ञान पर शिक्षण और अनुसंधान पर केंद्रित है। यह समुद्री विज्ञान के विभिन्न विषयों में अनुसंधान के लिए एक मुख्य विषय है। ==== समुद्री जीव विज्ञान, सूक्ष्म जीव विज्ञान और जैव रसायन विभाग ==== समुद्री जीव विज्ञान, सूक्ष्म जीव विज्ञान और जैव रसायन विभाग देश में समुद्री जीव विज्ञान के अग्रणी शैक्षणिक केंद्रों में से एक है। इसकी स्थापना 1938 में हुई थी और तुरंत ही एक शोध कार्यक्रम स्थापित किया गया था। इस विभाग से 100 से अधिक पीएच॰डी॰ छात्र स्नातक हो चुके हैं। यह विभाग एम॰एससी॰ और एम॰फिल॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। विभाग के शोधकर्ताओं ने विश्वविद्यालय के नाम पर एक नई प्रजाति का नाम रखा है, ''Victoriopisa cusatensis''<ref name="auto"/>। ==== समुद्री भूविज्ञान और भूभौतिकी विभाग ==== समुद्री भूविज्ञान और भूभौतिकी विभाग पर्यावरण और विकासात्मक मुद्दों में भूविज्ञान और भूभौतिकी के महत्व को पहचानने वाले देश के पहले विभागों में से एक था। समुद्री भूविज्ञान में स्नातकोत्तर कार्यक्रम 1976 में शुरू हुआ था। यह विभाग एम॰एससी॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। ==== भौतिक समुद्र विज्ञान विभाग ==== भौतिक समुद्र विज्ञान विभाग केरल विश्वविद्यालय के समुद्री जीव विज्ञान और समुद्र विज्ञान विभाग का एक विस्तार था। समुद्र विज्ञान में एक स्नातकोत्तर कार्यक्रम 1965 में शुरू हुआ, जो बाद में कोचीन विश्वविद्यालय के भौतिक समुद्र विज्ञान और मौसम विज्ञान प्रभाग में चला गया। 1996 में, [[भौतिक समुद्र विज्ञान]] विभाग की स्थापना की गई थी। यह विभाग एम॰एससी॰ और एम॰टेक॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। === चिकित्सा विज्ञान और प्रौद्योगिकी संकाय === ==== जैव प्रौद्योगिकी विभाग ==== वर्ष 1991 में स्थापित जैव प्रौद्योगिकी विभाग, माइक्रोबायोलॉजी, वायरोलॉजी, माइक्रोबियल इकोलॉजी, न्यूरोबायोलॉजी, सेल और मॉलिक्यूलर बायोलॉजी, मेडिकल बायोकैमिस्ट्री, जेनेटिक इंजीनियरिंग, प्लांट बायोटेक्नोलॉजी, बायो-इलेक्ट्रोकेमिकल सिस्टम और माइक्रोबियल जेनेटिक्स में शोध पर केंद्रित है। यह विभाग एम॰एससी॰ माइक्रोबायोलॉजी, एम॰एससी॰, जैविक विज्ञान में एकीकृत एम॰एससी॰ और जैव प्रौद्योगिकी में पीएच॰डी॰ की डिग्री के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। प्रो॰ पार्वती ए॰ वर्तमान में विभागाध्यक्ष के रूप में कार्यरत हैं। === सामाजिक विज्ञान संकाय === ==== व्यावहारिक अर्थशास्त्र विभाग ==== व्यावहारिक अर्थशास्त्र विभाग प्रौद्योगिकी के अर्थशास्त्र, अर्थमिति और संचालन अनुसंधान पर केंद्रित है। [[कोच्चि]] शहर में एक औद्योगिक बेल्ट और एक तटीय क्षेत्र है जो मछली पकड़ने का समर्थन करता है। उद्योग और मछली पकड़ने ने इस क्षेत्र में पर्यावरण प्रदूषण में काफी योगदान दिया है। इसलिए, यह विभाग उद्योग और मत्स्य पालन क्षेत्र की तकनीकी समस्याओं, और पर्यावरण के अर्थशास्त्र में विशेष रुचि लेता है। यह विभाग एम॰ए॰ की डिग्री के साथ-साथ एम॰फिल॰ और पीएच॰डी॰ कार्यक्रमों के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है। ==== स्कूल ऑफ मैनेजमेंट स्टडीज ==== स्कूल ऑफ मैनेजमेंट स्टडीज विश्वविद्यालय की सबसे पुरानी शैक्षणिक इकाइयों में से एक है और देश में स्थापित होने वाले पहले पांच प्रबंधन स्कूलों में से एक था। इसकी स्थापना अक्टूबर 1964 में केरल विश्वविद्यालय के एक भाग के रूप में, एमेरिटस प्रोफेसर एम॰वी॰ पायली के नेतृत्व में की गई थी, और यह फर्टिलाइजर्स एंड केमिकल्स त्रावणकोर लिमिटेड के परिसर में स्थित था। यह 1971 में कोचीन विश्वविद्यालय का हिस्सा बन गया, जो बाद में कोचीन विज्ञान और प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय बन गया। यह स्कूल अकादमिक गतिविधि के चार क्षेत्रों को आगे बढ़ाता है: शिक्षण, प्रशिक्षण, अनुसंधान और परामर्श।{{Citation needed|date=May 2021}} यह स्कूल निम्नलिखित डिग्रियों के लिए स्नातकोत्तर पाठ्यक्रम प्रदान करता है: एम॰बी॰ए॰, एम॰फिल॰ और पीएच॰डी॰। == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Official website|https://www.cusat.ac.in}} [[श्रेणी:केरल के विश्वविद्यालय]] [[श्रेणी:कोच्चि]] o8qmkfgb7491eb5ybn4abuugo9ghgjk सालम पंजा 0 1414967 6610607 5855432 2026-09-05T12:36:26Z RJ Raawat 670084 सालम मिश्री अलग वस्तु है - सुधार किया 6610607 wikitext text/x-wiki '''सालम पंजा''' सेहत के लिए बहुत ही फायदेमंद और गुणकारी औषधि है पुरुषों में होने वाली किसी भी प्रकार की कमजोरी दूर करने के लिए इसका सेवन बहुत लाभदायक होता है। सालम पंजा एक ऐसी आयुर्वेदिक जड़ी बूटी है, जिसे आयुर्वेद का वियाग्रा भी कहा जाता है। सालम पंजा हिमालय के साथ-साथ तिब्बत के ऊंचाई वाले क्षेत्रों में 8 से 12000 फीट की ऊंचाई पर पैदा होने वाली औषधि है। [[भारत]] में अधिकतर सालम पंजा अफगानिस्तान तथा ईरान से आयात किया जाता है। पहाड़ी इलाकों व समुंदर में रहने वाले लोग शरीर में पोषक तत्वों की पूर्ति व शारीरिक ताकत बढ़ाने के लिए सालम पंजा का ही उपयोग करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/weird-news/salam-panja-a-herbal-extract-keep-people-youthful-3165191/|title=प्राचीन काल से किया जा रहा है इस ताकत बढ़ाने के नुस्खे का इस्तेमाल, आज मिलता है लाखों में {{!}} salam panja a herbal extract keep people youthful|website=Patrika News|access-date=2022-11-28}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:औषधि]] no4w41dbnwvq4idhxe8txai5thp0hit आदित्य रेडीज 0 1419366 6610810 6502990 2026-09-05T21:34:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610810 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=आदित्य रेडीज|image=Aditya Redij in 2014.jpg|caption=2014 में रेडिज|birth_date=|birth_place=|occupation=Actor|citizenship=|education=|years_active=2007-वर्तमान|spouse=[[नताशा शर्मा]]}} '''आदित्य रेडिज''' एक भारतीय टेलीविजन अभिनेता हैं, जिन्हें ''[[ना आना इस देश लाडो|ना आना इस देस लाडो]]'' में राघव सघवन, ''[[जुनून – ऐसी नफरत तो कैसा इश्क|जूनून में पृथ्वी - ऐसी नफरत तो कैसा इश्क]]'' और कलर्स टीवी के बवारा ''[[बावरा दिल|दिल]]'' में किंजल धमेचा के साथ शिवा लश्करे की भूमिका निभाने के लिए जाना जाता है। == व्यक्तिगत जीवन == रेडिज ने 29 अप्रैल 2012 को प्रेमिका नताशा शर्मा से सगाई की।<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/natasha-sharma-and-aditya-redijs-engagement-in-delhi/articleshow/12933823.cms|title=Natasha Sharma and Aditya Redij’s engagement in Delhi!|website=Times Of India|access-date=30 July 2022}}</ref> उन्होंने 2014 में शादी कर ली।<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/entertainment/aditya-redij-married-life-with-natasha-sharma-has-been-fantastic-661010|title=Aditya Redij: Married life with Natasha Sharma has been fantastic|website=NDTV|access-date=30 July 2022}}</ref> == फिल्मोग्राफी == === टेलीविजन === {| class="wikitable" |+ !साल ! शीर्षक ! भूमिका ! टिप्पणियाँ ! संदर्भ। |- | 2009-2010 | ''[[ना आना इस देश लाडो|ना आना इस देस लाडो]]'' | राघव सिंह साघवन | | |- | 2010 | ''रसोई चैंपियन'' | प्रतियोगी | | |- | 2011-2012 | ''[[सवारे सबके सपने प्रीतो]] | राजबीर सिंह | | <ref>{{Cite web|url=http://www.indoamerican-news.com/cast-and-producer-of-life-oks-junoon-aisi-nafrat-toh-kaisa-ishq-talk-their-hearts-out/|title=Cast and Producer of Life OK’’s Junoon – Aisi Nafrat Toh Kaisa Ishq talk their hearts out - Indo American News|website=www.indoamerican-news.com|access-date=6 December 2017|archive-date=22 मार्च 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322124729/https://www.indoamerican-news.com/cast-and-producer-of-life-oks-junoon-aisi-nafrat-toh-kaisa-ishq-talk-their-hearts-out/|url-status=dead}}</ref> |- | 2012-2013 | ''[[जुनून – ऐसी नफरत तो कैसा इश्क|जूनून - ऐसी नफरत तो कैसा इश्क]]'' | पृथ्वी | | |- | rowspan="2" |2014 | ''[[ये है आशिकी]]'' | आदित्य | | |- | ''सामना करना'' | भगत दवे | | <ref>{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/celebrity/sushant-singh-rajput-s-success-inspires-tv-actors-aditya-redij_153334.html|title=Sushant Singh Rajput`s success inspires TV actors: Aditya Redij|date=10 April 2014|publisher=|access-date=6 December 2017}}</ref> |- | 2015 | ''[[बंधन... सारी उमर हमें संग रहना हैं|बंधन - सारी उमर हमें संग रहना है]]'' | महेश कार्लिक | | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Aditya-Redij-I-dont-watch-soaps/articleshow/47880333.cms|title=Aditya Redij: I don’t watch soaps - Times of India|publisher=|access-date=6 December 2017}}</ref> |- | rowspan="2" | 2016 | ''बॉक्स क्रिकेट लीग 2'' | प्रतियोगी | | |- | ''[[मेरी आवाज़ ही पहचान है]]'' | करण कपूर | | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Aditya-Redij-to-enter-Meri-Awaaz-Hi-Pehchaan-Hai/articleshow/52075744.cms|title=Aditya Redij to enter 'Meri Awaaz Hi Pehchaan Hai' - Times of India|publisher=|access-date=6 December 2017}}</ref> |- | 2017 | ''पेशवा बाजीराव'' | [[शिवाजी]] | | <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/aditya-redij-enters-peshwa-bajirao/articleshow/57131521.cms|title=Aditya Redij enters Peshwa Bajirao - Times of India|publisher=|access-date=6 December 2017}}</ref> |- | 2017-2018 | ''[[पोरस (टीवी धारावाहिक)|पोरस]]'' | बामनी | | <ref>{{Cite web|url=https://www.easterneye.eu/aditya-redij-extremely-delighted-playing-king-bamani-porus/|title=Aditya Redij extremely delighted on playing King Bamani in Porus - Eastern Eye|last=Singh|first=Mohnish|date=30 November 2017|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20171206152716/https://www.easterneye.eu/aditya-redij-extremely-delighted-playing-king-bamani-porus/|archive-date=6 December 2017|access-date=6 December 2017}}</ref> |- | rowspan="2" | 2021 | ''[[बिग बॉस 14]]'' | rowspan="2" | शिव लश्करे | अतिथि | |- | ''[[बावरा दिल]]'' | | |- |2022-वर्तमान | ''[[इश्क की दास्तान - नागमणि]]'' | शंकर राणा | | |} === फिल्में === {| class="wikitable" |+ !साल ! शीर्षक ! भूमिका ! संदर्भ। |- | 2007 | ''[[ज़बरदस्त (1985 फ़िल्म)|ज़बरदस्त]]'' | मड़ई | |- | 2008 | ''जलसा'' | गगन | |- | 2015 | [[बेबी (२०१५ फिल्म)|''शिशु'']] | कार्तिक | |} == पुरस्कार एवं नामांकन == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !साल ! पुरस्कार ! वर्ग ! दिखाना ! परिणाम |- | 2009 | rowspan="2" | इंडियन टेली अवार्ड्स | नकारात्मक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता | rowspan="2" | ''[[ना आना इस देश लाडो|ना आना इस देस लाडो]]'' | {{नामांकन}} |- | 2010 | सबसे लोकप्रिय अभिनेता | {{नामांकन}} |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|2983167}} [[श्रेणी:1984 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 65fvcc6up24lg89sifcpweccgubanpu ठेठी 0 1422200 6610603 6610589 2026-09-05T12:28:46Z RJ Raawat 670084 6610603 wikitext text/x-wiki '''ठेठी''' [[बिहार]] में बोली जाने वाली [[मैथिली भाषा|मैथिली]] की एक बोली है। ठेठी, जिसे ठठिया के नाम से भी जाना जाता है। यह मुख्य रूप से बिहार के [[कोसी प्रमंडल|कोसी]], [[दरभंगा]], [[समस्तीपुर]],[[बेगूसराय]], [[पूर्णिया जिला|पूर्णियां]], [[भागलपुर]] और [[मुंगेर]] संभागों और नेपाल के कुछ निकटवर्ती जिलों में बोली जाती है। 2011 की जनगणना के अनुसार भारत में इसके 165,000 वक्ता हैं। [[File:Dialects of Maithili.jpg|thumb|right|300px|Map showing dialects of Maithili including the Thethi region]] <ref>{{Cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/mai|title=Maithili|website=Ethnologue|language=en|access-date=2022-12-29}}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Maithili_language |title=Maithili language |website=Wikipedia |access-date=2026-03-10 }}</ref> <ref>{{Cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Languages_of_Bihar |title=Languages of Bihar |website=Wikipedia |access-date=2026-03-10 }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणी सूची}} [[श्रेणी:भाषा]] 83028qkvble9ywnv83d3ne0h1vlpvyc इंस्पायर फिल्म्स 0 1435858 6610816 6224872 2026-09-06T00:12:30Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610816 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कम्पनी |name= |logo= |parent= |foundation={{Start date|2007}}<ref name=daring>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article454721.ece|title=Daring to be different|publisher=|accessdate=27 June 2016|archive-date=15 अगस्त 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815031411/http://www.newindianexpress.com/states/odisha/article454721.ece|url-status=dead}}</ref> |founder= |location_country=[[मुंबई]], भारत |key_people=[[यश ए पटनायक]]<br />ममता यश पटनायक |num_employees= |industry=मनोरंजन |products=टेलीविजन कार्यक्रम, फिल्में |revenue= |operating_income= |homepage={{URL|www.beyonddreams.in|आधिकारिक वेबसाइट}}}} '''इंस्पायर फिल्म्स प्राइवेट लिमिटेड''' बियॉन्ड ड्रीम्स एंटरटेनमेंट प्राइवेट लिमिटेड के तहत एक टेलीविजन सामग्री कंपनी है। कंपनी ने ''[[एक वीर की अरदास...वीरा]]'' सहित ''[[साड्डा हक]]'', ''[[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी]]'', और ''[[इश्क़ में मरजावाँ]]'' शो का निर्माण किया है। == वर्तमान प्रोडक्शंस == {| class="wikitable sortable" !प्रथम प्रसारित ! दिखाना ! चैनल ! टिप्पणियाँ |- |१० मई २०२३ |''गौना एक प्रथा'' |शेमारू उमंग |- |} == आगामी प्रोडक्शंस == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! धारावाहिक ! चैनल ! टिप्पणियाँ |- | 2023 | ''इश्क में मरजावां 4'' |कलर्स टीवी | |- |} == पूर्व प्रोडक्शंस == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !धारावाहिक !उत्पादन !टिप्पणियाँ ! class="unsortable" |Ref (s) |- |2008–2010 |''कंबाला इन्वेस्टिगेशन एजेंसी'' |बियॉन्ड ड्रीम्स एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | |<ref name="daring"></ref> |- |2008 |''नीजारे मेघा मोटे'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित |[[ओड़िया भाषा]] |<ref name="daring" /> |- |2009 |''चेहरा'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | |<ref name="daring" /> |- |2009 |''वचन दिल तू माला'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित |[[मराठी भाषा|मराठी]] |<ref name="daring" /> |- |2009 |''मोनिका मोगरे'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित |अपराध का नाटक |<ref name="daring" /> |- |2010–2011 |''[[रंग बदल्ती ओढनी]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित |प्रेम नाटक |<ref name="rangbadalti">{{Cite web|url=http://www.deccanchronicle.com/160101/entertainment-tollywood/article/new-ywar-new-tollywood-%E2%80%98-changes-we-want%E2%80%99|title=New Year, New Tollywood – 'The Changes we want'|publisher=[[डेक्कन क्रॉनिकल]]|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2010 |''जमुनिया'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित |ग्रामीण जीवन नाटक |<ref name="jamui">{{Cite web|url=http://zeenews.india.com/entertainment/idiotbox/-jamunia-is-straight-from-village-palace_55320.html|title='Jamunia' is straight from village palace|date=4 March 2010|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2012–2013 |''[[जुनून – ऐसी नफरत तो कैसा इश्क]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित | |<ref name="junoon">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Soaps-tune-into-original-notes/articleshow/20028933.cms|title=Soaps tune into original notes – Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2012–2015 |''[[एक वीर की अरदास...वीरा]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित | |<ref name="veera">{{Cite web|url=http://www.abplive.in/television/a-day-out-with-yash-patnaik-9825|title=A day- out with Yash Patnaik !|date=27 August 2014|publisher=|access-date=27 June 2016|archive-date=2 अक्तूबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161002001115/http://www.abplive.in/television/a-day-out-with-yash-patnaik-9825|url-status=dead}}</ref> |- |2013–2014 |''[[बेइंतहा]]'' | | | |- |2013–2014 |''[[मैं ना भूलूंगी]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट और डांसिंग वाटर्स द्वारा निर्मित | |<ref name="main">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Prime-Time-TVs-men-get-complicated/articleshow/31284034.cms|title=Prime Time TV's men get complicated – Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2013–2016 |''[[साड्डा हक]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | |<ref name="youth">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/We-are-ready-for-the-next-big-revolution-in-content-Yash-Patnaik/articleshow/49215881.cms|title=We are ready for the next big revolution in content: Yash Patnaik – Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2014 |''मिलियन डॉलर गर्ल '' | | |<ref name="youth" /> |- |2015 |''ट्विस्टवाला लव'' | |प्रेम कहानियां |<ref name="youth" /> |- |2015 |''गुप्त डायरी'' | | |<ref name="youth" /> |- |2016–2017 |''[[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के तहत निर्मित | |<ref name="rangpyar">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Yash-Patnaiks-Kuch-Rang-Pyar-Ke-Aise-Bhi-is-gearing-up-for-twist/articleshow/52571546.cms|title=Yash Patnaik's Kuch Rang Pyar Ke Aise Bhi is gearing up for twist – Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2016–2017 |''[[जाना ना दिल से दूर]]'' |बियॉन्ड ड्रीम्स एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | |<ref name="door">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Jaana-Na-Dil-Se-Door-to-replace-Dahleez/articleshow/52672838.cms|title='Jaana Na Dil Se Door' to replace 'Dahleez' – Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2016–2017 |''[[नागार्जुन - एक योद्धा]]'' | | |<ref name="thriller">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Life-OK-brings-past-and-present-together-with-the-launch-of-NagarjunEk-Yoddha/articleshow/52427312.cms|title=Life OK brings past and present together with the launch of Nagarjun…Ek Yoddha – Times of India|website=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|publisher=|access-date=27 June 2016}}</ref> |- |2017–2019 |''[[इश्क़ में मरजावाँ]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | | |- |2019–2020 |चॉकलेट (मलयालम टीवी श्रृंखला) |मलयालम सीरियल सूर्या टीवी पर प्रसारित होता है | | |- |2020–2021 |''[[इश्क़ में मरजावाँ 2]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | | |- |2021 |''[[इश्क में मरजावाँ 2: नया सफर]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित |वेब सीरीज | |- |2021 |''[[कुछ रंग प्यार के ऐसे भी: नई कहानी]]'' |बियॉन्ड ड्रीम एंटरटेनमेंट के साथ सह-निर्मित | | |- |2021-2022 |''[[रक्षाबंधन- रसाल अपने भाई की ढाल]]'' |बियॉन्ड ड्रीम के साथ सह-निर्मित मनोरंजन | | |- |2022 |''[[चन्ना मेरेया ( टीवी श्रृंखला)]]'' | rowspan="3" |बियॉन्ड ड्रीम के साथ सह-निर्मित मनोरंजन | | |- |2023 |[[डियर इश्क|''डियर इश्क'']] | | |- |2023 |[[तेरे इश्क में घायल|''तेरे इश्क में घायल'']] | | |- |2023 |''[[बाज़ी इश्क़ की]]''<ref>{{Citation |title=Baazi Ishq Ki {{!}} बाज़ी इश्क़ की {{!}} New Show Promo {{!}} 27th March Mon-Sat 10pm {{!}} Dangal TV |url=https://www.youtube.com/watch?v=n4YtGPRaKIU |access-date=2023-03-14 |language=en}}</ref> |बियॉन्ड ड्रीम के साथ सह-निर्मित मनोरंजन | | |} == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == * [http://www.beyonddreams.in/ आधिकारिक वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222044227/http://www.beyonddreams.in/ |date=22 फ़रवरी 2023 }} [[श्रेणी:मुंबई आधारित कम्पनियाँ]] cnxa8aw729a8s4pia9b69u0n6qjbtej सदस्य वार्ता:Elif Sahiba 3 1443065 6610625 6003500 2026-09-05T12:54:07Z PhilKnight 27920 PhilKnight ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Salman Khan rowing]] को [[सदस्य वार्ता:Elif Sahiba]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Salman Khan rowing|Salman Khan rowing]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Elif Sahiba|Elif Sahiba]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 5800033 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Salman Khan rowing}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 12:58, 22 मार्च 2023 (UTC) biyktmz153fgzxkzj2tmlz3h2rwekte अंबादान रोहड़िया 0 1451847 6610604 6598163 2026-09-05T12:31:23Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610604 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = अंबादान रोहड़िया | honorific_prefix = डॉ | native_name_lang = [[Gujarati]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | occupation = {{hlist|[[संशोधक]]|[[आलोचक]]|[[लेखक]]|[[प्रोफ़ेसर]]}} | language = {{hlist|[[गुजराती]]|[[डिंगल]]|[[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]]|[[हिन्दी]]}} | nationality = भारतीय | alma_mater = सौराष्ट्र विश्वविद्यालय | notable_works = <i>Charani Sahtiya Vividha Sandarbhe Avagāhana<br /> Sabhaparva<br /> Bhringipurana</i> | awards = [[गुजरात साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (2020)<br /> [[दुला भाया काग|कविश्री दुला काग लोकसाहित्य पुरस्कार]] (2004)<br /> | native_name = અંબાદાન રોહડિયા | education = {{hlist|[[कला स्नातक|बी.ए.]]|[[एम॰ए॰|एम.ए.]]|[[पीएचडी]]|[[मास्टर ऑफ़ फ़िलॉसफ़ी|एम.फ़िल.]]}} | website = }} '''प्रो अंबादान रोहड़िया''' एक प्रतिष्ठित लेखक, आलोचक, और [[डिंगल]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]] और [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]] के विद्वान हैं और उन्हें चारण साहित्य व गुजरात के [[लोक साहित्य]] में दक्षता के लिए जाना जाता है। वे वर्णनात्मक चारण ग्रंथों के शोध कार्य और प्रकाशन में लगभग चार दशकों से एकाग्रित हैं। एक अकादमिक के रूप में, अंबादान सौराष्ट्र विश्वविद्यालय में गुजराती के [[प्रोफ़ेसर|प्रोफेसर]] रहे और [[झवेरचन्द मेघाणी|मेघाणी लोक साहित्य केंद्र]] के निदेशक के रूप में अध्यक्षता की, जो प्रतिवर्ष झवेरचंद मेघाणी पुरस्कार प्रदान करता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.abtakmedia.com/mavaribapus-award-will-benefit-lakshmankar-purohit-with-zaverchand-medhani-and-bharti-kanchala-as-hemu-garhvi-award/|title=મોરારીબાપુના હસ્તે લાભશંકર પુરોહિતને ઝવેરચંદ મેધાણી અને ભારતી કુંચાલાને હેમુ ગઢવી એવોર્ડ અપાશે|last=Media|first=Abtak|date=2020-01-15|website=Abtak Media|language=en-US|access-date=2023-04-25}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.kutchmitradaily.com/news/310943|title=કચ્છ પ્રત્યે જસવંતસિંહને ખાસ લગાવ હતો|last=webpioneer|website=www.kutchmitradaily.com|language=en|access-date=2023-04-25}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sahityasetu.co.in/issue53/beena.php|title=Sahityasetu: ISSN 2249-2372|website=www.sahityasetu.co.in|access-date=2023-04-25|archive-date=25 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425224804/http://www.sahityasetu.co.in/issue53/beena.php|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://ahmedabadmirror.com/deep-dive-into-gujarati-classics/81854917.html|title=Deep Dive Into Gujarati Classics|date=2023|work=Ahmedabad Mirror}}</ref> == कैरियर == अंबादान एक पारंपरिक [[चारण (जाति)|चारण]] परिवार में पले-बढ़े। उन्होंने [[सौराष्ट्र विश्वविद्यालय]] में साहित्य भवन में एक रीडर के रूप में शुरुआत की, जहाँ उन्होंने अपनी मास्टर डिग्री पूरी की। वे गुजराती विभाग में एक नियमित आगंतुक थे, जिसमें [[गुजराती साहित्य|गुजराती]] चारण साहित्य की 12 हजार से अधिक पांडुलिपियाँ थीं। आरंभ में, वह [[रतुदान रोहड़िया]] और [[दादूदन गढवी|कवि दाद]] के संपर्क में आए, जिन्होंने चारण [[पाण्डुलिपि|पांडुलिपियों]] की सुरक्षा और संरक्षण के प्रयासों का नेतृत्व किया, जिसके परिणामस्वरूप विश्वविद्यालय में हजारों पांडुलिपियों का विशाल संग्रह सम्पन्न हुआ। रतुदान के माध्यम से अंबादान इन पांडुलिपियों के शोध और संपादन में संलग्न हुए। <ref>{{Cite journal|last=जानी|first=बलवंतराय शांतिलाल|date=2018|title=चारणी पांडुलिपिविज्ञान : स्वरूप-विमर्श|url=https://dhsgsu.edu.in/images/Madhya-Bharti/MADHYABHARTI75241218HINDICompressed-75.pdf|journal=मध्य भारती मानविकी एवं समाजविज्ञान की द्विभाषी शोध-पत्रिका|volume=75|issue=July-December|pages=7-23|issn=0974-0066}}{{Dead link|date=मई 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उन्होंने 16वीं शताब्दी के संत-कवि व 'जालंधर पुराण' और 'भृंगी पुराण' सहित अन्य ग्रंथों के सर्जक [[हरदास मीसण]] पर डॉक्टरेट की [[डॉक्टरेट|उपाधि]] पूरी की। उन्होंने [[महात्मा ईसरदास]], [[आसाजी रोहड़िया]] और [[लांगीदास मेहड़ू]] सहित अन्य मध्यकालीन भक्त-कवियों पर भी अपना शोध केंद्रित किया। <ref>{{Cite news|url=https://www.bhaskar.com/news/RAJ-OTH-MAT-latest-barmer-news-044505-326703-NOR.html|title=धार्मिक पर्यटन स्थल के रूप में विकसित होगा मंदिर: लखावत|date=2014|work=[[Dainik Bhaskar]]|access-date=26 April 2023}}</ref> सौराष्ट्र विश्वविद्यालय में प्रोफेसर के रूप में अंबादान ने चारण और [[जैन ग्रंथ|जैन साहित्य]] पर विभिन्न प्रमाणपत्र पाठ्यक्रम शुरू किए और चारण साहित्य और अध्ययन का एक अनूठा विभाग आरंभ करने का उनका प्रयास सफल रहा। 2004 के बाद से, उन्होंने इस विभाग के प्रमुख के रूप में कार्य किया। <ref>{{Cite web|url=https://www.charanshakti.org/dr-ambadan-rohdiya/|title=डॉ. अंबादान खीमराजभाई रोहड़िया|date=2023-03-01|website=Charan Shakti|language=en-US|access-date=2023-04-25|archive-date=25 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425224805/https://www.charanshakti.org/dr-ambadan-rohdiya/|url-status=dead}}</ref> उन्हें 2011 में स्थापित [[झवेरचन्द मेघाणी|झवेरचंद मेघाणी लोक साहित्य केंद्र]] का निदेशक नियुक्त किया गया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/rajkot/jhaverchand-meghani-chair-at-saurashtra-university/articleshow/12213906.cms|title='Jhaverchand Meghani' chair at Saurashtra University|date=2012-03-10|work=The Times of India|access-date=2023-04-26|issn=0971-8257}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mediamorcha.com/entries/%e0%a4%86%e0%a4%af%e0%a5%8b%e0%a4%9c%e0%a4%a8/%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%ad%e0%a4%be%e0%a4%b7%e0%a4%be-%e0%a4%95%e0%a5%8b-%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%a8%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%b8%e0%a5%87-%e0%a4%b9%e0%a5%80-%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%b5%e0%a4%bf%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b8-|title=राजस्थानी भाषा को मान्यता से ही राजस्थान का विकास|website=mediamorcha.com|access-date=2023-04-26}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/gujarat-popular-folk-singer-passes-away-at-75-2809694/|title=Gujarat: Popular folk singer passes away at 75|date=2016-05-20|website=The Indian Express|language=en|access-date=2023-04-26}}</ref> === पदभार === {| class="wikitable" !पद ! संगठन ! अवधि |- | निदेशक | [[झवेरचन्द मेघाणी|झवेरचंद]] [[झवेरचन्द मेघाणी|मेघाणी]] लोक साहित्य केंद्र | 2011—2021 |- | सदस्य | विश्वविद्यालय ग्रंथ निर्माण बोर्ड | 2013—2018 |- | सदस्य | सलाहकार बोर्ड-गुजराती, [[भारतीय साहित्य अकादमी|साहित्य अकादमी]] | 2013—2018 |- | अध्यक्ष | [[अखिल भारतीय इतिहास-संकलन योजना|इतिहास संकलन समिति-गुजरात]] | 2020 से |- | अध्यक्ष | गुजराती शिक्षक संघ | 2019 |- | विभागाध्यक्ष | चारण साहित्य विभाग, सौराष्ट्र विश्वविद्यालय | 2004 से |} === सम्मान === # [[दुला भाया काग|कवि काग पुरस्कार]] (2004) <ref>{{Cite web|url=https://kavikag.com/kag-award/|title=Kag Award – Kavi Shree Dula Bhaya Kag|language=en-US|access-date=2023-04-25}}</ref> # [https://artandculture.rajasthan.gov.in/content/raj/art-and-culture/rajasthani-language-literature-culture-academy/hi/home.html राजस्थानी भाषा साहित्य और संस्कृति अकादमी] द्वारा प्रवासी राजस्थानी साहित्यकार सम्मान (2013) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X-pvCQAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=Rajasthan Mahila & Bal Vikas Vibhag Conductor Sidhi Bharti Pariksha|publisher=Upkar Prakashan|isbn=978-93-5013-639-3|language=hi}}</ref> # गुजरात साहित्य अकादमी पुरस्कार - I - '''चारणी साहित्य विविध सन्दर्भे''<nowiki/>' (2020) हेतु # गुजरात साहित्य अकादमी पुरस्कार - II - '<nowiki/>''सभापर्व''' हेतु # गुजरात साहित्य अकादमी पुरस्कार - III - '<nowiki/>''भृंगीपुराण''' हेतु # [[प्रमुख स्वामी|प्रमुख स्वामी शताब्दी वर्षगांठ]] (2022) में सम्मानित == प्रकाशित ग्रंथ == # [https://books.google.com/books?id=LGqepwAACAAJ&newbks=0&hl=en चारणी साहित्य विमर्श] (संशोधन – विवेचन), 1992 # कागआई माहात्म्य (संशोधन – संपादन), 1996 # [https://books.google.com/books?id=E0VSGwAACAAJ&newbks=0&hl=en चारणी साहित्य संदर्भ] (विवेचन), 1998 # [https://books.google.com/books?id=laE8HQAACAAJ&newbks=0&hl=en साहित्याभिमुख] (विवेचन), 1999 # [https://books.google.com/books?id=lHIPxAEACAAJ&newbks=0&hl=en जालंधरपुराण] -1 (संशोधन – संपादन), 1999 # [https://books.google.com/books?id=EAohGwAACAAJ&newbks=0&hl=en अवगाहन] (संशोधन विवेचन), 2000 # जालंधरपुराण-2 (संशोधन – संपादन), 2000 # [https://books.google.com/books?id=N8nSGwAACAAJ&newbks=0&hl=en अस्मिता अने अनुसंधान] (संशोधन – विवेचन), 2001 # [https://books.google.com/books?id=JNywswEACAAJ&newbks=0&hl=en साहित्यने सीमाडे] (संशोधन – विवेचन), 2002 # [https://books.google.com/books?id=E-82HQAACAAJ&newbks=0&hl=en शब्दोपासना] (संशोधन- विवेचन), 2003 # [https://openlibrary.org/works/OL23891898W/V%C4%81%E1%B9%87%C4%AB_to_amarata_vad%C4%81%E1%B9%83--?edition=key:/books/OL3332111M वाणी तो अमरत वदां] (संपादन), 2003 # संशप्तक (संशोधन विवेचन), 2004 # [https://books.google.com/books?id=nUFJAQAAIAAJ&newbks=0&hl=en भृंगीपुराण] (संशोधन – विवेचन), 2005 # [https://books.google.com/books?id=EsnVXwAACAAJ&newbks=0&hl=en चारण कवि चरित्र] (संपादन), 2006 <nowiki>आईएसबीएन 978-81-89495-50-3</nowiki> # [https://books.google.com/books?id=ep1LtAEACAAJ&newbks=0&hl=en सोपान] (संशोधन विवेचन), 2007 # चारणी साहित्य विभिन्न परिप्रेक्ष्य (संशोधन विवेचन), 2008 # [https://books.google.com/books?id=cWLBPgAACAAJ&newbks=0&hl=en चारणी साहित्य वारसो अने वैभव] (संशोधन – विवेचन), 2008 # [https://books.google.com/books?id=tt73PgAACAAJ&newbks=0&hl=en चारणी साहित्य: सर्जन अने भावन] (संशोधन – विवेचन), 2008 # [https://books.google.com/books?id=dEnNtAEACAAJ&newbks=0&hl=en चारणी साहित्य पूजा अने परीक्षा] (संशोधन – विवेचन), 2009 # भृंगीपुराण (संशोधन – संपादन), 2010 # [https://openlibrary.org/works/OL32524257W/%C5%9Aabd%C4%81yana?edition=key%3A/books/OL44322989M शब्दायन] (संशोधन विवेचन), 2011 # [https://www.amazon.in/-/hi/%E0%A4%85%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A5%9C%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9-Ambadan-Rohdiya/dp/9385593811 जालंधरपुराण] (संपादन), 2016 आईएसबीएन: 978-9385593819 # [https://books.google.com/books?id=VPZvzgEACAAJ&newbks=0&hl=en चारणी साहित्य अने लोकसाहित्य] (संशोधन – विवेचन), 2020 [[अंतर्राष्ट्रीय मानक पुस्तक संख्या|आईएसबीएन]]&nbsp;<bdi>978-93-89070-88-0</bdi> # [https://rrsheth.com/shop/charni-sahitya-vividh-sandarbhe/ चारणी साहित्य विविध संदर्भे] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230426175932/https://rrsheth.com/shop/charni-sahitya-vividh-sandarbhe/ |date=26 अप्रैल 2023 }} (संशोधन – विवेचन), 2020 आईएसबीएन: 9789387908970 # चारणी साहित्य समीपे (2022) # [https://www.exoticindiaart.com/book/details/charani-literature-manimala-uba170/ चारणी साहित्य: मणिमाला] (2023) आईएसबीएन: 9789394649163 === सह लेखक/संपादक === # आसाजी रोहड़िया (संशोधन- विवेचन) 1989 # [https://www.google.co.in/books/edition/Sata_smara%E1%B9%87a/ZJZMAAAAMAAJ?hl=en लांगीदास महेडु कृत ‘संत स्मरण’] (संशोधन – संपादन) 1990 # [https://www.google.co.in/books/edition/Rukima%E1%B9%87%C4%AB_hara%E1%B9%87a/cOJVHQAACAAJ?hl=en सांयाजी झूला कृत ‘रुक्मिणीहरण’] (संशोधन – संपादन) 1992 # [https://www.google.co.in/books/edition/C%C4%81ra%E1%B9%87a_sarjaka_paricaya/974gkgAACAAJ?hl=en चारण सर्जक परिचय, भाग – 1] (संशोधन – विवेचन) 1995 # [https://www.google.co.in/books/edition/Sabh%C4%81parva/M4J0AAAAIAAJ?hl=en हरदास मिसण कृत ‘सभापर्व'] (संशोधन – संपादन) 1998 # [https://www.google.co.in/books/edition/Svarga_bh%C5%ABl%C4%81vu%E1%B9%83_%C5%9A%C4%81ma%E1%B8%B7%C4%81/qlWDGwAACAAJ?hl=en स्वर्ग भूलावुं शामळा] (संशोधन – विवेचन) 1998 # अधीत -22/23 (सहसंपादन) 2000 # अधीत -24 (सहसंपादन) 2001 # अधीत -25 (सहसंपादन) 2003 # अधीत -26 (सहसंपादन) 2004 # हरिरस (सहसंपादन) 2005, 2019 # गुणनिंदा – स्तुति (सहसंपादन) 2005, 2019 # हाला झाला रा कुण्डळिया (सहसंपादन) 2005, 2019 # अधीत -27 (सहसंपादन) 2005 # अधीत -28 (सहसंपादन) 2006 # लोकसाहित्य -1 (सहलेखन) 2006 # लोकसाहित्य -2 (सहलेखन) 2007 # तुलनात्मक साहित्य (सहलेखन) 2007 # अधीत -29 (सहसंपादन) 2007 # [https://www.exoticindiaart.com/book/details/kutch-darshan-gujarati-nzp270/ कच्छ दर्शन] (सहसंपादन) 2008, 2019 # [https://openlibrary.org/works/OL16504246W/Uttara_Gujar%C4%81tan%C4%AB_lokakath%C4%81o?edition=key%3A/books/OL22570471M उत्तर गुजरातनी लोकवार्ता: स्वाध्याय अने सर्वेक्षण] (सहसंपादन) 2008 # ‘विचारभारती’ नो साहित्यकार परिचयांक (संपादन) 2009 # समिध -4 (संपादन) 2010 # ‘राजभाषा’ नो चारणी साहित्य विशेषांक (सहसंपादन) 2012 # अलगारीनी ओळख (संपादन) 2019 == अग्रिम पठन == * बिपिन आशरा. 2011''.'[https://openlibrary.org/works/OL32524275W/Amb%C4%81d%C4%81na_Roha%E1%B8%8Diy%C4%81_paricaya_ane_prad%C4%81na?edition=key:/books/OL44323007M अंबादान रोहड़िया: परिचय अने प्रदान]''' * पीएच.डी. शोधग्रंथ: भाविष्य उमरालिया. 2018''.'अंबादान रोहड़िया - एक अध्ययन''' <ref>{{Cite web|url=http://bknmu.edu.in/uploads/assets/Registered%20students%20phd.pdf|title=Ph.D. 2018: Ph.D. Registered candidate details|date=2018|website=BHAKTA KAVI NARSINH MEHTA UNIVERSITY, JUNAGADH}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> == संदर्भ == <references />{{Authority control}} [[श्रेणी:चारण]] [[श्रेणी:भारत के शिक्षाविद]] [[श्रेणी:गुजरात के लोग]] [[श्रेणी:गुजराती साहित्य]] [[श्रेणी:गुजराती लोग]] 5l3gvqdasvwiskye5o731jsthvo0x4g एस॰एस॰ मेमोरियल कालेज ऑफ फार्मेसी, सैफई 0 1460578 6611039 6254551 2026-09-06T08:53:39Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6611039 wikitext text/x-wiki {{उल्लेखनीयता|date=सितंबर 2024}} {{Infobox college |name = एस॰एस॰ मेमोरियल कालेज ऑफ फार्मेसी, सैफई, इटावा |native_name = S.S. Memorial College of Pharmacy, Saifai, Etawah |image_name = |image_size = |motto = |mottoeng = |established = 2023 |type = निजी कॉलेज |former_name = |city = [[सैफ़ई|सैफई]], इटावा |state = [[उत्तर प्रदेश]] |country = [[भारत]] |coor = {{coord|26.959314|78.958238|display=inline,title}} |principal = |students = |campus = [[सैफ़ई|सैफई]] |academic_affiliation = |website = }} '''एस॰एस॰ मेमोरियल कालेज ऑफ फार्मेसी''', [[सैफ़ई|सैफई]], इटावा में एक निजी फार्मेसी डिप्लोमा कालेज है।<ref>{{Cite web|url=https://urise.up.gov.in/poly/3059|title=URISE {{!}}{{!}} Home|website=urise.up.gov.in|access-date=2024-08-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bteup.ac.in/webapp/institutesearch.aspx|title=BOARD OF TECHNICAL EDUCATION , UTTAR PRADESH, LUCKNOW|website=bteup.ac.in|access-date=2024-02-16|archive-date=25 फ़रवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225060118/https://bteup.ac.in/webapp/institutesearch.aspx|url-status=dead}}</ref> यह फार्मेसी काउंसिल ऑफ इंडिया के अनुमोदन के बाद 2023 में पहला बैच के प्रवेश साथ स्थापित हुआ था। == सन्दर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के शिक्षा संस्थान]] 83wmrtlkh8a5exugvcwtvt53g9el5dv वाघली शिलालेख 0 1475640 6611090 6289471 2026-09-06T11:36:49Z सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत 945961 छोटा सा सुधार किया। 6611090 wikitext text/x-wiki 1069 ई. का [[वाघली शिलालेख]]<ref>{{Cite web|url=https://whatisindia.com/inscriptions/epigraphica_indica/vol32_1957-1958/sircar125.html|title=South Indian Inscriptions|website=whatisindia.com|access-date=2023-07-26}}</ref> इस क्षेत्र में मौर्यो या मेरों की उत्पत्ति के बारे में जानकारी देता है। इसमें गोविंदराजा नाम के एक सामंती मौर्य प्रमुख का उल्लेख है ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tripadvisor.com/ShowUserReviews-g776955-d7688821-r604031497-Patna_Devi-Jalgaon_Jalgaon_District_Maharashtra.html|title=Ancient Temple & Jungle - Review of Patna Devi, Jalgaon, India|website=Tripadvisor|language=en|access-date=2023-07-26}}</ref> [[File:StoneI Inscription of Govindraj, Vaghli.jpg|thumb|Stone Inscription of Govindraja, Vaghli]]इस अभिलेख के चौथी पंक्ति में लिखे "'''मौर्याणां/मेरोंणां राजधानी वलभिरिति'''" से पता चलता है की वाघली खानदेश के मौर्यो की राजधनी थी तथा छठी पंक्ति में उस रियासत के राजकुमार कीकट का नाम अंकित है - " '''श्रीकीकट प्रवरमौर्य कुलग्रप्रसूतः''' "। ==इतिहास== मौर्यवंशी राजाओं का अभिलेखिय साक्ष्य हैं जिससे सिद्ध है कि मौर्यवंशी सूर्यवंशी है तथा मनु को अपने वंश का ही आदर्श राजा मानते थे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.calcutta.06445|title=Indian Historical Quarterly, Vol-13, Issue no.-1-4}}</ref> ये अभिलेख लगभग 1000 ईस्वी का है अर्थात् आज से 1020 साल पुराना, इस अभिलेख को महाराष्ट्र के वाघली नामक स्थान पर बने शिव मंदिर से प्राप्त किया गया था तथा इसका पाठ " Epigraphy of Indica Volume 2 " में भी प्रकाशित हुआ है। इस अभिलेख की द्वितीय पंक्ति में मौर्यवंश की सूर्यवंश से उत्पत्ति का उल्लेख किया गया है तथा मनु और मान्धाता नामक सूर्यवंशी राजाओं का महिमामंडन किया गया है। अभिलेख में सूर्यवंश की उत्पत्ति तथा मनु मान्धाता का मौर्य गौरव के रुप में वर्णन करते हुए लिखा है<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326023|title=Epigraphia Indica Vol.2|last=Burgess|first=Jas|date=1894}}</ref> - {{Quote box |quote = सुतः कश्यपोभू -- तदनु मनुरभूत्तत्द्युतात्सूर्यवंश:। विख्यात: सर्वलोकेष्वमल नृपगुणैरन्वित:कीर्तिधर्मौर्म्मान्धातुर्भूमिपालात्स कलगुणनिधे'''न्मौर्य वंशो''' |author = King Govindaraja Maurya |source = [[Waghali Inscription]] Line 2 By King Govindaraja Maurya |width = 60% |align = center }} इस पंक्ति से मनु, मान्धाता, मोर्यवंश तथा सूर्यवंश का ऐक्य अथवा समानाधिकरण सिद्ध होता है। इसी अभिलेख में वाघली के अन्य मौर्यवंशी राजाओं के नाम भी हैं जैसे - कीकट मौर्य, तक्षक मौर्य, भीम मौर्य, गौविंदराज मौर्य आदि॥<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQ0wAQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A4%B2%E0%A5%80&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A4%B2%E0%A5%80&hl=en|title=Viśvambharā, Probings in Orientology: Prof. V.S. Pathak Festschrift|last=Shastri|first=Ajay Mitra|last2=Handa|first2=Devendra|last3=Gupta|first3=C. S.|date=1995|publisher=Harman Publishing House|isbn=978-81-85151-76-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_gtuAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF,+%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&q=%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF,+%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en|title=Mahārāshṭra Rājya gêjheṭiara: Jaḷagāva Jilhā|date=1989|publisher=Darśanikā Vibhāga, Mahārāshṭra Śāsana|language=mr}}</ref> अभिलेख में मौर्य प्रसाद में ब्राह्मणों को संरक्षण तथा जगह जगह भगवान शिव की स्तुति है जिसे तीसरी पंक्ति में भी देखा जा सकता है। अत: इस अभिलेख से सिद्ध होता है कि मौर्यवंशी सूर्यवंशी क्षत्रिय है ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=--4rAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF+%E0%A4%B9%E0%A5%88+%E0%A5%A4&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF+%E0%A4%B9%E0%A5%88+%E0%A5%A4&hl=en|title=Kshatriya śākhāoṃ kā itihāsa|last=Maṇḍāvā|first=Devīsiṅgha|date=1998|publisher=Kavi Prakāśana|isbn=978-81-86436-11-0|language=hi}}</ref> ==सन्दर्भ== 557viux1xupw7pqvvjzfhlgbtyw34z4 6611096 6611090 2026-09-06T11:42:18Z सूर्यवंशी क्षत्रिय मेर राजपूत 945961 /* इतिहास */ छोटा सा सुधार किया। 6611096 wikitext text/x-wiki 1069 ई. का [[वाघली शिलालेख]]<ref>{{Cite web|url=https://whatisindia.com/inscriptions/epigraphica_indica/vol32_1957-1958/sircar125.html|title=South Indian Inscriptions|website=whatisindia.com|access-date=2023-07-26}}</ref> इस क्षेत्र में मौर्यो या मेरों की उत्पत्ति के बारे में जानकारी देता है। इसमें गोविंदराजा नाम के एक सामंती मौर्य प्रमुख का उल्लेख है ।<ref>{{Cite web|url=http://www.tripadvisor.com/ShowUserReviews-g776955-d7688821-r604031497-Patna_Devi-Jalgaon_Jalgaon_District_Maharashtra.html|title=Ancient Temple & Jungle - Review of Patna Devi, Jalgaon, India|website=Tripadvisor|language=en|access-date=2023-07-26}}</ref> [[File:StoneI Inscription of Govindraj, Vaghli.jpg|thumb|Stone Inscription of Govindraja, Vaghli]]इस अभिलेख के चौथी पंक्ति में लिखे "'''मौर्याणां/मेरोंणां राजधानी वलभिरिति'''" से पता चलता है की वाघली खानदेश के मौर्यो की राजधनी थी तथा छठी पंक्ति में उस रियासत के राजकुमार कीकट का नाम अंकित है - " '''श्रीकीकट प्रवरमौर्य कुलग्रप्रसूतः''' "। ==इतिहास== मौर्यवंशी या मेर-ठाकुर जाति के राजाओं का अभिलेखिय साक्ष्य हैं जिससे सिद्ध है कि मौर्यवंशी सूर्यवंशी या मिहिरवंशी है तथा मनु को अपने वंश का ही आदर्श राजा मानते थे।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/dli.calcutta.06445|title=Indian Historical Quarterly, Vol-13, Issue no.-1-4}}</ref> ये अभिलेख लगभग 1000 ईस्वी का है अर्थात् आज से 1020 साल पुराना, इस अभिलेख को महाराष्ट्र के वाघली नामक स्थान पर बने शिव मंदिर से प्राप्त किया गया था तथा इसका पाठ " Epigraphy of Indica Volume 2 " में भी प्रकाशित हुआ है। इस अभिलेख की द्वितीय पंक्ति में मौर्यवंश/मेरवंश या मिहिरवंश की सूर्यवंश से उत्पत्ति का उल्लेख किया गया है तथा मनु और मान्धाता नामक सूर्यवंशी राजाओं का महिमामंडन किया गया है। अभिलेख में सूर्यवंश/मिहिरवंश की उत्पत्ति तथा मनु मान्धाता का मौर्य/मेर गौरव के रुप में वर्णन करते हुए लिखा है<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.326023|title=Epigraphia Indica Vol.2|last=Burgess|first=Jas|date=1894}}</ref> - {{Quote box |quote = सुतः कश्यपोभू -- तदनु मनुरभूत्तत्द्युतात्सूर्यवंश:। विख्यात: सर्वलोकेष्वमल नृपगुणैरन्वित:कीर्तिधर्मौर्म्मान्धातुर्भूमिपालात्स कलगुणनिधे'''न्मौर्य वंशो''' |author = King Govindaraja Maurya |source = [[Waghali Inscription]] Line 2 By King Govindaraja Maurya |width = 60% |align = center }} इस पंक्ति से मनु, मान्धाता, मोर्यवंश/मेर तथा सूर्यवंश का ऐक्य अथवा समानाधिकरण सिद्ध होता है। इसी अभिलेख में वाघली के अन्य मौर्यवंशी/मिहिरवंशी राजाओं के नाम भी हैं जैसे - कीकट मौर्य/मेर, तक्षक मौर्य/मेर, भीम मौर्य/मेर, गौविंदराज मेर/मौर्य आदि॥<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fQ0wAQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A4%B2%E0%A5%80&q=%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96+%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%98%E0%A4%B2%E0%A5%80&hl=en|title=Viśvambharā, Probings in Orientology: Prof. V.S. Pathak Festschrift|last=Shastri|first=Ajay Mitra|last2=Handa|first2=Devendra|last3=Gupta|first3=C. S.|date=1995|publisher=Harman Publishing House|isbn=978-81-85151-76-2|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_gtuAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF,+%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&q=%E0%A4%95%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A4%9F+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF,+%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%95+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en|title=Mahārāshṭra Rājya gêjheṭiara: Jaḷagāva Jilhā|date=1989|publisher=Darśanikā Vibhāga, Mahārāshṭra Śāsana|language=mr}}</ref> अभिलेख में मौर्य/मेर प्रसाद में ब्राह्मणों को संरक्षण तथा जगह जगह भगवान शिव की स्तुति है जिसे तीसरी पंक्ति में भी देखा जा सकता है। अत: इस अभिलेख से सिद्ध होता है कि मौर्यवंशी सूर्यवंशी/मिहिरवंशी क्षत्रिय है ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=--4rAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF+%E0%A4%B9%E0%A5%88+%E0%A5%A4&q=%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%AF+%E0%A4%B9%E0%A5%88+%E0%A5%A4&hl=en|title=Kshatriya śākhāoṃ kā itihāsa|last=Maṇḍāvā|first=Devīsiṅgha|date=1998|publisher=Kavi Prakāśana|isbn=978-81-86436-11-0|language=hi}}</ref> ==सन्दर्भ== 0uq5858kub503qxqq4f87ekfffeivfn चित्र:12th Fail poster.jpeg 6 1493060 6611028 6452528 2026-09-06T08:10:52Z AMAN KUMAR 911487 + 6611028 wikitext text/x-wiki == सारांश == {{Information |Description =ये 12वीं फेल का पोस्टर है. माना जाता है कि पोस्टर कला कॉपीराइट विनोद चोपड़ा फिल्म्स का है। |Source =https://x.com/VVCFilms/status/1711335972770898281?s=20 |Date = 08:39, 1 नवम्बर 2023 (UTC) |Author =विनोद चोपड़ा फिल्म्स |Permission = |other_versions = }} == अनुज्ञप्ति == {{Non-free poster}} f56m2348558s6l3i8k02khykndqfhzb धनाजी जाधव 0 1493997 6610804 6459365 2026-09-05T19:41:39Z GovindMalviya4u 938824 धनाजी का योगदान 6610804 wikitext text/x-wiki धनाजी शंभूसिंह जाधव (1650-1708), जिन्हें धनाजी जाधव के नाम से जाना जाता है, मराठा साम्राज्य के एक योद्धा थे। संताजी घोरपड़े के साथ उन्होंने 1689 से 1696 तक मुगल सेना के खिलाफ भयानक अभियान चलाए। संभाजी महाराज की शहादत के बाद मराठा सेनापति संताजी घोरपड़े और धनाजी जाधव के नेतृत्व में गनिमी कावा युद्ध शुरू हुआ: शाही तंबू पर आक्रमण: संताजी और धनाजी ने औरंगज़ेब के मुख्य सैन्य शिविर में घुसकर उसके शाही तंबू के रस्सियों को काटा और तंबू के ऊपर लगे सोने के कलश (छत्र) को काटकर अपने साथ ले आए। मुग़ल सेना में खौफ़: मुग़ल इतिहासकार खाफी खान के अनुसार, मुग़ल घुड़सवारों और घोड़ों में संताजी-धनाजी का इस कदर खौफ़ था कि पानी पीने से कतराने वाले घोड़ों से मुग़ल सैनिक पूछते थे कि "क्या तुम्हें पानी में संताजी या धनाजी दिख रहे हैं?" संताजी के बाद, धनाजी 1696 में मराठा सेना के प्रमुख बने और 1708 में अपनी मृत्यु तक इस पद पर बने रहे।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://military-history.fandom.com/wiki/Dhanaji_Jadhav|title=Dhanaji Jadhav|website=military-history.fandom.com}}</ref> == प्रारम्भिक जीवन == धनाजी का जन्म 1650 के आसपास सिंदखेड के जाधव परिवार में हुआ था<ref name=":1">{{Cite web|url=https://meribaate.in/dhanaji-jadhav-kaun-the/|title=धनाजी जाधव राव जी कौन हैं, क्यो मुगल नाम सुनकर काँपते थे?|last=मिश्रा|first=अजीत|website=मेरीबाते[डॉट]इन|access-date=6 नवंबर 2023|archive-date=6 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231106041104/https://meribaate.in/dhanaji-jadhav-kaun-the/|url-status=dead}}</ref>, जो देवगिरि के यादवों के वंशज होने का दावा करते थे। धनाजी के पिता संताजी को धनाजी के दादा अचलोजी, जीजाबाई के भाई की हत्या के बाद शिवाजी की मां जीजाबाई ने पाला था। पवन खिंड की लड़ाई में संताजी की मृत्यु के बाद संताजी के बेटे शंभूसिंह (संभाजी) को भी जीजाबाई ने अपने बेटे शिवाजी के साथ पाला था। कम उम्र में, धनाजी शिवाजी के सैन्य प्रमुख प्रतापराव गुजर के अधीन मराठा सेना में शामिल हो गए। उमरानी और नेसारी की लड़ाई में, धनाजी के प्रदर्शन ने पहली बार शिवाजी का ध्यान आकर्षित किया। शिवाजी ने अपनी मृत्यु शय्या पर उनका नाम मराठा साम्राज्य के छह स्तंभों में रखा था, जो कठिन समय में राज्य को बचाएंगे।<ref name=":0" /> == अंतिम समय और मृत्यु == 1700 में राजाराम की मृत्यु के बाद उनके नाजायज़ बेटे राजा कर्ण को उनके मंत्रियों ने धनजी की मदद से गद्दी पर बिठाया। हालाँकि, 3 सप्ताह के भीतर राजा कर्ण की चेचक से मृत्यु हो गई। नवंबर 1703 में, औरंगजेब ने शाहू को उसे सौंपने के लिए अपने बेटे कामबक्श के माध्यम से धनाजी से बातचीत शुरू की। हालाँकि, मराठा राजा की ओर से धनाजी की तथाकथित असाधारण मांगों के कारण वार्ता सफल नहीं हो सकी।<ref name=":1" /> 1705 में, धनाजी, दादो मल्हार और रंभाजी निंबालकर के नेतृत्व में लगभग 40,000 सैनिकों वाली मराठा सेना ने सूरत में धावा बोल दिया और भड़ौच तक गुजरात के पूरे क्षेत्र को लूट लिया। धनजी ने रतनपुर में बड़ौदा के नवाब नज़र अली के अधीन मुगल सेना को भी हराया और महाराष्ट्र में भारी खजाना लाया। 1708 में, अपने सहायक बालाजी विश्वनाथ (जो बाद में 1713 में पेशवा बने) की मध्यस्थता से धनाजी ने ताराबाई को छोड़ दिया और खेड़ में शाहू से हाथ मिला लिया। इसके तुरंत बाद उनकी मृत्यु हो गई। इसके बाद, उनके बेटे चंद्रसेन को उनके पद पर बिठाया गया। धनाजी जाधव का एक स्मारक कोल्हापुर जिले के पेठ वडगांव शहर में है।<ref name=":0" /> == संदर्भ == 7t47rcwudlmclwy6jwdmu7pvvlzunor अल्पविराम 0 1495051 6610790 6005593 2026-09-05T18:48:53Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610790 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | screenplay = [[आतिश कपाड़िया]]<br>[[विपुल शाह]] | director = [[विपुल शाह]] | composer = उत्तंक वोरा | language = हिंदी | num_episodes = 90 | producer = शोभना देसाई | cinematography = इंद्रजीत बंसल<br>दीपक मालबंकर | editor = तापस घोष | network = [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन]] }} '''''अल्पविराम''''' (अनुवाद: अल्पविराम, आधा विराम) एक नाटक टेलीविजन श्रृंखला है जो 1998 में भारत में [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न (भारत)|सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविजन]] पर प्रसारित हुई थी। शोभना देसाई द्वारा निर्मित, इस शो का निर्देशन अनुभवी निर्देशक [[विपुल अमृतलाल शाह|विपुल शाह]]<ref>{{Cite web|url=http://www.indiantelevision.com/interviews/y2k2/director/vipul_a.htm|title="It's just a question of being honest to each medium" : Vipul A Shah|date=2002-08-26|website=Indian Television|language=en|access-date=2019-08-19}}</ref> ने किया था और इसमें [[पल्लवी जोशी]] और [[आमिर बशीर|अमीर बशीर]] ने अभिनय किया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.sify.com/movies/alpviram-review-bollywood-pcltUbbgjddce.html|title=Alpviram|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812083334/http://www.sify.com/movies/alpviram-review-bollywood-pcltUbbgjddce.html|archive-date=12 August 2016|access-date=2016-06-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/1998/98aug09/sunday/filmtv.htm|title=Tribuneindia... Film and tv|website=www.tribuneindia.com|access-date=2019-08-19}}</ref> == कहानी की समीक्षा == [[पुणे]] शहर पर आधारित यह शो 21 साल की जिंदादिल लड़की अमृता की कहानी के इर्द-गिर्द घूमता है, जो अपने प्यारे दादा-दादी के साथ रहती है और संपन्न बख्शी परिवार के एक युवा लड़के रोहित बख्शी को डेट कर रही है। उनके 21वें जन्मदिन पर, अमृता और रोहित के परिवार ने उनके लिए एक सरप्राइज आउटिंग की योजना बनाई, जहां रोहित और अमृता ने औपचारिक रूप से एक-दूसरे से सगाई कर ली। लेकिन कुछ ही क्षण बाद, अमृता बेहोश हो जाती है और उसे अस्पताल ले जाया जाता है जहां उसे कोमा में बताया जाता है। डॉ. गुप्ता बताते हैं कि अमृता को मस्तिष्क धमनीविस्फार है और वह अनिर्दिष्ट समय तक कोमा में रहेगी। रोहित और अमृता के दादा-दादी टूट गए हैं लेकिन उन्होंने अमृता की देखभाल करना शुरू कर दिया जब तक कि एक दिन उन्हें एहसास नहीं हुआ कि वह गर्भवती है और अस्पताल में किसी ने उसके साथ बलात्कार किया है। उसके इलाज पर अपनी बचत खर्च करने के बाद पहले से ही वित्तीय परेशानियों से जूझ रहे उसके दादा-दादी ने अस्पताल और उसके जिद्दी प्रशासक, श्री मुंशी के खिलाफ न्याय की लड़ाई लड़ने का फैसला किया, जब तक कि वे अपराधी को ढूंढ नहीं लेते। एक पुलिस जांच शुरू होती है जिसमें अस्पताल में हर कोई संदिग्ध होता है, संक्षेप में, यहां तक कि रोहित भी। इस बीच, परिणामी घोटाले ने रोहित के परिवार को उन दोनों और अमृता के बीच चयन करने के लिए कहने के लिए मजबूर कर दिया क्योंकि वह उसके साथ खड़े होने का फैसला करता है। समय के साथ, चूँकि अमृता कोमा में रहती है, रोहित अंततः दूसरी लड़की से सगाई कर लेता है। अंत में, जब अमृता कोमा से जागती है, तो उसे अपनी बदली हुई परिस्थितियों का सामना करना पड़ता है और अपनी स्थिति को समझने का प्रयास करते हुए अपनी गर्भावस्था, रोहित के साथ अपने रिश्ते और अपने बलात्कारी के प्रति अपनी भावनाओं के बारे में कुछ कठोर निर्णय लेने पड़ते हैं। == कलाकार == * अमृता बजाज के रूप में [[पल्लवी जोशी]] * [[आमिर बशीर]] रोहित बख्शी के रूप में * श्वेता भटनागर, एक पत्रकार के रूप में [[स्मिता बंसल]] * मिस्टर बजाज अमृता के दादा के रूप में [[अंजान श्रीवास्तव|अंजन श्रीवास्तव]] * अमृता की दादी सुभद्रा बजाज के रूप में [[सुलभा देशपांडे]]<ref>{{Cite web|url=http://t2online.com/entertainment/sulabha-was-a-motherly-figure-to-me-pallavi-joshi/cid/2476|title=Sulabha was a motherly figure to me: Pallavi Joshi|website=t2online.com|language=en|access-date=2019-08-19|archive-date=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819232822/http://t2online.com/entertainment/sulabha-was-a-motherly-figure-to-me-pallavi-joshi/cid/2476|url-status=dead}}</ref> * श्री मुंशी, अस्पताल प्रशासक के रूप में [[विक्रम गोखले]] * डॉ. प्रदीप गुप्ता, अमृता के डॉक्टर के रूप में [[राजेन्द्र गुप्ता|राजेंद्र गुप्ता]] * अस्पताल में वार्ड बॉय राजू के रूप में [[मोहन गोखले]] * अस्पताल के डीन डॉ. माथुर के रूप में [[अरुण बाली]] * रोहित के पिता श्री बख्शी के रूप में [[परीक्षित साहनी]] * श्रीमती बख्शी, रोहित की माँ के रूप में [[लालन सारंग]] * रोहित के बड़े भाई अमित बख्शी के रूप में रसिक दवे * अमित की पत्नी सुनीता अमित बख्शी के रूप में [[अपरा मेहता]] * अमित और रोहित की बहन माधवी बख्शी के रूप में सेजल शाह == स्वागत == इस शो को सकारात्मक समीक्षा मिली और वर्षों बाद भी इसे एक ऐसा शो माना जाता है जो अस्पताल के कदाचार, एक बलात्कार पीड़िता के अनुभव और महिलाओं के प्रति भारतीय समाज के रवैये जैसे मुद्दों को संबोधित करने में अपने समय से आगे था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-alpviram-to-just-mohabbat-tv-shows-that-were-ahead-of-their-time/photostory/64415602.cms|title=From Alpviram to Just Mohabbat, TV shows that were ahead of their time|date=2018-06-01|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-08-19}}</ref> जिस परिपक्वता के साथ इसने एक बलात्कार पीड़िता और उसके संघर्ष को चित्रित किया है, उसके लिए इसकी प्रशंसा की गई है।<ref>{{Cite web|url=https://www.scoopwhoop.com/alpviram-dealt-with-rape-in-a-sensitive-manner/|title='Alpviram' Dealt With Rape In A Sensitive Manner But Paid The Price For Being Ahead Of Its Time|last=Bains|first=Grace|date=2017-03-20|website=ScoopWhoop|language=English|access-date=2019-08-19|archive-date=15 अगस्त 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815001917/https://www.scoopwhoop.com/alpviram-dealt-with-rape-in-a-sensitive-manner/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{आईएमडीबी शीर्षक|id=6673402}} [[श्रेणी:सोनी टीवी के कार्यक्रम]] [[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]] az16r36pq8eld4rx3iumn7kigakvxze अरुणा तनवर 0 1512474 6610999 6266496 2026-09-06T07:15:59Z Mundhalia746 934684 6610999 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson|name=अरुणा सिंह तंवर|nationality=[[भारत]]|birth_place=[[हरियाणा]]|country=[[भारत]]|sport=[[ताइक्वांडो]]|coach=स्वराज कुमार सिंह|medaltemplates={{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[Asian Para Games]]}} {{Medal|Bronze|[[2022 Asian Para Games|2022 Hangzhou]]|[[Taekwondo at the 2022 Asian Para Games|47 kg]]}}}} '''अरुणा तंवर''' एक भारतीय पैरा ताइक्वांडो एथलीट हैं। वर्तमान में W-49 किग्रा में विश्व में 49वें स्थान पर है। K43 | और W-49 किग्रा में विश्व में 30वें स्थान पर हैं। विश्व पैरा तायक्वोंडो स्पर्धाओं की K44 स्पर्धा श्रेणी। == आजीविका == अरुणा का जन्म [[हरियाणा]] में [[भिवानी]] के पास [[दिनौद]] गांव में हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/2021-paralympic-games-21-year-old-daughter-of-factory-driver-from-haryana-gets-tokyo-call-up-7352213/|title=21-year-old daughter of factory driver from Haryana gets Tokyo Paralympics call up|date=2021-06-10|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-02-10}}</ref> अरुणा ने आठ साल की उम्र से ही [[तायक्वोंडो]]. का अभ्यास शुरू कर दिया था और वर्तमान में वह पांच बार की राष्ट्रीय चैंपियन और बी.पी.ई. है। चंडीगढ़ यूनिवर्सिटी के छात्र.<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/ani-press-releases/chandigarh-universitys-aruna-tanwar-becomes-indias-first-ever-taekwondo-athlete-to-qualify-for-paralympics/678541/|title=Chandigarh University's Aruna Tanwar becomes India's first ever Taekwondo athlete to qualify for Paralympics|last=PR|first=ANI|date=2021-06-15|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2024-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/2021-paralympic-games-21-year-old-daughter-of-factory-driver-from-haryana-gets-tokyo-call-up-7352213/|title=21-year-old daughter of factory driver from Haryana gets Tokyo Paralympics call up|date=2021-06-10|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-02-10}}</ref> == 2020 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक == अरुणा द्विपक्षीय निमंत्रण स्थान के आवंटन पर टोक्यो, जापान में पैरालंपिक ओलंपिक खेलों के लिए अर्हता प्राप्त करने वाली पहली भारतीय ताइक्वांडो एथलीट बन गईं, जहां ताइक्वांडो पैरालंपिक कार्यक्रम को पहली बार आगामी पैरालंपिक खेलों के लिए प्रदर्शित किया जाएगा और अब वह इसमें भारतीय टीम का प्रतिनिधित्व करेंगे। पैरालिंपिक के तायक्वोंडो पैरालिंपिक।<ref>{{Cite web|url=https://thebridge.in/tokyo-2020-paralympics/aruna-tanwar-india-first-para-takewondo-qualify-tokyo-paralympics-22008|title=Aruna Tanwar becomes India's first para-taekwondo player to qualify for Tokyo Paralympics|last=Desk|first=The Bridge|date=2021-06-10|website=thebridge.in|language=en|access-date=2024-02-10}}</ref> == टूर्नामेंट रिकॉर्ड == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%;" |+ अन्तर्राष्ट्रीय प्रतियोगिता के परिणाम |- ! Year ! Event ! G- Rank ! Location ! Place |- |2019|| 5 वीं एशियाई पैरा ओपन ताइक्वांडो चैम्पियनशिप||G-4/G-2||Amman {{flagIOC|JOR|2020 Summer}}|| {{bronze medal}}  |- |2019|| 8 वीं विश्व पैरा ताइक्वांडो चैम्पियनशिप||G-10||Antalya {{flagIOC|TUR|2020 Summer}}|| {{bronze medal}} |- |2018|| चतुर्थ एशियाई पैरा ताइक्वांडो चैम्पियनशिप||G-4/G-2||Hochiminh {{flagIOC|VIE|2020 Summer}}|| {{silver medal}} |- |2018|| तृतीय डब्ल्यूटी राष्ट्रपति कप एशियाई क्षेत्र पैरा ताइक्वांडो चैम्पियनशिप||G-1||Kish Island {{flagIOC|IRI|2020 Summer}}|| {{silver medal}} |- |2018|| किमुन्योंग अंतर्राष्ट्रीय पारा ताइक्वांडो ओपन||G-1||Seoul {{flagIOC|KOR|2020 Summer}}|| {{gold medal}} |} == संदर्भ सामग्रीसभी == <references /> [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय महिला ताइक्वांडो साधक]] [[श्रेणी:भारत के लिये पैरालिम्पिक ताइक्वांडो प्रैक्टिशनर]] [[श्रेणी:धावक]] [[श्रेणी:ताइक्वांडो खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ग्रीष्मकालीन पैरालिंपिक में भारत के खिलाड़ी]] qewt9moqnvuecph3eoa3lymsapbryaw अनुच्छेद 340 (भारत का संविधान) 0 1525467 6610687 6106813 2026-09-05T14:14:22Z चन्द्रवीर कामत 946210 /* टिप्पणी */ 6610687 wikitext text/x-wiki {{भारत का संविधान}} {{ज्ञानसन्दूक संविधान | title_orig = भारत का संविधान | part = [[भाग 16 (भारत का संविधान)|भाग 16]] | subject = | followed_by = [[अनुच्छेद 340 (भारत का संविधान)]] | translator = | image = | author = [[भारतीय संविधान सभा]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी|हिंदी]] | genre = [[:श्रेणी:संविधान]] | publisher = | release_date = 1949 | media_type = प्रकाशित | pages = }} '''अनुच्छेद 340''' [[भारत का संविधान|भारत के संविधान]] का एक अनुच्छेद है। यह [[संविधान]] के भाग 16 में शामिल है और पिछड़े वर्गों की दशाओं के अन्वेषण के लिए आयोग की नियुक्ति का वर्णन करता है। == पृष्ठभूमि == 16 जून 1949 को [[भारतीय संविधान सभा|संविधान सभा]] में मसौदा [[अनुच्छेद 301]] (अनुच्छेद 340) पर बहस हुई। इसने [[राष्ट्रपति]] को पिछड़े वर्गों की स्थितियों की जांच के लिए एक आयोग नियुक्त करने की शक्ति दी। एक सदस्य ने राष्ट्रपति के बजाय [[संसद]] पर कार्रवाई करने का दायित्व डालने के लिए एक संशोधन का प्रस्ताव रखा। इसे एक अन्य सदस्य से कुछ समर्थन मिला, जिन्होंने तर्क दिया कि ' ''लोगों के पिछड़ेपन को दूर करने के तरीकों और साधनों पर विचार करना'' ' संसद का कर्तव्य था। एक सदस्य ने चिंता व्यक्त की कि 'पिछड़ा वर्ग' शब्द को स्पष्ट रूप से परिभाषित नहीं किया गया है। उन्होंने सुझाव दिया कि आयोग को उन समुदायों का निर्धारण करना चाहिए जो इस शब्द के अंतर्गत आते हैं। इसके अलावा, प्रस्तावित किया गया कि मसौदा अनुच्छेद केवल उन समुदायों तक सीमित नहीं होना चाहिए जिन्हें संवैधानिक आरक्षण प्राप्त है। मसौदा समिति के अध्यक्ष द्वारा प्रस्तावित एक छोटे संशोधन को छोड़कर, सभी संशोधनों को अस्वीकार कर दिया गया। संशोधित मसौदा अनुच्छेद 16 जून 1949 को सदन द्वारा अपनाया गया था।<ref name="Constitution of India 2023 q259">{{cite web|url=https://www.constitutionofindia.net/articles/article-340-appointment-of-a-commission-to-investigate-the-conditions-of-backward-classes/|title=Article 340: Appointment of a Commission to investigate the conditions of backward classes|date=2023-03-30|website=Constitution of India|access-date=2024-04-21}}</ref> == मूल पाठ == {{pull quote|(1) राष्ट्रपति भारत के राज्यक्षेत्र के भीतर सामाजिक और शैक्षिक दृष्टि से पिछड़े वर्गों की दशाओं के और जिन कठिनाइयों को वे झेल रहे हैं उनके अन्वेषण के लिए और उन कठिनाइयों को दूर करने और उनकी दशा को सुधारने के लिए संघ या किसी राज्य द्वारा जो उपाय किए जाने चाहिएं उनके बारे में और उस प्रयोजन के लिए संघ या किसी राज्य द्वारा जो अनुदान किए जाने चाहिएं और जिन शर्तों के अधीन वे अनुदान किए जाने चाहिएं उनके बारे में सिफारिश करने के लिए, आदेश द्वारा, एक आयोग नियुक्त कर सकेगा जो ऐसे व्यक्तियों से मिलकर बनेगा जो वह ठीक समझे और ऐसे आयोग को नियुक्त करने वाले आदेश में आयोग द्वारा अनुसरण की जाने वाली प्रक्रिया परिनिाश्चित की जाएगी। (2) इस प्रकार नियुक्त आयोग अपने को निर्देशित विषयों का अन्वेषण करेगा और राष्ट्रपति को प्रतिवेदन देगा, जिसमें उसके द्वारा पात्र गए तथ्य उपवार्णित किए जाएंगे और जिसमें ऐसी सिफारिशें की जाएंगी जिन्हें आयोग उचित समझे। (3) राष्ट्रपति, इस प्रकार दिए गए प्रतिवेदन की एक प्रति, उस पर की गई कार्रवाई को स्पष्ट करने वाले ज्ञापन सहित, संसद् के प्रत्येक सदन के समक्ष रखवाएगा। <br> ।<ref>{{cite wikisource |title=भारत का संविधान|wslink= भारत का संविधान|last= (संपा॰) प्रसाद|first=राजेन्द्र |authorlink= लेखक:राजेन्द्र प्रसाद|date= 1957|publisher= |location= |page=129 |pages= |scan=पृष्ठ:भारत का संविधान (१९५७).djvu/##}}</ref> <ref name="hindi.lawrato.com h955">{{cite web | title=श्रेष्ठ वकीलों से मुफ्त कानूनी सलाह | website=hindi.lawrato.com | url=https://hindi.lawrato.com/%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%82%E0%A4%A8/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A5%87%E0%A4%A6-340 | language=hi | access-date=2024-04-21}}</ref>}} {{pull quote|(1) The President may by order appoint a Commission consisting of such persons as he thinks fit to investigate the conditions of socially and educationally backward classes within the territory of India and the difficulties under which they labour and to make recommendations as to the steps that should be taken by the Union or any State to remove such difficulties and to improve their condition and as to the grants that should be made for the purpose by the Union or any State and the conditions subject to which such grants should be made, and the order appointing such Commission shall define the procedure to be followed by the Commission. (2) A Commission so appointed shall investigate the matters referred to them and present to the President a report setting out the facts as found by them and making such recommendations as they think proper. (3) The President shall cause a copy of the report so presented together with a memorandum explaining the action taken thereon to be laid before each House of Parliament.<ref name="Constitution of India 2013 u755">{{cite web | title=Constitution of India » 344. Commission and Committee of Parliament on official language. | website=Constitution of India | date=2013-10-10 | url=http://constitutionofindia.etal.in/article_344/ | access-date=2024-04-21}}</ref>}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==आर्टिकल 340 की व्यवस्था जब संविधान में शुरू से वर्णित है तो आज तक पिछड़ा वर्ग के कल्याण हेतु कोई भी फैसला इतनी देर से क्यों किया गया। काका कालेलकर समिति बनी उसके बाद वी पी मंडल की अध्यक्षता में मंडल कमीशन की रिपोर्ट प्रस्तुत किया गया 1980 में == {{reflist|group=lower-alpha}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Wikisource|1=भारत का संविधान}} [[श्रेणी:भारतीय संविधान के अनुच्छेद]] pdc1cg7bua96mqyi8waqmhne0t6n2ir 6610929 6610687 2026-09-06T05:52:14Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/चन्द्रवीर कामत|चन्द्रवीर कामत]] ([[User talk:चन्द्रवीर कामत|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6610687|6610687]] को पूर्ववत किया 6610929 wikitext text/x-wiki {{भारत का संविधान}} {{ज्ञानसन्दूक संविधान | title_orig = भारत का संविधान | part = [[भाग 16 (भारत का संविधान)|भाग 16]] | subject = | followed_by = [[अनुच्छेद 340 (भारत का संविधान)]] | translator = | image = | author = [[भारतीय संविधान सभा]] | country = [[भारत]] | language = [[हिन्दी|हिंदी]] | genre = [[:श्रेणी:संविधान]] | publisher = | release_date = 1949 | media_type = प्रकाशित | pages = }} '''अनुच्छेद 340''' [[भारत का संविधान|भारत के संविधान]] का एक अनुच्छेद है। यह [[संविधान]] के भाग 16 में शामिल है और पिछड़े वर्गों की दशाओं के अन्वेषण के लिए आयोग की नियुक्ति का वर्णन करता है। == पृष्ठभूमि == 16 जून 1949 को [[भारतीय संविधान सभा|संविधान सभा]] में मसौदा [[अनुच्छेद 301]] (अनुच्छेद 340) पर बहस हुई। इसने [[राष्ट्रपति]] को पिछड़े वर्गों की स्थितियों की जांच के लिए एक आयोग नियुक्त करने की शक्ति दी। एक सदस्य ने राष्ट्रपति के बजाय [[संसद]] पर कार्रवाई करने का दायित्व डालने के लिए एक संशोधन का प्रस्ताव रखा। इसे एक अन्य सदस्य से कुछ समर्थन मिला, जिन्होंने तर्क दिया कि ' ''लोगों के पिछड़ेपन को दूर करने के तरीकों और साधनों पर विचार करना'' ' संसद का कर्तव्य था। एक सदस्य ने चिंता व्यक्त की कि 'पिछड़ा वर्ग' शब्द को स्पष्ट रूप से परिभाषित नहीं किया गया है। उन्होंने सुझाव दिया कि आयोग को उन समुदायों का निर्धारण करना चाहिए जो इस शब्द के अंतर्गत आते हैं। इसके अलावा, प्रस्तावित किया गया कि मसौदा अनुच्छेद केवल उन समुदायों तक सीमित नहीं होना चाहिए जिन्हें संवैधानिक आरक्षण प्राप्त है। मसौदा समिति के अध्यक्ष द्वारा प्रस्तावित एक छोटे संशोधन को छोड़कर, सभी संशोधनों को अस्वीकार कर दिया गया। संशोधित मसौदा अनुच्छेद 16 जून 1949 को सदन द्वारा अपनाया गया था।<ref name="Constitution of India 2023 q259">{{cite web|url=https://www.constitutionofindia.net/articles/article-340-appointment-of-a-commission-to-investigate-the-conditions-of-backward-classes/|title=Article 340: Appointment of a Commission to investigate the conditions of backward classes|date=2023-03-30|website=Constitution of India|access-date=2024-04-21}}</ref> == मूल पाठ == {{pull quote|(1) राष्ट्रपति भारत के राज्यक्षेत्र के भीतर सामाजिक और शैक्षिक दृष्टि से पिछड़े वर्गों की दशाओं के और जिन कठिनाइयों को वे झेल रहे हैं उनके अन्वेषण के लिए और उन कठिनाइयों को दूर करने और उनकी दशा को सुधारने के लिए संघ या किसी राज्य द्वारा जो उपाय किए जाने चाहिएं उनके बारे में और उस प्रयोजन के लिए संघ या किसी राज्य द्वारा जो अनुदान किए जाने चाहिएं और जिन शर्तों के अधीन वे अनुदान किए जाने चाहिएं उनके बारे में सिफारिश करने के लिए, आदेश द्वारा, एक आयोग नियुक्त कर सकेगा जो ऐसे व्यक्तियों से मिलकर बनेगा जो वह ठीक समझे और ऐसे आयोग को नियुक्त करने वाले आदेश में आयोग द्वारा अनुसरण की जाने वाली प्रक्रिया परिनिाश्चित की जाएगी। (2) इस प्रकार नियुक्त आयोग अपने को निर्देशित विषयों का अन्वेषण करेगा और राष्ट्रपति को प्रतिवेदन देगा, जिसमें उसके द्वारा पात्र गए तथ्य उपवार्णित किए जाएंगे और जिसमें ऐसी सिफारिशें की जाएंगी जिन्हें आयोग उचित समझे। (3) राष्ट्रपति, इस प्रकार दिए गए प्रतिवेदन की एक प्रति, उस पर की गई कार्रवाई को स्पष्ट करने वाले ज्ञापन सहित, संसद् के प्रत्येक सदन के समक्ष रखवाएगा। <br> ।<ref>{{cite wikisource |title=भारत का संविधान|wslink= भारत का संविधान|last= (संपा॰) प्रसाद|first=राजेन्द्र |authorlink= लेखक:राजेन्द्र प्रसाद|date= 1957|publisher= |location= |page=129 |pages= |scan=पृष्ठ:भारत का संविधान (१९५७).djvu/##}}</ref> <ref name="hindi.lawrato.com h955">{{cite web | title=श्रेष्ठ वकीलों से मुफ्त कानूनी सलाह | website=hindi.lawrato.com | url=https://hindi.lawrato.com/%E0%A4%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%BF%E0%A4%AF%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%82%E0%A4%A8/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A5%87%E0%A4%A6-340 | language=hi | access-date=2024-04-21}}</ref>}} {{pull quote|(1) The President may by order appoint a Commission consisting of such persons as he thinks fit to investigate the conditions of socially and educationally backward classes within the territory of India and the difficulties under which they labour and to make recommendations as to the steps that should be taken by the Union or any State to remove such difficulties and to improve their condition and as to the grants that should be made for the purpose by the Union or any State and the conditions subject to which such grants should be made, and the order appointing such Commission shall define the procedure to be followed by the Commission. (2) A Commission so appointed shall investigate the matters referred to them and present to the President a report setting out the facts as found by them and making such recommendations as they think proper. (3) The President shall cause a copy of the report so presented together with a memorandum explaining the action taken thereon to be laid before each House of Parliament.<ref name="Constitution of India 2013 u755">{{cite web | title=Constitution of India » 344. Commission and Committee of Parliament on official language. | website=Constitution of India | date=2013-10-10 | url=http://constitutionofindia.etal.in/article_344/ | access-date=2024-04-21}}</ref>}} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==टिप्पणी== {{reflist|group=lower-alpha}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Wikisource|1=भारत का संविधान}} [[श्रेणी:भारतीय संविधान के अनुच्छेद]] ad017uc5jh3afp9v6s5xm1f4b44lfd0 संताजी घोरपड़े 0 1528818 6610801 6601007 2026-09-05T19:37:42Z GovindMalviya4u 938824 संताजी का योगदान 6610801 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=संताजी घोरपड़े|title=ममलाकात-मदर <br> सेनापति|image=|caption=|succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|33x30px]] ७वीं [[मराठा साम्राज्य]] का [[सेनापति]]|reign=१६९०-१६९५|coronation=|predecessor=म्हालोजी घोरपड़े|successor=[[धनाजी जाधव]]|spouse=द्वारकाबाई|issue=रानोजी <br> पिराजी <br> महादियो <small> (दत्तक पुत्र) </small>|royal house=[[घोरपड़े]]|father=म्हालोजी घोरपड़े|religion=[[हिन्दू धर्म]]|birth_date=१६००|birth_place=[भाळवणी ], [[मराठा साम्राज्य]] <br> {{small|(अब [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])}}|death_date=१६९६|death_place=कारखेल, [[मराठा साम्राज्य]] <br> {{small|(अब [[सतारा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])}}}} '''संताजी घोरपड़े''' (१६६०-१६९६) एक [[मराठी लोग|मराठा]] सेनापति थे और छत्रपति [[राजाराम प्रथम]] के शासनकाल के दौरान [[मराठा साम्राज्य]] में ७वें [[सेनापति]] के सम्मानित पद पर थे। <ref>{{Cite web|url=https://sahasa.in/2022/06/17/on-the-history-trail-the-heroism-of-santaji-ghorpade/|title=On the history trail: The heroism of Sarsenapati Santaji Ghorpade|date=2022-06-17|language=en|access-date=2023-07-16}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> उनकी वीरता को मान्यता देते हुए राजाराम ने उन्हें १६९० में ''ममलकत-मदार'' की उपाधि प्रदान की। [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य के लोग]] dt4brafcd4ihb2ey2qvhip9c0us2anr 6610802 6610801 2026-09-05T19:38:41Z GovindMalviya4u 938824 संताजी का योगदान 6610802 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=संताजी घोरपड़े|title=ममलाकात-मदर <br> सेनापति|image=|caption=|succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|33x30px]] ७वीं [[मराठा साम्राज्य]] का [[सेनापति]]|reign=१६९०-१६९५|coronation=|predecessor=म्हालोजी घोरपड़े|successor=[[धनाजी जाधव]]|spouse=द्वारकाबाई|issue=रानोजी <br> पिराजी <br> महादियो <small> (दत्तक पुत्र) </small>|royal house=[[घोरपड़े]]|father=म्हालोजी घोरपड़े|religion=[[हिन्दू धर्म]]|birth_date=१६००|birth_place=[भाळवणी ], [[मराठा साम्राज्य]] <br> {{small|(अब [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])}}|death_date=१६९६|death_place=कारखेल, [[मराठा साम्राज्य]] <br> {{small|(अब [[सतारा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])}}}} '''संताजी घोरपड़े''' (१६६०-१६९६) एक [[मराठी लोग|मराठा]] सेनापति थे और छत्रपति [[राजाराम प्रथम]] के शासनकाल के दौरान [[मराठा साम्राज्य]] में ७वें [[सेनापति]] के सम्मानित पद पर थे। <ref>{{Cite web|url=https://sahasa.in/2022/06/17/on-the-history-trail-the-heroism-of-santaji-ghorpade/|title=On the history trail: The heroism of Sarsenapati Santaji Ghorpade|date=2022-06-17|language=en|access-date=2023-07-16}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> संभाजी महाराज की शहादत के बाद मराठा सेनापति संताजी घोरपड़े और धनाजी जाधव के नेतृत्व में गनिमी कावा युद्ध शुरू हुआ: ये कार्यवाही संभाजी की हत्या का बदला थी. शाही तंबू पर आक्रमण: संताजी और धनाजी ने औरंगज़ेब के मुख्य सैन्य शिविर में घुसकर उसके शाही तंबू के रस्सियों को काटा और तंबू के ऊपर लगे सोने के कलश (छत्र) को काटकर अपने साथ ले आए। मुग़ल सेना में खौफ़: मुग़ल इतिहासकार खाफी खान के अनुसार, मुग़ल घुड़सवारों और घोड़ों में संताजी-धनाजी का इस कदर खौफ़ था कि पानी पीने से कतराने वाले घोड़ों से मुग़ल सैनिक पूछते थे कि "क्या तुम्हें पानी में संताजी या धनाजी दिख रहे हैं?" उनकी वीरता को मान्यता देते हुए राजाराम ने उन्हें १६९० में ''ममलकत-मदार'' की उपाधि प्रदान की। [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य के लोग]] 78rxjpiqdv5yt3ksjvlq2ktr4xu0esu 6610803 6610802 2026-09-05T19:39:43Z GovindMalviya4u 938824 6610803 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|name=संताजी घोरपड़े|title=ममलाकात-मदर <br> सेनापति|image=|caption=|succession=[[File:Flag of the Maratha Empire.svg|33x30px]] ७वीं [[मराठा साम्राज्य]] का [[सेनापति]]|reign=१६९०-१६९५|coronation=|predecessor=म्हालोजी घोरपड़े|successor=[[धनाजी जाधव]]|spouse=द्वारकाबाई|issue=रानोजी <br> पिराजी <br> महादियो <small> (दत्तक पुत्र) </small>|royal house=[[घोरपड़े]]|father=म्हालोजी घोरपड़े|religion=[[हिन्दू धर्म]]|birth_date=१६००|birth_place=[भाळवणी ], [[मराठा साम्राज्य]] <br> {{small|(अब [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])}}|death_date=१६९६|death_place=कारखेल, [[मराठा साम्राज्य]] <br> {{small|(अब [[सतारा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]])}}}} '''संताजी घोरपड़े''' (१६६०-१६९६) एक [[मराठी लोग|मराठा]] सेनापति थे और छत्रपति [[राजाराम प्रथम]] के शासनकाल के दौरान [[मराठा साम्राज्य]] में ७वें [[सेनापति]] के सम्मानित पद पर थे। <ref>{{Cite web|url=https://sahasa.in/2022/06/17/on-the-history-trail-the-heroism-of-santaji-ghorpade/|title=On the history trail: The heroism of Sarsenapati Santaji Ghorpade|date=2022-06-17|language=en|access-date=2023-07-16}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> संभाजी महाराज की शहादत के बाद मराठा सेनापति संताजी घोरपड़े और धनाजी जाधव के नेतृत्व में गनिमी कावा युद्ध शुरू हुआ: शाही तंबू पर आक्रमण: संताजी और धनाजी ने औरंगज़ेब के मुख्य सैन्य शिविर में घुसकर उसके शाही तंबू के रस्सियों को काटा और तंबू के ऊपर लगे सोने के कलश (छत्र) को काटकर अपने साथ ले आए। मुग़ल सेना में खौफ़: मुग़ल इतिहासकार खाफी खान के अनुसार, मुग़ल घुड़सवारों और घोड़ों में संताजी-धनाजी का इस कदर खौफ़ था कि पानी पीने से कतराने वाले घोड़ों से मुग़ल सैनिक पूछते थे कि "क्या तुम्हें पानी में संताजी या धनाजी दिख रहे हैं?" उनकी वीरता को मान्यता देते हुए राजाराम ने उन्हें १६९० में ''ममलकत-मदार'' की उपाधि प्रदान की। [[श्रेणी:मराठा साम्राज्य के लोग]] 7zw777254htascbfdk69sbiy3jhlorn अमृतसिद्धि 0 1534457 6610766 6136454 2026-09-05T17:13:22Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610766 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Amritasiddhi_Witness_C_Folio_IV.jpg|अंगूठाकार|''अमृतसिद्धि'' की मध्ययुगीन प्रति का एक पन्ना। यह संस्कृत और तिब्बती में द्विभाषी रूप से लिखा गया है।]] '''''अमृतसिद्धि''''' (अर्थ : "अमरता की प्राप्ति") ११वीं शताब्दी में रचित योग से सम्बन्धित एक ग्रन्थ है जो संस्कृत और तिब्बती दोनों भाषाओं में है। इसकी रचना एक बौद्ध परिवेश में हुई थी। इस ग्रन्थ की सामग्री वह प्राचीनतम सामग्री है जो बाद में [[हठयोग|हठ योग]] के नाम से प्रचलित हुई। हालांकि इसमें इस शब्द (हठयोग) का उल्लेख नहीं है।<ref name="Szanto 2016">{{Cite web|url=http://hyp.soas.ac.uk/wp-content/uploads/2017/06/Szanto_STY_handout_updated.pdf|title=A Brief Introduction to the Amrtasiddhi|last=Szántó|first=Péter-Dániel|date=15 September 2016|publisher=[[SOAS University of London|SOAS]]|access-date=2 February 2019|archive-date=19 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819085121/http://hyp.soas.ac.uk/wp-content/uploads/2017/06/Szanto_STY_handout_updated.pdf|url-status=dead}}</ref> ''अमृतसिद्धि'' की एक कागजी पांडुलिपि में एक श्लोक में इसकी तारीख 2 मार्च 1160 बताया गया है। किन्तु यह पाण्डुलिपि सम्बहवतः बाद की है। अमृतसिद्धि दो भाषाओं, [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] और [[तिब्बती लिपि|तिब्बती]] में लिखी गयी है।<ref name="Szanto 2016"/> सभी सुरक्षित पांडुलिपियों पर आधारित एक महत्वपूर्ण संस्करण 2021 में भारतविद् जेम्स मैलिन्सन और पीटर-डेनियल स्जांटो द्वारा प्रकाशित किया गया था। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:योग]] [[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]] [[श्रेणी:तिब्बती ग्रन्थ]] 6fk7hxc3x13lp1hwwmlmkgcxi2sa32u इशिहारा परीक्षण 0 1536799 6610833 6582672 2026-09-06T01:43:56Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610833 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical intervention|Name=रंग धारणा परीक्षण|image=Ishihara 9.svg|caption=इशिहारा रंग परीक्षण प्लेट का उदाहरण। संख्या "74" दर्शकों को सामान्य रंग दृष्टि से दिखाई देनी चाहिए। लाल-हरे रंग के अंधापन वाले दर्शक इसे "21" के रूप में पढ़ेंगे, <ref>{{cite book |last1=Bonewit-West |first1=Kathy |last2=Hunt |first2=Sue |last3=Applegate |first3=Edith |title=Today's Medical Assistant - E-Book: Clinical & Administrative Procedures |date=18 June 2014 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-29180-4 |url=https://books.google.com/books?id=Xc7sAwAAQBAJ&dq=Ishihara+chart+%2274%22+%2221%22&pg=PA389 |language=en}}</ref> और मोनोक्रोमेसी वाले दर्शक कुछ भी नहीं देख पाएंगे।|ICD10=|ICD9=95.06|MeshID=D003119|OPS301=|OtherCodes=|HCPCSlevel2=}} '''इशिहारा परीक्षण''' लाल-हरे [[वर्णान्धता]] का पता लगाने के लिए एक रंग दृष्टि परीक्षण है। इसका नाम इसके डिजाइनर, शिनोबू इशिहारा, [[टोक्यो विश्वविद्यालय]] के एक प्रोफेसर के नाम पर रखा गया था, जिन्होंने पहली बार सन् 1917 में अपने परीक्षण प्रकाशित किए थे।<ref name="ishihara1917">S. Ishihara, Tests for color-blindness (Handaya, Tokyo, Hongo Harukicho, 1917).</ref> परीक्षण में कई '''इशिहारा प्लेटें''' शामिल हैं, जो एक प्रकार की छद्म-आइसोक्रोमैटिक प्लेट हैं। प्रत्येक प्लेट रंग और आकार में यादृच्छिक दिखाई देने वाले रंगीन बिंदुओं का एक ठोस वृत्त दर्शाती है।<ref>{{cite web|url=http://www.eyemagazine.com/feature/article/ishihara|title=Ishihara|last=Kindel|first=Eric|work=Eye Magazine|access-date=3 December 2013}}</ref> पैटर्न के भीतर बिंदु होते हैं जो एक संख्या या आकार बनाते हैं जो सामान्य रंग दृष्टि वाले लोगों के लिए स्पष्ट रूप से दिखाई देते हैं, और लाल-हरे रंग की दृष्टि दोष वाले लोगों के लिए अदृश्य, या देखने में मुश्किल होते हैं। अन्य प्लेटें जानबूझकर केवल लाल-हरे रंग की दृष्टि की कमी वाले लोगों के लिए संख्याएँ प्रकट करने के लिए डिज़ाइन की गई हैं, और सामान्य लाल-हरे रंग की दृष्टि वाले लोगों के लिए अदृश्य हैं। पूर्ण परीक्षण में 38 प्लेटें होती हैं, लेकिन गंभीर कमी का अस्तित्व आमतौर पर केवल कुछ प्लेटों के बाद ही स्पष्ट होता है। 10, 14 या 24 परीक्षण प्लेटों से युक्त इशिहारा परीक्षण भी हैं, और कुछ संस्करणों में प्लेटें दर्शकों को एक संख्या पढ़ने के बजाय एक पंक्ति का पता लगाने के लिए कहती हैं।<ref name="ishihara">{{cite book|url=http://www.dfisica.ubi.pt/~hgil/p.v.2/Ishihara/Ishihara.24.Plate.TEST.Book.pdf|title=Tests for Colour-Blindness|last1=Ishihara|first1=Shinobu|date=1972|publisher=Kanehara Shuppan|access-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208160704/http://www.dfisica.ubi.pt/~hgil/p.v.2/Ishihara/Ishihara.24.Plate.TEST.Book.pdf|archive-date=8 December 2020|url-status=dead}}</ref> == प्लेट == प्लेटें कई अलग-अलग परीक्षण डिज़ाइन बनाती हैं: <ref>{{Cite web|url=http://www.color-blindness.com/2010/03/23/color-blindness-tests/|title=Color Blindness Tests|last=Fluck|first=Daniel|date=23 March 2010|website=Colblinder|access-date=3 December 2013}}</ref> * '''प्रदर्शन प्लेटें:''' (प्लेट संख्या एक, आमतौर पर अंक "12"); सभी व्यक्तियों द्वारा देखे जाने के लिए डिज़ाइन की गई हैं, चाहे वे सामान्य हों या रंग दृष्टि में कमी वाले हों। केवल प्रदर्शन के उद्देश्य से, तथा आमतौर पर स्क्रीनिंग उद्देश्यों के लिए स्कोर बनाने में इस पर विचार नहीं किया जाता। * '''परिवर्तन प्लेटें:''' रंग दृष्टि दोष वाले व्यक्तियों को सामान्य रंग दृष्टि वाले व्यक्तियों से भिन्न आकृति दिखाई देगी। * '''लुप्त प्लेटें:''' केवल सामान्य रंग दृष्टि वाले व्यक्ति ही आकृति को पहचान सकते हैं। * '''छिपी हुई अंक प्लेटें:''' केवल रंग दृष्टि दोष वाले व्यक्ति ही आकृति को पहचान सकते हैं। * '''डायग्नोस्टिक प्लेटें:''' इनका उद्देश्य रंग दृष्टि दोष ( [[वर्णान्धता|प्रोटानोपिया]] या [[वर्णान्धता|ड्यूटेरानोपिया]] ) के प्रकार और उसकी गंभीरता का निर्धारण करना है। * '''प्लेटों का अनुरेखण:''' किसी संख्या को पढ़ने के बजाय, विषयों को प्लेट पर एक दृश्यमान रेखा का अनुरेखण करने के लिए कहा जाता है। <ref name="ishihara2">{{Cite book|url=http://www.dfisica.ubi.pt/~hgil/p.v.2/Ishihara/Ishihara.24.Plate.TEST.Book.pdf|title=Tests for Colour-Blindness|last=Ishihara|first=Shinobu|date=1972|publisher=Kanehara Shuppan|access-date=17 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208160704/http://www.dfisica.ubi.pt/~hgil/p.v.2/Ishihara/Ishihara.24.Plate.TEST.Book.pdf|archive-date=8 December 2020}}</ref><gallery> चित्र:Ishihara_1.svg|पाठ=Ishihara Plate No. 1 (12)|इशिहारा प्लेट नंबर 1 (12) चित्र:Ishihara_11.PNG|पाठ=Ishihara Plate No. 13 (6)|इशिहारा प्लेट नं. 13 (6) चित्र:Ishihara_23.PNG|पाठ=Ishihara Plate No. 23 (42)|इशिहारा प्लेट नं. 23 (42) चित्र:Ishihara_19.PNG|पाठ=Ishihara Plate No. 19 (hidden 2)|इशिहारा प्लेट नं. 19 (छिपा हुआ 2) </gallery>परीक्षण के संक्षिप्त नैदानिक संस्करण और पूर्ण 38-प्लेट परीक्षण के बीच प्लेटों की संख्या और घुमाव में भिन्नता होती है। == इतिहास == 1879 में टोक्यो के एक परिवार में जन्मे शिनोबू इशिहारा ने अपनी शिक्षा इंपीरियल यूनिवर्सिटी से शुरू की, जहाँ उन्होंने सैन्य छात्रवृत्ति पर भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2765.html|title=Whonamedit - dictionary of medical eponyms|website=www.whonamedit.com|access-date=12 August 2015|archive-date=8 फ़रवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143527/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/2765.html|url-status=dead}}</ref> इशिहारा ने जर्मनी में नेत्र विज्ञान में अपनी स्नातक की पढ़ाई पूरी की ही थी कि तभी यूरोप में युद्ध छिड़ गया और प्रथम विश्व युद्ध शुरू हो गया। अपने क्षेत्र से संबंधित एक सैन्य पद पर रहते हुए, उन्हें रंग अंधापन परीक्षण बनाने का कार्य दिया गया था। इशिहारा ने मौजूदा परीक्षणों का अध्ययन किया और स्टिलिंग परीक्षण के तत्वों को, जिसका नाम जर्मन नेत्र रोग विशेषज्ञ जैकब स्टिलिंग के नाम पर रखा गया था, छद्म-समवर्णकता की अवधारणा के साथ संयोजित करके एक उन्नत, अधिक सटीक और प्रयोग में आसान परीक्षण तैयार किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.smelltest.eu/en/vision-tests/ishihara-test-2/|title=Ishihara test|last=Account|first=Webshop|date=2022-03-04|website=MediSense {{!}} Smelltest.eu|language=en-US|access-date=2024-06-26}}</ref> == परीक्षण प्रक्रिया == एक मुद्रित प्लेट होने के नाते, परीक्षण की सटीकता पृष्ठ को रोशन करने के लिए उचित प्रकाश व्यवस्था के उपयोग पर निर्भर करती है। लगभग 6000-7000 K तापमान (आदर्श: 6500 K, कलर रेंडरिंग इंडेक्स (CRI) >90) के सबसे सटीक परिणाम देने के लिए एक "डेलाइट" बल्ब इल्यूमिनेटर की आवश्यकता होती है, और यह सैन्य रंग दृष्टि स्क्रीनिंग नीति के लिए आवश्यक है। [[प्रदीप्त बत्ती|फ्लोरोसेंट बल्बों]] का उपयोग अक्सर स्कूल परीक्षण में किया जाता है, लेकिन फ्लोरोसेंट बल्बों का रंग और उनका सीआरआई व्यापक रूप से भिन्न हो सकता है। ट्राइक्रोमैट्स में सीएफएल और एलईडी ल्यूमिनेंस की तुलना में फ्लोरोसेंट लाइटिंग ने बेहतर परिणाम और तेज पहचान गति दिखाई। [[तापदीप्त लैम्प]] का उपयोग नहीं किया जाना चाहिए, क्योंकि उनका कम तापमान (पीला रंग) अत्यधिक गलत परिणाम देता है, जिससे कुछ रंग दृष्टि की कमी वाले व्यक्तियों को इससे मुक्ति मिल जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.scribd.com/document/581919618/color-blindness-test-plates|title=Color Blindness Test Plates {{!}} Download Free PDF {{!}} Vision {{!}} Image Processing|website=Scribd|language=en|access-date=2024-06-26}}</ref> उचित परीक्षण तकनीक यह है कि उत्तर के लिए प्रति प्लेट केवल तीन सेकंड का समय दिया जाए और विषय द्वारा कोचिंग, छूने या संख्याओं का पता लगाने की अनुमति न दी जाए। यदि संभव हो, तो विषयों द्वारा उत्तरों को पहले से याद रखने की प्रभावशीलता को कम करने के लिए, परीक्षण को यादृच्छिक क्रम में देना सबसे अच्छा है। कुछ छद्म-आइसोक्रोमैटिक प्लेट किताबों के पन्ने बाइंडरों में होते हैं, इसलिए परीक्षण को यादृच्छिक क्रम देने के लिए प्लेटों को समय-समय पर पुन: व्यवस्थित किया जा सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/view/ishihara-test-hellran3p|title=Ishihara Test|website=sites.google.com|language=hi|access-date=2024-06-26}}</ref> अपनी रचना के बाद से, इशिहारा कलर ब्लाइंडनेस टेस्ट अपने आसान उपयोग और उच्च सटीकता के कारण दुनिया भर में आम हो गया है। हाल के वर्षों में, इशिहारा परीक्षण अपने मूल पेपर संस्करण के अलावा ऑनलाइन भी उपलब्ध हो गया है। <ref>ChallengeTBIshihara{{Cite web|url=https://www.challengetb.org/publications/tools/country/Ishihara_Tests.pdf|title=Ishihara Charts|website=www.challengetb.org|publisher=USAID|access-date=26 October 2023}}</ref> यद्यपि दोनों माध्यमों में एक ही प्लेट का उपयोग किया जाता है, फिर भी सटीक निदान के लिए उन्हें अलग-अलग तरीकों की आवश्यकता होती है। == व्यावसायिक जांच == [[अमेरिकी नौसेना|संयुक्त राज्य अमेरिका की नौसेना]] रंग दृष्टि जांच के लिए इशिहारा प्लेटों (और विकल्पों) का उपयोग करती है। वर्तमान उत्तीर्णता अंक 14 लाल/हरे परीक्षण प्लेटों में से 10 सही हैं (प्रदर्शन प्लेट को शामिल नहीं किया गया है)। शोध से पता चला है कि बारह से कम अंक रंग दृष्टि की कमी को दर्शाते हैं, और बारह या अधिक सही अंक 97% संवेदनशीलता और 100% विशिष्टता के साथ सामान्य रंग दृष्टि को दर्शाते हैं। इशिहारा परीक्षण की संवेदनशीलता पास होने वाली प्लेटों की संख्या के आधार पर भिन्न होती है, जो संस्थागत नीति के अनुसार भिन्न हो सकती है। संवेदनशीलता परीक्षण प्रशासन (प्रकाश की ताकत, उत्तर देने के लिए दिया गया समय) और परीक्षण त्रुटियों (प्रशासकों द्वारा कोचिंग, दाग, या प्लेटों पर बने निशान) से भी प्रभावित हो सकती है।<ref>{{Cite web |url=https://ttuhscep.edu/opp/_documents/EP-3/ep-3-19A.pdf |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जून 2024 |archive-date=26 जून 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626055629/https://ttuhscep.edu/opp/_documents/EP-3/ep-3-19A.pdf |url-status=dead }}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://museyeum.org/results.php?module=objects&type=browse&id=18&term=COLOUR+VISION+TESTS&page=1 ऑप्टोमेट्रिस्ट कॉलेज - ''इशिहारा और अन्य रंग दृष्टि परीक्षण''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240304070022/https://museyeum.org/results.php?module=objects&type=browse&id=18&term=COLOUR+VISION+TESTS&page=1 |date=4 मार्च 2024 }} {{रंग सूची}} [[श्रेणी:रंग दृष्टि]] cr15cttpj822cd70omu8py1twcm6awt कंगुवा 0 1541745 6610934 6610550 2026-09-06T05:58:16Z चाहर धर्मेंद्र 703114 [[Special:Contributions/Dinesh mitkar|Dinesh mitkar]] ([[User talk:Dinesh mitkar|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6610550|6610550]] को पूर्ववत किया 6610934 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = Kanguva poster.jpg | caption = | director = शिवा | screenplay = शिवा<br />आदि नारायण {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= Dialogues by | data1 = मदन कार्की }} | story = | producer = {{ubl|के. ई. ज्ञानवेल राजा|वी. वामसी कृष्णा रेड्डी|प्रमोद उप्पालापति}} | starring = {{Plainlist| * [[सूर्या]] * [[बॉबी देओल]] * [[दिशा पटानी]] }} | cinematography = वेट्री | editing = निषाद यूसुफ | music = [[देवी श्री प्रसाद]] | studio = {{ubl|[[स्टूडियो ग्रीन]]|यूवी क्रिएशन्स}} | distributor = | released = {{film date|2024|11|14|df=yes}} | country = भारत | language = तमिल | runtime = 154 मिनट<ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/release/kanguva-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmdi0mza5 |title=''Kanguva'' (15) |website=[[British Board of Film Classification]] |date=8 November 2024 |access-date=9 November 2024}}</ref> | budget = {{estimation}} {{INR|300–350}} करोड़<ref>{{Cite news |date=29 September 2023 |title=Most expensive Indian films of all time |url=https://www.dnaindia.com/web-stories/entertainment/bollywood/most-expensive-indian-films-of-all-time-project-k-kalki-2898-ad-adipurush-jawan-rrr-brahmastra-1696008893488 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002200002/https://www.dnaindia.com/web-stories/ntertainment/bollywood/most-expensive-indian-films-of-all-time-project-k-kalki-2898-ad-adipurush-jawan-rrr-brahmastra-1696008893488 |archive-date=2 October 2023 |access-date=2 October 2023 |work=[[Daily News and Analysis]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 March 2024 |title=Kanguva Teaser: Suriya and Bobby Deol starrer Promises Visual Spectacle |url=https://www.thehansindia.com/cinema/kanguva-teaser-suriya-and-bobby-deol-starrer-promises-visual-spectacle-866425 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629230510/https://www.thehansindia.com/cinema/kanguva-teaser-suriya-and-bobby-deol-starrer-promises-visual-spectacle-866425 |archive-date=29 June 2024 |access-date=29 June 2024 |website=[[The Hans India]]}}</ref><ref>{{Cite news|date=19 September 2024|title=Kanguva's new poster is out; movie gets a new release date. Check Details|url=https://www.business-standard.com/entertainment/kanguva-s-new-poster-is-out-movie-gets-a-new-release-date-check-details-124091900961_1.html|website=[[Business Standard]]|access-date=23 September 2024|archive-date=23 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240923091124/https://www.business-standard.com/entertainment/kanguva-s-new-poster-is-out-movie-gets-a-new-release-date-check-details-124091900961_1.html|url-status=live}}</ref> | gross = {{estimation}} {{INR}}127.64 करोड़<ref>{{Cite web |date=2024-11-18 |title=Kanguva Box Office Collections: Suriya starrer has a poor 4 day weekend of 57cr in India |url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/box-office/kanguva-box-office-collections-suriya-starrer-has-a-poor-4-day-weekend-of-57cr-in-india-1358740?amp |access-date=2024-11-18 |website=PINKVILLA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-11-18 |title=Disha Patani's role was to look pretty: Kanguva producer's wife sparks controversy|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/disha-patanis-role-was-to-look-pretty-kanguva-producers-wife-sparks-controversy-2635103-2024-11-18 |website=[[India Today]] |language=en}}</ref> }} '''कंगुवा''' 2024 की तमिल भाषा की फंतासी एक्शन फिल्म है। इसका निर्देशन [[शिवा (निर्देशक)|शिवा]] ने किया है। इसका निर्माण के.ई. ज्ञानवेल राजा, वी. वामसी कृष्ण रेड्डी और प्रमोद उप्पलपति ने स्टूडियो ग्रीन और यूवी क्रिएशंस के बैनर तले किया है।<ref>{{cite news |title=Kanguva Movie: सूर्या की 'कंगुवा' के पहले गाने पर आया बड़ा अपडेट, इसी महीने में बेहद खास दिन पर होगा रिलीज! |url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/entertainment/big-update-on-the-first-song-of-suriya-s-kanguva-may-be-released-on-actor-s-birthday-23th-july-2024-2024-07-15?pageId=4 |accessdate=16 जुलाई 2024 |work=अमर उजाला |language=hi}}</ref> फिल्म में [[सूर्या]] ने मुख्य भूमिका निभाई है। इसमें [[बॉबी देओल]] और [[दिशा पटानी]] (अपने पहली तमिल फिल्म में) भी शामिल हैं। साथ ही [[नटराजन सुब्रमण्यम]], [[जगपति बाबू]], [[योगी बाबू]], रेडिन किंग्सले, कोवई सरला, आनंदराज, रवि राघवेंद्र, [[के.एस.रविकुमार|के.एस. रविकुमार]] और बी.एस. अविनाश भी हैं।<ref>{{cite news |last1=डेस्क |first1=एबीपी एंटरटेनमेंट |title=‘कंगुआ’ के फैंस को मेकर्स का बड़ा तोहफा, दो पार्ट में रिलीज होगी फिल्म |url=https://www.abplive.com/entertainment/tamil-cinema/kanguva-2-confirmed-surya-film-get-release-in-two-parts-announces-producer-ke-gnanavel-raja-2735109 |accessdate=16 जुलाई 2024 |work=[[एबीपी न्यूज़]] |date=11 जुलाई 2024 |language=hi}}</ref> इस परियोजना की घोषणा मूल रूप से अप्रैल 2019 में हुई थी। इसके बाद जनवरी 2022 में, सूर्या ने खुलासा किया कि फिल्म अभी भी प्रगति पर है। एक समय पर, ज्ञानवेल राजा ने बजट के मुद्दों के कारण फिल्म का निर्माण करने से इनकार कर दिया। बाद में, यूवी क्रिएशंस ने साथ देने के लिए सहमति व्यक्त की और राजा ने इसे संयुक्त रूप से निर्मित करने का फैसला किया। उस वर्ष अगस्त में फिल्म को संभावित शीर्षक सूर्या 42 के साथ फिर से घोषित किया गया। ऐसा इसलिए क्योंकि यह सूर्या की प्रमुख भूमिका वाली 42वीं फिल्म थी। 'कंगुवा' शीर्षक की घोषणा अप्रैल 2023 में की गई थी। तकनीकी दल में क्रमशः संगीतकार, छायाकार और संपादक के रूप में [[देवी श्री प्रसाद]], वेत्री पलानीसामी और निषाद यूसुफ शामिल हैं। लगभग ₹300-350 करोड़ के बजट में बनी कंगुवा अब तक बनी सबसे महंगी भारतीय फिल्मों में से एक है।<ref>{{cite news |title=बॉबी देओल की फिल्म 'कंगुवा' के रिलीज डेट का हुआ ऐलान! आलिया भट्ट की मूवी से होगा पर्दे पर टकराव |url=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/south-movie/suriya-bobby-deol-starrer-kanguva-release-date-out-clash-with-alia-bhatt-jigra-on-box-office/articleshow/111333736.cms |work=[[नवभारत टाइम्स]] |language=hi}}</ref> कंगुवा को दशहरा के दिन 10 अक्टूबर 2024 को साधारण सिनेमाघरों, [[3डी]] और [[आईमैक्स]] प्रारूपों में जारी किया जाना है।<ref>{{cite news |title=South Adda: बॉबी देओल और साउथ एक्टर सूर्या की ‘कंगुवा’ के बनेंगे दो पार्ट, ‘केजीएफ’ और ‘पुष्पा’ समेत इन फिल्मों के भी आ चुके सीक्वल |url=https://www.jansatta.com/entertainment/south-adda-actor-surya-bobby-deol-film-kanguva-will-hit-in-two-parts-after-kgf-baahubali-pushpa-and-salaar-south-rule-on-box-office/3466511/ |accessdate=16 जुलाई 2024 |work=[[जनसत्ता]] |date=11 जुलाई 2024 |language=hi}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *{{IMDb title|tt22036406}} [[श्रेणी:2024 की फ़िल्में]] [[श्रेणी:तमिल फ़िल्में]] [[श्रेणी:भारतीय फंतासी फ़िल्में]] geph66ei10dvlkfno7dt6zyjd37qebo सदस्य वार्ता:Dr.deepak yadav ias officer 3 1553377 6610693 6607241 2026-09-05T14:19:40Z ~2026-46961-44 944890 नगर मंत्री नियुक्त किया गया दीपक यादव 6610693 wikitext text/x-wiki दिनांक 01/09/2026 दिन- मंगलवार अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद्* 🚩 *(ABVP)* की कार्यकारणी घोषणा बैठक रखा गया था जिसमें कार्यकारिणी पदाधिकारीएवं सदस्यों की घोषणा श्री शिवा जी कोसरे* अभाविप सरगुजा विभाग संगठन मंत्री जी के मार्गदर्शन एवं उपस्थिति में कियाजिसमें सर्वसम्मति से श्री दीपक यादव कुनकुरी को नगर मंत्री नियुक्त किया गया दीपक यादव के नगर मंत्री बनने पर लोगों ने बधाई दी नगर मंत्री श्री दीपक यादव ने कहा कि अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद की एकता को हम और भी मजबूत बनाय रखेंगे दीपक यादव ने कहा कि मुझे नगर मंत्री बनाया गया है जो कि मैं अपने काम को निष्ठा और ईमानदारी पूर्वक करूँगा कहकर लोगों को धन्यवाद दिया तत्पश्चात अन्य पदों की भी घोषणा की गई <ref></ref> * नगर मंत्री नियुक्त किया गया दीपक यादव सहनगर मंत्री *1) गिरिराज साय जी (कुनकुरी)* *2) चिराग सिंह जी (कुनकुरी)* *3) सुदेश हसकर वंदे जी (कुनकुरी)* कार्यालय मंत्री – मनीष नाग जी (कुनकुरी)* SFS प्रमुख – अमन साहू जी (कुनकुरी) SFD प्रमुख – आर्यन मिंज जी (कुनकुरी) राष्ट्रीय कला मंच प्रमुख – अमन महंत जी (कुनकुरी) <ref></ref> जनजाति प्रमुख – तन्मय कुजूर जी सोशल मीडिया प्रभारी – त्रिदेव सिंह जी*खेलो भारत – नवीन धराई जी आशा हैसभी कार्यकारिणी सदस्य एवम कार्यकर्ता आपसी मेल जोल से अपने दायित्वों और कार्यों का निर्वहन आपसी भाई चारे के साथ करेंगे ।। दीपक यादव: अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद एवं विश्व हिन्दू परिषद में विभिन्न दायित्वों का सफलतापूर्वक निर्वहन करने वाला युवा नेतृत्व नगर मंत्री से जिला सह संयोजक तक—जशपुर एवं कुनकुरी में संगठनात्मक जिम्मेदारियों की प्रेरणादायी यात्रा #Politics #ABVP #kunkuri #deepakyadav .#नगर #मंत्री {{साँचा:सहायता|realName=|name=Dr.deepak yadav ias officer}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 01:32, 21 सितंबर 2024 (UTC) 0g7ohz8gwypylawonbsghec30w9q4bm 6610740 6610693 2026-09-05T15:57:10Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/~2026-46961-44|~2026-46961-44]] ([[User talk:~2026-46961-44|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:Veritas Sapientiae|Veritas Sapientiae]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6262376 wikitext text/x-wiki {{साँचा:सहायता|realName=|name=Dr.deepak yadav ias officer}} -- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 01:32, 21 सितंबर 2024 (UTC) 5vi0ucldsb43m44wuxrvaukp1jns6n3 चन्द्रशेखर आजाद (राजनीतिज्ञ) 0 1553689 6610599 6607420 2026-09-05T12:20:39Z ~2026-48147-04 946191 6610599 wikitext text/x-wiki '''चंद्रशेखर आजाद''' (जन्म 5 दिसंबर 1987) <ref>{{Cite web|url=https://affidavit.eci.gov.in/show-profile/MTEzMjY=/MjM=/MTM=/Mw==/QUM=|title=Election Commission of India}} </ref> जिन्हें '''चंद्रशेखर''' के नाम से जाना जाता है एक भारतीय दलित-बहुजन अधिकार कार्यकर्ता हैं। वह एक [[भीमराव आंबेडकर|आंबेडकरवादी]] व राजनीतिज्ञ <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/national/national-politics/azad-probably-an-ambedkarite-delhi-court-slams-police-794412.html|title=Azad probably an Ambedkarite: Delhi court slams police}}</ref> हैं वह [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] के राष्ट्रीय अध्यक्ष एवं वर्तमान में [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना, उत्तर प्रदेश]] से [[लोक सभा]] [[सांसद]] हैं। वे [[भीम आर्मी]] के प्रमुख एवं सह-संस्थापक हैं। <ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/my-son-a-dalit-revolutionary-says-bhim-army-chiefs-mother-1437081.html|title=My Son a Dalit Revolutionary, Say Bhim Army Chief's Mother|date=19 June 2017|work=[[News18]]|access-date=30 July 2019|archive-url=|archive-date=|editor-last=Thirumalai|editor-first=Nitya}}</ref> फरवरी 2021 में, ''[[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिका ने उन्हें ''100 उभरते नेताओं की अपनी वार्षिक सूची में शामिल किया जो भविष्य को आकार दे रहे हैं'' । <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/international/bhim-army-chief-chandra-shekhar-aazad-5-indian-origin-persons-feature-in-time-magazines-list-of-100-emerging-leaders/article33868083.ece|title=Bhim Army chief Chandra Shekhar Aazad, 5 Indian-origin persons, feature in Time magazine's list of 100 emerging leaders|date=18 February 2021|work=The Hindu|access-date=18 February 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/world/five-indian-origin-persons-indian-activist-time-100-emerging-leaders-7193702/|title=Bhim Army Chief Chandrashekhar Azad in Time magazine's list of 100 emerging leaders|date=18 February 2021|work=The Indian Express|access-date=18 February 2021}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/india/bhim-armys-chandra-shekhar-aazad-5-indian-origin-persons-on-time-list-of-emerging-leaders/607339/|title=Bhim Army's Chandra Shekhar Aazad, 5 Indian-origin persons on Time list of emerging leaders|last=Shubhangi Misra|date=18 February 2021|work=The Print|access-date=18 February 2021}}</ref> {{Infobox officeholder | name = चन्द्रशेखर रावण | office1 = [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)| राष्ट्रीय अध्यक्ष <br>आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] | term_start1 = 15 मार्च 2020 | termend1 = | predecessor1 = ''पद स्थापित'' | successor1 = | office4 = [[सांसद]], [[लोक सभा]] | constituency4 = [[नगीना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नगीना, उत्तर प्रदेश]] | predecessor4 = [[गिरीश चन्‍द्र]] | successor4 = | term_start4 = 4 जून 2024 | termend4 = | image = Chandrashekhar Azad Ravan (cropped).jpg | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1987|12|05|df=yes}} | birth_place = [[छुटमलपुर]], [[सहारनपुर]],<br> [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | nationality = [[भारतीय]] | title = | spouse = वंदना कुमारी | term = | party = [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] | mother = श्रीमती कमलेश देवी | father = श्री गोवर्धन दास | alma_mater = [[हेमवती नंदन बहुगुणा गढ़वाल विश्वविद्यालय]] (एलएलबी) [[लखनऊ विश्वविद्यालय]] (बी॰ ए॰) | occupation = {{hlist|कार्यकर्ता|राजनीतिज्ञ|वकील}} | उपनाम = [[रावण]] | पुरस्कार = [[टाइम (अंग्रेज़ी पत्रिका)|टाइम]]'' पत्रिका ने उन्हें ''100 उभरते नेताओं की अपनी वार्षिक सूची में शामिल किया जो भविष्य को आकार दे रहे हैं | संगठन भीम आर्मी (भारत एकता मिशन) = चंद्रशेखर आजाद रावण }} [[श्रेणी:Articles with hCards]] == प्रारंभिक जीवन == चंद्रशेखर का जन्म 3 दिसंबर 1986 में [[उत्तर प्रदेश]] के [[सहारनपुर जिला|सहारनपुर जिले]] के [[छुटमलपुर|छुतमलपुर]] कस्बे में गोवर्धन दास और कमलेश देवी के घर हुआ था। उनके पिता गोवर्धन दास एक सरकारी स्कूल के एक सेवानिवृत्त प्रिंसिपल थे, वे एक होर्डिंग के बाद एक [[बहुजन समाज पार्टी|बहुजन]] नेता के रूप में प्रमुखता से आए, जिसमें कहा गया था कि "गड़खौली के महान चमार वेलकम यू" को उनके गांव के बाहरी इलाके में स्थापित किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/opinion/who-is-chandrashekhar-azad-119122701051_1.html|title=Who is Chandrashekhar Azad?|last=Phadnis|first=Aditi|date=27 December 2019|work=Business Standard India|access-date=11 October 2020}}</ref> <ref name="Trivedi">{{Cite news|url=https://frontline.thehindu.com/cover-story/fighting-spirit/article10036189.ece|title=Fighting spirit|last=Trivedi|first=Divya|date=2 February 2018|work=[[Frontline (magazine)|Frontline]]|access-date=16 January 2019|archive-url=https://archive.today/20190116210220/https://frontline.thehindu.com/cover-story/fighting-spirit/article10036189.ece|archive-date=16 January 2019|publisher=[[The Hindu Group]]}}</ref> <ref name="Doval">{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/rmPhKrGml7erSdCj5u2uGN/Chandrashekhar-Azadthe-man-in-blue-scarf.html|title=Chandrashekhar Azad—The man in the blue scarf|last=Doval|first=Nikita|date=9 June 2017|work=[[Mint (newspaper)|Mint]]|access-date=16 January 2019|archive-url=https://archive.today/20190116211115/https://www.livemint.com/Politics/rmPhKrGml7erSdCj5u2uGN/Chandrashekhar-Azadthe-man-in-blue-scarf.html|archive-date=16 January 2019}}</ref> <ref name="Tiwary">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/india/walking-the-faultlines-bhim-army-bjp-bsp-yogi-adityanath-mayawati-4687743/|title=Walking the faultlines: The Bhim Army has been slowly gaining ground among Dalits locally|last=Tiwary|first=Deeptiman|date=26 June 2018|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=20 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620213649/https://indianexpress.com/article/india/walking-the-faultlines-bhim-army-bjp-bsp-yogi-adityanath-mayawati-4687743/|archive-date=20 June 2019}}</ref> == सक्रियतावाद == भीम आर्मी की प्रमुख चंद्रशेखर आजाद खुद को दलित आइकन <ref name="Scroll24Dec19">{{Cite news|url=https://scroll.in/article/947721/chandrashekhars-azadi-with-swag-the-fabulous-mystique-of-the-bhim-army-chief|title=Chandrashekhar's azadi with swag: The fabulous mystique of the Bhim Army chief|last=Kabir|first=Ananya Jahanara|date=24 December 2019|work=[[Scroll.in]]}}</ref> के रूप में स्थापित किया है। उनके साथ ही रावण चमार जाति का नेता भी है। दलित,अल्पसंख्यक मुसलमानों के लिए उनकी पार्टी प्रमुखता से कार्य करती है। == राजनीतिक कैरियर == उन्होंने, सतीश कुमार और विनय रतन सिंह के साथ 2014 में [[भीम आर्मी]] की स्थापना की, जो एक संगठन है जो भारत में शिक्षा के माध्यम से [[दलित|दलितों]] की मुक्ति के लिए काम करता है। यह पश्चिमी उत्तर प्रदेश में दलितों के लिए मुफ्त स्कूल चलाता है। <ref name="Trivedi"/> 2019 में, उन्होंने मूल रूप से मोदी के खिलाफ वाराणसी से चुनाव लड़ने की योजना बनाई, लेकिन बाद में [[समाजवादी पार्टी|सपा]] / [[बहुजन समाज पार्टी|बसपा]] गठबंधन को समर्थन देने और निर्वाचन क्षेत्र में दलित वोट के बंटवारे को रोकने के अपने प्रस्ताव को वापस ले लिया। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/who-is-bhim-army-chief-chandra-shekhar-azad/articleshow/73321620.cms|title=Who is Chandra Shekhar Azad? All you need to know about Bhim Army chief Chandra Shekhar Azad|date=17 January 2020|work=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]]|access-date=2 October 2020|language=en}}</ref> 2020 में आजाद समाज पार्टी (काशीराम) की स्थापना की। 2023 में राजस्थान में विधानसभा का चुनाव लड़ा। स्थानीय पार्टी राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पार्टी ( RLP) के गठबंधन करके चुनाव बड़ा। जहां पर 26 सीटो पर उम्मीदवार उतारे ओर 10 सीटों पर दूसरे नंबर पर रही। और भी कई राज्यों में चुनाव लड़ा राजस्थान हरियाणा उत्तर प्रदेश महाराष्ट्र बिहार झारखंड दिल्ली जम्मू कश्मीर मध्य प्रदेश अन्य कई राज्य चुनाव लड़ा। वर्तमान में उत्तरप्रदेश के नगीना लोकसभा सीट से सांसद है। === आजाद समाज पार्टी === [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] एक [[भारत के राजनीतिक दलों की सूची|भारतीय राजनीतिक दल]] है जिसे औपचारिक रूप से 15 मार्च 2020 को रावण द्वारा लॉन्च किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://theprint.in/politics/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-launches-new-political-outfit-azad-samaj-party/381508/|title=Bhim Army chief Chandrashekhar Azad launches new political outfit — Azad Samaj Party|date=15 March 2020|work=[[ThePrint]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-launches-azad-samaj-party/story-Wd5v98No1C5sFQkF4fSBqN.html|title=Bhim Army chief Chandrashekhar Azad launches 'Azad Samaj Party'|date=15 March 2020|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|agency=[[Press Trust of India|PTI]]}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thewire.in/politics/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-launches-azad-samaj-party|title=Bhim Army Chief Chandra Shekhar Aazad Launches 'Azad Samaj Party'|date=16 March 2020|work=[[The Wire (India)]]}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://english.newstracklive.com/news/chandrasekhar-azad-aka-ravan-form-his-own-political-party-a-direct-challenge-to-mayawati-dalit-politics-mc25-nu-1077229-1.html|title=Challenges raise in Dalit politics, this leader announces new party|last=Jain|first=Harshita|date=15 March 2020|website=News Track}}</ref> गौरतलब है कि यह घोषणा [[बहुजन समाज पार्टी]] के संस्थापक [[कांशीराम|काशीराम]] की 86वीं जयंती पर की गई थी। <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/bhim-army-chief-launches-azad-samaj-party/article31075629.ece|title=Bhim Army chief launches Azad Samaj Party|last=Kumar|first=Anuj|date=15 March 2020|work=[[The Hindu]]}}</ref> उस पार्टी की संस्थापक सरवन कौर की बहन ने आजाद समाज पार्टी में शामिल होने की योजना बनाई। <ref>{{Cite news|url=https://www.nationalheraldindia.com/national/bsp-founder-kanshi-rams-sister-to-join-bhim-army-chiefs-azad-samaj-party|title=BSP founder Kanshi Ram's sister to join Bhim Army chief's Azad Samaj Party|date=16 March 2020|work=[[National Herald]]}}</ref> पार्टी ने [[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020|2020 के बिहार विधानसभा चुनाव]] में [[बिहार]] की हर सीट पर चुनाव लड़ने की योजना बनाई। <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/azads-party-to-contest-all-seats-in-bihar-elections-6550828/|title=Azad's party to contest all seats in Bihar elections|date=12 August 2020|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> भीम आर्मी के संस्थापक चंद्रशेखर आजाद रावण ने बिहार विधानसभा चुनाव 2020 लड़ने के लिए अन्य क्षेत्रीय राजनीतिक दलों के साथ राजेश रंजन उर्फ पप्पू यादव की [[जन अधिकार पार्टी (लोकतांत्रिक)]] के नेतृत्व वाले प्रगतिशील जनतांत्रिक गठबंधन (पीडीए) में शामिल होने की घोषणा की। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/bihar-election/bhim-army-launches-pda-with-regional-parties-to-contest-bihar-assembly-polls/story-0yqV5IJwxQw8IrLb1lQSWP.html|title=Bhim Army launches PDA with regional parties to contest Bihar assembly polls|last=Singh|first=Rajesh Kumar|date=29 September 2020|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]}}</ref> पार्टी की अधिकांश लोकप्रियता [[दलित]] और अनुसूचित जनजातियों से आती है। <ref>{{Cite web|url=https://magazine.outlookindia.com/story/bsp-wants-bahujans-only-to-hoist-the-party-flag/302999|title=Willing To Join Hands With Like-Minded Parties To Defeat BJP: Chandrashekhar Azad|last=Nair|first=Preetha|date=27 March 2020|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=1 मार्च 2022|archive-date=27 जुलाई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727235026/https://magazine.outlookindia.com/story/bsp-wants-bahujans-only-to-hoist-the-party-flag/302999|url-status=dead}}</ref> राजस्थान विधानसभा का चुनाव लड़ा जहां 26 उम्मीदवारउतरे और 10 उम्मीदवार दूसरे नंबर पर रहे === 2020 बिहार विधानसभा चुनाव === उन्होंने अपना करियर भीम आर्मी के नेता के रूप में शुरू किया जो उत्तर प्रदेश में स्थित एक संगठन है लेकिन बाद में उन्होंने चुनावी राजनीति में भाग लेने के लिए आजाद समाज पार्टी का गठन किया। पप्पू यादव के नेतृत्व वाली पार्टी ने 2020 के बिहार विधानसभा चुनावों में [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]] और [[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन]] के अलावा एक अलग मोर्चा बनाने के लिए जन अधिकार पार्टी का नेतृत्व किया। चुनावों में इसने इन दो महागठबंधनों के खिलाफ चुनाव लड़ा, इसके अलावा ग्रैंड डेमोक्रेटिक सेक्युलर फ्रंट नामक एक अन्य मोर्चा था, जिसका नेतृत्व [[राष्ट्रीय लोक समता पार्टी]] ने किया था और इसमें [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] और सुहलदेव समाज पार्टी जैसे अन्य क्षेत्रीय दल शामिल थे। <ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/pappu-yadav-chandrashekhar-azad-ravan-form-progressive-democratic-alliance-to-contest-bihar-assembly-polls20200928192807|title=Pappu Yadav, Chandrashekhar Azad Ravan form Progressive Democratic Alliance to contest Bihar assembly polls|date=28 September 2020|work=[[Asian News International]]|access-date=10 October 2020|archive-date=3 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201003042913/https://www.aninews.in/news/national/general-news/pappu-yadav-chandrashekhar-azad-ravan-form-progressive-democratic-alliance-to-contest-bihar-assembly-polls20200928192807/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/elections/bihar-assembly/six-parties-form-a-new-front-in-bihar-with-rslps-kushwaha-as-cm-candidate/article32805378.ece|title=Six parties form a new front with RSLP's Kushwaha as CM candidate|last=Tewary|first=Amarnath|date=8 October 2020|work=[[The Hindu]]|access-date=10 October 2020}}</ref> पप्पू यादव और आजाद के नेतृत्व वाले मोर्चे को प्रगतिशील जनतांत्रिक गठबंधन (पीडीए) का नाम दिया गया। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/sep/28/bihar-polls-pappu-yadavs-jan-adhikar-party-floats-new-alliance-2203069.html|title=Bihar polls: Pappu Yadav's Jan Adhikar Party floats new alliance|last=Thakur|first=Rajesh Kumar|date=28 September 2020|work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=10 October 2020}}</ref> == कैद == [[चित्र:Chandhrashekar_Azad_Ravan.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| [[जामा मस्जिद, दिल्ली]] में चंद्रशेखर आज़ाद रावण, [[नागरिकता संशोधन अधिनियम का विरोध|सीएए के विरोध प्रदर्शन]] के दौरान।]] * उन्हें सहारनपुर हिंसा की घटना के सिलसिले में गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{Cite web|url=https://www.navodayatimes.in/news/khabre/ravan-in-the-14-day-police-custody/44062/|title=14 दिन की हिरासत में रावण, गिरफ्तारी के पीछे गर्लफ्रेंड का हाथ|date=9 June 2017|website=[[Navodaya Times]]|language=hi|access-date=15 March 2018}}</ref> चंद्रशेखर को [[उत्तर प्रदेश सरकार]] द्वारा [[राष्ट्रीय सुरक्षा कानून|राष्ट्रीय सुरक्षा अधिनियम]] के तहत गिरफ्तार किया गया था। बाद में [[इलाहाबाद उच्च न्यायालय|इलाहाबाद उच्च न्यायालय ने]] जमानत दे दी कि गिरफ्तारियां राजनीति से प्रेरित थीं, लेकिन राज्य सरकार द्वारा उन्हें लगातार जेल में रखा गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/politics/why-bhim-army-chief-chandra-shekhar-aazad-has-decided-to-be-a-full-time-politician-2520805.html|title=Why Bhim Army Chief Chandra Shekhar Aazad Has Decided to Contest UP Elections 2022|last=Bose|first=Adrija|date=1 March 2020|work=[[News18]]|access-date=6 May 2020|archive-url=|archive-date=}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/881860/the-daily-fix-bhim-army-chief-chandrashekhars-year-long-detention-is-a-blot-on-the-indian-system|title=The Daily Fix: Bhim Army chief Chandrashekhar's year-long detention is a blot on the Indian system|last=Venkataramakrishnan|first=Rohan|date=8 June 2018|work=[[Scroll.in]]|access-date=6 May 2020|archive-url=|archive-date=|language=en}}</ref> * [[दिल्ली पुलिस]] ने [[दिल्ली]] में [[जामा मस्जिद, दिल्ली|जामा मस्जिद]] से जंतर मंतर तक [[नागरिकता (संशोधन) अधिनियम, २०१९|सीएए]] के खिलाफ चंद्रशेखर के विरोध मार्च की अनुमति देने से इनकार कर दिया था। उन्होंने जामा मस्जिद में विरोध प्रदर्शन किया और पुलिस ने उन्हें गिरफ्तार कर लिया और कई दिनों तक हिरासत में रखा गया। <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-arrested-by-delhi-police-a-day-after-protests-against-citizenshi-2152323|title=Bhim Army's Chandrashekhar Azad Arrested Day After Protest In Old Delhi|last=Sengar|first=Mukesh Singh|date=21 December 2019|work=[[NDTV]]|editor-last=Varma|editor-first=Shylaja|language=en}}</ref> * उन्हें दो सीएए विरोधी प्रदर्शनों में भाग लेने के लिए [[हैदराबाद]] में गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/270120/chandrashekhar-azad-ravan-arrested-in-hyderabad.html|title=Chandrashekhar Azad Ravan arrested in Hyderabad|last=Moin|first=Ather|date=27 January 2020|work=[[The Deccan Chronicle]]|access-date=8 October 2020|language=en}}</ref> * तुगलकाबाद में श्री गुरु रविदास गुरुघर [[तुग़लक़ाबाद|के]] विध्वंस के विरोध में उन्हें गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/bhim-army-chief-chandrashekhar-azad-detained-in-delhi-for-temple-protest/story-YQyzZKcazKm64F51ivZteP.html|title=Bhim Army chief Chandrashekhar Azad detained in Delhi for temple protest|date=21 August 2019|work=[[हिन्दुस्तान टाईम्स]]|access-date=11 October 2020|language=en}}</ref> * [[हाथरस सामूहिक दुष्कर्म तथा हत्या|हाथरस सामूहिक बलात्कार]] मामले के विरोध में उन्हें 500 भीम आर्मी के सदस्यों के साथ गिरफ्तार किया गया था। इन सभी को हाथरस में दंड प्रक्रिया संहिता की धारा 144 के उल्लंघन के लिए आईपीसी और महामारी रोग अधिनियम की कई धाराओं के तहत गिरफ्तार किया गया था। <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/oct/05/up-police-book-bhim-army-chief-500-others-after-hathras-visit-2206055.html|title=UP police book Bhim Army chief, 500 others after Hathras visit|date=5 October 2020|work=[[द न्यू इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=11 October 2020}}</ref> ==विरोध== हरियाणा के जीन्द में चन्द्रशेखर रावण का जमकर विरोध हुआ। वह प्रचार के लिए पहुंचा तो बाल्मीकि समाज के लोगों ने काले झंडे और जूते दिखाकर उसका विरोध किया। अन्य दलित समाज के लोगों का कहना है कि वह चमार और मुसलमानों का नेता है।<ref>{{cite web|url=https://m.haryana.punjabkesari.in/haryana/news/dalit-community-people-protested-against-chandrashekhar-ravan-in-jind-2036786|title=चंद्र शेखर आजाद (Ravan) का जींद में भारी विरोध, दलित समाज के लोगों ने दिखाए काले झंडे|publisher=पंजाब केसरी}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3DIt3tCUZJITI&ved=2ahUKEwj6qauagreJAxUFbGwGHUDzI-oQFnoECC4QAQ&usg=AOvVaw3aSAjSHK0MG-cbe3IqdSPx|publisher=VK news}}</ref> == यह सभी देखें == * [[आजाद समाज पार्टी (कांशी राम)]] * [[भीम आर्मी]] * [[भीमराव आंबेडकर]] * [[पेरियार]] * [[कांशीराम]] * [[आंदोलन]] ==सन्दर्भ== h8637mknlfw3sjobosh7m5gq6wlzldh वहदत अल-उजुद 0 1554902 6610925 6269672 2026-09-06T05:49:52Z Umarkairanvi 13754 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] जोड़ी 6610925 wikitext text/x-wiki {{Expand Arabic|topic=|date=July 2024|article=وحدة الوجود}} {{सूफीवाद}} ''सूफी तत्वमीमांसा''' या '''सूफी अलौकिकता''' की इकाई ''वहादा''' "एकता" या توحد [[तौहीद]] की अवधारणा के आसपास बनाई गई है। इस विषय पर दो मुख्य सूफी दर्शन हैं। "वाहदत अल-उजूद" का शाब्दिक अर्थ है "अस्तित्व की एकता" या "अस्तित्व की एकता।" उजुद या "अस्तित्व, उपस्थिति" यहाँ ईश्वर को संदर्भित करता है। दूसरी ओर, वहदत अश-शुहुद, जिसका अर्थ है "सापेक्षवाद" या "साक्षी एकेश्वरवाद", जो मानता है कि ईश्वर और उसकी रचना पूरी तरह से अलग हैं। कुछ सुधारकों का दावा है कि दोनों दर्शनों के बीच अंतर केवल शब्दार्थ में भिन्न है और पूरी बहस केवल "मौखिक तर्क" का एक संग्रह है जो अस्पष्ट भाषा के कारण उत्पन्न हुई है। हालाँकि, ईश्वर और ब्रह्मांड के बीच संबंध की अवधारणा पर अभी भी सूफियों और सूफी और गैर-सूफी मुसलमानों के बीच सक्रिय रूप से बहस होती है। ==वहदतुल उजूद (अस्तित्व की एकता)== रहस्यमय विचारक और धर्मशास्त्री अबू सईद मुबारक मखज़ूमी ने अपनी पुस्तक तोहफा मुरसाला में इस अवधारणा पर चर्चा की। अंडालूसी सूफी संत इब्न साबिन को भी अपने लेखन में इस शब्द का इस्तेमाल करने के लिए जाना जाता है। लेकिन सूफ़ी तत्वमीमांसा के इस आदर्श की चर्चा को सबसे अधिक गहराई और विस्तार से प्रस्तुत करने वाले सूफ़ी संत [[इब्न अरबी]] हैं। वह ईश्वर को एक आवश्यक प्राणी के रूप में संदर्भित करने के लिए औजुद शब्द का उपयोग करता है। उन्होंने इस शब्द को ईश्वर के अलावा किसी अन्य चीज़ से भी जोड़ा, लेकिन उन्होंने इस बात पर ज़ोर दिया कि अस्तित्व में किसी भी सच्चे अर्थ में ब्रह्मांड में पाई जाने वाली चीज़ें शामिल नहीं हैं। बल्कि, जिस प्रकार पृथ्वी सूर्य से अपनी रोशनी प्राप्त करती है, उसी प्रकार सभी जिन्न अपना अस्तित्व ईश्वर से उधार लेते हैं। मुद्दा यह है कि किसी चीज़, जिसे "अस्तित्व" (अयान) कहा जाता है, पर ओजुड की उपाधि को ठीक से कैसे लागू किया जाए। तन्ज़ी के दृष्टिकोण से, इब्न अरबी ने घोषणा की कि वुज़ू केवल ईश्वर का है, और अपनी प्रसिद्ध कहावत में, "किसी भी चीज़ में कभी भी वुज़ू की गंध नहीं आती है।" सचल सरमस्त और [[बुल्ले शाह]], दो भारतीय सूफ़ी कवि, वहदत अल-उजूद के प्रबल अनुयायी थे। यह हमाह उस्त (फ़ारसी में "वह एक है") के दक्षिण एशियाई दर्शन से जुड़ा है। ==वाहदत अश-शुहुद== वहदत अश-शुहुद (या वाह-दत-उल-शुहुद, वहदत-उल-शुहुद, या वहदत अल-शुहुद) को अक्सर अंग्रेजी में स्पष्टवाद या सापेक्षवाद के रूप में अनुवादित किया जाता है। अरबी में इसका शाब्दिक अर्थ है "साक्षी की एकता", "धारणा की एकता", "उपस्थिति की एकता" या "अभिव्यक्ति की एकता"। वहदत अल-उजूद के सिद्धांत का विरोध करने वालों में वे लोग भी शामिल थे जिन्होंने वहदत अल-शुहुद के सिद्धांत को बनाने के लिए कार्रवाई के स्थान पर कर्ता को प्रतिस्थापित किया। यह मदहब अल-अद-दावला सिमनानी द्वारा तैयार किया गया था, जिन्होंने अहमद सरहिंदी सहित भारत में कई अनुयायियों को आकर्षित किया, जिन्होंने भारतीय उपमहाद्वीप में इस सिद्धांत के कुछ सबसे व्यापक रूप से स्वीकृत स्रोत प्रदान किए। अहमद सरहिन्दी सिद्धांत के अनुसार, ईश्वर और निर्मित दुनिया के बीच एकता का कोई भी अनुभव पूरी तरह से व्यक्तिपरक है और केवल आस्तिक के दिमाग में होता है; वास्तविक दुनिया में इसका कोई वस्तुनिष्ठ हिस्सा नहीं है। शेख अहमद के पहले के अनुभव उन्हें सर्वेश्वरवाद की ओर ले गए, जो सुन्नी इस्लाम के आदर्शों के विपरीत था। ==विद्वानों की राय== मंज़ूर इलाही अपनी पुस्तक "द इंपोर्टेंस ऑफ राइट अकीदा इन रिफॉर्मिंग सोसाइटी" में इस्लामी तत्वमीमांसा के बारे में कहते हैं,<ref>{{cite book |last1=इल्लाहि |first1=मोहम्मद मंजुरे |editor1-last=जकारिया |editor1-first=अबू बक्र मुहम्मद |title=সমাজ সংস্কারে সঠিক আকীদার গুরুত্ব (समाज सुधार में सही विश्वास का महत्व) |publisher=Islamic Propagation Office in Rabwah |location=रियाद, सऊदी अरब |pages=11-12 |url=https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_somaj_songoskare_sothik_aqidar_gurutto.pdf |access-date=23 November 2022 |lang=bn}}</ref> {{quote|मुतक़ल्लिमीन ने अक़ीदा धर्मग्रंथों को "इल्मुल कलाम" कहा और दार्शनिकों ने "अल-फ़लसफ़ा अल-इस्लामिया" या इस्लामी दर्शन, "अल-इलाहियत" और "तत्वमीमांसा" (तत्वमीमांसा या अलौकिकता) कहा। बाद के नामों के बारे में डाॅ. नासिर अल-अक़ल और कई अन्य लोगों का कहना है कि इस्लामी आस्था को इन नामों से पुकारना शुद्ध नहीं है। मुहम्मद इब्राहिम अल हमद ने इसका कारण बताते हुए कहा, ''क्योंकि इल्मुल कलाम का स्रोत मानव बुद्धि है, जो हिंदू और यूनानी दर्शन पर आधारित है। दूसरी ओर, तौहीद का मुख्य स्रोत रहस्योद्घाटन है। इसके अलावा, इल्मुल कलाम में बेचैनी, असंतुलन, अज्ञानता और संदेह शामिल हैं। इसीलिए सलाफ़ सालेहिन ने इल्मुल कलाम की निंदा की। और तौहीद ज्ञान, दृढ़ विश्वास और विश्वास पर आधारित है,... एक अन्य कारण यह कहा जा सकता है कि दर्शनशास्त्र की नींव मान्यताओं, झूठी मान्यताओं, काल्पनिक विचारों और अंधविश्वासी विचारों पर आधारित है। इमाम हरावी ने धिम अल-कलाम واهله नामक 5 खंडों वाली पुस्तक लिखी और इमाम ग़ज़ाली ने تهافت الفلاسفة नामक पुस्तक लिखी। इसके अलावा, इमाम इब्न तैमियाह और इब्नुल क़य्यिम सहित कई अन्य मुस्लिम विद्वानों ने विस्तार से चर्चा की है कि 'इल्मुल कलाम' और 'फ़लसफ़ा' सही इस्लामी मान्यता का प्रतिनिधित्व नहीं करते हैं।}} ==इन्हें भी देखें== * [[सूफीवाद#पूर्वी धर्मों के साथ समानताएं]] * [[अद्वैत वेदांतवाद]] * [[सूफ़ी-सलाफ़ी संबंध]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूफीवाद]] [[श्रेणी:तत्वमीमांसा]] [[श्रेणी:सूफ़ी दर्शन]] [[श्रेणी:अद्वैतवाद]] [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] d55rckticla4ijkzuj6hkpjgvptfmln 6610930 6610925 2026-09-06T05:54:23Z Umarkairanvi 13754 नाम सुधारा 6610930 wikitext text/x-wiki {{Expand Arabic|topic=|date=July 2024|article=وحدة الوجود}} {{सूफीवाद}} '''''वहदतुल-वुजूद:''' सूफी अलौकिकता''' की इकाई ''वहादा''' "एकता" या توحد [[तौहीद]] की अवधारणा के आसपास बनाई गई है। इस विषय पर दो मुख्य सूफी दर्शन हैं। "वाहदत अल-उजूद" का शाब्दिक अर्थ है "अस्तित्व की एकता" या "अस्तित्व की एकता।" उजुद या "अस्तित्व, उपस्थिति" यहाँ ईश्वर को संदर्भित करता है। दूसरी ओर, वहदत अश-शुहुद, जिसका अर्थ है "सापेक्षवाद" या "साक्षी एकेश्वरवाद", जो मानता है कि ईश्वर और उसकी रचना पूरी तरह से अलग हैं।<ref>{{Cite web|url=https://sufinama.org/sufi-terminology/vahdatul-vujuud-sufi-terminology?lang=hi|title=- सूफ़ी शब्दावली|website=Sufinama|language=hi|access-date=2026-09-06}}</ref> कुछ सुधारकों का दावा है कि दोनों दर्शनों के बीच अंतर केवल शब्दार्थ में भिन्न है और पूरी बहस केवल "मौखिक तर्क" का एक संग्रह है जो अस्पष्ट भाषा के कारण उत्पन्न हुई है। हालाँकि, ईश्वर और ब्रह्मांड के बीच संबंध की अवधारणा पर अभी भी सूफियों और सूफी और गैर-सूफी मुसलमानों के बीच सक्रिय रूप से बहस होती है। == '''''वहदतुल-वुजूद''''' (अस्तित्व की एकता) == रहस्यमय विचारक और धर्मशास्त्री अबू सईद मुबारक मखज़ूमी ने अपनी पुस्तक तोहफा मुरसाला में इस अवधारणा पर चर्चा की। अंडालूसी सूफी संत इब्न साबिन को भी अपने लेखन में इस शब्द का इस्तेमाल करने के लिए जाना जाता है। लेकिन सूफ़ी तत्वमीमांसा के इस आदर्श की चर्चा को सबसे अधिक गहराई और विस्तार से प्रस्तुत करने वाले सूफ़ी संत [[इब्न अरबी]] हैं। वह ईश्वर को एक आवश्यक प्राणी के रूप में संदर्भित करने के लिए औजुद शब्द का उपयोग करता है। उन्होंने इस शब्द को ईश्वर के अलावा किसी अन्य चीज़ से भी जोड़ा, लेकिन उन्होंने इस बात पर ज़ोर दिया कि अस्तित्व में किसी भी सच्चे अर्थ में ब्रह्मांड में पाई जाने वाली चीज़ें शामिल नहीं हैं। बल्कि, जिस प्रकार पृथ्वी सूर्य से अपनी रोशनी प्राप्त करती है, उसी प्रकार सभी जिन्न अपना अस्तित्व ईश्वर से उधार लेते हैं। मुद्दा यह है कि किसी चीज़, जिसे "अस्तित्व" (अयान) कहा जाता है, पर ओजुड की उपाधि को ठीक से कैसे लागू किया जाए। तन्ज़ी के दृष्टिकोण से, इब्न अरबी ने घोषणा की कि वुज़ू केवल ईश्वर का है, और अपनी प्रसिद्ध कहावत में, "किसी भी चीज़ में कभी भी वुज़ू की गंध नहीं आती है।" सचल सरमस्त और [[बुल्ले शाह]], दो भारतीय सूफ़ी कवि, वहदत अल-उजूद के प्रबल अनुयायी थे। यह हमाह उस्त (फ़ारसी में "वह एक है") के दक्षिण एशियाई दर्शन से जुड़ा है। ==वाहदत अश-शुहुद== वहदत अश-शुहुद (या वाह-दत-उल-शुहुद, वहदत-उल-शुहुद, या वहदत अल-शुहुद) को अक्सर अंग्रेजी में स्पष्टवाद या सापेक्षवाद के रूप में अनुवादित किया जाता है। अरबी में इसका शाब्दिक अर्थ है "साक्षी की एकता", "धारणा की एकता", "उपस्थिति की एकता" या "अभिव्यक्ति की एकता"। वहदत अल-उजूद के सिद्धांत का विरोध करने वालों में वे लोग भी शामिल थे जिन्होंने वहदत अल-शुहुद के सिद्धांत को बनाने के लिए कार्रवाई के स्थान पर कर्ता को प्रतिस्थापित किया। यह मदहब अल-अद-दावला सिमनानी द्वारा तैयार किया गया था, जिन्होंने अहमद सरहिंदी सहित भारत में कई अनुयायियों को आकर्षित किया, जिन्होंने भारतीय उपमहाद्वीप में इस सिद्धांत के कुछ सबसे व्यापक रूप से स्वीकृत स्रोत प्रदान किए। अहमद सरहिन्दी सिद्धांत के अनुसार, ईश्वर और निर्मित दुनिया के बीच एकता का कोई भी अनुभव पूरी तरह से व्यक्तिपरक है और केवल आस्तिक के दिमाग में होता है; वास्तविक दुनिया में इसका कोई वस्तुनिष्ठ हिस्सा नहीं है। शेख अहमद के पहले के अनुभव उन्हें सर्वेश्वरवाद की ओर ले गए, जो सुन्नी इस्लाम के आदर्शों के विपरीत था। ==विद्वानों की राय== मंज़ूर इलाही अपनी पुस्तक "द इंपोर्टेंस ऑफ राइट अकीदा इन रिफॉर्मिंग सोसाइटी" में इस्लामी तत्वमीमांसा के बारे में कहते हैं,<ref>{{cite book |last1=इल्लाहि |first1=मोहम्मद मंजुरे |editor1-last=जकारिया |editor1-first=अबू बक्र मुहम्मद |title=সমাজ সংস্কারে সঠিক আকীদার গুরুত্ব (समाज सुधार में सही विश्वास का महत्व) |publisher=Islamic Propagation Office in Rabwah |location=रियाद, सऊदी अरब |pages=11-12 |url=https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_somaj_songoskare_sothik_aqidar_gurutto.pdf |access-date=23 November 2022 |lang=bn}}</ref> {{quote|मुतक़ल्लिमीन ने अक़ीदा धर्मग्रंथों को "इल्मुल कलाम" कहा और दार्शनिकों ने "अल-फ़लसफ़ा अल-इस्लामिया" या इस्लामी दर्शन, "अल-इलाहियत" और "तत्वमीमांसा" (तत्वमीमांसा या अलौकिकता) कहा। बाद के नामों के बारे में डाॅ. नासिर अल-अक़ल और कई अन्य लोगों का कहना है कि इस्लामी आस्था को इन नामों से पुकारना शुद्ध नहीं है। मुहम्मद इब्राहिम अल हमद ने इसका कारण बताते हुए कहा, ''क्योंकि इल्मुल कलाम का स्रोत मानव बुद्धि है, जो हिंदू और यूनानी दर्शन पर आधारित है। दूसरी ओर, तौहीद का मुख्य स्रोत रहस्योद्घाटन है। इसके अलावा, इल्मुल कलाम में बेचैनी, असंतुलन, अज्ञानता और संदेह शामिल हैं। इसीलिए सलाफ़ सालेहिन ने इल्मुल कलाम की निंदा की। और तौहीद ज्ञान, दृढ़ विश्वास और विश्वास पर आधारित है,... एक अन्य कारण यह कहा जा सकता है कि दर्शनशास्त्र की नींव मान्यताओं, झूठी मान्यताओं, काल्पनिक विचारों और अंधविश्वासी विचारों पर आधारित है। इमाम हरावी ने धिम अल-कलाम واهله नामक 5 खंडों वाली पुस्तक लिखी और इमाम ग़ज़ाली ने تهافت الفلاسفة नामक पुस्तक लिखी। इसके अलावा, इमाम इब्न तैमियाह और इब्नुल क़य्यिम सहित कई अन्य मुस्लिम विद्वानों ने विस्तार से चर्चा की है कि 'इल्मुल कलाम' और 'फ़लसफ़ा' सही इस्लामी मान्यता का प्रतिनिधित्व नहीं करते हैं।}} ==इन्हें भी देखें== * [[सूफीवाद#पूर्वी धर्मों के साथ समानताएं]] * [[अद्वैत वेदांतवाद]] * [[सूफ़ी-सलाफ़ी संबंध]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:सूफीवाद]] [[श्रेणी:तत्वमीमांसा]] [[श्रेणी:सूफ़ी दर्शन]] [[श्रेणी:अद्वैतवाद]] [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] 7o7j1cr87zexm95nvfoyfcsjr21h49y बाल शैली 0 1571757 6610941 6535896 2026-09-06T06:04:08Z अमर तिवारी 932885 6610941 wikitext text/x-wiki '''बाल शैली''' ({{langx|en|Hairstyle|italic=no}}) उस तरीके या ढंग को कहते हैं जिससे बालों को काटा, छांटा, घुमाया, या सजाया जाता है। ये शैलियाँ समय, संस्कृति, लिंग, आयु, और व्यक्तिगत स्वाद के अनुसार बदलती रहती हैं। हेयर स्टाइल न केवल सौंदर्य की दृष्टि से महत्वपूर्ण होते हैं, बल्कि वे व्यक्तित्व और पहचान का भी प्रतीक होते हैं। == इतिहास == बालों की शैलियों का इतिहास प्राचीन सभ्यताओं से जुड़ा है, जहाँ बालों की देखभाल और उनकी शैली सामाजिक स्थिति, धार्मिक मान्यताओं और सांस्कृतिक मूल्यों को दर्शाती थी। मिस्र के फिरौनों से लेकर रोमन साम्राज्य तक, हर सभ्यता ने अपनी विशिष्ट हेयर स्टाइल विकसित की है। हेयर स्टाइलिंग का सबसे पहला ज्ञात उदाहरण बालों की चोटी बनाना है, जिसका इतिहास लगभग 30,000 साल पुराना है। पूरे इतिहास में, महिलाओं ने अक्सर अपने बालों को जटिल और सावधानी से तैयार की गई शैलियों में व्यवस्थित किया है; हालाँकि, विवाहित महिलाओं के लिए सार्वजनिक स्थानों पर अपने बालों को ढँक कर रखना आम बात थी। हेयरस्टाइल काफी हद तक सांस्कृतिक फैशन रुझानों से प्रभावित होते हैं और वर्ग, आयु, वैवाहिक स्थिति, नस्लीय पहचान, राजनीतिक विश्वास और लिंग दृष्टिकोण जैसे सामाजिक कारकों को इंगित कर सकते हैं। कई लोग सांस्कृतिक या धार्मिक कारणों से अपने बालों को ढकते हैं। उदाहरणों में मुस्लिम महिलाओं द्वारा पहना जाने वाला [[हिजाब]],<ref>{{Cite web|url=http://arabsinamerica.unc.edu/identity/veiling/hijab/|title=The University of North Carolina at Chapel Hill - Website Maintenance|website=arabsinamerica.unc.edu|access-date=2025-01-17}}</ref> हरेदी यहूदी धर्म में विवाहित महिलाओं द्वारा पहना जाने वाला शीटेल या टिचेल,<ref>{{Cite web|url=https://forward.com/news/203226/taxonomy-of-the-sheitel/|title=Taxonomy of the Sheitel|date=2014-08-04|website=The Forward|language=en|access-date=2025-01-17}}</ref> विवाहित हिम्बा पुरुषों द्वारा पहना जाने वाला सिर ढंकना, [[त्वारेग]] पुरुषों द्वारा पहना जाने वाला घूंघट और सिखों द्वारा पहना जाने वाला दस्तार शामिल है, जो उनकी आस्था और सांस्कृतिक पहचान का प्रतिनिधित्व करता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.sikhnet.com/news/gift-dastar|title=The Gift of Dastar|date=2010-03-25|website=SikhNet|language=en|access-date=2025-01-17}}</ref> === पाषाण और कांस्य काल === बालों की चोटी बनाने का सबसे पहला ज्ञात चित्रण विलेंडॉर्फ की वीनस है, जो पैलियोलिथिक युग की एक मूर्ति है, जिसका निर्माण 28,000 और 25,000 ईसा पूर्व के बीच होने का अनुमान है।<ref>{{Cite web|url=https://www.khanacademy.org/humanities/prehistoric-art/paleolithic-art/v/nude-woman-venus-of-willendorf-c-28-000-25-000-b-c-e|title=Khan Academy|website=www.khanacademy.org|language=en|access-date=2025-01-17}}</ref> लगभग 25,000 साल पुरानी वीनस ऑफ ब्रासेम्पोय में भी हेयरस्टाइलिंग को दर्शाया गया है। कांस्य युग में, पुरुष रेज़र का इस्तेमाल करते थे, लेकिन रोज़ाना नहीं, क्योंकि यह प्रक्रिया अप्रिय थी और इसे बार-बार तेज करने की आवश्यकता होती थी, जिससे उपकरण की प्रभावशीलता कम हो जाती थी।<ref>{{Cite journal|last=Harding|first=Anthony|date=2008-01-01|title=Razors and male identity in the Bronze Age|url=https://www.academia.edu/2459391|journal=Durch die Zeiten (Festschrift für Albrecht Jockenhövel)}}</ref> == हेयरस्टाइलिंग तकनीक == [[चित्र:CosSchlHead2on112010.jpg|अंगूठाकार|संयुक्त राज्य अमेरिका में, कॉस्मेटोलॉजी के छात्र काटने, रंगने और स्टाइलिंग सीखने के लिए मानव बाल वाले अभ्यास हेड खरीदते हैं।]] हेयर ड्रेसिंग में कट्स, वीव्स, कलरिंग, एक्सटेंशन, पर्म, परमानेंट रिलैक्सर्स, कर्लिंग और स्टाइलिंग या टेक्सचरिंग का कोई भी अन्य रूप शामिल हो सकता है। इनमें से कुछ तकनीकों का नाम नीचे दिया गया है; * धुलाई * बाल काटना * सम्मिश्रण * ब्रश करना और कंघी करना * बाल ड्राई करना * ब्रेडिंग और अपडोस * कर्लिंग और स्ट्रेटनिंग == उद्योग == हेयर स्टाइलिंग एक महत्वपूर्ण वैश्विक उद्योग है, जिसमें सैलून, उत्पाद, विज्ञापन और प्रकाशन शामिल हैं। अमेरिका में, हेयर स्टाइलिस्ट आमतौर पर कॉस्मेटोलॉजी स्कूलों में प्रशिक्षण के बाद लाइसेंस प्राप्त करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://myaacs.org/|title=American Association of Cosmetology Schools {{!}} AACS|language=en-US|access-date=2025-01-17}}</ref> हाल ही में, स्टाइलिस्टों के लिए प्रतिस्पर्धी आयोजनों ने लोकप्रियता हासिल की है, जहाँ वे तंग समय सीमा के भीतर विभिन्न प्रॉप्स और एक्सेसरीज़ का उपयोग करके विस्तृत हेयर स्टाइल बनाते हैं। === साधन === [[चित्र:Hair_straighteners_(3).JPG|अंगूठाकार|बालों को हेयर आयरन से सीधा किया जा रहा है]] स्टाइलिंग टूल्स में हेयर आयरन (फ्लैट, कर्लिंग, क्रिम्पिंग), हेयर ड्रायर, ब्रश और रोलर्स शामिल हैं। हेयर ड्रेसिंग में अक्सर बनावट, चमक, वॉल्यूम या होल्ड के लिए उत्पाद शामिल होते हैं। हेयरपिन का भी उपयोग किया जाता है, जिनका डिज़ाइन विभिन्न संस्कृतियों में अलग-अलग होता है। == सामाजिक और सांस्कृतिक महत्व == पूरे इतिहास में, पुरुषों और महिलाओं ने आम तौर पर अलग-अलग हेयर स्टाइल अपनाए हैं, महिलाओं के बाल अक्सर लंबे और अधिक विविधतापूर्ण देखे जाते हैं, जो स्त्रीत्व का प्रतीक है।<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-7546-6161-0|title=Representations of hair in Victorian literature and culture|last=Ofek|first=Galia|date=2009|publisher=Ashgate|isbn=978-0-7546-6161-0|location=Farnham, England ; Burlington, VT|oclc=318100397}}</ref> अमेरिकी समाजशास्त्री रोज़ वीट्ज़ ने उल्लेख किया कि प्रमुख सांस्कृतिक नियम यह है कि महिलाओं और पुरुषों के बाल अलग-अलग होने चाहिए।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Synnott|first=Anthony|date=1987|title=Shame and Glory: A Sociology of Hair|url=https://www.jstor.org/stable/590695|journal=The British Journal of Sociology|volume=38|issue=3|pages=381–413|doi=10.2307/590695|issn=0007-1315}}</ref> पश्चिमी समाजों में, विशेष रूप से अमेरिका, ब्रिटेन और कनाडा में, लंबे बालों को स्त्रीत्व और यौन आकर्षण से जोड़ा जाता है, जबकि पुरुषों ने अक्सर अधिक समान शैलियों का विकल्प चुना है, जिसमें गंजेपन के कारण चेहरे के बाल ध्यान का केंद्र बन गए हैं। अपवाद मौजूद हैं, जैसे कि ओरिनोको-अमेज़ॅन बेसिन में, जहाँ दोनों लिंगों के लोग पारंपरिक रूप से कटोरे के आकार के हेयर स्टाइल रखते हैं। 1960 के दशक में, युवा पुरुष और महिलाएँ दोनों ही लंबे बाल रखते थे, जिससे पुरुषों के लिए लंबे स्टाइल को धीरे-धीरे स्वीकार किया जाने लगा।<ref name=":1">{{Cite book|url=https://archive.org/details/forappearancesak00sher/page/141|title=For appearance' sake|last=Victoria Sherrow|date=2001|publisher=Oryx Press|others=Internet Archive|isbn=978-1-57356-204-1}}</ref> हालाँकि, जब पुरुषों और महिलाओं के हेयर स्टाइल एक जैसे थे, जैसा कि 1920 और 1960 के दशक में हुआ था, तो इसने सामाजिक चिंता को जन्म दिया।<ref>{{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-313-33695-9|title=Encyclopedia of body adornment|last=DeMello|first=Margo|date=2007|publisher=Greenwood|isbn=978-0-313-33695-9|location=Westport (Conn.)}}</ref> हिप्पी और पंक जैसे आंदोलनों ने लिंग प्रस्तुति के पारंपरिक मानदंडों को चुनौती दी, जबकि 1950 के दशक में नारीवादियों ने लंबे बालों और कम से कम शरीर के बालों को तरजीह देने वाले सौंदर्य मानकों की आलोचना की, हेयर स्टाइल में कम रखरखाव की वकालत की। इसके अतिरिक्त, लिंग मानदंडों को चुनौती देने के गैर-राजनीतिक रूप क्रॉस-ड्रेसिंग और उभयलिंगी प्रदर्शनों में देखे जा सकते हैं।<ref name=":0" /> हिंदू समाज और गुयाना हाइलैंड्स के वायना सहित विभिन्न संस्कृतियों में, युवा व्यक्ति अक्सर वयस्क होने का संकेत देने के लिए अपने सिर मुंडाते हैं। भारत में, महिलाएं वयस्कता को दर्शाने के लिए पारंपरिक रूप से दो चोटियों से एक चोटी पहनना शुरू कर देती हैं। केन्या के रेंडिल और ब्राजील के चिक्रिन में ऐसी परंपराएं हैं जहां पुरुष और महिलाएं दोनों ही अपने परिवार के किसी करीबी सदस्य की मृत्यु के बाद अपने सिर मुंडाते हैं।<ref name=":1" /> प्राचीन ग्रीस में, एक पत्नी अपने बाल कटवाती थी और उसे अपने मृत पति के साथ दफना देती थी, जबकि हिंदू परिवारों में, मुख्य शोक मनाने वाला व्यक्ति आमतौर पर मृत्यु के तीन दिन बाद अपना सिर मुंडाता है।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/cu31924088964154|title=The castes and tribes of H.E.H. the Nizam's dominions|last=Siraj-ul-Hassan|first=Syed|date=1920|publisher=Bombay : The Times Press|others=Cornell University Library}}</ref> == अंतरिक्ष में बाल कटाना == [[चित्र:Haircut_in_ISS_ISS026-E-017736_(15_Jan._2011).jpg|अंगूठाकार|नासा के अंतरिक्ष यात्री [[कैथरीन कोलेमन|कैथरीन (कैडी) कोलमैन]] अभियान 26 के दौरान [[अन्तर्राष्ट्रीय अन्तरिक्ष स्टेशन|अंतर्राष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन]] पर ''किबो'' प्रयोगशाला में पाओलो नेस्पोली के बाल काटते हुए। [[वैक्युम क्लीनर|वैक्यूम क्लीनर]] से जुड़ा एक हेयर क्लिपर स्वतंत्र रूप से तैरते बालों की कतरनों को हटा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/crew-26/html/iss026e017741.html|title=Spaceflight gallery|archive-url=https://web.archive.org/web/20110401234048/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/crew-26/html/iss026e017741.html|archive-date=1 April 2011}}</ref>]] अंतरराष्ट्रीय अंतरिक्ष स्टेशन पर बाल कटाने के लिए वैक्यूम डिवाइस से जुड़े क्लिपर्स का इस्तेमाल किया जाता है ताकि बाल तैरने न पाएं और कोई समस्या न हो।<ref>{{Cite web|url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/crew-16/html/iss016e014192.html|title=Photo-iss016e014192|website=spaceflight.nasa.gov|access-date=2025-01-17|archive-date=24 नवंबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201124173356/https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/station/crew-16/html/iss016e014192.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition15/journal_sunita_williams_7.html|title=Wayback Machine|website=www.nasa.gov|access-date=2025-01-17|archive-date=5 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405235154/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition15/journal_sunita_williams_7.html|url-status=dead}}</ref> उल्लेखनीय है कि अंतरिक्ष यात्री सुनीता विलियम्स की चोटी जोन हिगिनबोथम ने कटवाई थी और बाद में इसे लॉक्स ऑफ लव को दान कर दिया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.collectspace.com/news/news-121906a.html|title=Astronaut cuts her hair in space for charity {{!}} collectSPACE|website=collectSPACE.com|access-date=2025-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/3283-astronaut-cuts-hair-space-charity.html|title=Astronaut Cuts Her Hair in Space for Charity|last=published|first=Robert Z. Pearlman|date=2006-12-19|website=Space.com|language=en|access-date=2025-01-17}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[गंजापन|बालों का झड़ना]] == सन्दर्भ == {{reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * {{Wiktionary inline}} * {{Commons category inline|Hair fashion}} {{Authority control}} [[श्रेणी:मानव रूपरंग]] [[श्रेणी:फ़ैशन]] [[श्रेणी:शैली]] [[श्रेणी:बाल शैली]] g9c7m4or0umise5rpf0s90miw2r403v कानो, नाइजीरिया 0 1573260 6610946 6372556 2026-09-06T06:06:06Z अमर तिवारी 932885 6610946 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | native_name = | settlement_type = नगर | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kanogate.jpg | photo2a = Kano City Wall 2.jpg | photo2b = | color = white | size = 275 | spacing = 2}} | pushpin_map = Nigeria#Africa | mapsize = 200px | map_caption = नाइजीरिया का मानचित्र जिसमें कानो का स्थान दर्शाया गया है | coordinates = {{coord|12|00|N|8|31|E|type:city(2900000)_region:NG|display=inline,title}} | subdivision_type = | subdivision_name = {{Flag|नाइजीरिया}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[कानो राज्य]] | leader_title = | leader_name = [[मुहम्मदु सानुसी द्वितीय]] | leader_title1 = | leader_name1 = | area_magnitude = | area_total_km2 = 499 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | elevation_m = 488 | population_as_of = 2006 जनगणना | population_note = | population_total = 2,828,861 | population_urban = 4,224,966 | population_metro = 4,645,320<ref>{{cite web | url=https://worldpopulationreview.com/cities/nigeria/kano | title=Kano 2024-25}}</ref> | population_metro_footnotes = | population_rank = | area_urban_km2 = 251 | population_density_urban_km2 = | pop_est_as_of = 2022 | population_est = 4,103,000 | area_metro_km2 = | population_density_km2 = auto | timezone = पश्चिम अफ्रीका समय | utc_offset = +1 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name = | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = वर्ष | demographics1_info1 = 2023 | demographics1_title2 = कुल | demographics1_info2 = $26.4&nbsp;billion<ref name="TelluBase">{{cite web|url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_nga.pdf|publisher=Tellusant|title=TelluBase—Nigeria Fact Sheet (Tellusant Public Service Series)| access-date = 2024-01-11}}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $6,100 | website = | footnotes = | image_flag = }} '''कानो''' उत्तरी [[नाइजीरिया]] में एक शहर है और [[कानो राज्य]] की राजधानी है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kano-state-Nigeria|title=Kano {{!}} Nigeria, Population, & Map {{!}} Britannica|date=2025-01-11|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-01-23}}</ref> जनसंख्या के आधार पर यह नाइजीरिया में [[लेगोस]] के बाद दूसरा सबसे बड़ा शहर है, जिसके 449 वर्ग किमी (173 वर्ग मील) में चार करोड़ से ज़्यादा नागरिक रहते हैं। यह दाबो राजवंश का पारंपरिक राज्य है, जिन्होंने 19वीं शताब्दी से शहर-राज्य पर अमीर के रूप में शासन किया है। कानो अमीरात परिषद कानो की शहर की सीमाओं के अंदर और कानो राज्य सरकार के अधिकार के तहत वर्तमान पारंपरिक संस्था है।<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kano-historical-kingdom-Nigeria|title=Kano {{!}} Nigeria, Map, & History {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2025-01-23}}</ref> यह शहर सात मध्ययुगीन हौसा साम्राज्यों में से एक है। शहर के मुख्य निवासी हौसा और फुलानी लोग हैं। ब्रिटिश उपनिवेशीकरण से सदियों पहले, कानो अरब, [[त्वारेग]], कनुरी की स्थायी आबादी के साथ बहुत ही महानगरीय था और इस क्षेत्र में 7 करोड़ से अधिक वक्ताओं द्वारा बोली जाने वाली हौसा भाषा के साथ ऐसा ही बना हुआ है। इस्लाम शहर में 11वीं शताब्दी या उससे पहले मुख्य रूप से [[ट्रांस-सहारा व्यापार]] के माध्यम से आया था। परिणामस्वरूप, कानो समृद्ध और क्षेत्र और उत्तरी नाइजीरिया का वाणिज्यिक केंद्र बन गया, और अभी भी "वाणिज्य के केंद्र" के रूप में जुड़ा हुआ है। ==उत्पत्ति== कानो को मूलतः पहाड़ी के नाम पर डैश के नाम से जाना जाता था, तथा बोरोन स्रोतों के अनुसार 15वीं शताब्दी के अंत और 16वीं शताब्दी के प्रारम्भ तक इसे इसी नाम से जाना जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/concubinespowerf0000nast|title=Concubines and power : five hundred years in a Northern Nigerian palace|last=Nast|first=Heidi J.|date=2005|publisher=Minneapolis : University of Minnesota Press|others=Internet Archive|isbn=978-0-8166-4153-6}}</ref> ==इतिहास== [[File:Barth 1857 Kano from Mount Dala.jpg|left|thumb|1857 कानो का 1857 का लिथोग्राफ, [[हेनरिक बार्थ]] द्वारा एक रेखाचित्र के आधार पर बनाया गया|174x174px]] कानो शहर की स्थापना लगभग 1000 ई. में एक हौसा शहर के रूप में की गई थी। 1903 में नाइजीरिया देश के जन्म तक कानो एक बड़ा अमीरात या मुस्लिम साम्राज्य बना रहा। कानो क्षेत्र के भीतर सोने, चमड़े, हाथी दांत, नमक और दासों के व्यापार के लिए जाना जाता था। शायद यही कारण है कि 14वीं शताब्दी में शहर की संपत्ति और शक्ति बढ़ी, जब इस्लाम का पालन-पोषण बढ़ रहा था। 15वीं शताब्दी तक, शहर में पहली केंद्रीय मस्जिद का निर्माण हो चुका था। == सन्दर्भ == <references /> {{Authority control}} [[श्रेणी:नाइजीरिया के शहर]] 48kxnfqq7ee7bagc9siofbgew0h1pjw आनंद स्वरूप 0 1577644 6610811 6582519 2026-09-05T21:46:58Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610811 wikitext text/x-wiki {{धार्मिक जीवनी ज्ञानसन्दूक|name=परम गुरु साहब जी महाराज|image= |alias=परम पुरुष पूरन धनी साहब जी महाराज|location=[[आगरा]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]|sect=[[राधास्वामी]]|title=संत सतगुरु|period=(1913-1937)|predecessor=कामता प्रसाद सिन्हा|successor=गुरचरण दास मेहता|birth_date=6 अगस्त, 1881|birth_place=[[अम्बाला]]|death_date=24 जून, 1937|death_place=आगरा, संयुक्त प्रांत (१९३७-५०), ब्रिटिश भारत (वर्तमान [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]])|resting_place=पावन स्मृत्यालय [[दयाल बाग]]}} '''सर आनंद स्वरूप''' (6 अगस्त 1881-24 जून 1937), '''परम गुरु हुजुर साहब जी महाराज''' दयालबाग के संस्थापक, राधास्वामी मत के पांचवें संत [[सत्गुरु|सतगुरु]] और राधास्वामी सतसंग सभा (दयालबाग) के आध्यात्मिक प्रमुख थे।<ref>{{Cite web|url=http://www.dayalbagh.org.in/radhasoami-faith/sant-satguru.htm|title=Sant Satguru in Radhasoami Faith|website=www.dayalbagh.org.in|access-date=17 फ़रवरी 2025|archive-date=7 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707230949/http://www.dayalbagh.org.in/radhasoami-faith/sant-satguru.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|title=Radhasoami Reality: The Logic of a Modern Faith|url=https://archive.org/details/radhasoamirealit0000mark|last=Juergensmeyer|first=Mark|date=1995|publisher=Princeton University Press|isbn=9780691010922}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.61840|title=Souvenir In Commemoration Of The First Centenary Of The Radhasoami Satsang|last=Shai|first=Radhasoami|date=1961}}</ref> वे 1913 में सरकार साहब के उत्तराधिकारी बने।<ref>{{Cite web|url=http://radhasoamidayal.net/Guru4.html|title=Guru|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531172605/http://radhasoamidayal.net/Guru4.html|archive-date=31 May 2018|access-date=2017-08-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dei.ac.in/dei/index.php?option=com_content&view=article&id=84:brief-history&catid=24:about-dei&Itemid=102|title=Historical Perspective|publisher=Dayalbagh Educational Institute|access-date=2017-08-29}}</ref> उन्होंने राधास्वामी शैक्षिक संस्थान (आरईआई) की नींव भी रखी, जो एक सह-शैक्षिक माध्यमिक विद्यालय था, जो 1917 में खोला गया और बाद में इसका विस्तार और विकास [[दयालबाग विश्वविद्यालय|दयालबाग शैक्षिक संस्थान]] (डीम्ड यूनिवर्सिटी) के रूप में किया गया।<ref>{{Cite web|url=http://www.dei.ac.in/dei/admission/index.php/important-links/153-rei-intermediate-college-dayalbagh-agra|title=REI Intermediate College, Dayalbagh, Agra|access-date=2017-08-29|archive-date=7 दिसंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211207023611/https://www.dei.ac.in/dei/admission/index.php/important-links/153-rei-intermediate-college-dayalbagh-agra|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dei.ac.in/|title=Home|website=dei.ac.in}}</ref> [[चित्र:Anand_Swarup.jpg|अंगूठाकार|आनंद स्वरूप उर्फ हज़ूर साहब जी महाराज]] उन्हें 1936 के नए साल के सम्मान में ,दयालबाग की स्थापना के लिए,नाइटहुड की उपाधि दी गई थी।<ref>{{London Gazette | issue = 34238 | date = 31 December 1935 | pages = 1–18 | supp = y }}</ref> == साहित्य == उन्होंने राधा स्वामी संप्रदाय पर कई पवित्र पुस्तकें लिखीं, जिसमें [[सुरत शब्द योग|सूरत शब्द योग]] की अवधारणाओं और सामान्य रूप से राधा स्वामी के उद्देश्यों की व्याख्या की गई। उनके जीवनकाल के दौरान 'प्रेम बिलास' नामक सुंदर और प्रेरक भजनों की एक रचना प्रकाशित की गई थी।दयाल बाग से 'प्रेम प्रकाश' नामक एक पत्रिका भी प्रकाशित हुई थी। इसमें परम गुरु साहबजी महाराज के दैनिक प्रवचन और सतसंग की अन्य गतिविधियाँ शामिल थीं। राधास्वामी सतसंग सभा द्वारा प्रकाशित उनकी पवित्र पुस्तकों की सूचीः # ''प्रेम बिलास'' # ''राधास्वामी मत दर्शन'' # ''प्रेम संदेश'' # ''भगवद गीता के उपदेश'' # ''अमृत बचन'' # ''सतसंग के उपदेश'' # ''जिज्ञासा'' # ''यथार्थ प्रकाश'' # ''शरनाश्रम का शपूत'' # ''स्वराज्य'' # ''संसार चक्र'' # ''दीन व दुनिया'' <ref>{{Cite book|url=https://www.freehindipdfbooks.com/download-now/radhaswami-mat-darshan-jo-mutlashiyo-ke-liye-hindi-book/|title=Radhaswami Mat Darshan : Mutlashiyo Ke Liye|access-date=27 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827212303/https://www.freehindipdfbooks.com/download-now/radhaswami-mat-darshan-jo-mutlashiyo-ke-liye-hindi-book/|archive-date=27 August 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dayalbagh.org.in/publications/publication_files/Publication.html|title=Publications|website=www.dayalbagh.org.in|access-date=2017-08-29|archive-date=25 जनवरी 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125182212/https://www.dayalbagh.org.in/publications/publication_files/Publication.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dbpress.dayalbagh.org.in/login/?redirect_to=https%3A%2F%2Fdbpress.dayalbagh.org.in%2Fholy-books-by-our-revered-sant-satgurus%2Fparam-guru-sahabji-maharaj%2F|title=Login – Dayalbagh Press & Publications Pvt. Ltd.|language=en-US|access-date=2025-02-16}}</ref> == शिक्षाएँ == हजूर साहबजी महाराज ने 20 जनवरी 1915 को बसंत पंचमी के दिन,[[दयाल बाग|दयालबाग]] स्थापित किया। उन्होंने सत्संग के संदेश को देश के चारों कोनों में फैलाया और दिखाया कि पारंपरिक रहस्यवाद और आधुनिक विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी का मिश्रण संभव है। उन्होंने हमें बताया कि सांसारिकता से विरक्ति के बजाय '''बेहतर सांसारिकता''' हमारा आदर्श होना चाहिए। हमें अपनी धार्मिक गतिविधियों में नागरिक के रूप में अपनी सामाजिक जिम्मेदारियों और कर्तव्यों से बेखबर नहीं होना चाहिए। यदि हम दुनिया में शांति चाहते हैं तो हमें '''ईश्वर के पितृत्व और मनुष्य मात्र के भ्रातृत्व''' के आदर्श का पालन करना चाहिए। उन्होंने प्रेम विलास और यथार्थ प्रकाश की रचना की और भगवद गीता के उपदेशों ने हमारे पुराने शास्त्रों के सच्चे अर्थ को स्पष्ट किया और बताया कि वे [[संत मत]] की अवधारणाओं और दर्शन के अनुरूप कैसे हैं। 24 जून, 1937 को वे अपने स्वर्गीय निवास के लिए प्रस्थान कर गए। == राधास्वामी सतसंग दयालबाग == स्थित है at: दयालबाग, आगरा. वंशावलीः [[शिव दयाल सिंह]] ( स्वामी जी महाराज) - सालिग राम (हुजुर महाराज) -ब्रह्म शंकर मिश्रा (महाराज साहब) -कामता प्रसाद सिन्हा (सरकार साहब) -[[आनंद स्वरूप]] (साहब जी महाराज, दयालबाग के संस्थापक-गुरचरण दास मेहता (मेहता जी महाराज) -मकुंद बिहारी लाल (लाल साहब) -प्रेम सरन सतसंगी (सतसंगी साहब) । दयालबाग की स्थापना आनंद स्वरूप, के. टी. द्वारा की गई थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.dayalbagh.org.in/|title=Home|website=dayalbagh.org.in|access-date=17 फ़रवरी 2025|archive-date=20 अप्रैल 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060420040115/http://www.dayalbagh.org.in/|url-status=dead}}</ref> वर्तमान गुरु प्रेम सरन सतसंगी [[भारतीय प्रौद्योगिकी संस्थान दिल्ली|आईआईटी दिल्ली]] के एक एमेरिटस प्रोफेसर, भौतिक विज्ञानी और सिस्टम वैज्ञानिक रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.dayalbagh.org.in/radhasoami-faith/sant-satguru.htm|title=Sant Satguru in Radhasoami Faith|website=www.dayalbagh.org.in|access-date=17 फ़रवरी 2025|archive-date=7 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707230949/http://www.dayalbagh.org.in/radhasoami-faith/sant-satguru.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dayalbagh.org.in/radhasoami-faith/sant-satguru.htm|title=Sant Satguru in Radhasoami Faith|website=www.dayalbagh.org.in|access-date=17 फ़रवरी 2025|archive-date=7 जुलाई 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707230949/http://www.dayalbagh.org.in/radhasoami-faith/sant-satguru.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sysi.org/chapters.html|title=Chapters - Sysi.org|website=www.sysi.org|access-date=17 February 2024}}</ref> स्वामी जी महाराज की 200 वीं जयंती अगस्त 2017 से 24 अगस्त 2018 तक दयालबाग में मनाई गई थी।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/agra/agra-temple-113-years-in-the-making-inches-towards-completion/articleshow/59040687.cms|title=Agra: Agra temple, 113 years in the making, inches towards completion &#124; Agra News - Times of India|date=8 June 2017|work=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dei.ac.in/dei/files/events/2017/Bicentennial_Celebration_Closing_Function_August_24_2018_Flyer.pdf|title=Bicentennial Celebration Closing Function August 24, 2018 Flyer|website=www.dei.ac.in}}</ref> == यह भी देखें == * राधा स्वामी सतसंग दयालबाग वंश *;* [[शिव दयाल सिंह|परम गुरु स्वामी जी महाराज]] '''(1818-1878)''' *;* परम गुरु हुजुर महाराज '''(1829-1898)''' *;* परम गुरु महाराज साहब (1861-1907) *;* परम गुरु सरकार साहब (1871-1913) *;* [[आनंद स्वरूप|परम गुरु साहब जी महाराज]] (1881-1937) *;* परम गुरु मेहता जी महाराज (1885-1975) *;* परम गुरु लाल साहब (1907-2002) *;* परम गुरु सतसंगी साहब (1937-वर्तमान) * समकालीन संत मत आंदोलन * [[संत मत]] == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी लिंक == * राधासोम्या सतसंग {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170817235747/http://www.radhasoamisatsang.org/chronology.htm|date=17 August 2017}} 17 August 2017 at the Wayback Machine * राधासोमय दयाल {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171011015448/http://radhasoamidayal.net/GuruIntro.html|date=11 October 2017}} 11 October 2017 at the Wayback Machine. * [http://eacharya.inflibnet.ac.in/data-server/eacharya-documents/548158e2e41301125fd790cf_INFIEP_72/110/ET/72-110-ET-V1-S1__l_.pdf संत मत-राधास्वामी मत] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170829075559/http://eacharya.inflibnet.ac.in/data-server/eacharya-documents/548158e2e41301125fd790cf_INFIEP_72/110/ET/72-110-ET-V1-S1__l_.pdf|date=29 August 2017}} 29 August 2017 at the Wayback Machine * [http://www.dayalbagh.org.in/ आधिकारिक साइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420040115/http://www.dayalbagh.org.in/ |date=20 अप्रैल 2006 }} == स्रोत == ↑ ''राधा स्वामी संप्रदाय-इतिहास और सिद्धांत'' राधा स्वामी सतसंग (प्रकाशन 2nd Edition, आगरा, 1988) {{नोट|radha}}{{DEFAULTSORT:Swarup, Anand}} [[श्रेणी:१९३७ में निधन]] [[श्रेणी:1881 में जन्मे लोग]] jpfrhzf3rlm4s4p2pddl30l3sdn1wsz शिमकंद 0 1598043 6610734 6470741 2026-09-05T15:36:59Z CommonsDelinker 743 "Independence-Park-Shymkent-Kazakhstan.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Infrogmation|Infrogmation]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Independence park (Shymkent)|]] 6610734 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन | native_name = Шымкент | settlement_type = [[शहर]] | image_skyline = {{Photomontage |photo1a = Tulip-Fountain-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2a = Russian-Drama-Theater-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo2b = |photo3a = Light-montage-Arbat-Shymkent-Kazakhstan.jpg |photo3b = Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg |photo4a = Citadel-Shymkent-Kazakhstan.jpg |spacing = 2 |position = center |color_border = white |color = white |size = 276 |foot_montage = '''From top left to down right:''' Tulip fountain, Russian Drama Theater, Altyn Shanyraq Monument, pedestrian street [[Arbat (Shymkent)|Arbat]] at Night, Ordabassy Square at Night, Old Citadel. }} | image_flag = | image_seal = Shymkent logo.svg | pushpin_map = Kazakhstan | pushpin_label_position = top | pushpin_mapsize = 280 | pushpin_map_caption = शिमकंद (कज़ाख़स्तान) | coordinates = {{coord|42|19|0|N|69|35|45|E|region:KZ|display=inline}} | subdivision_type = देश | subdivision_name = {{KAZ}} | subdivision_name1 = | established_title = स्थापना | established_date = तीसरी – दूसरी शताब्दी ई.पू. | government_type = | governing_body = शिमकंद नगर मसलिहत | leader_title = अकिम | leader_name = गाबित सिज़दिकबेकोव<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.inform.kz/en/gabit-syzdykbekov-appointed-as-shymkent-mayor_a4108283|title=Gabit Syzdykbekov appointed as Shymkent Mayor|website=www.inform.kz|date=2023-09-05}}</ref> | area_total_km2 = 1170 | area_land_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 506 | elevation_ft = 1660 | population_total = 12,58,878<ref>{{Cite web |url=https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent |title=Shymkent city - Statistics of the regions of the Republic of Kazakhstan - Agency for Strategic planning and reforms of the Republic of Kazakhstan Bureau of National statistics |access-date=25 जुलाई 2025 |archive-date=3 जुलाई 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250703022654/https://stat.gov.kz/ru/region/shymkent/ |url-status=dead }}</ref> | population_as_of = 1 फ़रवरी 2025 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = GDP {{Nobold|(2024)}} | demographics2_footnotes = <ref name=":dosm">{{Cite web |last=DOSM |title= Gross domestic product by region for January-December 2024 (GRP) |url= https://stat.gov.kz/en/industries/economy/national-accounts/publications/367813|website=stat.gov.kz}}</ref> | demographics2_title1 = कुल | demographics2_info1 = [[कज़ाख़िस्तान तेंगे|₸]]4,408 अरब<br />13वाँ | postal_code_type = डाक कोड | postal_code = 160000 | area_code = (+7) 7252 | registration_plate = 17 | website = {{URL|http://shymkent.gov.kz/en}} | footnotes = | utc_offset = +5 | iso_code = [[ISO 3166-2:KZ|SHY]] | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = शिमकंद | blank_name_sec1 = [[मानव विकास सूचकांक|HDI]] (2019) | blank_info_sec1 = 0.795<ref name="GlobalDataLab">{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org |language=en |access-date=2021-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |url-status=live}}</ref><br/>{{color|green|अत्युच्च}} · 6वाँ | image_map = Shymkent in Kazakhstan.svg | native_name_lang = kk }}'''शिमकंद''' ({{langx|kk|Шымкент}}) [[कज़ाख़िस्तान|कज़ाख़स्तान]] में स्थित एक शहर है, जो [[उज़्बेकिस्तान]] के सीमा के समीप है। [[अलमाती]] और [[अस्ताना]] के साथ, यह देश के गणतांत्रिक महत्त्व वाले शहरों में से एक है। जून 2018 तक, शिमकंद की जनसंख्या 10,02,291 है, जो इसे कज़ाख़स्तान का तीसरा सबसे अधिक जनसंख्या वाला शहर बनाता है।<ref name="Population as of June 2018">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT268236|title=Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 июня 2018 года|website=stat.gov.kz|access-date=2021-09-26|archive-date=26 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626092940/https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT268236|url-status=dead}}</ref> शिमकंद एक संस्कृतिक और अर्थिक केन्द्र है। यह अलमाती के लगभग 690 km पश्चिम, अस्ताना के 120 km दक्षिण तथा [[ताशकंद]] के 120 km उत्तर स्थित है। शहर [[शिमकंद अंतरराष्ट्रीय विमानक्षेत्र]] द्वारा अन्य शहरों और देशों से जुड़ा है। यह एक महत्तवपूर्ण रेलवे स्थान भी है। शिमकंद की बस प्रणाली और आधारिक सरंचना अन्य शहरों को पहुँचने में सरलता देती है। प्राचीन काल में शिमकंद [[रेशम मार्ग]] का भाग था और व्यापार तथा संस्कृतिक विनिमय में सहायता किया। इस कारण यह शहर अपने संस्कृति, इतिहास और अर्थव्यवस्था के लिए ख्यात है। शिमकंद की अर्थव्यवस्था हाल के वर्षों में सुधरती जा रही है। इसका लक्ष्य अपनी आधारिक सरंचना आधुनिक बनाना है। यहाँ के अनेक विश्वविद्यालयों भी है। ==संदर्भ== {{reflist}} [[श्रेणी:मध्य एशिया के शहर]] [[श्रेणी:क़ाज़ाक़्स्तान के शहर]] ij9xxta4j1e2r9qe9pnzdiav5w2c5w5 अनिमेष कुजूर 0 1602278 6610684 6579054 2026-09-05T14:10:54Z Neeelzzz20 693319 6610684 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Animesh Kujur (born 2003) at the Rhine-Ruhr 2025 FISU World University Games.png | caption = [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेल]] में कुजूर | birth_date = {{birth date and age|2003|6|2|df=yes}} | birth_place = [[जशपुर|घुइटांगर]], छत्तीसगढ़, भारत | height = 1.88 m | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = [[100 मीटर]], 200 मीटर | pb = ''[[100 मीटर]]'': 10.14 '''{{AthAbbr||Indian}}''' (2026)<br>''200 मीटर'': 20.32 '''{{Abbr|राष्ट्र|राष्ट्रीय रिकॉर्ड}}''' (2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{Medal|Bronze|2025 गुमी|200 मीटर}} {{Medal|Competition|एशियाई रिले}} {{Medal|Bronze|2026 शाओजिंग|4×100 मीटर मिश्रित}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Bronze|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|4×100 मीटर}} {{Medal|Competition|ब्रिक्स खेल}} {{Medal|Bronze|2024 कज़ान|200 मीटर}} }} == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{Authority control}} {{आधार}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{DEFAULTSORT:कुजूर, अनिमेष}} 4uguz3qrctdxw7iuio1n8iyvfzs1qou 6610685 6610684 2026-09-05T14:12:22Z Neeelzzz20 693319 6610685 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Animesh Kujur (born 2003) at the Rhine-Ruhr 2025 FISU World University Games.png | caption = [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेल]] में कुजूर | birth_date = {{birth date and age|2003|6|2|df=yes}} | birth_place = [[जशपुर|घुइटांगर]], छत्तीसगढ़, भारत | height = 1.88 m | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = [[100 मीटर]], 200 मीटर | pb = ''[[100 मीटर]]'': 10.14 '''{{AthAbbr||Indian}}''' (2026)<br>''200 मीटर'': 20.32 '''{{Abbr|राष्ट्र|राष्ट्रीय रिकॉर्ड}}''' (2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{Medal|Bronze|2025 गुमी|200 मीटर}} {{Medal|Competition|एशियाई रिले}} {{Medal|Bronze|2026 शाओजिंग|4×100 मीटर मिश्रित}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Bronze|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|4×100 मीटर}} {{Medal|Competition|ब्रिक्स खेल}} {{Medal|Bronze|2024 कज़ान|200 मीटर}} }} '''अनिमेष कुजूर''' (जन्म 2 जून 2003) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। 2025 एशियाई चैंपियनशिप में, उन्होंने 200 मीटर प्रतिस्पर्धा में 20.32 सेकंड के समय के साथ राष्ट्रीय रिकॉर्ड बनाया और कांस्य पदक जीता।<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=31 May 2025 |title=Asian Athletics: Animesh Kujur shatters national record to win 200m bronze |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/asian-athletics-animesh-kujur-shatters-national-record-to-win-200m-bronze-2733630-2025-05-31 |access-date= |website=[[India Today]] |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{Authority control}} {{आधार}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{DEFAULTSORT:कुजूर, अनिमेष}} ihv02z8ylpoumx7uq7nn1l4x917bzs1 6610690 6610685 2026-09-05T14:16:18Z Neeelzzz20 693319 6610690 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Animesh Kujur (born 2003) at the Rhine-Ruhr 2025 FISU World University Games.png | caption = [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेल]] में कुजूर | birth_date = {{birth date and age|2003|6|2|df=yes}} | birth_place = [[जशपुर|घुइटांगर]], छत्तीसगढ़, भारत | height = 1.88 m | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = [[100 मीटर]], 200 मीटर | pb = ''[[100 मीटर]]'': 10.14 '''{{AthAbbr||Indian}}''' (2026)<br>''200 मीटर'': 20.32 '''{{Abbr|राष्ट्र|राष्ट्रीय रिकॉर्ड}}''' (2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{Medal|Bronze|2025 गुमी|200 मीटर}} {{Medal|Competition|एशियाई रिले}} {{Medal|Bronze|2026 शाओजिंग|4×100 मीटर मिश्रित}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Bronze|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|4×100 मीटर}} {{Medal|Competition|ब्रिक्स खेल}} {{Medal|Bronze|2024 कज़ान|200 मीटर}} }} '''अनिमेष कुजूर''' (जन्म 2 जून 2003) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। 2025 एशियाई चैंपियनशिप में, उन्होंने 200 मीटर प्रतिस्पर्धा में 20.32 सेकंड के समय के साथ राष्ट्रीय रिकॉर्ड बनाया और कांस्य पदक जीता।<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=31 May 2025 |title=Asian Athletics: Animesh Kujur shatters national record to win 200m bronze |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/asian-athletics-animesh-kujur-shatters-national-record-to-win-200m-bronze-2733630-2025-05-31 |access-date= |website=[[India Today]] |language=en}}</ref> ==शुरुआती जीवन== कुजूर का जन्म [[छत्तीसगढ़]] के [[जशपुर]] ज़िले के घुइटांगर गाँव में हुआ था। उनके माता-पिता दोनों [[पुलिस]] अफ़सर थे। उनकी माँ [[हॉकी]] खिलाड़ी थीं और पिता [[एथलीट]] से [[फ़ुटबॉल]]र बने थे; इन्हीं की वजह से खेलों में उनकी दिलचस्पी जगी।<ref name=":0">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Meet Animesh Kujur: Raised in Bastar's conflict zones, the 22-year-old is India's fastest man and first ever Indian to qualify for World Athletics Championships |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/meet-animesh-kujur-raised-in-bastars-conflict-zones-the-22-year-old-is-indias-fastest-man-and-first-ever-indian-to-qualify-for-world-athletics-championships/articleshow/131970096.cms |access-date= |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> उन्होंने सैनिक स्कूल, [[अंबिकापुर]] और बाद में [[कलिंगा औद्योगिक प्रौद्योगिकी संस्थान]] में पढ़ाई की। कुजूर 2022 से खेल कोटे के तहत वन विभाग, [[छत्तीसगढ़ सरकार]] में वन रक्षक के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web |title=Animesh Kujur |url=https://www.orisports.com/PersonDetails.aspx?pId=NjQ5OQ== |access-date= |website=Orisports}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{Authority control}} {{आधार}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{DEFAULTSORT:कुजूर, अनिमेष}} a0clph5g3imj172ip9ciit2z38x3tiu 6610692 6610690 2026-09-05T14:18:34Z Neeelzzz20 693319 /* सन्दर्भ */ 6610692 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Animesh Kujur (born 2003) at the Rhine-Ruhr 2025 FISU World University Games.png | caption = [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेल]] में कुजूर | birth_date = {{birth date and age|2003|6|2|df=yes}} | birth_place = [[जशपुर|घुइटांगर]], छत्तीसगढ़, भारत | height = 1.88 m | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = [[100 मीटर]], 200 मीटर | pb = ''[[100 मीटर]]'': 10.14 '''{{AthAbbr||Indian}}''' (2026)<br>''200 मीटर'': 20.32 '''{{Abbr|राष्ट्र|राष्ट्रीय रिकॉर्ड}}''' (2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{Medal|Bronze|2025 गुमी|200 मीटर}} {{Medal|Competition|एशियाई रिले}} {{Medal|Bronze|2026 शाओजिंग|4×100 मीटर मिश्रित}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Bronze|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|4×100 मीटर}} {{Medal|Competition|ब्रिक्स खेल}} {{Medal|Bronze|2024 कज़ान|200 मीटर}} }} '''अनिमेष कुजूर''' (जन्म 2 जून 2003) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। 2025 एशियाई चैंपियनशिप में, उन्होंने 200 मीटर प्रतिस्पर्धा में 20.32 सेकंड के समय के साथ राष्ट्रीय रिकॉर्ड बनाया और कांस्य पदक जीता।<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=31 May 2025 |title=Asian Athletics: Animesh Kujur shatters national record to win 200m bronze |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/asian-athletics-animesh-kujur-shatters-national-record-to-win-200m-bronze-2733630-2025-05-31 |access-date= |website=[[India Today]] |language=en}}</ref> ==शुरुआती जीवन== कुजूर का जन्म [[छत्तीसगढ़]] के [[जशपुर]] ज़िले के घुइटांगर गाँव में हुआ था। उनके माता-पिता दोनों [[पुलिस]] अफ़सर थे। उनकी माँ [[हॉकी]] खिलाड़ी थीं और पिता [[एथलीट]] से [[फ़ुटबॉल]]र बने थे; इन्हीं की वजह से खेलों में उनकी दिलचस्पी जगी।<ref name=":0">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Meet Animesh Kujur: Raised in Bastar's conflict zones, the 22-year-old is India's fastest man and first ever Indian to qualify for World Athletics Championships |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/meet-animesh-kujur-raised-in-bastars-conflict-zones-the-22-year-old-is-indias-fastest-man-and-first-ever-indian-to-qualify-for-world-athletics-championships/articleshow/131970096.cms |access-date= |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> उन्होंने सैनिक स्कूल, [[अंबिकापुर]] और बाद में [[कलिंगा औद्योगिक प्रौद्योगिकी संस्थान]] में पढ़ाई की। कुजूर 2022 से खेल कोटे के तहत वन विभाग, [[छत्तीसगढ़ सरकार]] में वन रक्षक के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web |title=Animesh Kujur |url=https://www.orisports.com/PersonDetails.aspx?pId=NjQ5OQ== |access-date= |website=Orisports}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} {{Authority control}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{DEFAULTSORT:कुजूर, अनिमेष}} [[श्रेणी:2003 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:भारतीय एथलीट]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 1bzt8e56r4bx057z0fsnh66em82lhs5 6610697 6610692 2026-09-05T14:21:20Z Neeelzzz20 693319 /* सन्दर्भ */ 6610697 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = Animesh Kujur (born 2003) at the Rhine-Ruhr 2025 FISU World University Games.png | caption = [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेल]] में कुजूर | birth_date = {{birth date and age|2003|6|2|df=yes}} | birth_place = [[जशपुर|घुइटांगर]], छत्तीसगढ़, भारत | height = 1.88 m | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = [[100 मीटर]], 200 मीटर | pb = ''[[100 मीटर]]'': 10.14 '''{{AthAbbr||Indian}}''' (2026)<br>''200 मीटर'': 20.32 '''{{Abbr|राष्ट्र|राष्ट्रीय रिकॉर्ड}}''' (2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुष [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{Medal|Bronze|2025 गुमी|200 मीटर}} {{Medal|Competition|एशियाई रिले}} {{Medal|Bronze|2026 शाओजिंग|4×100 मीटर मिश्रित}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Bronze|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|4×100 मीटर}} {{Medal|Competition|ब्रिक्स खेल}} {{Medal|Bronze|2024 कज़ान|200 मीटर}} }} '''अनिमेष कुजूर''' (जन्म 2 जून 2003) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। 2025 एशियाई चैंपियनशिप में, उन्होंने 200 मीटर प्रतिस्पर्धा में 20.32 सेकंड के समय के साथ राष्ट्रीय रिकॉर्ड बनाया और कांस्य पदक जीता।<ref name=":1">{{Cite web |last= |first= |date=31 May 2025 |title=Asian Athletics: Animesh Kujur shatters national record to win 200m bronze |url=https://www.indiatoday.in/sports/story/asian-athletics-animesh-kujur-shatters-national-record-to-win-200m-bronze-2733630-2025-05-31 |access-date= |website=[[India Today]] |language=en}}</ref> ==शुरुआती जीवन== कुजूर का जन्म [[छत्तीसगढ़]] के [[जशपुर]] ज़िले के घुइटांगर गाँव में हुआ था। उनके माता-पिता दोनों [[पुलिस]] अफ़सर थे। उनकी माँ [[हॉकी]] खिलाड़ी थीं और पिता [[एथलीट]] से [[फ़ुटबॉल]]र बने थे; इन्हीं की वजह से खेलों में उनकी दिलचस्पी जगी।<ref name=":0">{{Cite news |date=24 June 2026 |title=Meet Animesh Kujur: Raised in Bastar's conflict zones, the 22-year-old is India's fastest man and first ever Indian to qualify for World Athletics Championships |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/meet-animesh-kujur-raised-in-bastars-conflict-zones-the-22-year-old-is-indias-fastest-man-and-first-ever-indian-to-qualify-for-world-athletics-championships/articleshow/131970096.cms |access-date= |work=[[The Times of India]] |issn=0971-8257}}</ref> उन्होंने सैनिक स्कूल, [[अंबिकापुर]] और बाद में [[कलिंगा औद्योगिक प्रौद्योगिकी संस्थान]] में पढ़ाई की। कुजूर 2022 से खेल कोटे के तहत वन विभाग, [[छत्तीसगढ़ सरकार]] में वन रक्षक के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web |title=Animesh Kujur |url=https://www.orisports.com/PersonDetails.aspx?pId=NjQ5OQ== |access-date= |website=Orisports}}</ref> == पुरस्कार == * '''बीजू पटनायक खेल पुरस्कार''' (2024), उत्कृष्ट प्रदर्शन के लिए [[ओड़िशा सरकार]] द्वारा प्रदान किया गया।<ref>{{Cite web |last= |first= |date=30 August 2025 |title=Sprinter Animesh Kujur receives Biju Patnaik Sports Award after record-breaking feat |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2025/Aug/30/sprinter-animesh-kujur-receives-biju-patnaik-sports-award-after-record-breaking-feat |access-date= |website=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी लिंक == * {{Instagram}} {{Authority control}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{DEFAULTSORT:कुजूर, अनिमेष}} [[श्रेणी:2003 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:छत्तीसगढ़ के लोग]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:भारतीय एथलीट]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] q2ahslfx38te42oi8flaqwqikgn45wb सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी 0 1602356 6610705 6579043 2026-09-05T14:27:06Z Neeelzzz20 693319 6610705 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player | name = सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी | image = Satwiksairaj Rankireddy (IND) 2022.jpg | image_size = | caption = 2022 में रंकीरेड्डी | birth_name = | country = {{IND}} | birth_date = {{birth date and age|df=yes|2000|8|13}} | birth_place = [[अमलापुरम]], [[आंध्र प्रदेश]], भारत | residence = | height = 1.84 मीटर | weight = 77 किग्रा | years_active = 2015–वर्तमान | handedness = दाहिने | coach = टैन किम हर | event = पुरुष युगल | highest_ranking = 1 ([[चिराग शेट्टी]] के साथ, 10 अक्टूबर 2023)<br> | date_of_highest_ranking = | current_ranking = 5 ([[चिराग शेट्टी]] के साथ, 31 अगस्त 2026) | date_of_current_ranking = | honours = {{ubl|[[खेल रत्न पुरस्कार]]|[[अर्जुन पुरस्कार]]|[[गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड्स|गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड]]}} | medal_templates = {{MedalSport|पुरुषों की [[बैडमिंटन]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|बीडब्ल्यूएफ विश्व चैंपियनशिप }} {{MedalBronze|2022 टोक्यो|पुरुष युगल}} {{MedalBronze|2025 पेरिस|पुरुष युगल}} {{Medal|Competition|थॉमस कप}} {{MedalGold|2022 बैंकॉक|पुरुष टीम}} {{MedalBronze|[[2026 थॉमस और उबर कप|2026 होर्सेंस]]|पुरुष टीम}} {{Medal|Competition|[[राष्ट्रमंडल खेल]]}} {{MedalGold|[[2018 राष्ट्रमण्डल खेल|2018 गोल्ड कोस्ट]]|मिश्रित टीम}} {{MedalGold|[[2022 राष्ट्रमंडल खेल|2022 बर्मिंघम]]|पुरुष युगल}} {{MedalSilver|[[2018 राष्ट्रमण्डल खेल|2018 गोल्ड कोस्ट]]|पुरुष युगल}} {{MedalSilver|[[2022 राष्ट्रमंडल खेल|2022 बर्मिंघम]]|मिश्रित टीम}} {{Medal|Competition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|पुरुष युगल}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|पुरुष टीम}} {{Medal|Competition|एशियाई बैडमिंटन चैंपियनशिप}} {{MedalGold|2023 दुबई|पुरुष युगल}} {{Medal|Competition|बैडमिंटन एशिया टीम चैंपियनशिप}} {{MedalBronze|2016 हैदराबाद |पुरुष टीम}} {{MedalBronze|2020 मनीला|पुरुष टीम}} | bwfbadminton_id = 72435/satwiksairaj-rankireddy }} '''सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी''' (जन्म 13 अगस्त 2000) एक [[भारतीय]] [[बैडमिंटन]] खिलाड़ी हैं।<ref>{{cite web |title=खिलाड़ी: सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी |url=http://bwfbadminton.com/player/72435/satwiksairaj-rankireddy |publisher=[[बैडमिंटन विश्व महासंघ]] |access-date=23 नवंबर 2016 |archive-date=31 मई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531043037/https://bwfbadminton.com/player/72435/satwiksairaj-rankireddy |url-status=live |lang=en }}</ref> अपने युगल साथी [[चिराग शेट्टी]] के साथ, उन्होंने बीडब्ल्यूएफ विश्व चैंपियनशिप में दोहरे कांस्य पदक जीते हैं और साथ ही [[2022 एशियाई खेल|एशियाई खेल]], एशियाई चैंपियनशिप और [[2022 राष्ट्रमंडल खेल|राष्ट्रमंडल खेल]] में स्वर्ण पदक जीते हैं। रैंकीरेड्डी और शेट्टी विश्व रैंकिंग में नंबर 1 पर पहुंचने और वर्ल्ड टूर सुपर 1000 जीतने वाली एकमात्र भारतीय युगल जोड़ी हैं। वे एशियाई खेलों में बैडमिंटन में स्वर्ण पदक जीतने वाले पहले भारतीय भी हैं।<ref>{{cite web |title=विश्व बैडमिंटन रैंकिंग: एशियाई खेलों में स्वर्ण पदक के बाद चिराग शेट्टी-सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी विश्व में नंबर 1 पर पहुंचे |url=https://olympics.com/en/news/chirag-shetty-satwiksairaj-rankireddy-badminton-rankings-october-2023 |publisher=[[अंतरराष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] |date=10 अक्टूबर 2023 |lang=en |access-date=10 अक्टूबर 2023}}</ref> 2023 में, रैंकीरेड्डी ने किसी भी खिलाड़ी द्वारा बैडमिंटन में सबसे तेज़ हिट के लिए [[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] हासिल किया, जिसमें उनका स्मैश 565 किमी/घंटा की गति तक पहुंच गया।<ref>{{Cite web |date=2023-07-18 |title=सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी ने सबसे तेज बैडमिंटन हिट के साथ गिनीज वर्ल्ड रिकॉर्ड तोड़ा |url=https://indianexpress.com/article/sports/badminton/satwiksairaj-rankireddy-smashes-guinness-world-record-8846323/ |access-date=2023-07-19 |website=[[इंडियन एक्सप्रेस]] |language=en |archive-date=19 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719090323/https://indianexpress.com/article/sports/badminton/satwiksairaj-rankireddy-smashes-guinness-world-record-8846323/ |url-status=live }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == रंकीरेड्डी का जन्म 13 अगस्त 2000 को [[अमलापुरम]], [[आंध्र प्रदेश]] में हुआ था।<ref>{{Cite web |last=जनार्दन |first=अरुण |date=2024-07-18 |title=सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी और चिराग शेट्टी 2024 ओलंपिक में स्वर्ण पदक जीतने के लिए आवश्यक उत्साह, ऊर्जा और अनुभव के साथ जा रहे हैं। |url=https://www.gqindia.com/content/satwiksairaj-rankireddy-and-chirag-shetty-are-heading-into-the-2024-olympics-with-the-enthusiasm-energy-and-experience-it-takes-to-bring-home-the-gold |access-date=2025-09-12 |website=जीक्यू इंडिया |language=en}}</ref> उन्होंने अपने पिता, जो पहले राज्य स्तर के खिलाड़ी थे, और अपने बड़े भाई के नक्शेकदम पर चलते हुए बैडमिंटन खेलना शुरू किया। 2014 में, उन्होंने हैदराबाद स्थित गोपीचंद बैडमिंटन अकादमी में दाखिला लिया और युगल विशेषज्ञ बनने का फैसला किया।<ref>{{cite web |title=सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी का परिचय: एशियाई खेलों में बैडमिंटन में भारत के पदक के दावेदार के बारे में सब कुछ जो आपको जानना चाहिए |url=https://www.timesnownews.com/asian-games-2018-jakarta-palembang/article/satwiksairaj-rankireddy-profile-all-you-need-to-know-about-satwiksairaj-rankireddy-awards-records-ranking-india-s-medal-hopeful-in-badminton-in-asian/265538 |website=[[टाइम्स नाउ]] |date=11 अगस्त 2018 |access-date=27 अक्टूबर 2019 |archive-date=26 अक्टूबर 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026185841/https://www.timesnownews.com/asian-games-2018-jakarta-palembang/article/satwiksairaj-rankireddy-profile-all-you-need-to-know-about-satwiksairaj-rankireddy-awards-records-ranking-india-s-medal-hopeful-in-badminton-in-asian/265538 |url-status=live |lang=en }}</ref> ==कैरियर== ===2018=== 2018 में, रैंकीरेड्डी और [[चिराग शेट्टी]] ने [[2018 राष्ट्रमण्डल खेल|2018 राष्ट्रमंडल खेलों]] में मिश्रित टीम स्पर्धा में भारत को ऐतिहासिक स्वर्ण पदक दिलाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई, जहाँ उन्होंने [[2018 राष्ट्रमण्डल खेल|पुरुष युगल]] रजत भी जीता।<ref>{{cite web|title=बीएआई ने अर्जुन पुरस्कारों के लिए सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी, चिराग शेट्टी और समीर वर्मा की सिफारिश की है|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/bai-recommends-satwiksairaj-rankireddy-chirag-shetty-and-sameer-verma-for-arjuna-awards-1684777-2020-06-02|access-date=3 अगस्त 2021|website=[[इंडिया टुडे]]|date=2 जून 2020 |archive-date=30 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240730132321/https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/bai-recommends-satwiksairaj-rankireddy-chirag-shetty-and-sameer-verma-for-arjuna-awards-1684777-2020-06-02|url-status=live|lang=en}}</ref> उन्होंने फाइनल में अकबर बिंटांग काह्योनो और मुहम्मद रेजा पहलवी इस्फ़हानी की इंडोनेशियाई जोड़ी को हराकर हैदराबाद ओपन में अपना पहला बीडब्ल्यूएफ विश्व टूर खिताब जीता।<ref name="hyd18">{{cite web|title=समीर, सात्विक-चिराग हैदराबाद ओपन चैंपियन बने|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/sameer-satwik-chirag-crowned-hyderabad-open-champions/articleshow/65744646.cms|access-date=9 सितंबर 2018|website=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]|lang=en|date=9 सितंबर 2018 |archive-date=11 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311002259/https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/sameer-satwik-chirag-crowned-hyderabad-open-champions/articleshow/65744646.cms|url-status=live}}</ref> == संदर्भ == {{reflist|2}} {{DEFAULTSORT:रंकीरेड्डी, सात्विकसाईराज}} [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:आंध्र प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:आंध्र प्रदेश के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:थॉमस कप पदक विजेता]] [[श्रेणी:भारतीय बैडमिंटन खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों के बैडमिंटन खिलाड़ी]] ecaaavn7e0jn8u6nl73p8tkc7vft63h अर्ज़प्रीत सिंह 0 1603437 6610781 6565257 2026-09-05T17:52:40Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610781 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = अरजप्रीत | caption = अरजप्रीत सिंह | birth_name = अरजप्रीत सिंह | birth_date = {{birth date and age|df=y|1995|4|12}} | birth_place = [[मोहाली जिला|मोहाली]], [[पंजाब, भारत|पंजाब]], [[भारत]] | education = बी.कॉम (स्नातक), एम.ए. पंजाबी (पंजाबी साहित्य के साथ) | occupation = कवि, लेखक, संपादक | alma_mater = [[पंजाबी विश्वविद्यालय]], | spouse = किरणप्रीत कौर | notable_works = [[सुरमे दे दाग]] | image = Arzpreet.jpg | death_date = | death_place = | years_active = }} [[चित्र:ਅਰਜ਼ਪ੍ਰੀਤ.png|अंगूठाकार|अर्ज़प्रीत]] '''अर्ज़प्रीत''' पंजाबी भाषा के कवि हैं। उनकी दो पुस्तकें, "अर्ज़ोइयाँ" और "सूरमे दे दाग़" प्रकाशित हो चुकी हैं। साथ ही, उनकी एक संपादकीय पुस्तक, "अजोका कवि" भी प्रकाशित हो चुकी है। == जन्म और बचपन == अरजप्रीत सिंह का जन्म 12 अप्रैल 1995 को [[मोहाली जिला|मोहाली]] के दप्पर गाँव में हुआ था। [[गुरदासपुर|गुरदासपुर से]] होने के बावजूद, उनका पूरा बचपन [[अजीतगढ़|मोहाली में ही]] बीता। == शिक्षा और पेशा == अर्ज़प्रीत ने अपनी प्रारंभिक शिक्षा आदर्श पब्लिक स्कूल दप्पर से प्राप्त की। उन्होंने [[पंजाबी विश्वविद्यालय|पंजाबी विश्वविद्यालय, पटियाला]] से बी.कॉम (स्नातक) किया। साहित्य के प्रति लगाव के कारण, उन्होंने वर्ष 2022 में पंजाबी विश्वविद्यालय से दूरस्थ शिक्षा के माध्यम से एम.ए. पंजाबी की पढ़ाई पूरी की। वर्तमान में, वह एक निजी संस्थान में एकाउंटेंट के पद पर कार्यरत हैं। == संदर्भ == # [https://livingindianews.co.in/punjabi-literature-arzpreet-singhs-world-of-poetry-showing-a-new-glimpse-of-punjabi-literature/]{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }} # [https://punjab.news18.com/news/mohali/meet-the-young-poet-of-mohali-arzpreet-singh-interview-kv-tc-local18-395623.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230226031545/https://punjab.news18.com/amp/news/mohali/meet-the-young-poet-of-mohali-arzpreet-singh-interview-kv-tc-local18-395623.html |date=26 फ़रवरी 2023 }}<nowiki/>{{Reflist}} [[श्रेणी:पंजाबी भाषा के कवि]] lmmu7llfysb1nz2s3kqdgypxo8mhhsh सदस्य वार्ता:केशव मिश्र 3 1606832 6610817 6512244 2026-09-06T00:31:52Z Dr Keshav Mishra 946273 /* Keshav Mishra */ नया अनुभाग 6610817 wikitext text/x-wiki केशव मिश्रा जिनका जन्म 05 अगस्त 1993 में भारत देश के मध्य प्रदेश के दमोह जिले की जबेरा तहसील में एक ब्राह्मण परिवार में हुआ है जिनके पिता का नाम स्वर्गीय श्री रामकिशोर मिश्रा है एवं माता का नाम स्वर्गीय श्रीमती सरोज मिश्रा है। यह तीन भाई हैं । केशव परिवार के छोटे भाई हैं। जिनकी शिक्षा गणित से बीएससी एवं इंग्लिश से एम ए है। वह व्यवसाय से एक शिक्षक हैं जो एक विद्यालय के संचालक हैं । वह विद्यार्थी परिषद के पूर्व कार्यकर्ता हैं एवं वर्तमान में आर एस एस के सक्रिय कार्यकर्ता हैं। == Keshav Mishra == केशव मिश्रा जबेरा जिला दमोह मध्य प्रदेश के निवासी हैं जो पेसे से शिक्षक हैं एवं अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद एवं आर एस एस के कार्यकर्ता हैं । [[सदस्य:Dr Keshav Mishra|Dr Keshav Mishra]] ([[सदस्य वार्ता:Dr Keshav Mishra|वार्ता]]) 00:31, 6 सितंबर 2026 (UTC) hcsi1jo01msi2qsigyaak05ubpkmrr4 6610824 6610817 2026-09-06T00:57:54Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6610824 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} केशव मिश्रा जिनका जन्म 05 अगस्त 1993 में भारत देश के मध्य प्रदेश के दमोह जिले की जबेरा तहसील में एक ब्राह्मण परिवार में हुआ है जिनके पिता का नाम स्वर्गीय श्री रामकिशोर मिश्रा है एवं माता का नाम स्वर्गीय श्रीमती सरोज मिश्रा है। यह तीन भाई हैं । केशव परिवार के छोटे भाई हैं। जिनकी शिक्षा गणित से बीएससी एवं इंग्लिश से एम ए है। वह व्यवसाय से एक शिक्षक हैं जो एक विद्यालय के संचालक हैं । वह विद्यार्थी परिषद के पूर्व कार्यकर्ता हैं एवं वर्तमान में आर एस एस के सक्रिय कार्यकर्ता हैं। == Keshav Mishra == केशव मिश्रा जबेरा जिला दमोह मध्य प्रदेश के निवासी हैं जो पेसे से शिक्षक हैं एवं अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद एवं आर एस एस के कार्यकर्ता हैं । [[सदस्य:Dr Keshav Mishra|Dr Keshav Mishra]] ([[सदस्य वार्ता:Dr Keshav Mishra|वार्ता]]) 00:31, 6 सितंबर 2026 (UTC) 6n66f1qj91cqco64tqqsuqrwfpd7ew3 एक इंच 0 1607784 6610920 6595849 2026-09-06T05:29:24Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610920 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक कंपनी|name=एक इंच|type=[[निजी कंपनी|प्राइवेट]]|genre=[[विकेंद्रीकृत वित्त]] (DeFi), [[ब्लॉकचेन]]|foundation=19 मई 2019|founder=सर्गे कुंज़, ऐंटोन बुकोव|parent=डेजेनसॉफ़्ट लिमिटेड (Dejenssoft Limited)|area_served=वैश्विक|products=1inch Wallet, 1inch Card, 1inch Portfolio, 1inch Aqua, 1inch Fusion/Fusion+, 1inch Limit Order Protocol, 1inch Aggregation Protocol|website={{URL|https://1inch.com/}}}} '''एक इंच''' एक विकेंद्रीकृत वित्त (DeFi) इकोसिस्टम है जो कई ब्लॉकचेन नेटवर्क पर एकीकृत लिक्विडिटी/तरलता (aggregated liquidity) और क्रिप्टो टोकन स्वैप की सेवा प्रदान करता है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2021/12/01/decentralized-exchange-aggregator-1inch-grabs-175-million-in-token-sale/|title=Decentralized exchange aggregator 1inch grabs $175 million in token sale|last=Dillet|first=Romain|date=2021-12-01|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://techpadi.africa/2024/10/what-is-1inch-the-powerful-defi-aggregator/|title=What is 1inch: The Powerful DeFi Aggregator|date=2024-10-09|work=Techpadi|access-date=2026-02-12|language=en-US}}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> इस प्लैटफॉर्म की शुरुआत एक विकेंद्रीकृत एक्सचेंज एग्रीगेटर (DEX) के रूप में हुई थी, जो कई एक्सचेंजों और मार्केट मेकर्स की लिक्विडिटी को जोड़कर उपयोगकर्ताओं को सबसे बेहतर ट्रेडिंग रेट्स देता था।<ref>{{Cite web|url=https://www.gate.com/uk/crypto-wiki/article/what-is-1inch-a-comprehensive-guide-to-the-leading-dex-aggregator-20251115|title=Що таке 1INCH: Повний огляд провідного DEX-агрегатора|date=2025-11-15|website=Gate|language=uk|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://atomicwallet.io/academy/articles/what-is-1inch|title=What is 1inch: DeFi Aggregator? {{!}} 1INCH Token Explained|website=atomicwallet.io|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> हाल ही में, इसने ‘इंटेंट आधारित स्वैप एक्ज़ीक्यूशन (निष्पादन)’ की सुविधा जोड़ी है, जिसमें अनुमोदित रिज़ॉल्वर्स डच नीलामी के माध्यम से ऑर्डर पूरा करते हैं। == परिचय   == “1inch” किसी एक केंद्रीकृत कंपनी के बजाय एक विकेंद्रीकृत वित्त इकोसिस्टम को दिखाता है। इस परियोजना की शुरुआत एक समुदाय-संचालित पहल के रूप में हुई थी जिसका मुख्य उद्देश्य DeFi इंफ्रास्ट्रक्चर का विकास करना था। 1inch की मुख्य तकनीक डेजेनसॉफ़्ट लिमिटेड द्वारा विकसित की गई है। समय के साथ, 1inch ब्रैंड का विस्तार हुआ जिनमें कंज़्यूमर एप्लीकेशन, विकेंद्रीकृत प्रोटोकॉल और व्यवसाय-उन्मुख सेवाएँ शामिल हुई, इस विकास को बाद में परियोजना की व्यापक रिब्रांडिंग के माध्यम से दर्शाया गया। 1inch इकोसिस्टम टोकन स्वैप, परिसंपत्ति प्रबंधन (asset management) और थर्ड पार्टी इंटीग्रेशन के लिए इंफ्रास्ट्रक्चर से जुड़ी सेवाएँ प्रदान करता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.nasdaq.com/articles/what-is-1inch|title=What Is 1inch?|access-date=2026-02-12|language=en}}</ref> 1inch की मुख्य तकनीक का उद्देश्य एथेरियम वर्चुअल मशीन (EVM) संगत नेटवर्क और Solana के विभिन्न स्रोतों से लिक्विडिटी एकीकृत कर स्वैप निष्पादन को अधिक कुशल बनाना है।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://messari.io/project/1inch-network/profile|title=What is 1inch Network? {{!}} Messari|website=messari.io|language=en|access-date=2026-02-12|archive-date=30 अगस्त 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250830180055/https://messari.io/project/1inch-network/profile|url-status=dead}}</ref> 2026 तक, 1inch कुल 13 ब्लॉकचेन नेटवर्क को सपोर्ट करता है, जिनमें Ethereum, BNB Chain, Polygon, Arbitrum, Optimism, Base, Avalanche, zkSync Era, Linea, Sonic और Unichain शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://1inch.com/wallet|title=1inch Wallet {{!}} The Secure Crypto Wallet App for DeFi & Swaps|website=1inch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> == इतिहास == === प्रारंभिक विकास (2019-2020) === 1inch की शुरुआत मई 2019 में हुई थी, जब सर्गे कुंज़ और ऐंटोन बुकोव ने न्यूयॉर्क में आयोजित ‘ETHGlobal hackathon’ में पहला ‘DEX एग्रीगेशन’ बनाया।<ref>{{Cite news|url=https://www.nasdaq.com/articles/defi-christmas%3A-dex-aggregator-1inch-launches-governance-token-to-take-on-uniswap-2020-12|title=DeFi Christmas: DEX Aggregator 1inch Launches Governance Token to Take On Uniswap|access-date=2026-02-12|language=en}}</ref> इस परियोजना का उद्देश्य कई विकेंद्रीकृत एक्सचेंजों की लिक्विडिटी को जोड़ना था ताकि उपयोगकर्ताओं को सबसे बेहतर स्वैप रेट प्रदान किए जा सकें। इसके विकास को गति देने के लिए अगले वर्ष डेजेनसॉफ़्ट लिमिटेड को औपचारिक रूप से स्थापित किया गया।<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.forbes.com/sites/ninabambysheva/2021/12/01/1inch-network-raises-175-million-at-225-billion-valuation-to-bring-traditional-financial-institutions-into-defi/|title=1inch Network Raises $175 Million At $2.25 Billion Valuation To Bring Traditional Finance Into DeFi|last=Bambysheva|first=Nina|work=Forbes|access-date=2026-02-12|language=en}}</ref> 11 अगस्त 2020 को, 1inch ने अपनी पहली प्राइवेट टोकन सेल पूरी की जिसमें Binance Labs के नेतृत्व में 2.8 मिलियन अमेरिकी डॉलर जुटाए गए। इसके बाद 2 दिसंबर 2020 को, दूसरी प्राइवेट टोकन सेल आयोजित की गई जिसमें Pantera Capital सहित अन्य निवेशकों से अतिरिक्त 12 मिलियन अमेरिकी डॉलर प्राप्त हुए।  दिसंबर 2020 के अंत में, 1INCH टोकन को सार्वजनिक एक्सचेंजों पर लॉन्च किया गया और 1inch DAO की स्थापना हुई, जिसने टोकन वितरण और समुदाय-आधारित संचालन की शुरुआत की।<ref>{{Cite web|url=https://icodrops.com/1inch-exchange/|title=1inch.exchange (1inch) - All information about 1inch.exchange ICO (Token Sale)|website=ICO Drops|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nexo.com/blog/1inch-a-new-unicorn-token-on-nexo|title=1INCH: A New Unicorn Token on Nexo|date=2022-04-15|website=Nexo|language=ru|access-date=2026-02-12}}</ref> === विस्तार और प्रोटोकॉल विकास (2021-2023) === 22 अप्रैल 2021 में, 1inch ने 1inch Wallet जारी किया, जो डिजिटल संपत्तियों के प्रबंधन और टोकन स्वैप के लिए एक ‘नॉन-कस्टोडियल’ मोबाइल वॉलेट है।<ref>{{Cite web|url=https://ihodl.com/topnews/2021-04-28/1inch-rolls-out-wallet-app-ios/|title=1inch Rolls Out Wallet App for iOS|website=ihodl.com is an illustrated edition about cryptocurrencies and financial markets.|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> इसके बाद 8 जून 2021 को ‘लिमिट ऑर्डर प्रोटोकॉल’ लॉन्च किया गया, जो उपयोगकर्ताओं को ऑन-चेन सेटलमेंट के साथ ऑफ़-चेन लिमिट ऑर्डर बनाने और निष्पादित करने की सुविधा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://mixbytes.io/blog/modern-dex-es-how-they-re-made-1inch-limit-order-protocols|title=Modern DEXes, how they're made: 1inch Limit Order Protocol, Fusion & Fusion+|website=mixbytes.io|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://forklog.com/en/1inch-unveils-the-second-version-of-its-limit-order-protocol/|title=1inch unveils the second version of its limit-order protocol {{!}} ForkLog|last=ForkLog|date=2021-12-16|website=forklog.media|language=ru|access-date=2026-02-12}}</ref> 1 दिसंबर 2021 को, तीसरी प्राइवेट टोकन सेल के माध्यम से $2.25 बिलियन के मूल्याँकन पर 175 मिलियन अमेरिकी डॉलर जुटाए गए। इसका नेतृत्व Amber Group ने किया और इसमें जेन स्ट्रीट, वैनएक, फेनबुशी कैपिटल और अलमेडा रिसर्च जैसे संस्थागत निवेशक शामिल थे।<ref name=":0" /> इस फंडिंग राउंड का उद्देश्य पारंपरिक वित्तीय संस्थानों को DeFi से जोड़ना था।<ref name=":2" /> 25 दिसंबर 2022 को, 1inch Fusion प्रोटोकॉल लॉन्च किया गया, जो ‘इंटेंट आधारित निष्पादन’ के माध्यम से विभिन्न प्रोटोकॉल के बीच अधिक कुशल रूटिंग और लिक्विडिटी एकत्रीकरण को सक्षम बनाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.lbank.com/hi/explore/1inch-network-pathfinder-algorithm-multi-chain-defi-infra|title=1inch Network: Pathfinder Algorithm and the Rise of Multi-Chain DeFi Infrastructure|website=LBank|language=hi|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.binance.com/ru-UA/square/post/489296|title=Fusion mode available on more networks|website=www.binance.com|access-date=2026-02-12}}</ref> जुलाई 2023 में, 1inch डेवलपर पोर्टल (जिसे बाद में 1inch Business के रूप में रीब्रांड किया गया) को एक  क्लाउड ‘सॉफ्टवेयर-एज़-ए-सर्विस’ (SaaS) प्लैटफॉर्म  के रूप में लॉन्च किया गया, जो नए Web3 उत्पादों के निर्माण के लिए अत्याधुनिक API प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://komodoplatform.com/en/academy/what-is-1inch-1inch/|title=1inch (1INCH): Everything You Need to Know|date=2021-07-16|website=Komodo Academy {{!}} En|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eqs-news.com/news/corporate/1inch-rebrands-to-reflect-broader-mission-uniting-defi-and-global-finance/d32ef172-e7d5-46d8-a784-542158277f2e_en|title=1inch rebrands to reflect broader mission uniting DeFi and global finance {{!}} Corporate - EQS News|website=www.eqs-news.com|access-date=2026-02-12}}</ref> === हालिया घटनाक्रम (2024-2025) === 8 सितंबर 2024 को, 1inch ने Fusion+ लॉन्च किया, जो ‘एटॉमिक स्वैप’ प्रोटोकॉल के माध्यम से उपयोगकर्ताओं को बिना ब्रिज किए क्रॉस-चेन स्वैप करने की सुविधा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.coinspeaker.com/1inch-fusion-cross-chain-swaps/|title=1inch Launches Fusion+ on Its Cross-Chain Swaps|last=Pandey|first=Anisha|date=2024-09-18|website=Coinspeaker|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.binance.com/ru/square/post/2024-09-12-1inch-network-unveils-fusion-atomic-swap-protocol-to-enhance-cross-chain-interoperability-13442616862050|title=1inch Network представляет протокол атомного обмена Fusion для улучшения межсетевой совместимости|website=www.binance.com|access-date=2026-02-12}}</ref> 29 अप्रैल 2025 को, 1inch ने Solana ब्लॉकचेन पर अपने नेटवर्क का विस्तार किया, जिसके बाद 19 अगस्त 2025 को Solana और अन्य नेटवर्क के बीच क्रॉस-चेन स्वैप की शुरुआत हुई। कंपनी ने 1 अक्टूबर 2025 को एक प्रमुख कॉर्पोरेट रीब्रांडिंग प्रक्रिया पूरी की, जो DeFi और पारंपरिक वित्त को एकीकृत करने के उनके व्यापक लक्ष्य को दिखाती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/1inch-rebrands-to-reflect-broader-mission-uniting-defi-and-global-finance-302571800.html|title=1inch rebrands to reflect broader mission uniting DeFi and global finance|last=1inch|website=www.prnewswire.com|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.coindesk.com/press-release/2025/09/30/1inch-rebrands-to-reflect-broader-mission-uniting-defi-and-global-finance|title=1inch Rebrands to Reflect Broader Mission Uniting DeFi and Global Finance|website=www.coindesk.com|language=en|access-date=2026-02-12|archive-date=5 अक्तूबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251005122818/https://www.coindesk.com/press-release/2025/09/30/1inch-rebrands-to-reflect-broader-mission-uniting-defi-and-global-finance|url-status=dead}}</ref> 17 नवंबर 2025 को, 1inch ने Aqua की घोषणा की, जो एक साझा लिक्विडिटी प्रोटोकॉल (shared liquidity protocol) है। इसे लिक्विडिटी प्रदाताओं और मार्केट मेकर्स के लिए पूँजी की उपयोग दर और दक्षता में सुधार हेतु डिज़ाइन किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://www.theblock.co/post/378999/1inch-aqua|title=1inch introduces DeFi shared liquidity model 'Aqua'|last=Avan-Nomayo|first=Naga|website=The Block|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> यह प्रोटोकॉल, उपयोगकर्ता के टोकन पर उनके नियंत्रण को बनाए रखते हुए कई DeFi रणनीतियों को एक साथ एक ही कैपिटल बेस का उपयोग करने में सक्षम बनाता है।<ref>{{Cite web|url=https://coinmarketcap.com/academy/article/1inch-launches-aqua-protocol-enabling-shared-defi-liquidity|title=1inch Launches Aqua Protocol Enabling Shared DeFi Liquidity {{!}} CoinMarketCap|website=CoinMarketCap Academy|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> Aqua का डेवलपर प्रीव्यू अर्जेंटीना में आयोजित Devconnect में पेश किया गया था और इसका पूरा इंटरफ़ेस 2026 में आने की उम्मीद है।<ref>{{Cite web|url=https://www.theblock.co/post/378999/1inch-aqua|title=1inch introduces DeFi shared liquidity model 'Aqua'|last=Avan-Nomayo|first=Naga|website=The Block|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> == उत्पाद और सेवाएँ   == === उपभोक्ता उत्पाद (B2C) === Simple Swap (पूर्व नाम 1inch Swap) प्लैटफॉर्म का मुख्य टोकन एग्रीगेशन इंटरफ़ेस है, जो कई विकेंद्रीकृत एक्सचेंजों और मार्केट मेकर्स के बीच लिक्विडिटी एकत्रीकरण को ‘इंटेंट आधारित निष्पादन’ के साथ जोड़ता है। यह सेवा सर्वोत्तम मूल्य खोजने के लिए स्वैप को रूट करती है और साथ ही MEV (Maximal Extractable Value) सुरक्षा व अन्य सुरक्षा सुविधाएँ भी लागू करती है। यह प्लैटफॉर्म 13 से अधिक ब्लॉकचेन नेटवर्क पर टोकन स्वैप को सपोर्ट करता है।<ref>{{cite web|url=https://switchere.com/guides/1inch-crypto-defi-wallet|title=Unlock Your Full DeFi Potential with the 1inch Wallet|date=30 January 2026|website=Switchere|access-date=12 February 2026}}</ref> Pro Interface (पूर्व नाम 1inch Pro) अनुभवी उपयोगकर्ताओं के लिए उन्नत ट्रेडिंग इंटरफ़ेस और अतिरिक्त नियंत्रण प्रदान करता है। इसमें विस्तृत रूटिंग विकल्प और ‘गैस दक्षता’ (gas optimization) जैसी सेवाएँ शामिल हैं। यह उसी प्रोटोकॉल स्टैक पर आधारित है जिस पर Simple Swap बना है।<ref>{{Cite web|url=https://help.1inch.com/en/articles/12414641-welcome-to-the-new-1inch-interface-what-s-changed-and-how-to-use-it|title=Welcome to the New 1inch Interface: What's Changed and How to Use It {{!}} 1inch.com - Help Center|website=help.1inch.com|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> 1inch Wallet एक सेल्फ़-कस्टोडियल मोबाइल वॉलेट ऐप है जो उपयोगकर्ताओं को अपनी डिजिटल परिसंपित्तयों का प्रबंधन करने, विकेंद्रीकृत एप्पलीकेशंस (dApps) के साथ इंटरैक्ट करने और टोकन स्वैप करने की सुविधा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.producthunt.com/products/1inch-defi-wallet|title=1inch DeFi Wallet: A user‑friendly wallet as an entry point to DeFi|last=Podkovyrin|first=Andrew|date=2021-05-06|website=Product Hunt|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> यह कई ब्लॉकचेन नेटवर्क को सपोर्ट करता है। इसमें एक इन-बिल्ट DEX एग्रीगेटर शामिल है और ट्रांज़ैक्शन सिमुलेशन एवं फ़िशिंग डिटेक्शन जैसे सुरक्षा उपकरण भी दिए गए हैं।<ref>{{Cite web|url=https://coinbureau.com/review/1inch-exchange|title=1inch Exchange Review 2026: Fees, Pros & Cons Explained|website=coinbureau.com|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> 1inch पोर्टफोलियो एक एनालिटिक्स प्लैटफॉर्म है जो समर्थित ब्लॉकचेन नेटवर्क पर उपयोगकर्ता के बैलेंस (शेष राशि) और पोजीशन को एकीकृत रूप में दिखाता है। यह होल्डिंग्स, लेनदेन इतिहास और लाभ-हानि डेटा (profit and loss data) जैसी विस्तृत जानकारी प्रदान करता है।<ref>{{Cite web|url=https://1inch.com/portfolio|title=Crypto Portfolio Tracker to Manage DeFi Assets|website=1inch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> 1inch Card एक क्रिप्टो डेबिट कार्ड है जिसे Crypto Life और Mastercard के साथ साझेदारी में जारी किया गया है, जो रोज़मर्रा की ख़रीदारी के लिए क्रिप्टो करेंसी भुगतान की सुविधा देता है।<ref>{{Cite web|url=https://coinbureau.com/review/1inch-exchange|title=1inch Exchange Review 2026: Fees, Pros & Cons Explained|website=coinbureau.com|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> यह कार्ड भुगतान के समय ही क्रिप्टो को फ़िएट (fiat) मुद्रा में बदल देता है और Apple Pay और Google Pay के माध्यम से ‘कॉन्टैक्टलेस’ भुगतान को सपोर्ट करता है। वर्तमान में यह यूरोपीय आर्थिक क्षेत्र (EEA) और यूनाइटेड किंगडम में उपलब्ध है। यह कार्ड Monavate द्वारा जारी किया गया है, जो एक FCA- अधिकृत ई-मनी संस्थान और मास्टरकार्ड का प्रमुख सदस्य है। === व्यावसायिक समाधान (B2B) === 1inch Business (पूर्व नाम 1inch Developer Portal) एक Web3 API और इंफ्रास्ट्रक्चर प्लैटफॉर्म है जिसे वॉलेट, विकेंद्रीकृत ऐप्लिकेशन, केंद्रीकृत एक्सचेंज, नियोबैंक और अन्य क्रिप्टो सेवाओं के साथ एकीकरण हेतु बनाया गया है। अक्टूबर 2025 में, इस प्लैटफॉर्म को 1inch Business के रूप में रीब्रांड किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://blog.1inch.com/1inch-business/|title=Client Challenge|website=blog.1inch.com|access-date=2026-02-12}}</ref> यह प्लैटफॉर्म कई प्रकार की API तक एक्सेस प्रदान करता है, जिनमें स्वैप रूटिंग (एग्रीगेशन, इंटेंट आधारित और क्रॉस-चेन), बैलेंस क्वेरी, ब्लॉकचेन नोड एक्सेस, पोर्टफोलियो ट्रैकिंग, लिमिट ऑर्डर डेटा, ट्रांज़ैक्शन ब्रॉडकास्टिंग, हिस्टॉरिकल डेटा, टोकन और NFT जानकारी, गैस मूल्य डेटा और स्पॉट प्राइस फ़ीड जैसी सेवाएँ शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://business.1inch.com/|title=1inch Business {{!}} Web3 APIs for DeFi & Blockchain Data|website=1inch Business|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> 1inch Business उन सभी ब्लॉकचेन नेटवर्क पर एकीकरण को सपोर्ट करता है जो 1inch प्रोटोकॉल द्वारा समर्थित हैं, जिनमें EVM-संगत चेन और Solana शामिल हैं।<ref>{{Cite web|url=https://business.1inch.com/chains/solana|title=Solana APIs & RPC: High-Speed Solana Development|website=1inch Business|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> == प्रौद्योगिकी और प्रोटोकॉल == === 1inch एग्रीगेशन प्रोटोकॉल === 1inch एग्रीगेशन प्रोटोकॉल एक स्मार्ट-कॉन्ट्रैक्ट आधारित प्रणाली है जो बेहतर मूल्य और कम गैस शुल्क सुनिश्चित करने के लिए ऑर्डर को कई विकेंद्रीकृत एक्सचेंजों में विभाजित कर ट्रेड निष्पादन को अधिक कुशल बनाता है।<ref name=":12">{{Cite web|url=https://messari.io/project/1inch-network/profile|title=What is 1inch Network? {{!}} Messari|website=messari.io|language=en|access-date=2026-02-12|archive-date=30 अगस्त 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250830180055/https://messari.io/project/1inch-network/profile|url-status=dead}}</ref> यह प्रोटोकॉल Pathfinder एल्गोरिदम का उपयोग करता है, जो कई संभावित ट्रेडिंग रुट्स का विश्लेषण करता है। यह एल्गोरिदम गैस की खपत को ध्यान में रखते हुए, विभिन्न लिक्विडिटी स्रोतों के बीच स्वैप को विभाजित कर सकता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.lbank.com/hi/explore/1inch-network-pathfinder-algorithm-multi-chain-defi-infra|title=1inch Network: Pathfinder Algorithm and the Rise of Multi-Chain DeFi Infrastructure|website=LBank|language=hi|access-date=2026-02-12}}</ref> === 1inch लिमिट ऑर्डर प्रोटोकॉल === लिमिट ऑर्डर प्रोटोकॉल उपयोगकर्ताओं को गैस-कुशल ‘लिमिट ऑर्डर’ और प्रोग्रामेबल कंडीशनल ऑर्डर बनाने में मदद करता है।<ref>{{Cite web|url=https://mixbytes.io/blog/modern-dex-es-how-they-re-made-1inch-limit-order-protocols|title=Modern DEXes, how they're made: 1inch Limit Order Protocol, Fusion & Fusion+|website=mixbytes.io|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> ये ऑर्डर ऑफ़-चेन बनाए जाते हैं और ऑन-चेन सेटल किए जाते हैं, जो ‘रिक्वेस्ट फ़ॉर कोट’ (RFQ)- शैली मॉडल को सपोर्ट करते हैं। इस प्रोटोकॉल का उपयोग 1inch के अपने इंटरफ़ेस और API इंफ्रास्ट्रक्चर के माध्यम से बाहरी भागीदारों, दोनों द्वारा किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://1inch.network/limit-order-protocol|title=1inch Limit Order Protocol {{!}} Precision DeFi Trading|website=1inch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> === Fusion और Fusion+ प्रोटोकॉल === दिसंबर 2022 में लॉन्च किया गया Fusion, ‘लिमिट ऑर्डर प्रोटोकॉल’ पर निर्मित एक इंटेंट आधारित स्वैप प्रोटोकॉल है।<ref>{{Cite web|url=https://www.lbank.com/hi/explore/1inch-network-pathfinder-algorithm-multi-chain-defi-infra|title=1inch Network: Pathfinder Algorithm and the Rise of Multi-Chain DeFi Infrastructure|website=LBank|language=hi|access-date=2026-02-12}}</ref> यह एक प्रतिस्पर्धी ‘रिज़ॉल्वर नेटवर्क’ के माध्यम से गैस-रहित और ‘फ्रंट रनिंग रेज़िस्टेंट स्वैप’ की सुविधा प्रदान करता है, जो ट्रेड निष्पादन के लिए डच-नीलामी जैसी प्रणालियों का उपयोग करता है। रिज़ॉल्वर्स वे पेशेवर ‘मार्केट मेकर्स’ होते हैं जो उपयोगकर्ताओं के ऑर्डर को सर्वोत्तम संभव दरों पर पूरा करने के लिए आपस में प्रतिस्पर्धा करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://blog.1inch.com/staking-1inch-and-delegating-unicorn-power-a-source-of-rewards-127183a578d9/|title=Client Challenge|website=blog.1inch.com|access-date=2026-02-12}}</ref> सितंबर 2024 में जारी किया गया Fusion+, इसी इंटेंट आधारित मॉडल को ‘क्रॉस-चेन स्वैप’ पर भी लागू करता है। यह प्रोटोकॉल, पारंपरिक ब्लॉकचेन ब्रिज के बिना ‘एटॉमिक निष्पादन’ को सक्षम बनाता है, जहाँ रिज़ॉल्वर्स  मल्टी-चेन सेटलमेंट की जटिलताओं को संभालते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.coinspeaker.com/1inch-fusion-cross-chain-swaps/|title=1inch Launches Fusion+ on Its Cross-Chain Swaps|last=Pandey|first=Anisha|date=2024-09-18|website=Coinspeaker|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> === 1inch Aqua === 1inch Aqua एक साझा लिक्विडिटी प्रोटोकॉल है जिसकी घोषणा नवंबर 2025 में की गई थी। यह प्रोटोकॉल कई DeFi रणनीतियों को एक साथ एक ही कैपिटल बेस का उपयोग करने की सुविधा देता है, जबकि संपत्तियाँ पूरी तरह उपयोगकर्ता के नियंत्रण में रहती हैं। यह प्रोटोकॉल एक ऐसी ‘साझा लिक्विडिटी परत’ पेश करता है जहाँ संपत्तियाँ उपयोगकर्ता के वॉलेट में ही रहती हैं और केवल तभी उपयोग की जाती हैं जब ‘एटॉमिक ट्रांज़ैक्शन’ के माध्यम से पूर्व निर्धारित शर्तें पूरी होती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.coindesk.com/web3/2025/11/17/1inch-launches-aqua-a-protocol-letting-multiple-defi-strategies-share-the-same-capital|title=1inch Unveils Protocol Letting Multiple DeFi Strategies Share the Same Capital|website=www.coindesk.com|language=en|access-date=2026-02-12|archive-date=2 दिसंबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251202230205/https://www.coindesk.com/web3/2025/11/17/1inch-launches-aqua-a-protocol-letting-multiple-defi-strategies-share-the-same-capital|url-status=dead}}</ref> इस प्रोटोकॉल का उद्देश्य लिक्विडिटी विखंडन की समस्या को हल करना है। इसके माध्यम से लिक्विडिटी प्रदाता एक ‘रजिस्ट्री आधारित अलाउंस सिस्टम’ का उपयोग करके अपने टोकन बैलेंस को एक साथ कई रणनीतियों में बाँट सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.theblock.co/post/378999/1inch-aqua|title=1inch introduces DeFi shared liquidity model 'Aqua'|last=Avan-Nomayo|first=Naga|website=The Block|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> Aqua को नवंबर 2025 में ब्यूनस आयर्स में आयोजित Devconnect के दौरान डेवलपर्स के लिए लॉन्च किया गया था। इसके साथ ही, डेवलपमेंट टूल्स और एक ‘बाउंटी प्रोग्राम’ भी शुरू किया गया, जिसमें प्रोटोकॉल को बेहतर बनाने और बग खोजने के लिए पुरस्कार रखे गए थे।<ref>{{Cite web|url=https://decrypt.co/349073/1inch-gives-developers-early-access-new-shared-liquidity-protocol-aqua|title=1inch Gives Developers Early Access to New Shared Liquidity Protocol Aqua|last=Staff|first=Decrypt / Decrypt|date=2025-11-19|website=Decrypt|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> === स्पॉट प्राइस एग्रीगेटर === 1inch स्पॉट प्राइस एग्रीगेटर कई लिक्विडिटी स्रोतों का विश्लेषण करके हेरफ़ेर-प्रतिरोधी ऑन-चेन मूल्य डेटा प्रदान करता है। इंफ्रास्ट्रक्चर का यह घटक न केवल 1inch एप्लीकेशन द्वारा उपयोग किया जाता है बल्कि इसे थर्ड पार्टी इंटीग्रेशन के लिए Business API suite के माध्यम से भी उपलब्ध कराया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://1inch.network/spot-price-protocol|title=1inch Spot Price Aggregator {{!}} Real-Time Crypto Price API|website=1inch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> == संचालन प्रणाली और टोकन == === 1inch नेटवर्क और DAO === 1inch नेटवर्क का संचालन एक विकेंद्रीकृत स्वायत्त संगठन (DAO) द्वारा किया जाता है, जहाँ टोकन धारक सामूहिक रूप से विकास और प्रोटोकॉल के मानक संबंधी निर्णय लेते हैं। यह संचालन प्रक्रिया एक व्यवस्थित और बहु-चरणीय प्रस्ताव प्रणाली है। प्रस्तावों की शुरुआत कम्युनिटी फोरम पर चर्चा से होती है, जिसे बाद में 1inch Improvement Proposal (1IP) के रूप में औपचारिक रूप दिया जाता है। इसके बाद, समुदाय की राय जानने के लिए एक ‘टेम्परेचर चेक’ पोल कराया जाता है। अंत में, Snapshot पर मतदान होता है जहाँ टोकन धारक प्रस्ताव पर निर्णय लेने के लिए अपने वोटिंग अधिकार का उपयोग करते हैं। Snapshot एक ऐसा प्लैटफॉर्म है जो टोकन धारकों को बिना किसी ट्रांज़ैक्शन फ़ीस के वोट करने की सुविधा देता है। यदि प्रस्ताव पारित हो जाता है तो उसे लागू करने की प्रक्रिया शुरू की जाती है।<ref>{{Cite web|url=https://1inch.network/dao|title=1inch DAO {{!}} A Decentralized Autonomous Organization|website=1inch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> === 1INCH टोकन === 1INCH टोकन, 1inch Network का गवर्नेंस और यूटिलिटी टोकन है। टोकन धारक ‘यूनिकॉर्न पावर’ प्राप्त करने के लिए अपने 1INCH टोकन को स्टेक कर सकते हैं। इस पावर का उपयोग DAO की संचालन प्रक्रिया में भाग लेने, प्रस्तावों पर वोट करने और रिवॉर्ड्स के बदले में Fusion प्रोटोकॉल के रिज़ॉल्वर्स को अपनी वोटिंग पावर सौंपने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://blog.1inch.com/staking-1inch-and-delegating-unicorn-power-a-source-of-rewards-127183a578d9/|title=Client Challenge|website=blog.1inch.com|access-date=2026-02-12}}</ref> स्टेकिंग के लिए टोकन को एक महीने से लेकर दो साल की अवधि के लिए लॉक करना आवश्यक होता है, जिसमें लंबी लॉक अवधि अधिक ‘यूनिकॉर्न पावर’ प्रदान करती है। स्टेक किए गए टोकन को st1INCH के रूप में दर्शाया जाता है, जो एक गैर-हस्तांतरणीय टोकन है और मतदान करने का अधिकार रखता है। 1INCH टोकन एथेरियम और BNB चेन, दोनों नेटवर्क पर उपलब्ध है।<ref>{{Cite web|url=https://blog.1inch.com/the-big-idea-of-daos/|title=The big idea of DAOs|date=2022-10-13|website=1inch Blog {{!}} Insights on DeFi, Crypto Swaps & Trading|language=en|access-date=2026-02-12}}</ref> === 1inch फाउंडेशन === 1inch फाउंडेशन, 1inch नेटवर्क और DAO के एक ऑफ़-चेन प्रतिनिधि के रूप में कार्य करता है।<ref>{{Cite web|url=https://1inch.network/foundation|title=1inch Foundation {{!}} Crypto Funding & DeFi Project Support|website=1inch|language=en-US|access-date=2026-02-12}}</ref> यह फाउंडेशन इकोसिस्टम के विकास और विस्तार के लिए अनुदान प्रदान करता है, लेकिन यह प्रोटोकॉल के व्यवहार को केंद्रीय रूप से नियंत्रित नहीं करता है और न ही DAO के संचालन संबंधी निर्णयों को बदल सकता है। == संदर्भ == huvlsyuyjz85wm7e5agtrne4gdnu0cy अल-नबी दानियाल मस्जिद 0 1609080 6610784 6526407 2026-09-05T18:14:46Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610784 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building|name=अल-नबी दानियाल मस्जिद|native_name={{lang|ar|مسجد النبي دانيال}}|native_name_lang=ar|religious_affiliation=[[सुन्नी इस्लाम]]|image=Nebi Daniel Mosque 1.jpg|image_upright=|alt=|caption=19वीं सदी में मस्जिद|map_type=Egypt Nile Delta|coordinates={{coord|31.19482|29.90183|type:landmark_region:EG|format=dms|display=inline,title}}|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=[[नील डेल्टा]] में मस्जिद का स्थान|location=[[सिकंदरिया (मिस्र)|सिकंदरिया]]|locale=|deity=|rite=[[शाफ़ई|शाफ़ई (मज़हब)]]|tradition=|sect=|festival=|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=|region=|country=[[मिस्र]]|administration=|consecration_year=|organisational_status={{ubl|[[मस्जिद]]|[[मकबरा]]}}|functional_status=सक्रिय|heritage_designation=|leadership=|ownership=|governing_body=|bhattaraka=|patron=|website=|coordinates_footnotes=|architect=|architecture_type=मस्जिद|architecture_style=[[नव-मामलुक वास्तुकला|नव-मामलुक (Neo-Mamluk)]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=1790|construction_cost=|date_demolished=|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=2|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=2: {{small|{{ubl|मुहम्मद दानियाल अल-मावसीली|[[लुक़मान]]}}}}|materials=|elevation_m=|inscriptions=|elevation_footnotes=|nrhp=|module=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|footnotes=|grid_name=|grid_position=|religious_features_label=|religious_features=|mapframe=yes}} '''नबी दानियाल मस्जिद''' ({{langx|ar|مسجد النبي دانيال}}), [[मिस्र]] के उत्तरी तट पर सिकंदरिया में स्थित एक [[मस्जिद]] और [[मकबरा]] है। इस मस्जिद का नाम शाफ़ई के [[कुर्द लोग|कुर्द]] मुस्लिम विद्वान मुहम्मद दानियाल अल-मावसीली के सम्मान में रखा गया था, जिन्हें इसी मस्जिद में दफनाया गया था। यह मस्जिद उन स्थानों में से एक है जिनके बारे में अनुमान लगाया जाता है कि यहाँ कभी सिकंदर महान का मकबरा रहा होगा, जबकि मस्जिद के तहखाने में मौजूद वास्तविक मकबरे को गलती से बाइबिल के पैगंबर डैनियल का मान लिया जाता है।<ref name="AP">{{Cite web|url=http://www.alexandria.gov.eg/Alex/english/Nabi%20Daniel%20mosque.html|title=Alexandria Portal|date=|website=www.alexandria.gov.eg|access-date=2023-11-19|archive-date=19 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119081023/http://www.alexandria.gov.eg/Alex/english/Nabi%20Daniel%20mosque.html|url-status=dead}}</ref><ref name="masrawy">{{Cite web|url=http://www.masrawy.com/Islameyat/Others-Masaged/details/2014/4/21/221969/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A9|date=2017-05-01|work=masrawy.com|script-title=ar:بالصور .. مسجد النبي دانيال بالإسكندرية|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501090323/http://www.masrawy.com/Islameyat/Others-Masaged/details/2014/4/21/221969/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A9|archive-date=2017-05-01|access-date=2023-11-19|lang=ar}}</ref><ref name="E1 6004">{{Cite web|url=http://egyptian1.com/archives/6004|date=|script-title=ar:مسجد النبي دانيال بالإسكندرية|access-date=2023-11-19|script-website=ar:مصر عبر العصور|trans-website=egyptian1.com|lang=ar}}</ref> == इतिहास == इस इमारत का निर्माण 1790 में विद्वान मुहम्मद दानियाल अल-मावसीली की कब्र के ऊपर किया गया था। 1822 में, [[मुहम्मद अली पाशा]] ने मस्जिद का जीर्णोद्धार और विस्तार किया।<ref name="masrawy" /> मस्जिद के बगल में मिस्र के खेदीव के परिवार के लिए एक शाही कब्रिस्तान जोड़ा गया था।<ref name="E1 6004" /><ref name="masrawy" /> 1879 में, नबी दानियाल मस्जिद के तहखाने के भीतर पत्थर के काम की मरम्मत की गई थी। इस दौरान गलती से एक भूमिगत वॉल्ट का पता चला। पत्थर का काम करने वाला एक मज़दूर, मस्जिद के एक मौलवी के साथ, उस वॉल्ट में दाखिल हुआ। तहखाने में ग्रेनाइट से बने स्मारक मिले जिनका सिरा नुकीला था।<ref name="AP" /> जब वे और गहराई में गए, तो मौलवी ने मज़दूर को वहाँ से चले जाने का अनुरोध किया। उसके बाद, वॉल्ट के प्रवेश द्वार को दीवार से बंद कर दिया गया।<ref name="AP" /> वहाँ एक मुस्लिम कब्रिस्तान के अवशेष भी खोजे गए थे।<ref name="E1 6004" /> == वास्तुकला == मस्जिद की इमारत एक आयताकार क्षेत्र है जो एक खुले प्रांगण से घिरी हुई है। मस्जिद के उत्तर-पश्चिमी हिस्से में वज़ू की सुविधा मौजूद है।<ref name="masrawy" /> पुरुषों और महिलाओं के लिए विश्राम कक्ष भी प्रांगण के उत्तर-पश्चिमी हिस्से में हैं। मस्जिद का मुख्य प्रवेश द्वार दक्षिण-पश्चिमी अग्रभाग पर है। यह प्रवेश द्वार प्रार्थना कक्ष की ओर जाता है। प्रार्थना कक्ष को दो भागों में विभाजित किया गया है, एक पुरुषों के लिए और दूसरा महिलाओं के लिए। प्रार्थना कक्ष स्वयं एक आयताकार क्षेत्र है जिसमें संगमरमर के सात स्तंभों के माध्यम से आठ गलियारे हैं, जो अर्धवृत्ताकार मेहराबों को सहारा देते हैं। प्रार्थना कक्ष की दक्षिण-पूर्वी दीवार में मेहराब और [[मिंबर]] है, और उत्तर-पूर्वी दीवार में एक दरवाजा है जो मकबरे वाले कक्ष की ओर जाता है। मकबरे वाला कक्ष एक आयताकार क्षेत्र है जिसके फर्श के बीच में एक अष्टकोणीय उद्घाटन है। यहाँ से एक सीढ़ी कम से कम पाँच मीटर नीचे तहखाने में जाती है, जहाँ दो कब्रें मौजूद हैं।<ref name="E1 6004" /><ref name="masrawy" /> इनमें से एक कब्र विद्वान मुहम्मद दानियाल अल-मावसीली की है, जबकि दूसरी कब्र लुक़मान की मानी जाती है, जिनका उल्लेख [[क़ुरआन]] में, विशेष रूप से [[लुक़मान (सूरा)|सूरह लुक़मान]] में किया गया है। इतिहासकारों द्वारा इस कब्र के लुक़मान की होने की प्रामाणिकता की पुष्टि नहीं की गई है।<ref name="AP" /> == स्थानीय किंवदंती == स्थानीय परंपराओं का कहना है कि पैगंबर डैनियल का मकबरा मस्जिद के स्थल पर पाया गया था। मिस्र पर रशीदुन की विजय के दौरान, एक ताबूत पाया गया था, और जब ताबूत खोला गया, तो सोने से जड़े कफ़न में लिपटा एक शरीर मिला था।<ref name="masrawy" /> मृतक की नाक लंबी और बाहें लंबी थीं। खलीफा [[उमर]] ने पुष्टि की कि यह शरीर डैनियल का था, और आदेश दिया कि इसे पूरी सुरक्षा के साथ फिर से दफनाया जाए।<ref>{{Cite web|url=http://www.masrawy.com/Islameyat/Others-Masaged/details/2014/4/21/221969/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A9|date=2017-05-01|script-title=ar:بالصور .. مسجد النبي دانيال بالإسكندرية|trans-title=In pictures: Prophet Daniel Mosque in Alexandria|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501090323/http://www.masrawy.com/Islameyat/Others-Masaged/details/2014/4/21/221969/%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%B5%D9%88%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%86%D8%A8%D9%8A-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%83%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%8A%D8%A9|archive-date=2017-05-01|access-date=2023-11-19|lang=ar}}</ref> हालाँकि, पुरातत्वविदों ने इस कहानी का खंडन किया और इसे गलत साबित करते हुए कहा कि दफनाया गया व्यक्ति विद्वान मुहम्मद दानियाल अल-मावसीली था, न कि पैगंबर।<ref name="E1 6004" /><ref name="masrawy" /> == संदर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == {{commons category-inline}} jx5uq5nkvvk6xxgktfm843un3e6pzex 2026 एशियाई खेलों में भारत 0 1609089 6610608 6610578 2026-09-05T12:36:29Z Neeelzzz20 693319 /* ट्रैक स्पर्धाएँ */ 6610608 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = | competitors_men = | competitors_women = | sports = | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = | silver = | bronze = | rank = | appearances = * [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022]] * [[2026 एशियाई खेलों में भारत|2026]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. | | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] | | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. | | | | | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] | | | | | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. | | | | | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] | | | | | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. | | | | | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] | | | | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. | | | | | | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा]] | | | | | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा]] | align=left|10000 मी. | | | | | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|110 मी. बाधा | | | | | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] | | | | | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा | | | | | | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ | | | | | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] | | | | | | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम | | | | | | | | | | |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[तौफीक नौशाद]] !परिणाम | | | | | | | | | | |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] rag76q7zkshz9uzif14axfdw7gyoior 6610634 6610608 2026-09-05T13:02:37Z Neeelzzz20 693319 /* ट्रैक स्पर्धाएँ */ 6610634 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = | competitors_men = | competitors_women = | sports = | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = | silver = | bronze = | rank = | appearances = * [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022]] * [[2026 एशियाई खेलों में भारत|2026]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. | | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] | | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. | | | | | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] | | | | | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. | | | | | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] | | | | | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. | | | | | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] | | | | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. | | | | | | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | | | | | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. | | | | | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|110 मी. बाधा | | | | | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] | | | | | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा | | | | | | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ | | | | | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] | | | | | | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम | | | | | | | | | | |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[तौफीक नौशाद]] !परिणाम | | | | | | | | | | |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] 8b92x3b2556ilwtsifkf06lqdxd1pwa 6610646 6610634 2026-09-05T13:21:21Z Neeelzzz20 693319 /* ट्रैक स्पर्धाएँ */ 6610646 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = | competitors_men = | competitors_women = | sports = | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = | silver = | bronze = | rank = | appearances = * [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022]] * [[2026 एशियाई खेलों में भारत|2026]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम | | | | | | | | | | |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[तौफीक नौशाद]] !परिणाम | | | | | | | | | | |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] 8llbp7ztb8z0fxb0une4nzcrgo6lgwk 6610648 6610646 2026-09-05T13:23:55Z Neeelzzz20 693319 /* संयुक्त स्पर्धाएँ */ 6610648 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = | competitors_men = | competitors_women = | sports = | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = | silver = | bronze = | rank = | appearances = * [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022]] * [[2026 एशियाई खेलों में भारत|2026]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[तौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' | | | | | | |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] pjqrwi2e1ts3uh1iqmx6m7c6dfkb849 6610653 6610648 2026-09-05T13:29:29Z Neeelzzz20 693319 /* संयुक्त स्पर्धाएँ */ 6610653 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = | competitors_men = | competitors_women = | sports = | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = | silver = | bronze = | rank = | appearances = * [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022]] * [[2026 एशियाई खेलों में भारत|2026]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[थौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] 793su6vn2pnhdwwh523wskjs5ltey8x 6610658 6610653 2026-09-05T13:37:17Z Neeelzzz20 693319 6610658 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = | competitors_men = 269 | competitors_women = 234 | sports = 36 | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | rank = | seealso = [[2026 एशियाई पैरा खेलों में भारत]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} | previous = [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022 हांग्जो]] | next = [[2030 एशियाई खेलों में भारत|2022 दोहा]] }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[थौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] ffik6d08dfolduaihcaevgrum7yd0sl 6610661 6610658 2026-09-05T13:39:00Z Neeelzzz20 693319 6610661 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = 503 | competitors_men = 269 | competitors_women = 234 | sports = 36 | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | rank = | seealso = [[2026 एशियाई पैरा खेलों में भारत]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} | previous = [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022 हांग्जो]] | next = [[2030 एशियाई खेलों में भारत|2022 दोहा]] }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[थौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] qwbm097pbdfvubwn5dyh2ybaefxboc1 6610664 6610661 2026-09-05T13:42:07Z Neeelzzz20 693319 6610664 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = 36 खेलों में 503 खिलाड़ी (269 पुरुष और 234 महिला) | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | rank = | seealso = [[2026 एशियाई पैरा खेलों में भारत]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} | previous = [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022 हांग्जो]] | next = [[2030 एशियाई खेलों में भारत|2022 दोहा]] }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले | | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले | | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[थौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] hgeoulhg0ut4262iz5ns6p6xx6fsdfd 6610666 6610664 2026-09-05T13:44:19Z Neeelzzz20 693319 /* रिले स्पर्धाएँ */ 6610666 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = 36 खेलों में 503 खिलाड़ी (269 पुरुष और 234 महिला) | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | rank = | seealso = [[2026 एशियाई पैरा खेलों में भारत]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} | previous = [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022 हांग्जो]] | next = [[2030 एशियाई खेलों में भारत|2022 दोहा]] }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले |'''28 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले |'''27 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले |'''28 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले |'''24 सितंबर''' | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन | | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] | | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[थौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] drafjvz2a49ojy1n281919niie1lsjf 6610668 6610666 2026-09-05T13:45:53Z Neeelzzz20 693319 /* सड़क स्पर्धाएँ */ 6610668 wikitext text/x-wiki {{Infobox country at games | NOC = IND | NOCname = [[भारतीय ओलंपिक संघ]] | flagcaption = [[भारत का ध्वज]] | oldcode = | year = 2026 | start_date = {{Start date|2026|09|19|df=y}} | end_date = {{End date|2026|10|04|df=y}} | games = एशियाई खेल | location = [[आइची प्रांत|आइची]]-[[नागोया]], जापान | competitors = 36 खेलों में 503 खिलाड़ी (269 पुरुष और 234 महिला) | flagbearer_close = | flagbearer_open = | gold = 0 | silver = 0 | bronze = 0 | rank = | seealso = [[2026 एशियाई पैरा खेलों में भारत]] | website = {{URL|https://olympic.ind.in}} | previous = [[2022 एशियाई खेलों में भारत|2022 हांग्जो]] | next = [[2030 एशियाई खेलों में भारत|2022 दोहा]] }} '''[[भारत गणराज्य]]''' 19 सितंबर से 4 अक्टूबर 2026 तक [[जापान]] के [[आइची प्रांत]] के [[नागोया]] शहर में आयोजित होने वाले '''[[2026 एशियाई खेलों]]''' में भाग लेगा। यह प्रतियोगिता में [[एशियाई खेलों में भारत|भारत की बीसवीं उपस्थिति]] होगी। == पृष्ठभूमि == भारत [[एशियाई ओलंपिक परिषद]] के [[दक्षिण एशिया|दक्षिण एशियाई क्षेत्र]] का सदस्य है और [[1951 एशियाई खेल|1951]] में शुरू हुए [[एशियाई खेलों]] से ही इनमें भाग लेता आ रहा है। [[भारतीय ओलंपिक संघ]] की स्थापना 1927 में हुई थी और उसी वर्ष इसे [[अंतर्राष्ट्रीय ओलंपिक समिति]] द्वारा मान्यता दी गई थी।<ref name="Countries ">{{cite web | url=http://www.olympic.org/india | title=Countries&nbsp;– India | publisher=olympic.org. International Olympic Committee | access-date=2 February 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160919154023/https://www.olympic.org/india | archive-date=19 September 2016 | url-status=live }}</ref> भारत 13 फरवरी 1949 को [[नई दिल्ली]] में स्थापित एशियाई खेल महासंघ (अब [[एशियाई ओलंपिक परिषद]]) के पहले पांच संस्थापक सदस्यों में से एक था। इसका विघटन 26 नवंबर 1981 को हुआ और इसके स्थान पर एशियाई ओलंपिक परिषद की स्थापना हुई।<ref name="la84foundation_1951 Games">{{cite web | url=http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | title=The First Asian Games Championships will be held in March 1951 at New Delhi | publisher=la84foundation.org. LA84 Foundation | access-date=9 January 2012 | archive-url=https://web.archive.org/web/20101207105509/http://www.la84foundation.org/OlympicInformationCenter/OlympicReview/1951/BDCE25/BDCE25j.pdf | archive-date=7 December 2010 | url-status=live }}</ref> == एथलेटिक्स == {{further|2026 एशियाई खेलों में एथलेटिक्स}} भारत ने रोड, ट्रैक और फील्ड स्पर्धाओं में हिस्सा लेने के लिए 79 एथलीटों की टीम भेजी थी। अभिषेक पाल को डोपिंग उल्लंघन के कारण हटा दिया गया, जबकि [[नीरज चोपड़ा]] और तेजस शिरसे चोट के कारण हट गए। [[यशवीर सिंह]] ने बाद में पुरुषों की भाला फेंक स्पर्धा में चोपड़ा की जगह ली।<ref>{{Cite web|date=3 September 2026 |title=Indian athletics team for Asian Games 2026 |url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-athletics-team-squad|access-date=4 September 2026|website=[[Olympics.com]] |language=en}}</ref> === ट्रैक स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left rowspan=2|100 मी. |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[गुरिंदरवीर सिंह]] |'''24 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]] |align=left|200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[राजेश रमेश]] |align=left rowspan=2|400 मी. |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[विशाल कयालविझी]] |'''25 सितंबर''' | | | | | |- |align=left|[[कृष्ण कुमार (एथलीट)|कृष्ण कुमार]] |rowspan=2 align=left|800 मी. |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[मोहम्मद अफ़सल]] |'''27 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[यूनुस शाह]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[गुलवीर सिंह]] |align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- |align=left|[[संतोष तमिलरासन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[यशस पलक्ष]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अविनाश साबले]] |rowspan=1 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|सेमी-फाइनल !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- | align="left" |[[हरिता भद्रा]] | rowspan="2" align="left" |200 मी. |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[उन्नति बोल्लांडा]] |'''26 सितंबर''' | | | | | |- | align="left" |[[किरण पहल]] | rowspan="2" align="left" |400 मी. |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- | align="left" |[[प्राची चौधरी]] |'''25 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[गौतमी जयरामन]] |rowspan="2" align=left|800 मी. |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |'''28 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|1500 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पूजा ओल्ला]] |colspan=4 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |rowspan=2 align=left|5000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[सीमा (धावक)|सीमा कुमारी]] | align=left|10000 मी. |colspan=4 {{n/a}} |'''24 सितंबर''' | |- |align=left|[[ज्योति याराजी]] |rowspan=2 align=left|100 मी. बाधा |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[नंदिनी कोंगन]] |'''26 सितंबर''' | |colspan=2 {{n/a}} | | |- |align=left|[[अनु राघवन]] |rowspan=2 align=left|400 मी. बाधा |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[विथ्या रामराज]] |colspan=4 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[अंकिता ध्यानी]] |rowspan=2 align=left|3000 मी. स्टीपलचेज़ |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |align=left|[[पारुल चौधरी (एथलीट)|पारुल चौधरी]] |colspan=4 {{n/a}} |'''27 सितंबर''' | |- |} === रिले स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|हीट !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[धर्मवीर चौधरी]]<br />[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[मोहम्मद अशफ़ाक]]<br />[[राजेश रमेश]]<br />[[विशाल कयालविझी]] |rowspan=1 align=left|पुरुष 4 × 400 मी. रिले |'''28 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[अबिनया राजराजन]]<br />[[निथ्या गंधे]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br>[[श्राबणी नंदा]]<br />[[सुदेशना शिवंकर]]<br>[[तमन्ना धनखेरी]] | align=left|महिला 4 × 100 मी. रिले |'''27 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[अंसा बाबू]]<br />[[किरण पहल]]<br />[[नीरू पाठक]]<br />[[पूवम्मा मचेट्टिरा]]<br />[[प्राची चौधरी]]<br />[[रशदीप कौर]]<br />[[सलोनी नागर]]<br />[[विथ्या रामराज]] | align=left|महिला 4 × 400 मी. रिले |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[अनिमेष कुजूर]]<br />[[गुरिंदरवीर सिंह]]<br />[[प्रणव गुरव]]<br />[[हरिता भद्रा]]<br />[[स्नेहा गौड़ा]]<br />[[तमन्ना धनखेरी]]<br />[[उन्नाथी बोल्लांडा]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 100 मी. रिले |'''28 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[जय कुमार]]<br />[[मनु थेक्किनाल]]<br />[[अंसा बाबू]]<br />[[रशदीप कौर]] |rowspan=1 align=left|मिश्रित 4 × 400 मी. रिले |'''24 सितंबर''' | | | |- |} === सड़क स्पर्धाएँ === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद |- |align=left|[[कार्तिक करकेरा]] |align=left rowspan=2|पुरुष मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[सावन बरवाल]] |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[मंजू रानी (एथलीट)|मंजू रानी]] | rowspan="2" |महिला मैराथन |'''26 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रियंका गोस्वामी]] |'''26 सितंबर''' | |- |} === फील्ड स्पर्धाएँ === ; पुरुष {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[आदर्श राम]] |rowspan=2 align=left|ऊँची कूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[सर्वेश कुशारे]] |'''24 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[मुरली श्रीशंकर]] | align="left" rowspan="2"|लंबी कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- | align="left" |[[शाहनवाज़ खान]] |colspan=2 {{n/a}} |'''28 सितंबर''' | |- |align=left|[[कार्तिक उन्नीकृष्णन]] |rowspan=2 align=left|त्रिकूद |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[प्रवीण चित्रवेल]] |'''24 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[करणवीर सिंह]] |rowspan=2 align=left|गोला फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[तजिंदरपाल सिंह तूर]] |colspan=2 {{n/a}} |'''26 सितंबर''' | |- |align=left|[[दमनीत सिंह]] | rowspan="2" align="left" |हथौड़ा फेंक |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[प्रवीण कुमार (हथौड़ा फेंक)|प्रवीण कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''25 सितंबर''' | |- | align="left" |[[रोहित यादव]] | rowspan="2" align="left" |भाला फेंक |'''26 सितंबर''' | | | |- | align="left" |[[यशवीर सिंह]] |'''26 सितंबर''' | | | |- |align=left|[[देव मीणा]] |rowspan="2" align=left|बाँस कूद |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |align=left|[[कुलदीप कुमार]] |colspan=2 {{n/a}} |'''29 सितंबर''' | |- |} ; महिला {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|धावक !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फाइनल |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align=left|[[पूजा सिंह]] |rowspan="2" align=left|ऊँची कूद | | | | |- |align=left|[[सुप्रिया बसवराजू]] | | | | |- |align=left|[[एन्सी सोजन]] |rowspan="2" align=left|लंबी कूद | | | | |- |align=left|[[शैली सिंह]] | | | | |- | align="left" |[[आशा इलांगो]] | rowspan="2" align="left" |त्रिकूद | | | | |- | align="left" |[[निहारिका वशिष्ठ]] | | | | |- | align="left" |[[कृष्णा मेनन]] | rowspan="2" align="left" |गोला फेंक | | | | |- |align=left|[[मनप्रीत कौर]] | | | | |- | align="left" |[[सान्या यादव]] | rowspan="2" align="left" |डिस्कस फ़ेंक | | | | |- | align="left" |[[सीमा कालीरमना]] | | | | |- |align=left|[[अनुष्का यादव]] |align=left rowspan=2|हथौड़ा फेंक | | | | |- |align=left|[[तान्या चौधरी]] | | | | |- |align=left|[[अनु रानी]] |align=left|भाला फेंक | | | | |- |align=left|[[बरानिका एलंगोवन]] | rowspan="2" align="left" |बाँस कूद | | | | |- | align="left" |[[सिंधुश्री गणेश]] | | | | |- |} === संयुक्त स्पर्धाएँ === ;पुरुष {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !100 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !400 मी. !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|डि.फें.|डिस्कस फ़ेंक}} !{{Abbr|बाँ.कू.|बाँस कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} !1,500 मी. !कुल !पद |- |rowspan=2 align=left|[[तेजस्विन शंकर]] |rowspan=4 align=left|डेकाथलॉन !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |- |rowspan=2 align=left|[[थौफीक नौशाद]] !परिणाम |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''26 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |'''27 सितंबर''' |rowspan=2| |rowspan=2| |- !अंक | | | | | | | | | | |} ;महिला {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !धावक !स्पर्धा !श्रेणी !{{Abbr|110बा|100 मीटर बाधा दौड़}} !{{Abbr|ऊँ.कू.|ऊँची कूद}} !{{abbr|गो.फें.|गोला फेंक}} ! 200 मी. !{{Abbr|लं.कू.|लंबी कूद}} !{{abbr|भा.फें.|भाला फेंक}} ! 800 मी. !कुल !पद |- |align=left rowspan="2"|[[अनामिका कोझिंजपरम्बिल]] |rowspan="4" align="left"|हेप्टाथलॉन !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[पूजा शर्मा (एथलीट)|पूजा शर्मा]] !परिणाम |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''24 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |'''25 सितंबर''' |rowspan=2 | |rowspan=2 | |- !अंक | | | | | | | |- |} == कुश्ती == {{Main|2026 एशियाई खेलों में कुश्ती}} [[भारतीय कुश्ती महासंघ]] ने [[फ्रीस्टाइल कुश्ती|फ्रीस्टाइल]] और [[ग्रीको-रोमन कुश्ती|ग्रीको-रोमन]] स्पर्धाओं के लिए चयन ट्रायल क्रमशः 30 और 31 मई को आयोजित किए।<ref>{{cite news|title=Circular {{!}} Selection Trials for Asian Games 2026|url=https://wrestlingfederationofindia.org/assets/pdf/Notice_Circulars/Circular-Trial-Asian%20Games.pdf|date=6 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Wrestling Federation of India]]}}</ref> खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 18 सदस्यों वाली टीम चुनी गई।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 wrestling team: Aman Sehrawat, Antim Panghal seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-wrestling-squad-team|date=31 May 2026|access-date=1 June 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> पहलवान मुकुल दहिया और दीपांशु अहलावत, जिन्हें क्रमशः फ्रीस्टाइल 86 kg और ग्रीको-रोमन 130 kg कैटेगरी में मुकाबला करना था, डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद टीम से हटा दिया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games bound wrestler Mukul Dahiya provisionally suspended by NADA|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mukul-dahiya-nada-suspension-india-wrestler-asian-games-2026-entry-doubt-2977424-2026-08-22|date=22 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[India Today]]}}</ref> वेट क्लास के लिए किसी रिप्लेसमेंट की घोषणा नहीं की गई है।<ref>{{cite news|title=Doping cuts India’s Asian Games wrestling quota; weightlifting squad also shrinks|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/doping-cuts-indias-asian-games-wrestling-quota-weightlifting-squad-also-shrinks/articleshow/133442915.cms|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> === फ्रीस्टाइल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !32 का राउंड !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[अमन सहरावत]] |align=left|पुरुष 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सुजीत कलकल]] |align=left|पुरुष 65 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[सागर जगलान]] |align=left|पुरुष 74 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपक पूनिया]] |align=left|पुरुष 97 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[रजत रुहाल]] |align=left|पुरुष 125 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[दीपांशी]] |align=left|महिला 50 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[अंतिम पंघाल]] |align=left|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[मनीषा भानवाला]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[मानसी अहलावत]] |align=left|महिला 62 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[निशा दहिया]] |align=left|महिला 68 किग्रा | | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया मलिक]] |align=left|महिला 76 किग्रा | | | | | | | |} === ग्रीको-रोमन === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|पहलवान !rowspan=2|स्पर्धा !16 का राउंड !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रिपेचेज !फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} !rowspan=2|पद |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित दलाल]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[दीपक (पहलवान)|दीपक]] |align=left|67 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अमन बरोनिया]] |align=left|77 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुनील कुमार]] |align=left|87 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नितेश सिवाच]] |align=left|97 किग्रा | | | | | | |} == क्रिकेट == {{further|2026 एशियाई खेलों में क्रिकेट}} दोनों [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पुरुष]] और [[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|महिला]] क्रिकेट टीमों ने [[अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद के सदस्यों की सूची|आईसीसी के पूर्ण सदस्य]] के रूप में योग्यता प्राप्त की है, और टूर्नामेंट में [[2022 एशियाई खेल|गत विजेता]] के रूप में प्रवेश करेंगी।<ref>{{cite news|title=India bag historic gold in men's cricket at Asian Games|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/asian-games-2023/india-asian-games/india-bag-historic-gold-in-mens-cricket-at-asian-games/articleshow/104238080.cms|date=7 October 2023|access-date=6 May 2026|work=[[The Times of India]]}}</ref> [[भारतीय क्रिकेट कंट्रोल बोर्ड]] ने 6 जून 2026 को पुरुषों की टीम की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India name full strength team for Asian Games: Bumrah, Sooryavanshi named in squad|url=https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-asian-games-full-squad-jasprit-bumrah-vaibhav-sooryavanshi-shreyas-iyer-2922811-2026-06-06|date=6 June 2026|access-date=6 June 2026|work=[[India Today]]}}</ref> महिला टीम की घोषणा 30 जून को की गई थी।<ref>{{cite news|title=India reveal strong squad for Asian Games title defence|url=https://www.icc-cricket.com/news/india-reveal-strong-squad-for-asian-games-title-defence|date=30 June 2026|access-date=30 June 2026|work=[[International Cricket Council]]}}</ref> पुरुष टीम को शुरुआती दौर में बाय मिला और वे सीधे नॉकआउट दौर के लिए क्वालिफ़ाई कर गए।<ref>{{cite web |title=India, Pakistan among teams handed direct Asian Games men's cricket knockout berths |url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-pakistan-among-teams-handed-direct-asian-games-mens-cricket-knockout-2026-07-24/ |work=[[Reuters]] |date=24 July 2026 |access-date=27 August 2026}}</ref> [[जेमिमा रोड्रिग्स]] चोट के कारण बाहर हो गईं और उनकी जगह [[प्रतीका रावल]] को शामिल किया गया।<ref>{{cite web |title=Jemimah Rodrigues ruled out of Asia Cup and Asian Games |url=https://www.bcci.tv/news/article/jemimah-rodrigues-ruled-out-asia-cup-and-asian-games |work=[[Board of Control for Cricket in India|BCCI]] |date=14 August 2026 |access-date=16 August 2026}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !rowspan=2|बीज !क्वार्टरफाइनल !सेमीफाइनल !colspan="2"|फाइनल / {{abbr|का.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !विरोधी<br />अंक !पद |- |align=left|[[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत पुरुष]] |align=left|पुरुष टूर्नामेंट |1 |<br>'''28 सितंबर'''<br>10:00 IST | | | |- |align=left|[[भारत महिला राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|भारत महिला]] |align=left|महिला टूर्नामेंट |1 |{{crw|JPN}}<br>'''18 सितंबर'''<br>10:30 IST | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[गौतम गंभीर]]'' {{colbegin}} * [[श्रेयस अय्यर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[तिलक वर्मा]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[अभिषेक शर्मा]] * [[संजू सैमसन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[इशान किशन]] ([[विकेटकीपर|वि]]) * [[शिवम दुबे]] * [[नीतीश कुमार रेड्डी]] * [[अक्षर पटेल]] * [[वाशिंगटन सुंदर]] * [[वरुण चक्रवर्ती]] * [[रवि बिश्नोई]] * [[जसप्रीत बुमराह]] * [[हर्षित राणा]] * [[अर्शदीप सिंह]] * [[वैभव सूर्यवंशी]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF2}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 2''' | date = 28 सितंबर | time = 14:00 | team1 = {{cr-rt|IND}} | team2 = TBD | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|IND}} [[अमोल मजुमदार]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत कौर]] ([[कप्तान (क्रिकेट)|क]]) * [[स्मृति मंधाना]] ([[उपकप्तान (क्रिकेट)|उप]]) * [[शैफाली वर्मा]] * [[दीप्ति शर्मा]] * [[ऋचा घोष]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[गुनलान कमलिनी]] ([[विकेट कीपर|वि]]) * [[भारती फुलमाली]] * [[श्री चरणी]] * [[रेणुका सिंह ठाकुर]] * [[क्रांति गौड़]] * [[अरुंधति रेड्डी]] * [[श्रेयंका पाटिल]] * [[राधा यादव]] * [[नंदनी शर्मा]] * [[प्रतीका रावल]] {{colend}} ; फिक्स्चर {{Single-innings cricket match | round = {{anchor|QF4}}'''क्वार्टरफ़ाइनल 4''' | date = 18 सितंबर | time = 14:00 | daynight = | team1 = {{crw-rt|IND}} | team2 = {{crw|JPN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html स्कोरकार्ड] | venue = कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क, निशिन | umpires = | toss = | rain = }} ---- == खेल चढ़ाई == {{Main|2026 एशियाई खेलों में खेल चढ़ाई}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा ! colspan=2|योग्यता !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !समय !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[दीपू मल्लेश]] |align=left|पुरुष गति | | | | | | | |- |align=left|[[जोगा पूर्ति]] |align=left|महिला गति | | | | | | | |- |} == जूडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में जूडो}} खेलों के लिए फ़ाइनल चयन परीक्षण फ़रवरी 2026 में दिल्ली के [[के.डी. जाधव इंडोर हॉल]] में आयोजित किए गए थे।<ref>{{citation|url=https://onlinejfi.org/admin/files/1772095265FINAL%20RESULTS-22-02-2026-DEL.pdf|title=Results of Final Selection Trial|date=2026-02-22|website=[[Judo Federation of India]]}}</ref> कई एथलीटों (जैसे [[2026 राष्ट्रमंडल खेल|2026 राष्ट्रमंडल खेलों]] के पदक विजेता हर्ष सिंह और उन्नति शर्मा) को [[खेल मंत्रालय]] के नए मानदंडों के कारण टीम से बाहर कर दिया गया, जिससे जुडोकाओं की संख्या घटकर सिर्फ तीन रह गयी।<ref>{{citation|url=https://www.hindustantimes.com/sports/others/asian-games-cut-leaves-indian-wushu-judo-athletes-crying-foul-101787852600962-amp.html|title=Asian Games cut leaves Indian wushu, judo athletes crying foul {{!}} Hindustan Times|date=17 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|जूडोका !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !रेपिचेज !colspan=2|{{abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक}} / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अस्मिता डे]] |align=left|महिला 48 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[यामिनी मौर्या]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[इनुंगनबी ताखेलम्बम]] |align=left|महिला 70 किग्रा | | | | | | |- |} == टेकबॉल == {{main|2026 एशियाई खेलों में टेकबॉल}} {| class="wikitable" style="font-size:90%" !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !colspan="5" |प्रारंभिक चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2" |फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- align="center" |align=left|[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[डेक्लन गोंसाल्वेस]] |align=left|पुरुष युगल | | | | | | | | | |- align="center" |align=left|[[मोहम्मद अनस]]<br />[[क्विम्सी डिसूज़ा]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | |- |} == टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में टेनिस}} 12 सदस्यों वाली टेनिस टीम की घोषणा अखिल भारतीय टेनिस संघ ने जून 2026 में की थी।<ref>{{cite news|title=Sumit Nagal, Ankita Raina to lead Indian tennis contingent at Asian Games 2026|url=https://sportstar.thehindu.com/tennis/asian-games-2026-tennis-squad-sumit-nagal-sahaja-yamalapalli-lead-indian-tennis-contingent/article71105528.ece/amp/|work=[[Sportstar]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> हालांकि, पिछले साल [[खेल मंत्रालय]] द्वारा लागू किए गए नए चयन मानदंडों के कारण बाद में पांच एथलीटों को टीम से बाहर कर दिया गया।<ref>{{cite news|title=AITA picked them, the government cut them: Why has India’s Asian Games tennis squad been slashed from 12 to 7? {{!}} Tennis News|url=https://www.hindustantimes.com/sports/tennis/aita-picked-them-the-government-cut-them-why-has-india-s-asian-games-tennis-squad-been-slashed-from-12-to-7-101787546738534.html|work=[[Hindustan Times]]|date=24 August 2026|access-date=28 August 2026}}</ref> {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2" |खिलाड़ी !rowspan="2" |स्पर्धा !पहला चरण !दूसरा चरण !तीसरा चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !फ़ाइनल !rowspan=2|पद |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम |- |align=left|[[सुमित नागल]] |align=left|पुरुष एकल | | | | | | | |- |align=left|[[युकी भांबरी]]<br />[[दक्षिणेश्वर सुरेश]] |rowspan=2 align=left|पुरुष युगल | | | | | | | |- |align=left|[[अनिरुद्ध चंद्रशेखर]]<br />[[श्रीराम बालाजी]] | | | | | | | |- |align=left|[[अंकिता रैना]]<br />[[रुतुजा भोसले]] |align=left|महिला युगल | | | | | | | |- |} == टेबल टेनिस == {{further|2026 एशियाई खेलों में टेबल टेनिस}} जून 2026 में, भारतीय टेबल टेनिस महासंघ ने खेलों में प्रतिस्पर्धा करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना।<ref>{{cite news|title=India Asian Games 2026 table tennis team - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-table-tennis-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=18 June 2026|access-date=19 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[मानव ठक्कर]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[साथियान ज्ञानसेकरन]] |align=left rowspan=2|पुरुष | | | | | | | |- |align=left|[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]] | | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]] |align=left rowspan=2|महिला | | | | | | | |- |align=left|[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]] | | | | | | | |- |align=left|[[पायस जैन]]<br />[[दीया चितले]] |align=left rowspan=2|मिश्रित | | | | | | | |- |align=left align=left|[[हरमीत देसाई]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |- !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साथियान ज्ञानसेकरन]]<br />[[हरमीत देसाई]]<br />[[मानव ठक्कर]]<br />[[मानुष शाह]]<br />[[पायस जैन]] |align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[दीया चितले]]<br />[[श्रीजा अकुला]]<br />[[सुतीर्था मुखर्जी]]<br />[[सिंड्रेला दास]]<br />[[यशस्विनी घोरपड़े]] |align=left|महिला | | | | | |- |} == ताइक्वांडो == {{Main|2026 एशियाई खेलों में ताइक्वांडो}} तीन ताइक्वांडो खिलाड़ियों ने खेलों के लिए क्वालीफाई किया।<ref>{{citation|url=https://arunachal24.in/arunachals-rupa-bayor-qualifies-for-2026-asian-games/|title=Arunachal’s Rupa Bayor Qualifies for 2026 Asian Games|date=19 May 2026|website=Arunachal24}}</ref><ref>{{citation|url=https://indianexpress.com/article/legal-news/delhi-high-court-clears-taekwondo-athlete-kashish-malik-2026-asian-games-10829211/|title=Delhi High Court clears Taekwondo athlete Kashish Malik for 2026 Asian Games|date=12 August 2026|access-date=28 August 2026|website=[[The Indian Express]]}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} |-style=font-size:95% !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |-align=center |align=left|[[रूपा बायोर]] |align=left|महिला पूमसे | | | | | | |-align=center |align=left|[[कशिश मलिक]] |align=left|महिला 57 किग्रा | | | | | | |-align=center |align=left|[[ज्योति यादव]] |align=left|महिला +67 किग्रा | | | | | | |- |} == तीरंदाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में तीरंदाज़ी}} भारतीय तीरंदाजी संघ ने मई 2026 में [[सोनीपत]], [[हरियाणा]] में [[भारतीय खेल प्राधिकरण|एसएआई एनसीओई]] में चयन ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=2nd Phase & Final Selection Trial for the 2026 Asian Games & 2026 World Cup Stage 3 & 4 held at SAI NCOE, Sonipat, Haryana from 15th to 18th May, 2026 trials|url=https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|access-date=19 May 2026|website=[[Archery Association of India]]|language=en|archive-date=5 जुलाई 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260705121539/https://api.indianarchery.info/uploads/images/img1779093580871.pdf|url-status=dead}}</ref> कुल 12 एथलीटों को रिकर्व और [[कंपाउंड धनुष|कंपाउंड]] दोनों स्पर्धाओं में चुना गया।<ref>{{Cite web|date=18 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 archery squad: Dhiraj Bommadevara, Jyothi Surekha make team; Deepika Kumari, Atanu Das miss out|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-archery-squad-india-men-women-compund-recurve|access-date=19 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual compound|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[साहिल जाधव]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Men's individual recurve|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[नीरज चौहान]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[यशदीप भोगे]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual compound|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[पृथिका प्रदीप]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]] |rowspan=3 align=left|[[Archery at the 2026 Asian Games – Women's individual recurve|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कीर्ति शर्मा]] | | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[कुमकुम मोहोड़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|तीरंदाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|रैंकिंग राउंड !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|{{Abbr|फ़ाइनल|स्वर्ण पदक मैच}} / {{Abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !अंक !वरीयता !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !विरोधी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[कुशल दलाल]]<br />[[साहिल जाधव]]<br />[[गणेश मणिरत्नम थिरुमुरु|गणेश थिरुमुरु]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[धीरज बोम्मदेवरा]]<br />[[नीरज चौहान]]<br />[[यशदीप भोगे]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – पुरुष टीम रिकर्व|रिकर्व<br>पुरुष]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[चिकिथा तनीपार्थी]]<br />[[ज्योति सुरेखा वेन्नम]]<br />[[पृथिका प्रदीप]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अंकिता भकत]]<br />[[कीर्ति शर्मा]]<br />[[कुमकुम मोहोड़]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – महिला टीम रिकर्व|रिकर्व<br>महिला]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम कंपाउंड|कंपाउंड<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|<br /> |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में तीरंदाजी – मिश्रित टीम रिकर्व|रिकर्व<br>मिश्रित]] | | | | | | | | |- |} == तैराकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में तैराकी}} {|class=wikitable collapsible style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="2"|हीट !colspan="2"|फ़ाइनल |- !समय !पद !समय !पद |- |align=left|[[श्रीहरि नटराज]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |align=left rowspan="2"|[[ऋषभ दास]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[उत्कर्ष पाटिल]] | | | | |- |align="left"|200 मी. बैकस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[दानुष सुरेश]] |align="left"|50 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |align="left"|100 मी. ब्रेस्टस्ट्रोक | | | | |- |rowspan="2" align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]] |align="left"|50 मी. तितली | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मीटर तितली | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[सजन प्रकाश]] | | | | |- |align="left" |200 मी. तितली | | | | |- |align=left|[[हीर शाह]] |rowspan="2" align="left"|50 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left" rowspan="2"|[[आकाश मणि]] | | | | |- |rowspan="2" align="left"|100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]] | | | | |- |align=left|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[हीर शाह]]<br />[[अनीश गौड़ा]] |align="left"|4 × 100 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]] |align="left"|200 मी. फ्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[वेदांत माधवन]]<br />[[धक्षण शशिकुमार]]<br />[[अनीश गौड़ा]]<br />[[आकाश मणि]] |align="left"|4 × 200 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[धक्षण शशिकुमार]] |rowspan="2" align="left"|400 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align=left|[[अनीश गौड़ा]] | | | | |- |rowspan="2" align=left|[[आर्यन नेहरा]] |align="left"|800 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|1500 मी. फ़्रीस्टाइल | | | | |- |align="left"|[[रोहित बेनेडिक्टन]]<br />[[ऋषभ दास]]<br />[[आकाश मणि]]<br />[[दानुष सुरेश]] |align="left"|4 × 100 मी. मेडले | | | | |- |} == निशानेबाजी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में निशानेबाजी}} मई 2026 में, [[भारतीय राष्ट्रीय राइफल संघ]] ने खेलों में [[शॉटगन]] स्पर्धाओं के लिए 12 सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=LIST OF SELECTED SHOTGUN ATHLETES FOR PARTICIPATION IN ASIAN GAMES, JAPAN 2026|url=https://www.thenrai.in/PDF/2e6d3d05-3fcc-465f-b86b-bfe5b6dfcfca.pdf|accessdate=12 June 2026|publisher=[[National Rifle Association of India]]|date=12 May 2026}}</ref> जून 2026 में, [[राइफल]] और [[पिस्टल]] दलों की घोषणा की गई, जिसमें कुल 18 खेल निशानेबाज शामिल थे।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 shooting team: Manu Bhaker headlines squad; Olympic medallists Swapnil Kusale, Sarabjot Singh miss out - full team|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-indian-shooting-rifle-pistol-shotgun-squad|accessdate=12 June 2026|publisher=[[Olympics.com]]|date=11 June 2026}}</ref> गौरव मंसूरी के डोपिंग टेस्ट में फेल होने के बाद, आकाश भारद्वाज को टीम में उनकी जगह शामिल किया गया।<ref>{{cite news|title=Asian Games 2026: Gaurav Mansoori Fails Dope Test For Propranolol, Replaced By Akash Bhardwaj In Indian Shooting Squad|url=https://www.sportscapemagazine.com/blog/gaurav-mansoori-dope-test-fail-propranolol-asian-games-2026-akash-bhardwaj-replacement|accessdate=28 August 2026|publisher=Sportscape Magazine|date=9 July 2026}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]] |align=left rowspan=3|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]] | | | | |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]] | | | | |- |align=left|[[अनीश भानवाला]] |align=left|पुरुष 25 मी. रैपिड फ़ायर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]] |rowspan=3 align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[नीरज कुमार]] | | | | |- |align=left|[[रुद्रांक्ष पाटिल]] | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]] |rowspan=3 align=left|पुरुष स्कीट | | | | |- |align=left|[[भवतेघ सिंह गिल]] | | | | |- |align=left|[[मैराज अहमद खान]] | | | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]] |rowspan=3 align=left|पुरुष ट्रैप | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]] | | | | |- |align=left|[[शपथ भारद्वाज]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[सुरुचि सिंह]] | | | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]] |rowspan=3 align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | | | |- |align=left|[[मनु भाकर]] | | | | |- |align=left|[[राही सरनोबत]] | | | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]] |rowspan=3 align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[सोनम मस्कर]] | | | | |- |align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]] |rowspan=3 align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | | | |- |align=left|[[तिलोत्तमा सेन]] | | | | |- |align=left align=left|[[विदरसा विनोद]] | | | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]] |rowspan=3 align=left|महिला स्कीट | | | | |- |align=left|[[परिनाज़ धालीवाल]] | | | | |- |align=left|[[राइज़ा ढिल्लों]] | | | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]] |rowspan=3 align=left|महिला ट्रैप | | | | |- |align=left|[[मनीषा कीर]] | | | | |- |align=left|[[नीरू ढांडा]] | | | | |- |} === पुरुष और महिला टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद |- |align=left|[[आकाश भारद्वाज]]<br />[[कमलजीत (निशानेबाज)|कमलजीत]]<br />[[केदारलिंग उचागनवे]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[हिमांशु ढिल्लों]]<br />[[पार्थ माने]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[ऐश्वर्य प्रताप सिंह तोमर|ऐश्वर्य प्रताप तोमर]]<br />[[नीरज कुमार]]<br />[[रुद्रांक्ष पाटिल]] |align=left|पुरुष 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[भवतेघ सिंह गिल]]<br />[[मैराज अहमद खान]] |align=left|पुरुष स्कीट | | |- |align=left|[[अहवर रिज़वी]]<br />[[क्यानन चेनई]]<br />[[शपथ भारद्वाज]] |align=left|पुरुष ट्रैप | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|महिला 10 मी. एयर पिस्टल | | |- |align=left|[[ईशा सिंह (निशानेबाज)|ईशा सिंह]]<br />[[मनु भाकर]]<br />[[राही सरनोबत]] |align=left|महिला 25 मी. पिस्टल | | |- |align=left|[[एलावेनिल वलारिवन]]<br />[[सोनम मस्कर]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 10 मी. एयर राइफल | | |- |align=left|[[आशी चौक्सी]]<br />[[तिलोत्तमा सेन]]<br />[[विदरसा विनोद]] |align=left|महिला 50 मी. राइफल थ्री पोज़िशन | | |- |align=left|[[महेश्वरी चौहान]]<br />[[परिनाज़ धालीवाल]]<br />[[राइज़ा ढिल्लों]] |align=left|महिला स्कीट | | |- |align=left|[[आशिमा अहलावत]]<br />[[मनीषा कीर]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|महिला ट्रैप | | |} === मिश्रित टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |+ !rowspan=2|निशानेबाज !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=2|योग्यता !colspan=2|फ़ाइनल |- !अंक !पद !अंक !पद |- |align=left|[[केदारलिंग उचागनवे]]<br />[[सुरुचि सिंह]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर पिस्टल | | | | |- |align=left|[[पार्थ माने]]<br />[[एलावेनिल वलारिवन]] |align=left|मिश्रित 10 मी. एयर राइफल | | | | |- |align=left|[[क्यानन चेनई]]<br />[[नीरू ढांडा]] |align=left|मिश्रित स्कीट | | | | |- |align=left|[[अनंतजीत सिंह नरुका]]<br />[[महेश्वरी चौहान]] |align=left|मिश्रित ट्रैप | | | | |} == नौकायन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में नौकायन}} खेलों में देश का प्रतिनिधित्व करने के लिए 10 खिलाड़ियों को चुना गया।<ref name="Sail1">{{citation|url=https://www.yai.org.in/news/other-news/item/263-asian-games-2023-selection-trials-events-were-conducted-for-finalising-the-teams-for-the-asian-games-2026-in-accordance-with-the-yai-selection-policy.html|title=Selection Trials events were conducted for finalising the teams for the Asian Games 2026 in accordance with the YAI Selection Policy|date=24 February 2026|website=yai.org.in}}</ref> === व्यक्तिगत === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="19"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[विष्णु सरवनन]] |align=left|पुरुष आईएलसीए 7 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[माही वर्मा]] |align=left|महिला आईएलसीए 4 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[नेत्रा कुमानन]] |align=left|महिला आईएलसीए 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[कात्या कोएल्हो]] |align=left|महिला आईक्यू फ़ॉइल | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} === टीम === {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" ! rowspan="2"|खिलाड़ी ! rowspan="2"|स्पर्धा ! colspan="15"|दौड़ ! rowspan="2"|कुल अंक ! rowspan="2"|शुद्ध अंक ! rowspan="2"|अंतिम पद |- !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !{{Abbr|प.दौ.|पदक दौड़}} |- |align=left|[[प्रिंस नोबल]]<br />[[मनु फ्रांसिस]] |align=left|पुरुष 49ईआर | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[हर्षिता तोमर]]<br />[[शीतल वर्मा]] |align=left|महिला 49ईआर एफएक्स | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |align=left|[[रवींद्र शर्मा]]<br />[[श्रद्धा वर्मा]] |align=left|मिश्रित 470 | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- |} ==बैडमिंटन== {{Main|2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन}} जून 2026 में, [[भारतीय बैडमिंटन संघ]] ने रैंकिंग और प्रदर्शन के आधार पर खेलों के लिए 20 सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.badmintonindia.org/download/news/Finalization%20of%20Team%20for%20the%2020th%20Asian%20Games%202026.pdf|title=India's 20-members squad for the upcoming Asian Games|website=[[Badminton Association of India]]|date=2026-06-10}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 64 !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !पद |- |align=left|[[आयुष शेट्टी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष एकल|पुरुष]] | | | | | | | |- |align=left|[[लक्ष्य सेन]] | | | | | | | |- |align=left|[[पी.वी. सिंधु]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला एकल|महिला]] | | | | | | | |- |align=left|[[उन्नति हुड्डा]] | | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[चिराग शेट्टी]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – पुरुष युगल|पुरुष]] | | | | | | |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[हरिहरन अमसाकरुणन]] | | | | | | |- |align=left|[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[ट्रीसा जॉली]] |rowspan=2 align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – महिला युगल|महिला]] | | | | | | |- |align=left|[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[सिमरन सिंघी]] | | | | | | |- |align=left|[[ध्रुव कपिला]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]] |align=left|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन – मिश्रित युगल|मिश्रित]] | | | | | | |- |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|एथलीट !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !विरोधी<br />स्कोर !रैंक |- |align=left|[[अर्जुन रामचंद्रन]]<br />[[आयुष शेट्टी]]<br />[[चिराग शेट्टी]]<br />[[ध्रुव कपिला]]<br />[[हरिहरन एम्सकरुनन]]<br />[[लक्ष्य सेन]]<br />[[प्रणय एच.एस.|प्रणय सुनील कुमार]]<br />[[सात्विकसाईराज रंकीरेड्डी]]<br />[[श्रीकांत किदांबी]]<br />[[थरुन मन्नेपल्ली]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - पुरुष टीम|पुरुष]] | | | | |- |align=left|[[देविका सिहाग]]<br />[[गायत्री गोपीचंद]]<br />[[इशारानी बरुआ]]<br />[[कविप्रिया सेल्वम]]<br />[[पी.वी. सिंधु]]<br />[[सिमरन सिंघी]]<br />[[तनीषा क्रास्टो]]<br />[[तन्वी शर्मा]]<br />[[ट्रीसा जॉली]]<br />[[उन्नति हुड्डा]] |संरेखण=बाएं|[[2026 एशियाई खेलों में बैडमिंटन - महिला टीम|महिला]] | | | | | |- |} == भारोत्तोलन == {{Main|2026 एशियाई खेलों में भारोत्तोलन}} पांच खिलाड़ियों की भारोत्तोलन टीम की घोषणा अगस्त 2026 में की गई थी।<ref>{{cite news|title=India's Asian Games 2026 weightlifting team: Mirabai Chanu's quest for elusive medal to continue in Aichi-Nagoya - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-weightliting-team-squad-list|date=23 August 2026|access-date=28 August 2026|work=[[Olympics.com]]}}</ref> {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|स्नैच !colspan="2"|क्लीन & जर्क !rowspan="2"|कुल !rowspan="2"|पद |- !परिणाम !पद !परिणाम !पद |- |align="left"|[[ऋषिकांत सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष 60 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[मीराबाई चानू]] |style="text-align:left"|महिला 49 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[ज्ञानेश्वरी यादव]] |style="text-align:left"|महिला 53 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[निरुपमा देवी सेरम|निरुपमा देवी]] |style="text-align:left"|महिला 61 किग्रा | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[हरजिंदर कौर]] |style="text-align:left"|महिला 69 किग्रा | | | | | | |- |} == मिश्रित मार्शल आर्ट == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मिश्रित मार्शल आर्ट}} {|class="wikitable" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वरुण सान्याल]] |align=left|पुरुष पारंपरिक 77 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |- |align=left|[[सुचिका तरियाल]] |align=left|महिला पारंपरिक 60 किग्रा |'''20 सितंबर''' | | | | |} == मुक्केबाज़ी == {{further|2026 एशियाई खेलों में मुक्केबाज़ी}} भारतीय मुक्केबाजी महासंघ ने [[2026 एशियाई खेल]] और [[2026 राष्ट्रमंडल खेल]] के लिए खिलाड़ियों को चुनने के लिए राष्ट्रीय ट्रायल आयोजित किए।<ref>{{Cite web|date=11 May 2026|title=Revised norms likely in BFI selection trials|url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/11/revised-norms-likely-in-bfi-selection-trials|access-date=16 May 2026|website=[[The New Indian Express]]|language=en}}</ref> फेडरेशन ने मई 2026 में 11-सदस्यीय टीम की घोषणा की।<ref>{{Cite web|date=15 May 2026|title=India’s Asian Games 2026 boxing team: Lovlina Borgohain, Sakshi Chaudhary seal spots - full squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-commonwealth-games-2026-indian-boxing-squad-team|access-date=16 May 2026|website=[[Olympics.com]]|language=en}}</ref> === पुरुष === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[जदुमणि सिंह]] |align=left|55 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सचिन सिवाच]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[सुमित कुंडू]] |align=left|70 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[अंकुश पंघाल]] |align=left|80 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[कपिल पोखरिया]] |align=left|90 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[नरेंद्र बेरवाल]] |align=left|+90 किग्रा | | | | | | |} === महिला === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|मुक्केबाज़ !rowspan="2"|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[साक्षी चौधरी]] |align=left|51 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रीति पवार]] |align=left|54 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[प्रिया घांघस]] |align=left|60 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[परवीन हुड्डा]] |align=left|65 किग्रा | | | | | | |- |align=left|[[लवलीना बोरगोहेन]] |align=left|75 किग्रा | | | | | | |} == मैदानी हॉकी == {{Main|2026 एशियाई खेलों में मैदानी हॉकी}} भारतीय [[भारत राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष]] और [[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला]] टीमों ने [[2022 एशियाई खेल|पिछले संस्करण]] में शीर्ष छह टीमों में स्थान बनाकर खेलों के लिए क्वालीफाई किया, जिसमें पुरुष टीम मौजूदा चैंपियन के रूप में टूर्नामेंट में प्रवेश की।<ref>{{cite web|title=Indian men, Chinese women seal Olympic Qualification for Paris 2024|url=https://www.fih.hockey/events/the-olympic-games-paris-2024/news/india-men-and-china-women-seal-olympic-qualification|website=[[International Hockey Federation]]}}</ref> [[हॉकी इंडिया]] ने 10 जुलाई को खेलों के लिए 20 सदस्यों वाली महिला टीम<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/salima-tete-to-lead-indias-20-member-squad-for-the-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=India's womens squad for the Aichi-Nagoya Asian Games|website=www.hockeyindia.org|date=2026-07-10}}</ref> और 30 जुलाई को 20 सदस्यों वाली पुरुष टीम की घोषणा की।<ref>{{citation|url=https://www.hockeyindia.org/news/hockey-india-announces-mens-squad-for-20th-asian-games-aichi-nagoya-2026|title=Men's Hockey squad for the Asian Games|website=Hockey India|date=2026-07-30}}</ref> {|class="wikitable"style="font-size:90%;white-space:nowrap;text-align:center" !rowspan=2|टीम !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक}} |- style="font-size:95%" !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|पुरुष टीम]] |align=left|पुरुषों का टूर्नामेंट |{{INA}}<br />'''20 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{SRI}}<br />'''22 सितंबर'''<br />15:30 IST |{{KOR}}<br />'''24 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br />'''26 सितंबर'''<br />13:30 IST |{{fh|BAN}}<br />'''28 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |- |align=left|[[भारतीय महिला हॉकी टीम|महिला टीम]] |align=left|महिलाओं का टूर्नामेंट |{{UZB}}<br>'''20 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{INA}}<br>'''21 सितंबर'''<br />9:30 IST |{{THA}}<br>'''23 सितंबर'''<br />11:30 IST |{{JPN}}<br>'''25 सितंबर'''<br />7:30 IST |{{SGP}}<br>'''27 सितंबर'''<br />15:30 IST | | | | |} === पुरुषों का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|RSA}} [[क्रेग फुल्टन]]'' {{colbegin}} * [[हरमनप्रीत सिंह]] ([[कप्तान|क]]) * [[दिलप्रीत सिंह]] * [[शिलानंद लकड़ा]] * [[सुखजीत सिंह]] * [[मनदीप सिंह (हॉकी)|मनदीप सिंह]] * [[अभिषेक नैन]] * [[राजिंदर सिंह]] * [[राजकुमार पाल]] * [[हार्दिक सिंह]] * [[मनप्रीत सिंह (हॉकी)|मनप्रीत सिंह]] * [[नीलकांत शर्मा]] * [[विवेक प्रसाद]] * [[जरमनप्रीत सिंह]] * [[अमित रोहिदास]] * [[जुगराज सिंह]] * [[संजय राणा]] * [[सुमित कुमार]] * [[यशदीप सिवाच]] * [[मोहिथ एच.एस.]] * [[सूरज करकेरा]] {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=22 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{SRI}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=24 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{KOR}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=26 सितंबर 2026 |time=17:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fh|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=28 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fh|IND}} |score= |team2={{fh|BAN}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} === महिलाओं का टूर्नामेंट === ; दल ''मुख्य कोच: {{flagicon|NED}} सजर्ड मारिन'' {{colbegin}} * [[सलीमा टेटे]] ([[कप्तान|क]]) * [[लालरेम्सियामी]] * [[रुतुजा पिसल]] * [[नवनीत कौर (हॉकी)|नवनीत कौर]] * [[दीपिका सहरावत]] * [[इशिका चौधरी]] * [[बलजीत कौर (हॉकी)|बलजीत कौर]] * [[ब्यूटी डुंगडुंग]] * [[निक्की प्रधान]] * [[साक्षी राणा]] * [[सुनेलिता टोप्पो]] * [[नेहा गोयल]] * [[दीपिका सोरेंग]] * [[इशिका चौधरी (फील्ड हॉकी)|इशिका चौधरी]] * [[सुशीला चानू]] * [[लालथंटलुआंगी]] * [[ज्योति सिंह (फील्ड हॉकी)|ज्योति सिंह]] * [[शिल्पी डबास]] * [[सविता पूनिया]] ([[गोलकीपर (हॉकी)|जीके]]) * [[बिचु देवी खारीबाम]] ([[गोलकीपर (फील्ड हॉकी)|जीके]]) {{colend}} ; ग्रुप चरण {{Fieldhockeybox |date=20 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{UZB}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=21 सितंबर 2026 |time=13:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{INA}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=23 सितंबर 2026 |time=15:00 JST |team1={{THA}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=25 सितंबर 2026 |time=11:00 JST |team1={{JPN}} |score= |team2={{fhw|IND}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} ---- {{Fieldhockeybox |date=27 सितंबर 2026 |time=19:00 JST |team1={{fhw|IND}} |score= |team2={{SGP}} |report= |goals1= |goals2= |stadium=गिफू प्रीफेक्चरल ग्रीन स्टेडियम |umpires= }} == वुशू == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वुशू}} वुशू एसोसिएशन ऑफ इंडिया ने अगस्त 2026 में सात सदस्यों वाली टीम की घोषणा की।<ref name="W1">{{citation|url=https://www.indiasportshub.com/articles/india-name-seven-member-wushu-squad-for-aichi-nagoya-2026-asian-games|title=India Name Seven-Member Wushu Squad for Aichi-Nagoya 2026 Asian Games|date=2026-08-23|website=indiasportshub.com}}</ref> === सांडा === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !1/8 फ़ाइनल !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan="2"|फ़ाइनल |- !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !विपक्ष<br>परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[आर्यन सूद]] |style="text-align:left"|पुरुष 56&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[विक्रांत बालियान]] |style="text-align:left"|पुरुष 75&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अपर्णा दहिया]] |style="text-align:left"|महिला 52&nbsp;किग्रा | | | | | |- |style="text-align:left"|[[दिव्यांशी चौधरी]] |style="text-align:left"|महिला 60&nbsp;किग्रा | | | | | |- |} === ताओलू === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|खिलाड़ी !rowspan="2"|स्पर्धा !colspan="2"|कुल |- !अंक !पद |- |style="text-align:left"|[[सूरज सिंह मयंगलम्बम|सूरज सिंह]] |style="text-align:left"|पुरुष चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[न्येमान वांगसू]] |style="text-align:left"|महिला चांगक्वान | | |- |style="text-align:left"|[[लैंग्लेंटोम्बी देवी]] |style="text-align:left"|महिला नानक्वान और नंदाओ | | |- |} == वॉलीबॉल == {{Main|2026 एशियाई खेलों में वॉलीबॉल}} भारतीय पुरुष वॉलीबॉल टीम ने एफआईवीबी रैंकिंग के आधार पर क्वालीफाई किया।<ref>{{cite news|title=Alas Men, Alas Women qualify to Asian Games — POC|url=https://www.abs-cbn.com/sports/volleyball/2026/6/1/alas-men-alas-women-qualify-to-asian-games-poc-1352|access-date=1 June 2026|work=[[ABS-CBN]]|date=1 June 2026}}</ref> {|class=wikitable style=font-size:95%;text-align:center |- !rowspan=2|टीम ! colspan=4|ग्रुप चरण !क्वार्टर-फ़ाइनल !सेमी-फ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल / {{abbr|कां.प.|कांस्य पदक मैच}} |- !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !विपक्षी<br >परिणाम !पद |- |align=left|पुरुष टीम |{{VIE}}<br>'''27 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{HKG}}<br>'''28 सितंबर'''<br>6:30 IST |{{QAT}}<br>'''29 सितंबर'''<br>6:30 IST | | | | | |} === दल === ''मुख्य कोच: {{flagicon|SRB}} ड्रैगन मिहाइलोविच'' {{div col|colwidth=20em}} * [[जोएल जेबराज]] * [[एरिन वर्गीस]] * [[मुहम्मद निहाल चैथम]] * [[चिराग यादव]] * [[आनंद कोट्टाराथिल]] * [[जेरोम चार्ल्स]] * [[ओम बालक]] * [[मुथुसामी अप्पावु]] * [[जॉन एंथुंगल]] * [[शिखर सिंह]] * [[अश्वल राय]] * [[अमित गुलिया]] {{div col end}} == सेपक टकरा == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सेपक टकरा}} {|class="wikitable" style="font-size:90%;text-align:center" !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[जसवीर सुखबीर सिंह|जसवीर सिंह]]<br />[[आशीष चुंडावत]]<br />[[श्याम चुंडावत]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अशोक सिंह मायेंगबाम|अशोक सिंह]]<br />[[राम कुमार शर्मा (सेपक टकरा)|राम शर्मा]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[हेनरी सिंह वाहेंगबाम|हेनरी सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष टीम रेगु | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[अरुण राजू]]<br />[[बॉबी कुमार]]<br />[[अमरजीत सिंघा]]<br />[[मालेम्गनबा सिंह सोरोखैबम|मालेम्गनबा सिंह]]<br />[[लोखोन सिंह एलंगबाम|लोखोन सिंह]]<br />[[आकाश युमनाम]] |style="text-align:left"|पुरुष क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[माइपक देवी अयेकपाम|माइपक देवी]]<br />[[प्रिया देवी एलंगबाम|प्रिया देवी]]<br />[[शिल्पा एलंगबाम]]<br />[[चाओबा देवी ओइनम|चाओबा देवी]]<br />[[सेयिख्रिएनो टेपा]]<br />[[मालेम्नगनबी युमनाम]] |style="text-align:left"|महिला क्वाड्रेंट | | | | | | | | |- |style="text-align:left"|[[लेइरेंटोनबी देवी एलांगबाम|लेइरेंटोनबी देवी]]<br />[[प्रिटी लांगोलजम]]<br />[[मेनेनु त्सुकरू]] |style="text-align:left"|महिला युगल | | | | | | | |- |} == सॉफ्ट टेनिस == {{Main|2026 एशियाई खेलों में सॉफ्ट टेनिस}} {|class=wikitable style=font-size:90%;text-align:center |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan="5"|प्रारंभिक चरण !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[आर्यन ठाकुर]] |rowspan="2" align=left|पुरुष एकल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[जय मीना]] | | | | | | | | | | |- |align=left|[[आध्या तिवारी]] |align=left|महिला एकल | | | | | | | | | | |- |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आध्या तिवारी]] |align=left|मिश्रित युगल | | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनिकेत पटेल]]<br />[[आर्यन ठाकुर]]<br />[[जय मीना]]<br />[[ओम यादव]]<br />[[योगेश चौधरी]] |align=left|पुरुष टीम | | | | | | | | | | |- |} == स्क्वैश == {{Main|2026 एशियाई खेलों में स्क्वैश}} स्क्वैश रैकेट्स फेडरेशन ऑफ इंडिया ने जून 2026 के खेलों के लिए आठ सदस्यीय दल की घोषणा की।<ref>{{cite news|title=India’s Asian Games 2026 squash team: Veteran Joshna Chinappa, teen star Anahat Singh lead squad|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-india-squash-team-squad|work=[[Olympics.com]]|date=15 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> [[जोशना चिनप्पा]] ने अपने सातवें [[एशियाई खेलों]] के लिए क्वालीफाई किया, जो खेलों के इतिहास में किसी भी भारतीय द्वारा किया गया सर्वाधिक प्रदर्शन है।<ref>{{cite news|title=Joshna Chinappa set for record seventh Asian Games appearance at Aichi-Nagoya 2026|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/joshna-chinappa-set-for-record-seventh-asian-games-appearance-at-aichi-nagoya-2026/articleshow/131757807.cms|work=[[The Times of India]]|date=16 June 2026|access-date=16 June 2026}}</ref> === एकल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !राउंड ऑफ़ 32 !राउंड ऑफ़ 16 !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]] |rowspan=2 align=left|पुरुष | | | | | | |- |align=left|[[वीर चोटरानी]] | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]] |rowspan=2 align=left|महिला | | | | | | |- |align=left|[[तन्वी खन्ना]] | | | | | | |} === युगल === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=5|ग्रुप चरण !क्वार्टरफ़ाइनल !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[वेलावन सेंथिलकुमार]]<br />[[जोशना चिनप्पा]] |rowspan=2 align=left|मिश्रित | | | | | | | | | |- |align=left|[[सूरज चंद]]<br />[[शमीना रियाज़]] | | | | | | | | | |} === टीम === {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan=2|खिलाड़ी !rowspan=2|स्पर्धा !colspan=6|ग्रुप चरण !सेमीफ़ाइनल !colspan=2|फ़ाइनल |- !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद !विपक्षी<br />परिणाम !विपक्षी<br />परिणाम !पद |- |align=left|[[अभय सिंह (स्क्वैश खिलाड़ी)|अभय सिंह]]<br />[[सूरज कुमार चंद]]<br />[[वीर चोटरानी]]<br />[[वेलावन सेंथिलकुमार]] |align=left|पुरुष | | | | | | | | | |- |align=left|[[अनाहत सिंह]]<br />[[जोशना चिनप्पा]]<br />[[शमीना रियाज़]]<br />[[तन्वी खन्ना]] |align=left|महिला | | | | | | | | | |} == संदर्भ == {{reflist}} [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भाग लेने वाले राष्ट्र]] [[श्रेणी:एशियाई खेलों में भारत]] [[श्रेणी:2026 खेलों में भारत]] k2x2agn4mzotegpq37pc7qn54a7mbzj सदस्य:AMAN KUMAR/शीह लॉग 2 1609848 6610825 6610147 2026-09-06T00:57:57Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]. 6610825 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) 40ofdg04urkx5vendg3l366hmlyzvom 6610917 6610825 2026-09-06T05:03:29Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:इल्ली गौल्डिंग]]. 6610917 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) 6tcsy52fh3qwzc3o6oufvmjmf5k9m44 6610962 6610917 2026-09-06T06:16:11Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]. 6610962 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) gsxgdq82j8jn6ijmmj3mtf27xyceq8d 6611008 6610962 2026-09-06T07:20:51Z AMAN KUMAR 911487 शीह नामांकन का लॉग बनाया जा रहा of [[:अशोक हमराही]]. 6611008 wikitext text/x-wiki This is a log of all [[वि:शीह|speedy deletion]] nominations made by this user using [[WP:TW|Twinkle]]'s CSD module. If you no longer wish to keep this log, you can turn it off using the [[Wikipedia:Twinkle/Preferences|preferences panel]], and nominate this page for speedy deletion under [[वि:शीह#U1|CSD U1]]. === मार्च 2026 === # [[:चिरंजीवी सरजा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 20:50, 18 मार्च 2026 (UTC) # [[:साँचा:Fper]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:51, 19 मार्च 2026 (UTC) # [[:दिवाण जवाहर सिंह]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC) === अप्रैल 2026 === # [[:द्वितीयक रंग]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:09, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:23, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:Protection]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 2 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:कंपनी हवलदार मेजर]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 22:57, 5 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विक्रम सिंह मीना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 01:25, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:रविन्द्र कुमार द्विवेदी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:06, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:वार्ता:डिबेटसिলেটবিডি]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उचित पृष्ठ नहीं}; सदस्य {{user|1=Spacebangla}} को सूचित किया गया 13:30, 7 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:देओला दादा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:07, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सहायता:IPA/Hindi and Urdu]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 04:09, 9 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:रोहित गिल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:00, 10 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Bjp Junaid Hussain]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:48, 11 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:कुश सोगुण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:06, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Govind Bhana Artist]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 14:38, 12 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Chandan roy Bhirha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:42, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पूर्ति आर्या]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 03:47, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Article wizard/button wizard/sandbox]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 20:33, 13 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:The7unity]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 18:28, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साउथ सिटी इंटर्नैशनल स्कूल]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: इसमें उल्लेखनीयता का स्पष्ट अभाव है और कोई भी विश्वसनीय स्रोत नहीं है।}; सदस्य {{user|1=Ahari123}} को सूचित किया गया 19:08, 14 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Nawada District President of Youth Congress is Mohammad Irshad Ansari]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:14, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ऑस्ट्रेलिया के लिए CDR]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:44, 15 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:साँचा:Infobox news organization]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:04, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:गुंजन तिवारी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 16 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:डॉ इन्दु शेखर उपाध्याय]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 10:52, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ajaysingh Mer Rajput]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar nagour]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:22, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Adsmalhotra]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 12:21, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:ग्यासी]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 13:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जय भीम नव जागृति संस्थान उटाम्बर]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 14:13, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:अशुतोष यादव]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:50, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:डॉ. भावना सावलिया]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 18:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महकाल अवतार]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 19:14, 19 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Ayushguptha]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 03:01, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:जियोक्स एआई]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 06:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम पंवार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:11, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Shrawanrampanwar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:12, 20 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:श्रवण राम मेघवाल]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:13, 21 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:14, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:पुष्कर कांडपाल (गायक)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:57, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Harendra jakhar degana]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:आदर्श कुमार राजपूत]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 17:29, 22 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:विनोद वर्मा (आभूषण वर्ल्ड)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:10, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Parvat Singh Buddha]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:12, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रवेशद्वार:न्यूरोविज्ञान]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 23:06, 23 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Anu tomar]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: शीर्षक अन्य भाषा में है}; सदस्य {{user|1=Advocate vinit tyagi}} को सूचित किया गया 03:46, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:द ट्रेंडिंग पीपल]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:51, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:के राघवन रेड्डी]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 11:55, 24 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GKM Gautam Kumar Maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 11:36, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 19:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:Banka, बिहार]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 19:52, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:महरूज़ सिद्दीकी नदीम (फुटबॉलर)]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 20:26, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Wikipedia help forums]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 20:35, 25 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:53, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास-रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास "दूसरी आज़ादी "]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:55, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:आदर्श राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 05:00, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:प्रावधान]]: [[वि:शीह#व1|शीह व1]] ({{tl|db-nonsense}}) 05:07, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 10:24, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दिनेश शाहरा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:27, 26 अप्रैल 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:54, 28 अप्रैल 2026 (UTC) === मई 2026 === # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 09:42, 7 मई 2026 (UTC) # [[:बिहार और सूफ़ीवाद]]: multiple criteria ([[वि:शीह#ल2|ल2]], [[वि:शीह#व7|व7]]); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 17:19, 7 मई 2026 (UTC) # [[:नालया थीरपू]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 08:01, 8 मई 2026 (UTC) # [[:Draft:ओलीवर बा़ख]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 16:05, 8 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PoetNikhilNeeraj]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:13, 9 मई 2026 (UTC) # [[:पूस की रात]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:20, 9 मई 2026 (UTC) # [[:Ragul Kamaraj Reddy(राघुल कामराज रेड्डी)]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 01:44, 10 मई 2026 (UTC) # [[:सिरे की शादेन (मुहावरा)]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 01:53, 10 मई 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय दादा दादी दिवस]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 11:42, 10 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:30, 13 मई 2026 (UTC) # [[:स्टोरिको सेरामिका एलएलपी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:12, 14 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 23:28, 14 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Vishalguptahyv]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:04, 15 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 12:11, 15 मई 2026 (UTC) # [[:केशव गुप्ता]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 13:32, 15 मई 2026 (UTC) # [[:अपाचे]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 15 मई 2026 (UTC) # [[:पूवे उनक्कागा]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:36, 15 मई 2026 (UTC) # [[:सफाविद वंश]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 20:25, 15 मई 2026 (UTC) # [[:राजपासी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 03:54, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:20, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/hi]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Wikidata Infobox/i18n/getMsg]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:21, 16 मई 2026 (UTC) # [[:कुनलावुट विटिडसर्न]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 08:25, 16 मई 2026 (UTC) # [[:दीनदयाल सोनी बाँदा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 16:26, 16 मई 2026 (UTC) # [[:साश्वत कुमार (कराटे)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:30, 17 मई 2026 (UTC) # [[:*नरेश दास वैष्णव निम्बार्क*]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 15:12, 17 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: स्वतःपरीक्षित सदस्य ने गलती से [[सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]] बनाया जिसे सही साँचा [[साँचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्री]] बना दिया है}; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 05:15, 19 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Acharya Shashi Pandey]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 00:28, 22 मई 2026 (UTC) # [[:अमित राना]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 00:58, 22 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Babukumar123]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:50, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सांचा:पश्चिम बंगाल के मुख्य मंत्रियों की सूची]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ हटा दिया गया }; सदस्य {{user|1=आशीष भटनागर}} को सूचित किया गया 01:59, 23 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Pankaj Kerketta]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:14, 23 मई 2026 (UTC) # [[:एक्सपर्ट टाइम्स]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 08:26, 25 मई 2026 (UTC) # [[:डॉ रागिनी स्वर्णकार]]: [[वि:शीह#ल2|शीह ल2]] ({{tl|db-promo}}) 08:29, 25 मई 2026 (UTC) # [[:विकिपीडिया:अपलोड/अपना कार्य]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 29 मई 2026 (UTC) # [[:थाथानिन थोंगचाय]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 00:59, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Flying Kick Martial Arts]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 01:07, 30 मई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shobhit K Tripathi]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 17:10, 30 मई 2026 (UTC) === जून 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:Saurav Vaishnaw]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 9 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil Khan 98 cricketer]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 06:41, 10 जून 2026 (UTC) # [[:रोनक चौधरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:31, 12 जून 2026 (UTC) # [[:ईश्वर महान नहीं है]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 10:50, 12 जून 2026 (UTC) # [[:दिवाकर वर्मा]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:54, 12 जून 2026 (UTC) # [[:जॉन डन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 14:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 15:40, 12 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:विवेक राजनारायण तिवारी/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:55, 12 जून 2026 (UTC) # [[:622]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:623]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:02, 15 जून 2026 (UTC) # [[:625]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 01:03, 15 जून 2026 (UTC) # [[:मॉड्यूल:Autotranslate]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:57, 18 जून 2026 (UTC) # [[:साँचा:Depicted flag]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:58, 18 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:GSU Magar Tagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:40, 23 जून 2026 (UTC) # [[:बनत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 03:19, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सदस्य:~2026-36929-46]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 03:21, 27 जून 2026 (UTC) # [[:सूर्य का शहर]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 17:18, 27 जून 2026 (UTC) # [[:अतिशयोक्ति (रोग)]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:03, 28 जून 2026 (UTC) === जुलाई 2026 === # [[:बच्चों के लिए फाउंडेशन]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 04:17, 1 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वार्ता:फफूँद, औरैया]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:03, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:04, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:11, 2 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ग़ज़ा प्रशासन राष्ट्रीय समिति]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 09:26, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 12:37, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:वहीद उद्दीन हैदर जाफ़री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीय नहीं}; सदस्य {{user|1=AhsanBangla}} को सूचित किया गया 13:02, 3 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Shri Chand Mahan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:57, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:बिंदु-चित्रण]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:59, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:मोहम्मद असद मंसूरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 05:02, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:आशीष गाज़ीपुरी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:05, 5 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Jawwad Khan Suri]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:18, 7 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sahil khan 98 crickett]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:41, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:चित्र वार्ता:Baby malinga 98.jpg]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:42, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Aakash rampura]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:36, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Suman Rajvardhan]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:37, 8 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सामुदायिक विकास]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: विश्वसनीय स्रोत नहीं}; सदस्य {{user|1=Rsparsar}} को सूचित किया गया 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोधा राजपूत]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:24, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:लोद्रवा गढ़]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 04:25, 9 जुलाई 2026 (UTC) # [[:कैंसरराउंड्स (CancerRounds)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 23:49, 10 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:मेघवाल महावीर बालाण]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 08:57, 11 जुलाई 2026 (UTC) # [[:ठक्करबापा छात्रावास]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 02:53, 13 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Vikram singh meena]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:16, 19 जुलाई 2026 (UTC) # [[:गोविंद मोहन]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 10:56, 20 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Raje sagar]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 02:03, 24 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Dr.Devendra Baghel]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:00, 26 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRIT LAL KURRE]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:02, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:संजय सिंह पटेल गुणावद]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 09:06, 28 जुलाई 2026 (UTC) # [[:साँचा:Taxonomy/Montecincla]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 18:51, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:विलियम स्तुकेले]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 19:05, 29 जुलाई 2026 (UTC) # [[:क्रांतिकारी पंडित तेजसिंह तिवारी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 20:32, 31 जुलाई 2026 (UTC) === अगस्त 2026 === # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:12, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अजंता की गुफाएं]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: अजंता गुफाएँ} 05:16, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बरगी विक्रम रेड्डी]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 05:19, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Adarsh Rajput Ji]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:40, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:Chrispapas vs the Lore क्रिसपापास]]: [[वि:शीह#व4|शीह व4]] ({{tl|db-hoax}}) 15:37, 2 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जुआन ब्रांको]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:37, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:महंत बक्शीराम जी महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 11:43, 3 अगस्त 2026 (UTC) # [[:डायलावेक]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:24, 4 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इंडियाबुल्स]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 13:48, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेड्फू]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 13:50, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Actor Prithvi Pandey/प्रयोगपृष्ठ]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 13:51, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इनफिनिटीफ्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 15:08, 6 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:AimNxtGenAI]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:47, 7 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:कवि प्रमोद मिश्रा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:24, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:सखवार राजपूत]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुपस्थित पृष्ठ का वार्ता पृष्ठ।} 06:21, 8 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Rajkunwar maurya]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 05:18, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (detailed)]]: [[वि:शीह#ल4|शीह ल4]] ({{tl|db-duplicate}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {ल4 1: राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद} 13:59, 9 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:14, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सहायता:Help page footer templates]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:17, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को भी नामांकित किया } 10:20, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free use rationale album cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 15:45, 10 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:PRAVIN R TIWARI]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 11 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीफ्री होस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:39, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:नवादा जिला अध्यक्ष युवा कांग्रेस बिहार IYC, बिहार नवादा जिला अध्यक्ष कांग्रेस]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 07:23, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:25, 12 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Madhurendra sand artist.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Madhurendra_sand_artist.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़2|शीह फ़2]] ({{tl|db-commons}}); अन्य अतिरिक्त जानकारी: {फ़2 1: File:Madhurendra sand artist 2.jpg File Discussion} 05:49, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रारूप:डॉ. शिवनारायण दुबे]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: उल्लेखनीयता संदिग्ध और विश्वसनीय स्रोतों का अभाव} 12:39, 13 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ईनफिनिटीफ्रीहोस्टिंग]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 02:09, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 04:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kuldeepbabayadav]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:30, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:The kuldeep baba]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Aditya kumar social.png]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Aditya_kumar_social.png}} log]): {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: Unused image } 12:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा } 12:46, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:47, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:48, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:49, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:50, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:51, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:52, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:53, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:54, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:२००१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:55, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 12:56, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Blue Jack]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Kold Heart !]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:57, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Anacinus Lemius]]: [[वि:शीह#स2|शीह स2]] ({{tl|db-nouser}}) 12:58, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:जैकब]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: अनुप्रेषित पृष्ठ को हटा दिया गया} 13:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६८ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९६९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:01, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:02, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:03, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७३ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:18, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:19, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:20, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९७७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:21, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:26, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८२ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:27, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८४ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:28, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८५ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८६ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:31, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८७ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:32, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९८९ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:33, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९० में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा:१९९१ में पद्म भूषण धारक]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: निरर्थक साँचा} 13:34, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बामसेफ]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 15:12, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ऐश्वर्य]]: [[वि:शीह#व3|शीह व3]] ({{tl|db-vandalism}}) 00:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:बलोच कार्यकर्ता]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 00:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:PRAVESH PRAJAPATI COMMUNICATION]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 14:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अरुण तोमर (रोहित)]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/AfdVote.js]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 08:10, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:होकरसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:असन बैराज]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 00:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sagarattitudestory]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 06:20, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बिल्होरोड-निस्त्रोवस्की क़िला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:38, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Yogesh Rawal yudi]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 01:37, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:आशाराम सहू नकोदेसर]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 02:46, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:घोस्ट राइडर डीवीडी कवर.jpeg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:%E0%A4%98%E0%A5%8B%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%9F_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A1%E0%A4%B0_%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A1%E0%A5%80_%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%B0.jpeg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:02, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon .jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon - Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:03, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon 1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:04, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKiskoPyaarKaroon1.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:05, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis KiskoPyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_KiskoPyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:06, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko PyaarKaroon.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_PyaarKaroon.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:07, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:KisKisko Pyaar Karoon Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:KisKisko_Pyaar_Karoon_Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kis Kisko Pyaar Karoon -Poster.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kis_Kisko_Pyaar_Karoon_-Poster.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:10, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:चित्र:Kaho Naa... Pyaar Hai.jpg]] ([{{fullurl:Special:Log|page=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0:Kaho_Naa..._Pyaar_Hai.jpg}} log]): [[वि:शीह#फ़6|शीह फ़6]] ({{tl|db-badfiletype}}) 17:11, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:UTTAR BHARTIY SAMAJ SEVA SANGH]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 18:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ओस्त्रोह किला]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 18:42, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Foreigndeal]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 20:54, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:साँचा वार्ता:Short description]]: {{tl|db-reason}}; अन्य अतिरिक्त जानकारी: {Custom rationale: हटाए गए लेख का वार्ता पृष्ठ} 21:29, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:दुर्गेश राव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 21:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:वार्ता:Global4Trade]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}) 01:43, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD]]: [[वि:शीह#स3|शीह स3]] ({{tl|db-notwebhost}}) 07:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:बावनी इमली]]: [[वि:शीह#ल1|शीह ल1]] ({{tl|db-foreign}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 13:51, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:52, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:Sarkari Samrat]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:54, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:इन्फिनिटीबायोग्राफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 19:48, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:अल अकमर सैफी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 08:56, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:रेहाना बेगम]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 15:48, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:गाबापेंटिन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:01, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मेथामफेटामाइन]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 00:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:प्रेमानंद महाराज]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 04:09, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:श्री संकटनाशनं गणेश स्तोत्र]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 07:18, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स गार्ड]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 09:51, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:ट्रेसएक्स लैब्स]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:52, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:भूपत राम प्रजापत]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 09:58, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:मधुरेंद्र कुमार]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:02, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:राजपुरोहित पंडित अर्जुन प्रसाद शर्मा]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:50, 31 अगस्त 2026 (UTC) === सितम्बर 2026 === # [[:सदस्य वार्ता:डाॅ० त्रिशलानन्द सरस्वती]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 11:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सिल्वरफिश]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 11:30, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:साँचा:Onion URL]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 13:52, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Non-free image rationale]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 21:14, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:किशन सिंह पाल]]: [[वि:शीह#व2|शीह व2]] ({{tl|db-test}}) 17:06, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:राजू पंजाबी]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 07:22, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:श्रेणी:Protected project pages]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}); निर्माण-सुरक्षा हेतु ([[WP:SALT|salting]]) अनुरोध किया गया 10:59, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:स्काई ब्री]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:18, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रतिराम दूत]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 07:19, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:रघुवर दयाल श्रीवास्तव]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 13:05, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य वार्ता:केशव मिश्र]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 00:57, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:इल्ली गौल्डिंग]]: [[वि:शीह#ल5|शीह ल5]] ({{tl|db-badtrans}}) 05:03, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover]]: [[वि:शीह#व5|शीह व5]] ({{tl|db-blank}}) 06:16, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:अशोक हमराही]]: [[वि:शीह#व7|शीह व7]] ({{tl|db-spam}}) 07:20, 6 सितंबर 2026 (UTC) fxre2ysaebmwj06hguj692q5gnt4szi एन. ए. नसीर 0 1610397 6610972 6533150 2026-09-06T06:31:43Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610972 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = एन. ए. नसीर |image = N.A. Naseer 7972 by NPT.jpg |birth_date = {{Birth date and age|df=y|1962|06|10}} |birth_place = [[एर्नाकुलम जिला]], [[केरल राज्य]], भारत |known_for = वन्यजीव फोटोग्राफी, प्रकृति संरक्षण, और पुस्तकों का लेखन }} '''एन. ए. नसीर''', (जन्म 10 जून 1962) [[एर्नाकुलम जिला|एर्नाकुलम]], [[केरल राज्य|केरल]] में जन्मे,<ref>{{Cite web|last=Nazeer|first=N. A.|date=2017|title=काडुम कैमरायम /|url=https://find.uoc.ac.in/Record/150847/Description|access-date=27 October 2020|website=find.uoc.ac.in|language=Malayalam|archive-date=15 अप्रैल 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415110142/https://find.uoc.ac.in/Record/150847/Description|url-status=dead}}</ref> एक भारतीय [[वन्यजीव फोटोग्राफी|वन्यजीव फोटोग्राफर]], [[प्रकृति संरक्षण]] कार्यकर्ता और लेखक हैं।<ref name="Profile">[https://web.archive.org/web/20091226201331/http://www.nilgirimarten.com/n-a-naseer-profile/ एन. ए. नसीर की प्रोफाइल]। 13 मार्च 2024 को प्राप्त किया गया।</ref> वे [[बॉम्बे नेचुरल हिस्ट्री सोसाइटी]] के सदस्य हैं। उन्हें कभी-कभी केरल के जंगलों का राजदूत भी कहा जाता है।<ref name="joym">{{cite news |title=जॉय मैथ्यू ने वन्यजीव फोटोग्राफर एनए नसीर की नवीनतम पुस्तक का विमोचन किया |url=https://english.mathrubhumi.com/books/books-news/joy-mathew-releases-wildlife-photographer-na-naseer-s-latest-book-1.4918316 |work=Mathrubhumi |date=20 July 2020 |language=en}}</ref> वे एक मार्शल कलाकार (कराटे, ताई-ची, ची गोंग) भी हैं। == करियर == [[File:Sloth bear walking by N A Nazeer.jpg|thumb|नसीर द्वारा खींची गई एक [[स्लोथ भालू]] की तस्वीर।]] अग्रणी [[मलयालम]] पत्रिकाओं के अलावा, वे तस्वीरों के साथ वन्यजीवों पर लेख लिखते हैं। उनके लेख 'मातृभूमि यात्रा', मातृभूमि साप्ताहिक, 'सेंचुरी एशिया', 'हॉर्नबिल', 'फ्रंटलाइन', 'आउटलुक' और अन्य पत्रिकाओं में प्रकाशित होते हैं। पूरे दक्षिण भारत में प्रकृति संरक्षण और फोटोग्राफी पर सत्र आयोजित करने के अलावा, वे मार्शल आर्ट भी सिखाते हैं। === पुस्तकें === * 'वुड्स एंड फोटोग्राफर': यह वन्यजीवों पर मलयालम में लिखी गई पहली पुस्तक थी (नसीर की मातृभाषा), और प्रकाशित होने के तीन महीने बाद ही इसकी सभी प्रतियाँ बिक गई थीं। इसमें [[दक्षिण भारत]] के स्थानीय जीवों की तस्वीरें हैं। * 'काडिने चेन्नु थोडुमबोल' * 'काडुम कैमरायम' * 'वृणम पूथा चंतम' * 'मलमुझक्की' (2020) * 'काट्टिल ओप्पम नदन्नवरुम पोझिंजु पोयवरुम' == पुरस्कार और सम्मान == * 2013-के.आर. देवानंद मेमोरियल अवार्ड * 2011-ऑल केरल फोटोग्राफी एसोसिएशन द्वारा फोटोग्राफी में उत्कृष्टता पुरस्कार == इन्हें भी देखें == * [[संदेश कदिर]] == सन्दर्भ == {{Reflist|2}} == बाहरी कड़ियाँ == {{Commons category}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:नसीर, एन. ए.}} [[श्रेणी:1962 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय वन्यजीव फोटोग्राफर]] [[श्रेणी:कोच्चि के कलाकार]] [[श्रेणी:20वीं सदी के भारतीय फोटोग्राफर]] [[श्रेणी:भारतीय संरक्षणवादी]] [[श्रेणी:भारतीय मुस्लिम]] [[श्रेणी:केरल के फोटोग्राफर]] tibzybg032juri2vjdh14jsl8t5jek7 आज़ावाद 0 1614366 6610937 6582487 2026-09-06T06:02:03Z अमर तिवारी 932885 6610937 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} '''आज़ावाद'''<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/live/cd9v9zgxnl5t?page=2|title=ईरान के विदेश मंत्री बोले- अमेरिका ने आगे की बातचीत का अनुरोध किया, Page 2 र 2|date=2026-04-27|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2026-06-18}}</ref> ([[त्वारेग भाषाएँ|त्वारेग]]: ⴰⵣⴰⵓⴰⴷ, {{langx|ar|أزواد}}), आधिकारिक नाम '''स्वतंत्र आज़ावाद राज्य''',<ref>{{Cite web|url=http://www.mnlamov.net/component/content/article/169-declaration-dindependance-de-lazawad.html|title=DÉCLARATION D’INDÉPENDANCE DE L'AZAWAD|website=www.mnlamov.net|language=fr-fr|access-date=2026-06-18|archive-date=18 अक्तूबर 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018123246/http://www.mnlamov.net/component/content/article/169-declaration-dindependance-de-lazawad.html|url-status=dead}}</ref> वर्ष 2012 से 2013 तक अस्तित्व में रहा एक अल्पकालिक और [[राजनयिक मान्यता|गैर-मान्यता प्राप्त राज्य]] था। 2012 के त्वारेग विद्रोह के दौरान जब [[माली|माली के सशस्त्र बलों]] को इस क्षेत्र से खदेड़ दिया गया, तब आज़ावाद की मुक्ति के लिए राष्ट्रीय आंदोलन ने एकतरफ़ा तौर पर इसकी स्वतंत्रता की घोषणा कर दी थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.mnlamov.net/|title=Mouvement National de Liberation de l'Azawad|website=www.mnlamov.net|language=fr-fr|access-date=2026-06-18|archive-date=14 अप्रैल 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414162546/http://www.mnlamov.net/|url-status=dead}}</ref> एमएनएलए के दावों के अनुसार, आज़ावाद में माली के कई क्षेत्र शामिल थे, जिनमें [[टिम्बकटू]] (वर्तमान ताओदेनी क्षेत्र सहित), किडल, गाओ और मोप्ती क्षेत्र का एक हिस्सा शामिल था।<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17576725|title=Mali Tuareg rebels control Timbuktu as troops flee|date=2012-04-01|work=BBC News|access-date=2026-06-18|language=en-GB}}</ref> यह संपूर्ण भू-भाग माली के कुल क्षेत्रफल का लगभग 60 प्रतिशत था। गाओ इसका सबसे बड़ा शहर है, जिसने इस नवघोषित राज्य की अस्थायी राजधानी के रूप में काम किया,<ref name="gao">{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2012/4/6/tuaregs-claim-independence-from-mali|title=Tuaregs claim independence|website=Al Jazeera|language=en|access-date=2026-06-18}}</ref> जबकि दूसरा सबसे बड़ा शहर [[टिम्बकटू]] था, जिसे अलगाववादी बलों द्वारा स्थायी राजधानी बनाने की योजना थी।<ref>{{Cite web|url=http://www.muslimnews.co.uk/news/news.php?article=22090|title=The Muslim News|website=www.muslimnews.co.uk|access-date=2026-06-18}}</ref> 6 अप्रैल 2012 को, एम०एन०एल०ए० ने अपनी वेबसाइट पर जारी एक बयान में माली से आज़ावाद की "अटल" स्वतंत्रता की घोषणा की। उसी दिन गाओ में, एम०एन०एल०ए० के महासचिव बिलाल अग अचरीफ़ ने आज़ावाद की स्वतंत्रता के घोषणापत्र पर हस्ताक्षर किए। इस घोषणा में एमएनएलए को आज़ावाद के अंतरिम प्रशासक के रूप में तब तक के लिए नियुक्त किया गया, जब तक कि किसी "राष्ट्रीय प्राधिकरण" का गठन नहीं हो जाता।<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/world/rest-of-world/Mali-rebels-declare-independence-in-north/articleshow/12556649.cms|title=Mali rebels declare independence in north - The Times of India|work=The Times of India|access-date=2026-06-18}}</ref> इसके पश्चात अचरीफ़ "संक्रमणकालीन परिषद के अध्यक्ष" बने। इस घोषणा को किसी भी विदेशी संप्रभु या देश द्वारा कभी मान्यता नहीं मिली,<ref name="udi">{{Cite web|url=https://www.alarabiya.net/articles/2012%2F04%2F06%2F205763.html|title=Tuareg rebels declare the independence of Azawad, north of Mali|date=2012-04-06|website=Al Arabiya English|language=en|access-date=2026-06-18}}</ref> और आज़ावाद क्षेत्र पर वास्तविक नियंत्रण होने के एम०एन०एल०ए० के दावे को माली सरकार और [[सहारा मरुस्थल|सहारा]] में सक्रिय इस्लामी विद्रोही समूहों, दोनों ने ही सिरे से खारिज कर दिया। इसी दौर में, एमएनएलए और इस्लामवादियों के बीच गहरी दरार भी पैदा होने लगी थी।<ref>{{Cite web|url=https://archive.nytimes.com/thelede.blogs.nytimes.com/2012/04/06/rift-appears-between-islamists-and-main-rebel-group-in-mali/|title=Rift Appears Between Islamists and Main Rebel Group in Mali|last=Goodman|first=J. David|date=2012-04-06|website=The Lede|language=en|access-date=2026-06-18}}</ref> ''पश्चिम अफ़्रीकी राज्यों के आर्थिक समुदाय'' ने आज़ावाद को मान्यता देने से स्पष्ट इनकार कर दिया और इसकी स्वतंत्रता की घोषणा को पूरी तरह से "अमान्य और शून्य" करार दिया। इसके साथ ही, समुदाय ने चेतावनी दी कि वह माली के दावों के समर्थन में इस विवादित क्षेत्र में अपनी सेनाएँ भेज सकता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.panapress.com/ECOWAS-calls-declaration-of-Azawad-independence---null-and-void-----12-824949-100-lang2-index.html|title=ECOWAS calls declaration of Azawad independence ''null and void''|website=www.panapress.com|language=en|access-date=2026-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.com/ecowas-send-3000-troops-mali-guinea-bissau-reinstate-civilian-rule-693421|title=Ecowas To Send 3,000 Troops To Mali, Guinea-Bissau To Reinstate Civilian Rule|last=Tovrov|first=Daniel|date=2012-04-27|website=International Business Times|language=en-US|access-date=2026-06-18}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> 6b03z2g7re8umv2jeypfe21hd4rxtja किरण पहल 0 1614705 6610597 6610207 2026-09-05T12:19:02Z Neeelzzz20 693319 /* संदर्भ */ 6610597 wikitext text/x-wiki '''किरण पहल''' (5 अगस्त 2000) [[हरियाणा]] की एक भारतीय [[एथलीट]] हैं। वह [[400 मीटर दौड़]] में माहिर हैं। वह 2024 में 51 सेकंड से कम समय में दौड़ पूरी करने वाली भारत की दूसरी एथलीट हैं।<ref>{{Cite web |date=2024-06-27 |title=Kiran Pahal qualifies for Paris Olympics, becomes 2nd fastest Indian women's 400m runner |url=https://www.indiatoday.in/sports/athletics/story/kiran-pahal-paris-olympics-qualifies-400m-second-best-timing-2559234-2024-06-27 |access-date=2024-06-28 |website=India Today |language=en}}</ref> उन्होंने [[पेरिस]] में होने वाले [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में 400 मीटर दौड़ के लिए क्वालिफ़ाई किया।<ref name=":0">{{Cite web |last=Ganesan |first=Uthra |date=2024-06-27 |title=Paris 2024: Kiran Pahal qualifies for women's 400m in Olympics from National Inter-state Championships |url=https://sportstar.thehindu.com/athletics/paris-2024-kiran-pahal-qualifies-of-olympic-games-2024-400-metres-from-national-championships/article68340809.ece |access-date=2024-06-28 |website=Sportstar |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-06-27 |title=Kiran Pahal secures Olympic berth in women's 400m |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/paris-olympics-2024/kiran-pahal-secures-olympic-berth-in-womens-400m/articleshow/111319526.cms |access-date=2024-06-28 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ओलंपिक में, उन्होंने हीट में सिर्फ़ 52.51 का समय लिया।<ref>{{Cite web |last=Nalwala |first=Ali Asgar |date=19 July 2025 |title=Indian Open Athletics 2025: Kiran Pahal bags 400m crown in her first competition since Paris Olympics |url=https://www.olympics.com/en/news/indian-open-athletics-meet-2025-patna-report |access-date=10 April 2026 |website=Olympics}}</ref> == शुरुआती जीवन == पहल [[हरियाणा]] के [[रोहतक]] की रहने वाली हैं। उनका कोई प्रायोजक नहीं है और वह हरियाणा में अपने कोच आशीष छिकारा की देखरेख में खुद ही प्रशिक्षण करती हैं।<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite web |date=2024-06-27 |title=Fight with family, financial struggles and injuries: Quartermiler Kiran Pahal overcomes hurdles to qualify for Paris Olympics |url=https://indianexpress.com/article/sports/sport-others/kiran-pahal-india-paris-2024-olympics-quatermiler-9419464/ |access-date=2024-06-28 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> पिता की मौत के बाद से ही उनकी अपनी माँ और भाई-बहनों के साथ अनबन चल रही है और वह अकेले ही ट्रेनिंग करती हैं।<ref name=":2" /> == करियर == पहल तीन बार की राष्ट्रीय चैंपियन हैं। जून 2022 में, उन्होंने [[चेन्नई]] के जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम में हुई इंटर-स्टेट चैंपियनशिप में 400 मीटर की व्यक्तिगत स्पर्धा 52.57 सेकंड में पूरी करके जीती।<ref name=":1">{{Cite web |title=Pahal KIRAN {{!}} Profile {{!}} World Athletics |url=https://worldathletics.org/athletes/india/pahal-kiran-14995337 |access-date=2024-06-28 |website=worldathletics.org}}</ref> वह उन {{nowrap|4 × 400 मीटर}} रिले टीमों का हिस्सा थीं जिन्होंने अक्टूबर 2019 में [[रांची]] और जून 2021 में पटियाला में नेशनल टाइटल जीता था। वह 100 मीटर और 200 मीटर दौड़ में भी हिस्सा लेती हैं, लेकिन उनका मुख्य ध्यान 400 मीटर दौड़ पर रहा है। 400 मीटर दौड़ की वर्ल्ड रैंकिंग में वह 139वें स्थान पर हैं।<ref name=":1" /> उन्होंने 27 जून 2024 को [[पंचकूला]] में राष्ट्रीय अंतर-राज्यीय एथलेटिक्स चैंपियनशिप के सेमीफ़ाइनल में 400 मीटर की दौड़ 50.92 सेकंड में पूरी करके ओलंपिक के लिए क्वालिफ़ाई किया। ओलंपिक के लिए क्वालिफ़ाइंग समय 50.95 सेकंड था।<ref>{{Cite web |date=2024-06-27 |title=Indian sports highlights, June 27: 400m runner Kiran Pahal qualifies for Paris Olympics |url=https://www.espn.in/espn/story/_/id/40437661/indian-sports-live-june-27-2024-news-updates-scores-results-commentary |access-date=2024-06-28 |website=ESPN |language=en}}</ref> ओलंपिक में 400 मीटर दौड़ में हिस्सा लेने वाली भारतीय महिला एथलीट 2016 के [[2016 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|रियो ओलंपिक]] में [[निर्मला श्योराण]] थीं।<ref>{{Cite web |title=Kiran Pahal secures surprise Olympic berth; injury ends Eldhose Paul's dream |url=https://www.onmanorama.com/sports/other-sports/2024/06/28/kiran-pahal-secures-surprise-olympic-berth-injury-ends-eldhose-pauls-dream.html |access-date=2024-06-28 |website=Onmanorama}}</ref> जुलाई 2025 में, उन्होंने [[बिहार]] में आयोजित इंडियन ओपन एथलेटिक्स 2025 में महिलाओं की 400 मीटर स्पर्धा में स्वर्ण पदक जीता।<ref>{{Cite web |date=20 July 2025 |title=Olympian Kiran Pahal strikes gold in Women's 400m at Indian Open Athletics 2025 |url=https://www.aninews.in/news/sports/others/olympian-kiran-pahal-strikes-gold-in-womens-400m-at-indian-open-athletics-202520250720130421/ |access-date=2026-04-10 |website=ANI News |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:पहल, किरण}} {{Authority control}} [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारतीय एथलीट]] [[श्रेणी:हरियाणा के लोग]] [[श्रेणी:हरियाणा के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] ac0l34mxg4wx9sso9mhsrwfti42qye0 उजी 0 1614872 6610863 6583813 2026-09-06T02:48:37Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610863 wikitext text/x-wiki {{Infobox weapon | name = उज़ी (Uzi) | image = [[File:Uzimicro.jpg|thumb]] | type = सबमशीन गन | origin = {{flag|Israel}} | designer = उज़िएल गैल | designed = 1950 | manufacturer = इज़राइल मिलिट्री इंडस्ट्रीज़ (IMI) | produced = 1950–वर्तमान | mass = 3.5 किलोग्राम (खाली) | cartridge = 9×19mm पैराबेलम | action = ओपन बोल्ट, ब्लोबैक | rate_of_fire = 600 राउंड प्रति मिनट (मानक उज़ी) | effective_range = 200 मीटर | feed = 20, 25, 32, 40 या 50-राउंड बॉक्स मैगज़ीन }} '''उज़ी''' ({{Lang-en|Uzi}}, हिब्रू: עוזי) इज़राइल में विकसित 'ओपन-बोल्ट' और 'ब्लोबैक-संचालित' सबमशीन गन का एक विश्वप्रसिद्ध परिवार है। इसका डिज़ाइन विशेष रूप से छोटे आकार, अत्यधिक विश्वसनीयता और आसान उत्पादन को ध्यान में रखकर बनाया गया था। यह उन पहले हथियारों में से एक थी जिसमें 'टेलीस्कोपिंग बोल्ट' डिज़ाइन का सफलतापूर्वक उपयोग किया गया, जिसने इसके आकार को एक बड़ी पिस्तौल के समान कॉम्पैक्ट बना दिया। दुनिया भर के सैन्य बलों, विशेष पुलिस इकाइयों और सुरक्षा एजेंसियों द्वारा इसका व्यापक रूप से उपयोग किया गया है।<ref>[https://archive.org/details/ultimatespecialf00hugh/page/157| Ultimate Special Forces]</ref> == डिज़ाइन == उज़ी का डिज़ाइन 1940 के दशक के अंत में इज़राइली रक्षा बलों के एक युवा अधिकारी, '''मेजर उज़िएल गैल''' द्वारा तैयार किया गया था। 1948 के अरब-इज़राइली युद्ध के बाद, इज़राइल को एक ऐसे स्वदेशी हथियार की आवश्यकता थी जिसे रेतीले और धूल भरे रेगिस्तानी वातावरण में आसानी से इस्तेमाल किया जा सके और जिसका बड़े पैमाने पर सस्ता उत्पादन किया जा सके।<ref>[http://www.pmulcahy.com/submachineguns/israeli_submachineguns.htm|"IMI Uzi"]{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> 1950 में इसका आधिकारिक प्रोटोटाइप बनकर तैयार हुआ। उज़िएल गैल नहीं चाहते थे कि इस हथियार का नाम उनके नाम पर रखा जाए, लेकिन इज़राइली सैन्य अधिकारियों ने उनके अनुरोध को नज़रअंदाज़ करते हुए इसका नाम "उज़ी" रख दिया। 1954 में इसे पहली बार इज़राइली विशेष बलों को सौंपा गया और 1956 के स्वेज़ संकट के दौरान इसे युद्ध के मैदान में अपनी उपयोगिता साबित करने का पहला मौका मिला।<ref>{{Cite book|last=Ezell|first=Edward Clinton|title=Small Arms of the World|publisher=Stackpole Books|year=1988|isbn=978-0880296014|pages=482-485}}</ref><ref>[https://books.google.co.in/books?id=sZfGYsrEIBEC&redir_esc=y|Mercenaries in Asymmetric Conflicts]</ref> == अद्वितीय डिज़ाइन और यांत्रिकी == उज़ी की अपार सफलता के पीछे इसके दो सबसे महत्वपूर्ण डिज़ाइन नवाचार थे: # '''टेलीस्कोपिंग बोल्ट:''' पारंपरिक सबमशीन गनों में बोल्ट बैरल (नली) के ठीक पीछे होता है, जिससे हथियार की लंबाई बढ़ जाती है। उज़ी का 'टेलीस्कोपिंग बोल्ट' बैरल के पिछले हिस्से को एक आस्तीन की तरह घेर लेता है। इस डिज़ाइन ने नली की लंबाई को कम किए बिना हथियार के समग्र आकार को बहुत छोटा कर दिया।<ref>{{Cite book|last=Cutshaw|first=Charles Q.|title=Tactical Small Arms of the 21st Century|url=https://archive.org/details/tacticalsmallarm0000cuts|publisher=Gun Digest Books|year=2006|isbn=978-0873499149|pages=[https://archive.org/details/tacticalsmallarm0000cuts/page/160 160]-162}}</ref> # '''पिस्तौल ग्रिप में मैगज़ीन:''' उज़ी की मैगज़ीन को सीधे 'पिस्तौल ग्रिप' के अंदर डाला जाता है, बिल्कुल एक सामान्य हैंडगन की तरह। यह "हाथ हाथ को खोज लेता है" के एर्गोनोमिक सिद्धांत पर काम करता है। इसके कारण सैनिक अंधेरे में या घबराहट की स्थिति में भी मैगज़ीन को बिना देखे तुरंत बदल सकते हैं। # '''ग्रिप सेफ्टी:''' इसमें ट्रिगर के पीछे एक सुरक्षा लीवर होता है। जब तक शूटर हथियार की ग्रिप को कसकर नहीं पकड़ता, तब तक यह फायर नहीं कर सकती। इससे हथियार के गिरने पर दुर्घटनावश गोली चलने का खतरा खत्म हो जाता है। == सामरिक उपयोग और लोकप्रियता == 1960 से 1980 के दशक के बीच, उज़ी दुनिया की सबसे अधिक बिकने वाली सैन्य सबमशीन गन बन गई। 1967 के 'छह-दिवसीय युद्ध' में इज़राइली पैदल सेना ने सीरियाई बंकरों को साफ़ करने के लिए इसका बेहद प्रभावी ढंग से इस्तेमाल किया। [[File:Strojnica_ERO.jpg|thumb|]] सैन्य उपयोग के अलावा, अपने छोटे आकार के कारण यह वीआईपी सुरक्षा गार्डों और सीक्रेट सर्विस की पहली पसंद बन गई। 1981 में जब अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रीगन पर हत्या का प्रयास हुआ था, तो सीक्रेट सर्विस एजेंट रॉबर्ट वैन्को द्वारा अपने कोट के नीचे से उज़ी निकालकर राष्ट्रपति को सुरक्षा देने की तस्वीर पूरी दुनिया में मशहूर हुई थी।<ref>{{Cite journal|last=Katz|first=Samuel M.|title=The Uzi Submachine Gun|journal=Special Operations Report|volume=4|issue=2|year=2004|pages=34-39}}</ref> == प्रमुख संस्करण == समय के साथ, 'इज़राइल वेपन इंडस्ट्रीज़' ने उज़ी के कई उन्नत और छोटे संस्करण विकसित किए हैं: * '''मिनी उज़ी:''' 1980 में पेश किया गया। यह मूल उज़ी से छोटा है और इसकी फायरिंग दर अधिक (लगभग 600 राउंड/मिनट) है। * '''माइक्रो उज़ी:''' 1986 में पेश किया गया। यह एक भारी मशीन पिस्तौल के आकार का है और इसकी फायरिंग दर अविश्वसनीय रूप से उच्च (1,200 राउंड/मिनट) है। * '''उज़ी प्रो:''' यह नवीनतम संस्करण है, जिसमें आधुनिक 'पिकाटिनी रेल' और पॉलीमर सामग्री का उपयोग किया गया है, ताकि इस पर आधुनिक ऑप्टिक्स और लेज़र लगाए जा सकें।<ref>{{Cite book|last=Meyers|first=David|title=The Uzi Submachine Gun|publisher=Osprey Publishing|year=2011|isbn=978-1849085434|pages=50-55}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == * [https://iwi.net/ इज़राइल वेपन इंडस्ट्रीज़ (IWI) की आधिकारिक वेबसाइट] [[श्रेणी:सैन्य प्रौद्योगिकी]] ct90eu54jek7seuvhurhw6nu33ubcqw नहजुल बलाग़ा 0 1616085 6610880 6583838 2026-09-06T03:06:46Z अमर तिवारी 932885 Infobox जोड़ा 6610880 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | image = Nahj al-Balagha.jpg | name = नहज़ुल बलाग़ा | author = | language = [[अरबी भाषा|अरबी]] | published = 11वीं शताब्दी | editor = [[शरीफ़ रज़ी]] }} '''नहजुल बलाग़ा''' ({{langx|ar|نهج البلاغة}}) [[अली इब्न अबी तालिब]] से संबंधित उपदेशों, पत्रों और कथनों का सबसे प्रसिद्ध संग्रह है। चौथे [[राशिदून ख़िलाफ़त|राशिदी ख़लीफ़ा]], पहले शिया इमाम, और [[इस्लाम के पैग़म्बर|इस्लामी पैगंबर]] [[मुहम्मद]] के चचेरे भाई और दामाद। इस पुस्तक के संकलन का श्रेय अक्सर शरीफ अल-रादी एक प्रमुख [[शिया इस्लाम|शिया]] विद्वान को दिया जाता है। अपने नैतिक उपदेशों और वाक्पटु विषयवस्तु के लिए प्रसिद्ध, नहजुल बलाग़ा इस्लामी जगत में व्यापक रूप से अध्ययन किया जाता है और इसने [[अरबी भाषा|अरबी]] साहित्य और वाक्पटुता को काफी प्रभावित किया है। इसकी कभी-कभी संवेदनशील विषयवस्तु को देखते हुए, पुस्तक की प्रामाणिकता लंबे समय से विवादास्पद बहसों का विषय रही है, हालांकि हाल के अकादमिक शोध से पता चलता है कि अल-रादी से पहले के स्रोतों में ग्रंथों का पता लगाकर इसकी अधिकांश सामग्री वास्तव में अली को ही सौंपी जा सकती है। <ref>{{Cite web|url=https://thaqalayn.net/book/32|title=Nahj al-Balāgha - The Peak of Eloquence|website=thaqalayn.net|language=en|access-date=2026-07-16}}</ref> == अवलोकन == नहजुल बलाग़ा ग्यारहवीं शताब्दी का एक संग्रह है जिसमें दो सौ से अधिक उपदेश, लगभग अस्सी पत्र और लगभग पाँच सौ कथन शामिल हैं, जो सभी [[अली इब्न अबी तालिब]] से संबंधित हैं, जो चौथे [[राशिदून ख़िलाफ़त|राशिदुन खलीफा]] और पहले [[Imamate in Shia doctrine|शिया इमाम]] थे। नहजुल बलाग़ा में उपदेश और पत्र अली के राजनीतिक जीवन पर टिप्पणी प्रस्तुत करते हैं और इस्लामी शासन के लिए एक वैचारिक आधार के रूप में कार्य करते हैं। {{Sfn|Esposito|2003|p=227}} विशेष रूप से उसमें [[मलिक बिन अल-हरिथ अल-अश्तर|मलिक अल-अश्तर]] को संबोधित [[Letter of Ali ibn Abi Talib to Malik al-Ashtar|निर्देश]] पत्र।  अली के एक कमांडर, को न्यायपूर्ण और धार्मिक इस्लामी शासन के एक आदर्श के रूप में बहुत ध्यान मिला है। पुस्तक में [[Social responsibilities|सामाजिक जिम्मेदारियों]] के बारे में विस्तृत चर्चा शामिल है, इस बात पर जोर देते हुए कि अधिक जिम्मेदारियों के परिणामस्वरूप अधिक अधिकार प्राप्त होते हैं। == अनुवाद == नहजुल बलाग़ा अरबी से कई भाषाओं में अनुवाद किया गया है। == यह भी देखें == ** [[इस्लाम का उर्दू विश्वकोश]] ** [[इस्लाम को वैसा ही देखना जैसा दूसरों ने देखा]] ** [[इस्लामिक वे ऑफ़ लाइफ (पुस्तक)]] ** [[इस्लामी न्यायशास्त्र में सार्वजनिक मुद्दों का विश्वकोश]] ** [[इनसाइक्लोपीडिया ऑफ इस्लाम|साइक्लोपीडिया ऑफ इस्लाम]] == संदर्भ == [[श्रेणी:जीवन दर्शन]] [[श्रेणी:अरबी भाषा पाठ वाले लेख]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] m4nhtq7nlw1be70184lr5w1cv8uo3xw इस्लाम में राजनीति 0 1616302 6610848 6601788 2026-09-06T02:05:47Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610848 wikitext text/x-wiki {{Infobox political system | name = [[इस्लाम]] में [[राजनीति]] | part_of = {{unbulletedlist|[[धर्म का इतिहास]]|[[राजनीतिक इस्लाम]]}} | type = [[इस्लामी दर्शन]] | image = Birmingham Quran manuscript - closeup.jpg | caption = [[बर्मिंघम विश्वविद्यालय]] द्वारा सुरक्षित ७वीं शताब्दी की [[कुरान]] की पांडुलिपि का एक खंड। }} {{Islam |expanded=culture}} {{Islam and other religions}} '''[[इस्लाम]] में [[राजनीति]]''' ([[सियासत]]-उश्-[[शरिया]], शर्ई राजनीति) मुख्य रूप से [[कुरान]], [[सुन्नत]] (इस्लामी पैगंबर [[मुहम्मद]] की बातें और जीवनचर्या),<ref name="Zimney 2009">{{cite book |last=Zimney |first=Michelle |year=2009 |chapter=Introduction – What Is Islam? |editor-last=Campo |editor-first=Juan E. |title=Encyclopedia of Islam |url=https://books.google.com/books?id=OZbyz_Hr-eIC&pg=PAxxi |location=[[New York City|New York]] |publisher=[[Facts On File]] |series=Encyclopedia of World Religions |pages=xxi–xxxii |isbn=978-0-8160-5454-1 |lccn=2008005621}}</ref> [[इस्लाम का इतिहास]] तथा विभिन्न राजनीतिक आंदोलनों और संघर्षों से उपजी है।<ref name="Ayoob-Lussier 2020">{{cite book |title=The Many Faces of Political Islam: Religion and Politics in Muslim Societies |url=https://books.google.com/books?id=rjLDDwAAQBAJ&pg=PA26 |year=2020 |publisher=[[University of Michigan Press]] |pages=26–44 |chapter=Islam's Multiple Voices |doi=10.3998/mpub.11448711 |isbn=978-0-472-12640-8 |lccn=2019025041 |edition=2nd |editor1-last=Ayoob |editor1-first=Mohammed |editor2-last=Lussier |editor2-first=Danielle N. |location=[[Ann Arbor, Michigan]] |s2cid=211404750}}</ref> पारंपरिक रूप से इस्लाम में राजनीतिक अवधारणाओं के बीच निर्वाचित नेतृत्व एक अत्यंत महत्वपूर्ण विषय रहा है। मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम के बाद जो लोग इस्लामी राज्य व्यवस्था में नेतृत्व संभालने के लिए चुने गए, उन्हें [[खलीफा]] कहा जाता है। इस्लामी राजनीतिक चिंतन में राज्य संचालन के लिए इस्लामी कानून या [[शरिया]] सर्वाधिक महत्वपूर्ण है। [[शरिया कानून]] के अनुसार निर्वाचित शासकगण जनता के साथ विभिन्न मामलों पर शूरा या परामर्श के आधार पर निर्णय लेते हैं।<sup><ref>Abu Hamid al-Ghazali quoted in Mortimer, Edward, Faith and Power: The Politics of Islam, Vintage Books, 1982, p.37</ref></sup> [[राशिदुन ख़िलाफ़त|राশিদুন खलीफाओं]] सहित शुरुआती खलीफाओं के बाद [[द्वितीय मुआविबिया]] से लेकर विभिन्न मुस्लिम [[राजा|राजाओं]] और [[बादशाह|बादशाहों]] ने मुस्लिम बहुसंख्यक आबादी या विजित क्षेत्रों का शासन संभाला। आधुनिक काल में विभिन्न आधुनिक राजनीतिक विचारधाराओं के व्यापक प्रसार के कारण, वे मुस्लिम बहुसंख्यक क्षेत्रों में इस्लाम के प्रभाव और संमिश्रण के साथ विभिन्न रूपों में ढल गए हैं। इस्लामी उलेमा (विद्वान) प्रथम दृष्टया केवल [[खिलाफत]] और द्वितीय दृष्टया [[मुस्लिम राजतंत्र]] को ही इस्लामी रूप से वैध राजनीतिक व्यवस्था मानते हैं,<ref>{{cite web |title=Monarchy in Qur'an and Hadith |url=https://www.livingislam.org/fiqhi/fiqha_e39.html |website=www.livingislam.org |access-date=4 August 2022}}</ref> और हालांकि वे अन्य राजनीतिक प्रणालियों को हराम कहते हैं,<ref name="i1" /> फिर भी वे इस्लामी शासन स्थापित करने के लिए मुसलमानों द्वारा सत्ता तक पहुँचने के एक मार्ग के रूप में इनका उपयोग करने को वैध ठहराते हैं।<ref name="i2" /> इसके अतिरिक्त, मुस्लिम विधिवेत्ता (फुकहा) यह शर्त रखते हैं कि इस्लामी राजनीति में भाग लेने के लिए व्यक्तिगत [[ईमान]] को सुरक्षित रखना तथा सुधार और जनहित (कल्याण) का अवसर व सामर्थ्य होना पूर्वशर्त है।<ref name=fa/> १९२४ में [[उस्मानिया साम्राज्य|उस्मानिया (ओटोमन) साम्राज्य]] के पतन के बाद मुस्लिम दुनिया के राजनीतिक परिदृश्य में भारी बदलाव आया।<ref name="Roshwald 2013">{{cite book |title=The Oxford Handbook of the History of Nationalism |url=https://books.google.com/books?id=IlNoAgAAQBAJ&pg=PA220 |year=2013 |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=220–241 |chapter=Part II. The Emergence of Nationalism: Politics and Power – Nationalism in the Middle East, 1876–1945 |doi=10.1093/oxfordhb/9780199209194.013.0011 |isbn=9780191750304 |last=Roshwald |first=Aviel |editor-last=Breuilly |editor-first=John |location=[[Oxford]] and [[New York City|New York]]}}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com.bd/books?id=N_ORKS49yk4C&pg=PA2 |title=The Fall and Rise of the Islamic State |last=Feldman |first=Noah |date=2012-08-26 |publisher=Princeton University Press |pages=2 |language=en |isbn=978-1-4008-4502-6}}</ref> 19वीं और 20वीं शताब्दी में मुस्लिम जगत की राजनीति का मुख्य विचार इस्लामी राज्यों में [[शरिया|शरिया कानून]] को लागू करना था। [[छह-दिवसीय युद्ध|छह-दिवसीय युद्ध]] में अरब सेनाओं की पराजय, [[शीत युद्ध|शीत युद्ध]] की समाप्ति और समाजवादी [[सोवियत संघ]] का पतन जैसी राजनीतिक घटनाओं ने इस्लामी आंदोलनों की अपील को और तीव्र कर दिया है। धर्मनिरपेक्ष राज्य व्यवस्था के प्रति अविश्वास के कारण मुस्लिम जगत के इस्लामवादी राजनीतिक दल लगातार आंदोलनरत हैं। == व्युत्पत्ति और परिभाषा == अरबी भाषा में नीति और राजनीति दोनों को दर्शाने के लिए ''[[सियासत]]'' या ''सियासा'' (سياسة) शब्द का प्रयोग किया जाता है। व्याकरणविदों के अनुसार, यह अरबी धातु ''सासा'' (ساس) से निकला है जिसका अर्थ है—संचालन करना, प्रबंधन करना, शासन करना। इस शब्द का 'फेल मुदारे' (वर्तमान और भविष्य काल) रूप ''यासूस'' (يسوس) है।<ref>الأفعال، للسرقسطي، تحقيق محمد محمد شرف، ومراجعة محمد مهدي علام، القاهرة: الهيئة العامة للكتاب، 1979، ص 3/498</ref> इस्लामिक विद्वानों के अनुसार, इस्लाम और अरबी भाषा में 'सियासा' शब्द का अर्थ पारंपरिक राजनीति, सत्ता या नेतृत्व नहीं है; बल्कि इसका अर्थ किसी स्थिति में सुधार करना, उत्पन्न समस्याओं का समाधान निकालना, परिस्थितियों को बेहतर बनाना या किसी वस्तु को अपेक्षाकृत अच्छी स्थिति में ले जाना है। उदाहरण के लिए, वे पैगंबर सुलेमान [[:en:Judgement of Solomon|से जुड़ी एक घटना]] का हवाला देते हैं, जहाँ एक बच्चे की दो महिलाओं द्वारा मातृत्व का दावा किए जाने पर, पैगंबर सुलेमान ने जिस युक्ति से वास्तविक माँ की पहचान की थी, उसे 'सियासत' के रूप में उल्लेखित किया गया है।<ref>{{cite web |title=सहীह बुখারী (তাওহীদ পাবঃ) {{!}} হাদিস: ৩৪২৭ [ ] |url=https://www.hadithbd.com/hadith/link/?id=27766 |website=www.hadithbd.com |access-date=22 July 2026 |language=bn}}</ref> विद्वानों का यह भी कहना है कि जिन विषयों में कुरान और सुन्नत के स्पष्ट और अकाट्य प्रमाण मौजूद हैं, उन मामलों में 'सियासा' या नवीन समाधान रणनीतियाँ वैध नहीं होंगी; 'सियासा' का प्रयोग केवल उन मामलों में वैध है जिनका शरिया में कोई स्पष्ट उल्लेख नहीं है।<ref name=ipabmz>{{cite web |last1=Zakaria |first1=Abu Bakr Muhammad |title=ইসলামে রাজনীতি ও রাষ্ট্রনীতির ধরণ। |url=https://m.youtube.com/watch?si=MNcJPeT_tyh72UDq&v=Rmgsnk5Yf74 |website=[[Abu Bakr Muhammad Zakaria|ابو بكر محمد زكريا]] Official YouTube Channel |access-date=30 November 2023 |language=en |date=3 October 2023}}</ref> आलिमों का यह भी कहना है कि कोई व्यक्ति या सरकार अल्लाह के बंदों की सुविधा या कल्याण के लिए जो कार्य करती है, वे इस्लामी राजनीति के अंतर्गत आते हैं, जो मूल रूप से [[मस्लहत]] (जनहित) से जुड़े हैं और उसी पर निर्भर हैं; यदि उस कार्य में जनहित नहीं है, तो इस्लाम उसे राजनीति के रूप में मान्यता नहीं देता। इस्लामी राजनीति का मूल सिद्धांत यह है कि निर्देश कुरान और हदीस से यानी पैगंबर मुहम्मद (स.) की जीवनी से लिए जाने चाहिए, न कि व्यक्तिगत रूप से गढ़े जाने चाहिए।<ref>{{cite news |title=ইসলামী রাজনীতি কাকে বলে ও কী? |url=https://www.ntvbd.com/religion-and-life/22366/%E0%A6%87%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%5B...%5D |access-date=21 August 2025 |work=ntvbd.com |date=27 September 2015 |language=en }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[वैज्ञानिक अनुसंधान और फतवा संबंधी स्थायी समिति|सऊदी अरब की फतवा संबंधी स्थायी समिति]] के अनुसार, कुरान और सुन्नत पर आधारित राजनीति ही इस्लामी राजनीति है तथा सभी मुसलमानों और इस्लामी राज्यों के शासकों के लिए इस राजनीति का अभ्यास करना और मुसलमानों के इसुखल एवं परलोक से जुड़े सभी कार्यों को इन्हीं सिद्धांतों के आधार पर संचालित करना 'फर्ज़' (अनिवार्य) है।<ref>https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single2/bn_Islami_Rajniti_ki_Kibhabe.pdf</ref> == प्रारंभिक ग्रंथसूची == {{আরও দেখুন|सियासतनामा}} इस्लामी राजनीति पर सबसे प्राचीन मौलिक ग्रंथ [[अल-मावर्दी]] की पुस्तक [[अहकाम उस-सुल्तानिया (पुस्तक)|अहकाम उस-सुल्तानियात]] (प्रशासनिक नियम) है।<ref name=pub>{{cite web |title=আল মাওয়ার্দী'র খিলাফাত দর্শন ও ড.মুঈন উদ-দীন আহমদ খান।। মাঈন উদ্দিন জাহেদ |url=https://pubakash.com/archives/1819 |website=Pubakash |access-date=1 October 2025 |language=en-US |date=31 March 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=আল মাওয়ার্দী ও তাঁর চিন্তাধারা - রোয়াক |url=https://rowyakbd.com/al-mawardi-and-his-thought/ |website=Rowakbd |access-date=1 October 2025 |language=en-US |date=22 February 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=স্মরণীয় মুসলিম মনীষী আল-মাওয়ার্দি |url=https://www.kalbela.com/ajkerpatrika/special-event/158040 |access-date=1 October 2025 |work=[[Kalbela]] |date=24 January 2025 }}{{dead link|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> इसके अतिरिक्त, बाद की रचनाओं में [[अबू याला]] की 'अहकाम उस-सुल्तानिया', [[अबुल मआली अल-जुवैनी]] की 'अल-गियासी', [[इब्न कय्यिम]] रचित [[तुरुत उल-हिकमिय्यात|तुरुत उल-हुकमिय्यात]] और [[इब्न तैमिया]] की [[सियासत उस-शरिया (पुस्तक)|सियासत उस-शरिया]] आदि प्रमुख हैं।<ref name=ipabmz/><ref name=pub/> == धार्मिक पांडुलिपियाँ == === कुरान === {{hatnote|और देखें: [[आज्ञाकारिता की आयत]] और [[इकामते दीन]]}} [[चित्र:সূরা শূরার ১৩তম আয়াত.png|400px|थंब|दाएँ|सूरह शूरा की 13वीं आयत, जिससे "इकामते दीन" शब्दावली ली गई है और इसकी व्याख्या को लेकर इस्लामवादियों में मतभेद है।]] कुरान में इस्लामी राजनीति के संदर्भ में राजनीतिक इस्लामवादियों द्वारा सबसे अधिक [[इकामते दीन]] (धर्म की स्थापना) नामक अवधारणा को उभारा जाता है, जिसका उल्लेख [[सूरह शूरा]] की आयत 13 में है। {{quote| उसने तुम्हारे लिए धर्म (दीन) का वही मार्ग निर्धारित किया है, जिसका आदेश उसने नूह को दिया था और जो (ओही) हमने तुम्हारी ओर भेजी है और जिसका आदेश हमने इब्राहीम, मूसा और ईसा को दिया था कि ''धर्म को स्थापित करो'' (اَقِیۡمُوا الدِّیۡنَ) और इसमें फूट न डालो। जिस चीज़ की ओर तुम बहुदेववादियों को बुलाते हो, वह उन्हें बहुत भारी लगती है; अल्लाह जिसे चाहता है अपनी ओर खींच लेता है और जो उसकी ओर रुख करता है, उसे वह मार्ग दिखाता है। |सूरह शूरा: १३}} हालांकि, इस आयत में "धर्म को स्थापित करने" से क्या तात्पर्य है, इसे लेकर इस्लामवादियों में मतभेद है। [[राजनीतिक इस्लाम]] के समर्थक इसके द्वारा अल्लाह की हुकूमत या आदेश की स्थापना अथवा इस्लामी सरकार की स्थापना यानी इस्लामी/मुस्लिम राजनीति या शक्ति की स्थापना समझते हैं; इसके विपरीत, [[पारंपरिक सलाफीवाद|मुख्यधारा के सलाफी]] मानते हैं कि इसका तात्पर्य [[तौहीद]] (अल्लाह की एकता) और दावत के माध्यम से जनता के बीच शुद्ध इस्लामी [[अकीदा]] (विश्वास) स्थापित करना है, और वे पहले वाले राजनीतिक हुकूमत संबंधी अर्थ को गलत बताकर उसका विरोध करते हैं। [[चित्र:আনুগত্যের আয়াত.jpg|400px|थंब|दाएँ|सूरह निसा की आयत 59, जिसे आज्ञाकारिता की आयत कहा जाता है, इस्लाम में राजनीति के संदर्भ में प्रयुक्त एक महत्वपूर्ण आयत है।]] इस्लाम में राजनीतिक सत्ताधारियों की आज्ञाकारिता के प्रसंग में सूरह निसा की आयत 59 का उल्लेख किया जाता है, जिसे 'आज्ञाकारिता की आयत' कहा जाता है। इसमें अल्लाह और इस्लामी पैगंबर मुहम्मद के साथ-साथ [[उलिल-अम्र]] यानी दायित्व संभालने वाले प्राधिकारिगण (शासकों और उलेमा) की आज्ञा मानने का निर्देश दिया गया है। यह आज्ञाकारिता वैध इस्लामी निर्देशों ([[हलाल]]) के मामले में है, न कि अनंतिम या गैर-इस्लामी आदेशों ([[हराम]]) के मामले में। {{quote|हे विश्वासियों! अल्लाह का आज्ञापालन करो और रसूल का आज्ञापालन करो और उन लोगों का भी जो तुममें से अधिकारसंपन्न (उलिल-अम्र) हैं। फिर यदि किसी बात में तुम्हारा आपस में मतभेद हो जाए, तो उसे अल्लाह और रसूल के पास लौटा दो (उनके आदेश की ओर देखो), यदि तुम अल्लाह और अंतिम दिन पर विश्वास रखते हो। यही उत्तम है और परिणाम की दृष्टि से भी बहुत अच्छा है।|सूरह निसा, आयत: ५९}} [[इब्न तैमिया]] ने अपनी पुस्तक 'सियासत उस-शरिया' (शर्ई राजनीति) की शुरुआत इसी आयत से की है, साथ ही न्याय और अमानत (विश्वास) के निर्देश के रूप में सूरह निसा की आयत 58 को भी पूर्व में उद्धृत किया है। {{quote|निःसंदेह हमने अपने रसूलों को स्पष्ट प्रमाणों के साथ भेजा और उनके साथ किताब और (न्याय की) तराजू उतारी, ताकि लोग न्याय पर कायम रहें। और हमने लोहा उतारा, जिसमें भारी शक्ति है और लोगों के लिए कई लाभ हैं; और ताकि अल्लाह जान ले कि कौन बिन देखे उसकी और उसके रसूलों की सहायता करता है। निःसंदेह अल्लाह शक्तिशाली, पराक्रमी है।|हदीद, २५}} {{quote|निसंदेह अल्लाह तुम्हें आदेश देता है कि अमानतें उनके हकदारों को लौटा दो और जब लोगों के बीच निर्णय करो, तो न्याय के साथ निर्णय करो। अल्लाह तुम्हें कितनी अच्छी सीख देता है! निःसंदेह अल्लाह सब कुछ सुनने वाला, देखने वाला है।|निसा, ५८}} ==== पश्चिमी विद्वानों के दृष्टिकोण ==== माइकल कुक ने अपनी पुस्तक 'मुहम्मद' में टिप्पणी की है कि हालांकि कुरान सीधे तौर पर राजनीति पर चर्चा नहीं करता, लेकिन इसमें उत्पीड़ितों (''मुस्तदआफीन''), देशत्याग (''हिजरत''), मुस्लिम समुदाय (''[[उम्मा]]'') और अल्लाह के मार्ग में संघर्ष (''[[जिहाद]]'') की अवधारणाओं का उल्लेख मिलता है, जिनके राजनीतिक प्रभाव हो सकते हैं।<ref name="Cook-1983-51-60">{{cite book |last1=Cook |first1=Michael |title=Muhammad |url=https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4 |date=1983 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192876058 |pages=[https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4/page/51 51]–60}}</ref> कुरान की कई आयतों (जैसे कुरान 4:98) में ''मुस्तदआफीन'' ("कमजोर माने गए", "अकिंचन" या "उत्पीड़ित") पर चर्चा की गई है, जैसे कि कैसे फिरौन जैसे लोग उनका शोषण करते थे, अल्लाह कैसे चाहता था कि उनके साथ न्याय हो, और वे उस भूमि से जहाँ उन पर अत्याचार होता है, कैसे पलायन कर सकते हैं (कुरान 4:99)। पैगंबर [[इब्राहीम]] ने "अपने पालनहार की ओर पलायन" किया था (कुरान 29:26)। कुरान में अविश्वासियों (''कुफ्फार'') के खिलाफ युद्ध का आदेश दिया गया है और दिव्य सहायता का वादा किया गया है, हालांकि कुछ आयतों में यह भी कहा गया है कि यह आदेश शायद तब के लिए था जब अविश्वासियों ने युद्ध शुरू किया हो, और संधियाँ तथा समझौते होने पर युद्ध समाप्त किया जा सकता है। इसके अलावा, कुरान में विजय प्राप्त करने वालों के बीच युद्ध में प्राप्त धन के उचित वितरण के लिए भी कुछ आयतें हैं। साथ ही, आंतरिक शत्रुओं या "[[मुनाफिक|कपटियों]]" (''मुनाफिकून'') के विरुद्ध युद्ध का भी आदेश दिया गया है।<ref name="Cook-1983-51-60"/> कुछ निर्देश पैगंबर के जीवनकाल के बाद आगे नहीं बढ़े, जैसे अल्लाह और उनके पैगंबर से झगड़ा करना या पैगंबर से बात करते समय चिल्लाना या ऊँची आवाज़ में बात करना।<ref name="Cook-1983-56-7">{{cite book |last1=Cook |first1=Michael |title=Muhammad |url=https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4 |date=1983 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192876058 |pages=[https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4/page/56 56]–7}}</ref> इस्लामी राजनीतिक शिक्षाओं के सीमित रहने का कारण यह है कि कुरान में "किसी औपचारिक और निरंतर सत्ता के ढांचे" का उल्लेख नहीं किया गया है, इसमें केवल पैगंबर की बात मानने का निर्देश दिया गया है;<ref name="Cook-1983-56-7"/> और इसके मूल संदेश का राजनीतिक उपयोग उस समय अत्यंत सीमित था, क्योंकि रेगिस्तानी खानाबदोश लोगों के लिए यह कल्पना करना भी कठिन था कि विभिन्न शहरों और देशों द्वारा नियंत्रित एक विस्तृत कृषक-बहुसंख्यक क्षेत्र का शासन चलाना ही इस्लाम की सफलता हो सकती है।<ref name="Cook-1983-59">{{cite book |last1=Cook |first1=Michael |title=Muhammad |url=https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4 |date=1983 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192876058 |page=[https://archive.org/details/muhammad0000cook_h0b4/page/59 59]}}</ref> === हदीस === ==== राजनीति या सियासत शब्द का उल्लेख ==== बुखारी और मुस्लिम में वर्णित हदीसों में 'सियासत' शब्द की धातु (मूल) का क्रियापद के रूप में उपयोग हुआ है।<ref>{{cite web |title=ص9 - كتاب السياسة الشرعية جامعة المدينة - الدرس السياسة الشرعية مفهومها أحكامها أدلة اعتبارها - المكتبة الشاملة (Page 9 - The Book of Islamic Political Theory, University of Madinah - Lesson: Islamic Political Theory: Its Concept, Rulings, and Evidence for its Validity - Shamila Library) |url=https://shamela.ws/book/11313/2 |website=shamela.ws}}</ref><ref>{{cite web |title=ইসলামিক শাসন ব্যবস্থা |url=https://m.youtube.com/watch?si=-U16ABJxCI9s-skE&v=KfCinOkJs4g |access-date=20 July 2026 |date=13 October 2019}}</ref> {{quote|अबू হুরাইরা (रा.) से वर्णित है कि पैगंबर (स.) ने कहा: “बनी ইসরাইল (이스্রাইল की संतानों) पर नबी शासन करते थे (तासूसूहुम अल-अंबिया); जब भी कोई नबी मरता, तो दूसरा नबी उसका उत्तराधिकारी बनता।” |(सहीह बुखारी, हदीस/3455; सहीह मुस्लिम, हदीस/1842; इब्न माजाह, हदीस/2871; मुसनद अहमद, हदीस/7960)}} [[इमाम नववी]] कहते हैं: "'[वे] नबी द्वारा शासित थे' का अर्थ है कि नबी उनके मामलों की देखभाल वैसे ही करते थे जैसे शासक जनसाधारण की जिम्मेदारी संभालते हैं। इस प्रकार सियासा का अर्थ ऐसी देखरेख करना है जो उनके कल्याण को बनाए रखे और उनके हितों को पूरा करे।"<ref>{{cite web |title=Politics from an Islamic perspective - Islam Question & Answer |url=https://islamqa.info/en/answers/181673/politics-from-an-islamic-perspective |website=[[islamqa.info]] |access-date=4 August 2022 |language=en}}</ref> ==== नेतृत्व के निर्देश ==== ;नेतृत्व की प्राथमिक शर्त: तीन लोगों की जमात और कुरान (इस्लामी ज्ञान) में प्रवीणता [[सालेह अल-मुनाज्जिद]] अपनी पुस्तक 'हुब्ब उस-सियासत' (नेतृत्व प्रेम) में कहते हैं कि सुन्नत के अनुसार यदि लोग संगठित हों, तो एक नेता का होना अनिवार्य है। {{quote|अबू सईद अल-खुदी (रा.) से वर्णित। रसूलुल्लाह (स.) ने कहा: जब तीन व्यक्ति सफर पर निकलें, तो उन्हें चाहिए कि वे अपने में से एक को अपना अमीर या नेता बना लें।|अबू दाऊद, ২৬০৮, सनद हसन, अलबानी}} एक अन्य हदीस में आया है कि यदि तीन से अधिक लोग एकत्र हों, तो उनमें से एक को नेता बनाना चाहिए, और उसे नेता बनाया जाना चाहिए जो उनमें सबसे अधिक कुरान (और सही हदीस यानी शुद्ध इस्लामी ज्ञान) जानता हो। {{quote|कुतैबा बिन सईद (रह.) ..... अबू सईद अल-खुदी (रज़ि.) से वर्णित। उन्होंने कहा, रसूलुल्लाह (स.) ने कहा: जब तीन व्यक्ति एकत्र हों, तो उनमें से एक को उनका इमाम या नेता होना चाहिए। और उनमें इमामत या नेतृत्व का सबसे अधिक हकदार वह व्यक्ति है जिसने सबसे अधिक पढ़ा है (أَقْرَؤُهُمْ, अक्रओहुम - जिसका अर्थ यह है कि जिसने मजीद कुरान [और सही हदीस] का सबसे अधिक अध्ययन किया है)।| सहीह मुस्लिम (हदीस अकादमी) 1415-(289/672)}} एक अन्य हदीस में नेता या इमाम बनाने के विस्तृत दिशा-निर्देश दिए गए हैं (अधिकांश विद्वानों के अनुसार यह धार्मिक इमामत या धार्मिक नेतृत्व है, किंतु कई विद्वानों ने इसे राजनीतिक इमामत या राजनीतिक नेतृत्व चुनने के निर्देश के रूप में भी स्थापित किया है)। {{quote|अबू मसूद (रा.) से वर्णित। उन्होंने कहा, रसूलुल्लाह (स.) ने ارشاد किया: कौम की इमामत वह व्यक्ति करेगा जो अल्लाह की किताब को सबसे अच्छी तरह पढ़ सकता है। यदि उपस्थित सभी लोग अच्छे कारी (पाठक) हों, तो इमामत वह व्यक्ति करेगा जो सुन्नत के बारे में सबसे अधिक जानता हो। यदि सुन्नत के ज्ञान में सब समान हों, तो वह जो सबसे पहले हिजरत (पलायन) करके आया हो। यदि हिजरत में भी सब समान हों, तो वह इमामत करेगा जो उम्र में सबसे बड़ा हो। और कोई व्यक्ति किसी अन्य व्यक्ति के अधिकार क्षेत्र (अधिकार वाले स्थान) में जाकर इमामत न करे और न ही किसी के घर जाकर उसकी अनुमति के बिना उसके खास आसन पर बैठे।|मिशকাত 1117, मुस्लिम 673, अबू दाऊद 582, अत-तिर्मिज़ी 235, नसायी 780, इब्न माजाह 980, अहमद 17063}} ;ज्ञान अर्जन हदीस में आलिम (विद्वान) व्यक्ति को नेता बनाने का आदेश दिया गया है और जाहिल (अज्ञानी) व्यक्ति को नेता बनाना कयामत की निशानी बताया गया है। {{quote|कुतैबा बिन सईद (रह.) ..... उर्वाह (रह.) से वर्णित। उन्होंने कहा, मैंने अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन अल-आस (रज़ि.) को कहते सुना। उन्होंने कहा कि मैंने रसूलुल्लाह (स.) को कहते सुना। आपने फरमाया: निश्चय ही अल्लाह लोगों के दिलों से ज्ञान छीन नहीं लेगा, बल्कि वह आलिमों (विद्वानों) को उठा कर (قبض करके) ज्ञान को समाप्त कर देगा। यहाँ तक कि जब कोई आलिम बाकी नहीं रहेगा, तो लोग अज्ञानी (मूर्ख) लोगों को अपना नेता बना लेंगे। लोग उनसे फतवे (धार्मिक निर्णय) मांगेंगे, और वे बिना ज्ञान के फतवे देंगे। जिससे वे खुद भी गुमराह होंगे और लोगों को भी गुमराह करेंगे।|सहीह मुस्लिम (हदीस अकादमी) 6689-(13/2673)}} साहबी [[उमर इब्न अल-खत्ताब|उमर]] और सलाफ-ए-सालेहिन ने नेतृत्व मिलने से पहले और बाद में ज्ञान अर्जित करने का निर्देश दिया है। {{quote|उमर (रा.) ने कहा: नेतृत्व प्राप्त करने से पहले ज्ञान हासिल कर लो। अबू अब्दुल्लाह (बुखारी) कहते हैं: और नेता बना दिए जाने के बाद भी (ज्ञान प्राप्त करो), क्योंकि पैगंबर (स.) के साथियों ने वृद्धावस्था में भी ज्ञान प्राप्त किया है।|सहीह बुखारी (इफा) 73}} हालांकि, केवल अपने ज्ञान के प्रदर्शन या नेतृत्व पाने के उद्देश्य से ज्ञान प्राप्त करने को हदीस में मना किया गया है। {{quote|काब बिन मलिक (रज़ि.) से वर्णित, उन्होंने कहा, मैंने रसूलुल्लाह (स.) को कहते सुना: जो व्यक्ति आलिमों के साथ बहस करने, या जाहिलों के साथ हुज्जत करने, अथवा लोगों को अपनी ओर आकर्षित करने के उद्देश्य से ज्ञान प्राप्त करता है, अल्लाह तआला उसे जहन्नम (नरक) में झोंक देगा।|तिर्मिज़ी 2654 (हसन-अलबानी)}} ;सच्चाई और निर्लोभता व्यक्तिगत जीवन में সৎ (सच्चे) और नेतृत्व तथा सत्ता को मन से नापसंद करने वाले लोगों को नेतृत्व के योग्य बताया गया है। {{quote|अबू हुरैरा (रा.) से वर्णित, पैगंबर (स.) ने कहा: कयामत तब तक कायम नहीं होगी... जब तक कि तुम ऐसे लोगों से युद्ध न करो... "तुममें से सर्वोत्तम लोग वे होंगे जो नेतृत्व और शासन सत्ता से जुड़ने से पहले इसे अत्यधिक घृणा और नापसंद करें।" |सहीह बुखारी (इफा) 3334}} हदीस में नेतृत्व का लालच करने से मना करते हुए कहा गया है कि नेतृत्व की शुरुआत भले ही आनंददायक हो, लेकिन धीरे-धीरे यह कष्टदायक होती जाती है। {{quote|अबू हुरैरा (रा.) से वर्णित। उन्होंने कहा, पैगंबर (स.) ने कहा: शीघ्र ही तुम लोग सत्ता और नेतृत्व के लिए लालायित हो जाओगे। और इसके कारण निश्चित ही कयामत के दिन तुम्हें लज्जित होना पड़ेगा। अतः (नेतृत्व पाना) दूध पिलाने वाली (माता) के रूप में कितना अच्छा है और दूध छुड़ाने के समय कितना बुरा है। (जैसे शिशु दूध मिलने पर आनंदित होता है, वैसे ही व्यक्ति सत्ता पाकर खुश होता है, और जैसे दूध छूटने पर बच्चा कष्ट पाता है, वैसे ही सत्ता जाने पर व्यक्ति दुखी होता है।) |मिशকাত 2681, बुखारी 7148, नसायी 4211}} ;परामर्श और प्राथमिकता हदीस में परामर्श (मशविरा) के आधार पर नेता या अमीर चुनने के लिए प्रोत्साहित किया गया है, और जिसकी सत्ता या जिसके प्रति निष्ठा पहले स्थापित हो चुकी हो, उसकी आज्ञा मानने तथा उसकी मृत्यु के बाद ही अगला अमीर चुनने का निर्देश दिया गया है। पहले से स्थापित नेता के जीवनकाल में यदि कोई दूसरा नेतृत्व का दावा करे, तो उसे दृढ़ता से रोकने का आदेश है। {{quote| जरीर (रा.) से वर्णित। उन्होंने कहा, मैं यमन में था। उसी समय मेरी मुलाकात यमन के दो व्यक्तियों—जुकाला और जु-अम्र—से हुई। मैंने उन्हें रसूलुल्लाह (स.) की हदीसें सुनानी शुरू कीं। (वर्णक कहते हैं) तब जु-अम्र ने जरीर से कहा, हे जरीर! यदि तुम जो वर्णन कर रहे हो, वह वास्तव में तुम्हारे साथी [पैगंबर (स.)] का कथन है, तो जान लो कि तीन दिन पहले उनका इंतकाल हो चुका है। (जरीर कहते हैं, यह सुनकर मैं मदीने की ओर दौड़ा)... (बाद में जब अबू बकर खलीफा चुने गए, तो उन्होंने कहा)... "तुम अरब जाति तब तक कल्याण पर रहोगे जब तक कि एक अमीर के मरने पर (परामर्श के आधार पर) दूसरे को अमीर बना लोगे। और यदि यह फैसला तलवार के जोर पर होने लगा, तो तुम्हारे अमीर राजा-बादशाहों जैसे हो जाएंगे। वे राजाओं की तरह गुस्सा होंगे और राजाओं की तरह खुश होंगे (और खिलाफत व खलीफा बाकी नहीं रहेंगे)।" |सहीह बुखारी, हदीस: ४३५९}} {{quote|अबू हुरैरा (रा.) से वर्णित, पैगंबर (स.) ने कहा: "...मेरे बाद कोई नबी नहीं आएगा, बल्कि कई खलीफा होंगे और उनकी संख्या अधिक होगी।" সাহাবীগণ बोले, "तो आप हमें क्या आदेश देते हैं?" आपने फरमाया: "जिसके हाथ में सबसे पहली बैअत (निष्ठा की शपथ) की जाए, उसी का आज्ञापालन करना और उन्हें उनका हक देना। निःसंदेह अल्लाह उनसे उस चीज़ के बारे में पूछेगा जिसकी जिम्मेदारी उन्हें सौंपी गई थी।" |(सहीह बुखारी, हदीस/3455; सहीह मुस्लिम, हदीस/1842)}} ;योग्य व्यक्ति को नेतृत्व देना सही माने गए सुन्नी हदीसों में योग्य व्यक्ति को नेतृत्व सौंपने का आदेश दिया गया है। {{cite book |last1=Taymīyah |first1=Aḥmad ibn ʻAbd al-Ḥalīm Ibn |title=The Political Shariyah on Reforming the Ruler and the Ruled |date=2005 |publisher=Dar ul Fiqh |page=13 |url=https://books.google.com.bd/books?id=ZdwVAQAAIAAJ&q=political+shariyah+on+reforming+ruler+and+ruled+ibn+taymiyyah&dq=political+shariyah+on+reforming+ruler+and+ruled+ibn+taymiyyah&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwij4qv35uKPAxWa6jgGHXd2BtoQ6AF6BAgKEAM |access-date=18 September 2025 |language=en}} {{quote|अबू हुरैरा (रा.) से वर्णित। उन्होंने कहा, रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: जब अमानत नष्ट कर दी जाए (यानी अयोग्य व्यक्ति को जिम्मेदारी सौंप दी जाए), तब कयामत की प्रतीक्षा करना।|बुखारी ६४९६, रियाजुस सालिहीन १८३७}} ;महिला राष्ट्राध्यक्ष न होना हदीस में राष्ट्राध्यक्ष के पद के लिए महिलाओं को अयोग्य घोषित किया गया है। {{quote|अबू बकरा (रा.) से वर्णित। उन्होंने कहा, रसूलुल्लाह (स.) के पास यह खबर पहुँची कि फारस (ईरान) के लोगों ने किस्रा की पुत्री को अपनी सावर्णि (महारानी) नियुक्त किया है। तब आपने फरमाया: वह जाति कभी सफल नहीं हो सकती जो अपने शासन की बागडोर किसी महिला को सौंप दे।|मिशकत ३६९३, सहीह: बुखारी ४४२५}} ==== आज्ञाकारिता और विरोध ==== इस्लामी पैगंबर मुहम्मद ने मुसलमानों को मिलजुलकर रहने का कड़ाई से निर्देश दिया है और अमीर, सत्ताधारी नेता या शासक की कमियों या उसके अत्याचारी होने पर भी धैर्य रखने तथा एकजुटता से अलग न होने का आदेश दिया है।<ref name=উ>উসুলুল ঈমান... (उसूलुल ईमान...)</ref> {{quote|अनस बिन मालिक (रा.) से वर्णित। उन्होंने कहा, रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: यदि तुम पर किसी ऐसे हब्शी (अश्लील/कृष्णवर्ण) दास को भी शासक नियुक्त कर दिया जाए जिसका सिर किशमिश की तरह (छोटा) हो, तब भी उसकी बात सुनना और उसकी आज्ञा का पालन करना।|सहीह बुखारी, हदीस: ७१४२}} {{quote|अब्दुल्लाह बिन अम्र (रा.) से वर्णित: अल्लाह के रसूल (स.) ने फरमाया: "जो व्यक्ति किसी राजनेता (शासक) के हाथ पर बैअत करे और उसे अपने दिल से वचन दे, तो उसे चाहिए कि जहाँ तक संभव हो उसका (उसके अच्छे कार्यों में) आज्ञापालन करे। इसके बाद यदि कोई दूसरा (शासक) उसकी सत्ता छीनना चाहे, तो उस दूसरे शासक की गर्दन उड़ा दो।" |(मुस्लिम ৪৮৮২)}} ;शासक को गुप्त रूप से सलाह देना इस्लामी पैगंबर मुहम्मद ने शासक को नसीहत (मार्गदर्शन) देने का निर्देश दिया है और इसे गुप्त रूप से देने को कहा है।<ref name=উ/> {{quote|अबू हुरैरा (रज़ि.) से वर्णित। उन्होंने कहा, रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: अल्लाह तआला तीन चीजें पसंद करता है और तीन चीजें नापसंद करता है... "और अल्लाह ने तुम पर जिसे शासक बनाया है, उसे नसीहत (भलाई की बात) करो।"<ref name=উ/> |सहीह मुस्लिम ১৭১५}} {{quote|इब्न أبي عاصم और अन्य द्वारा वर्णित इयाद बिन गनम (रज़ि.) कहते हैं, रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: «من أراد أن ينصح لذي سلطان فلا يبده علانية، ولكن يأخذ بيده فيخلوا به، فإن قبل منه فذاك، وإلا كان قد أدى الذي عليه» “यदि कोई किसी सत्ताधारी को नसीहत देना चाहता है, तो उसे चाहिए कि वह उसे खुलेआम (सार्वजनिक रूप से) न दे, बल्कि उसका हाथ पकड़कर (एकांत में) ले जाए। यदि वह उसकी बात मान ले, तो ठीक है, अन्यथा उसने अपनी जिम्मेदारी पूरी कर दी।” |(मुसनद अहमद १५३३३, इब्न أبي عاصم, अस-सुन्नत ২/৫০)<ref name=উ/></ref> ;नेतृत्व की वैधता के मानदंड [[खोন্দকার আব্দুল্লাহ জাহাঙ্গীর]] अपनी पुस्तक 'ইসলামের নামে জঙ্গিবাদ' (इस्लाम के नाम पर आतंकवाद) में कहते हैं कि हदीस में तब तक शासक की सत्ता का विरोध करने से मना किया गया है जब तक वे नमाज पढ़ते हैं और/या सार्वजनिक रूप से नमाज पढ़ने की अनुमति देते हैं। {{quote|उम्मुल मुमिनीन उम्मे सलमा (रज़ि.) से वर्णित कि रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: शीघ्र ही ऐसे कुछ अमीर आएंगे जिन्हें तुम पहचानोगे और नापसंद करोगे। जो व्यक्ति उनकी असलियत को पहचान गया, वह सुरक्षित हो गया और जिसने उन्हें नापसंद किया, वह बच गया। लेकिन जो व्यक्ति उनसे संतुष्ट रहा और उनका अनुसरण किया (वह नष्ट हो गया)। लोगों ने पूछा: क्या हम उनके खिलाफ युद्ध न करें? रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: नहीं, जब तक वे नमाज कायम रखें।|सहीह मुस्लिम, ४६९४}} फहद बिन सालेह अल-अजलान अपनी पुस्तक 'मुहर्रर फी सियासत उस-शरिया' में कहते हैं कि काजी इयाद और इब्न हजार असकलानी का कहना है कि यदि कोई मुस्लिम शासक काफिर हो जाए या खुले कुफ्र (अधर्म) में लिप्त हो जाए, तो उसकी आज्ञा मानना वैध नहीं है; बल्कि यदि कोई सक्षम हो, तो वह उसके खिलाफ संघर्ष करे। और यदि मुसलमान ऐसा करने में असमर्थ हों, तो राजनीतिक हित और अपने अस्तित्व को बचाने के लिए वे बाहरी तौर पर उसकी आज्ञा मान सकते हैं (मजबूरीवश, न कि उसकी शर्ई सत्ता मानकर)। ;गोत्रवाद और भाई-भतीजावाद (असबियाह) हदीस में [[असबियाह|गोत्रवाद (जातिवाद/वंशवाद)]] की निंदा की गई है और इसे प्रतिबंधित किया गया है। {{quote|वासिला बिन असका (रा.) कहते हैं, मैंने एक दिन रसूल (स.) से पूछा: या रसूलल्लाह! असबियाह क्या है? रसूल (स.) ने फरमाया: असबियाह यह है कि तुम अन्याय के मामले में अपने गोत्र की सहायता करो।|अबू दाऊद ५१১৯}} {{quote|जुनदूब बिन अब्दुल्लाह बजली (रज़ि.) से वर्णित कि रसूलुल्लाह (स.) ने फरमाया: जो व्यक्ति लक्ष्यहीन नेतृत्व के झंडे तले युद्ध करता है, गोत्रवाद (عَصَبِيَّةً, असबियाह) की ओर आह्वान करता है और गोत्रवाद के ही कारण सहायता करता है, उसकी मौत जाहिलियत (अज्ञानता के युग) की मौत है।|सहीह मुस्लिम, ४৬৮৬}} == सालाफियों के दृष्टिकोण == मावर्दी अपनी पुस्तक 'क़वानिनुल विज़ारत व सियासतुल मुल्क' (قوانين الوزارة وسياسة الملك, शासन और राज्याधिकार के नियम) में कहते हैं, "हज़रत अली इब्न अबी तालिब (रज़ि.) ने कहा है: 'अपने शत्रु पर उदारता (क्षमा) के माध्यम से श्रेष्ठता प्राप्त करो, क्योंकि यह (क्षमा) दो विजयों में से एक है।' और यदि चेतावनी और स्पष्टीकरण के बाद (शत्रु के साथ) अंतिम मुकाबले या युद्ध की आवश्यकता उत्पन्न हो जाए, तो शासक को अपनी संकल्पशक्ति को जाग्रत करना चाहिए, विवेक का उपयोग करना चाहिए और इस्तिखारा (अल्लाह से कल्याण की प्रार्थना), धर्म के अनुसरण तथा न्याय की स्थापना के दृढ़ संकल्प के साथ आगे बढ़ना चाहिए। क्योंकि भ्रष्ट और पराजित व्यक्ति के अलावा कोई भी इस मार्ग (न्याय और धर्म) से विचलित नहीं होता है।"<ref>{{cite book |title=قوانين الوزارة وسياسة الملك |date=1 January 1900 |publisher=دائرة الثقافة والسياحة – أبوظبي، مركز أبوظبي للغة العربية، إصدارات |isbn=978-9948-02-171-1 |url=https://books.google.com.bd/books?id=hktQEAAAQBAJ&pg=PT27&dq=%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9%22+%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B5%22&hl=bn&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj_tZTv0fiSAxVGT2wGHdh9KQsQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9%22%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%B5%22&f=false |access-date=27 February 2026 |language=en |quote=وقد قال علي بن أبي طالب رضي الله تعالى عنه: خذ على عدوك بالفضل فإنه أحد الظفرين " وإن دعت الضرورة إلى المناجزة بعد الإعذار والإنذار، أيقظ لها عزمه، واستعمل فيها حزمه، وأقدم عليها بعد الاستخارة متبعاً للدين، ومستعملاً للعدل، فلن يعدل عنهما إلا باغ مصروع}}</ref> {{quote|अबू हुरैरा (रज़ि.) कहते हैं, मैंने अल्लाह के रसूल (सल्ल.) से ज्ञान के दो बर्तन सुरक्षित रखे हैं। जिनमें से एक को तो मैंने फैला (प्रचार) दिया। लेकिन यदि मैं दूसरे को भी फैलाता, तो मेरी यह स्वरनली (गला) काट दी जाती।" (बुखारी हदीस/120; मिशकात हदीस/271)}} {{Quote|दूसरे वर्णन में आया है, उनसे कहा गया कि आप अधिक हदीस का वर्णन करते हैं। उन्होंने कहा, मैंने रसूल (सल्ल.) से जो कुछ सुना है, यदि मैं वह सब का सब वर्णन कर देता, तो तुम मुझे पत्थर मारकर मार डालते; कोई मोहलत नहीं देते। (अहमद हदीस/10972, संदर्भ सहिह)}} उक्त हदीस की व्याख्या में विद्वानगण कहते हैं कि यह फितने (उपद्रव) से संबंधित विषय था या तत्कालीन शासक के विरुद्ध था, जिसे प्रकट करने पर उसकी हत्या कर दी जाती। या शायद यह ऐसा विषय था जिसे छिपाने से धर्म को कोई हानि नहीं होती, बल्कि प्रकट करने से फितना बढ़ जाता, इसीलिए उन्होंने इसे प्रकट नहीं किया। यहाँ तक कि जिनके हाथों से इस्लामी नेतृत्व छिन जाने की रसूल (सल्ल.) ने चेतावनी दी थी, वे उनके नाम भी जानते थे। अबू हुरैरा (रज़ि.) ने कहा, मैंने 'अस-सादिकुल मसदूक' (सच्चे और सत्य के रूप में प्रमाणित) को यह कहते हुए सुना है, 'मेरे उम्मत का विनाश कुरैश के कुछ लड़कों के हाथों होगा।' तब मरवान ने कहा, इन लड़कों पर अल्लाह की लानत बरसे। अबू हुरैरा (रज़ि.) ने कहा, यदि मैं यह कहना चाहूँ कि वे फलां-फलां गोत्र के लोग हैं, तो मैं उनके नाम बताने में सक्षम हूँ <ref>(बुखारी हदीस/3605)</ref>। अम्र बिन यह्या कहते हैं कि जब मरवान सीरिया के शासक बने, तो मैं अपने दादा के साथ वहाँ गया। जब उन्होंने उनके कम उम्र लड़कों को देखा, तो उन्होंने हमसे कहा, शायद ये लोग उसी दल के अंतर्गत हैं। हमने कहा, इस विषय में आप ही बेहतर जानते हैं <ref>(बुखारी हदीस/7058)</ref>। इन्हीं के नाम अबू हुरैरा (रज़ि.) ने छिपाए थे <ref>(रशीद रज़ा, तफ्सीरुल मनार 6/390; ताहिर अल-जजायरी, तौजीहुन नजर 1/63-64)</ref>। इस संबंध में इमाम कुर्तुबी कहते हैं कि अबू हुरैरा (रज़ि.) ने जिस बात को प्रकट नहीं किया और जिसे प्रकट करने में वे अपने जीवन के लिए जोखिम महसूस कर रहे थे, वह फितने से संबंधित विषय और मुर्तदों तथा मुनाफिदों के सहयोगियों के विरुद्ध साक्ष्य था। वे मार्गदर्शन और विधान से संबंधित नहीं थे <ref>(तफ्सीर कुर्तुबी 2/186)</ref>। हाफ़िज़ इब्ने हजर (रह.) कहते हैं कि अबू हुरैरा (रज़ि.) ने ज्ञान के जिस बर्तन को नहीं खोला था, उसकी व्याख्या में उलेमा-ए-किराम ने कहा है कि उस बर्तन में निकृष्ट नेताओं के नाम, स्थिति और कालखंड स्पष्ट रूप से उल्लेखित थे। हालाँकि अबू हुरैरा (रज़ि.) ने कभी-कभार उनकी उपमाओं का उल्लेख किया है, लेकिन जीवन के भय से स्पष्ट रूप से नाम का उल्लेख नहीं किया। जैसे कि वे दुआ में कहा करते थे, हे अल्लाह! मैं तुझसे साठ हिजरी से शरण मांगता हूँ। लड़कों के नेतृत्व से शरण मांगता हूँ। इससे उनका संकेत यज़ीद बिन मुआविया के खिलाफत की ओर था, क्योंकि वह साठ हिजरी में खलीफा बने थे। अल्लाह ने उनकी दुआ स्वीकार की और वह उनसठ हिजरी में ही परलोक सिधार गए <ref>(फत्हुल बारी 1/216)</ref>।<ref>{{cite journal |last1=At-tahreek |first1=Monthly |title=প্রশ্ন (১৬/২১৬) : আবু হুরায়রা (রাঃ) বলেছেন, ‘আমাকে নবী করীম (ছাঃ) দু’টি বস্ত্ত দিয়েছেন। একটি প্রকাশ করেছি। অপরটি প্রকাশ করলে আমার গর্দান কাটা যাবে। তিনি কি ইলমে তাছাউফের জ্ঞান গোপন করেছিলেন, যেমনটি অনেকে বলে থাকেন? - -মুজাহিদুল ইসলাম, সি এ্যান্ড বি ঘাট, চাঁপাই নবাবগঞ্জ। |journal=মাসিক আত-তাহরীক । ধর্ম, সমাজ ও সাহিত্য বিষয়ক গবেষণা পত্রিকা |url=https://at-tahreek.com/article_details/3053 |access-date=28 February 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=মুখতাসার সহীহ আল-বুখারী {{!}} হাদিস: ১০১ [ ১২০] |url=https://www.hadithbd.com/hadith/link/?id=88796 |website=www.hadithbd.com |access-date=28 February 2026 |language=bn}}</ref> == फ़िक़्ह शास्त्र में == [[इब्ने तैमिया]] अपनी पुस्तक 'सियासा शरिया' में कहते हैं कि नेता या शासकहीन अवस्था में एक रात बिताने से अधिक उत्तम है कि किसी अत्याचारी शासक के अधीन साठ वर्ष बिताए जाएँ। [[नासिरुद्दीन अल्बानी]] अपनी पुस्तक 'दरसुश शैखुल अल्बानी' में कहते हैं, हे मुसलमानो, राजनीति से दूर रहना ही राजनीति के अंतर्गत है (أيّها المتأسلمون: من السياسة ترك السياسة) (मिन अस्-सियासा تاركة अल-सियासा, राजनीति से राजनीति का त्याग करना ही है)।<ref>{{cite web |title=ص10 - دروس للشيخ الألباني - عدم اهتمامهم بالسياسات - المكتبة الشاملة الحديثة |url=https://al-maktaba.org/book/7682/140 |website=al-maktaba.org |access-date=29 October 2022}}</ref> आगे वे कहते हैं: {{quote|प्रश्न: हमसे सबसे पहले जो प्रश्न किया गया था, वह एक ऐसे संवेदनशील विषय के बारे में था, इसलिए अल्लाह आपको उत्तम प्रतिफल दे, क्योंकि आपने [[तबलीग जमात]] के कई विवादास्पद विषयों पर अपनी राय देने का श्रमसाध्य कार्य किया है, लेकिन यहाँ कुछ अन्य विवादास्पद विषय भी हैं जो अन्य दृष्टिकोणों से संबंधित हैं, जिनके उत्तर हम जानना चाहते हैं, संक्षेप में और फिर विस्तार से, अल्लाह आप पर दया करे: प्रश्नकर्ता कहता है: तबलीग जमात के एक मूल सिद्धांत के बारे में आपका क्या कहना है, जिसमें वे कहते हैं: हम बाहर (दावती कार्यों) जाने के दौरान चार विषयों पर बात नहीं करते हैं, क्योंकि इन चार विषयों पर बात करने से फितना पैदा होता है, और वे हैं: राजनीति, फिक़्ह, मतभेद या इख्तिलाफ और दलीय भिन्नता? उत्तर: और हम अल्लाह से दुआ करते हैं कि अल्लाह उन्हें सीधा रास्ता दिखाए! प्रारंभिक रूप से हम राजनीति के विषय में उनके साथ सहमत हैं, लेकिन समग्र रूप से नहीं। इसे हम जिस रूप में देखते हैं, उसे मैं इससे पहले कई बार कह चुका हूँ। हमें सीरिया में पूछताछ का सामना करना पड़ा था, और वहाँ हम खुफिया एजेंसी के प्रश्नों के दायरे में आए थे, दुर्भाग्यवश जैसा कि वे प्रत्येक मुस्लिम देश में करते हैं: तुम सभा कर रहे हो, दल बना रहे हो, ऐसा इत्यादि-इत्यादि। और मैंने कहा: यह दल सुधार के लिए है, राजनीति के लिए नहीं, और एक घंटे से अधिक लंबी चर्चा के बाद जब इस बासपंथी (बास पार्टी या हिज्बु अल-बास, सीरिया का एक राजनीतिक दल) प्रश्नकर्ता को कानूनी दृष्टिकोण से विचार करने योग्य कोई मार्ग नहीं मिला, तो उसने कहा: ठीक है, जाओ और अपना درس (पाठ) पढ़ाते रहो, लेकिन राजनीति के बारे में बात मत करो, हालाँकि मैंने उसे स्पष्ट करते हुए कहा था: हम सुधार का आह्वान करते हुए अपनी ओर बुलाते हैं, और वह है कुरआन और सुन्नत की ओर लौटना जैसा कि आप हमेशा और जीवनभर सुनते आए हैं, और मैंने इसके बारे में पहले भी विस्तार से बताया था, लेकिन अब आप फिर से उसी बात पर लौट आए हैं: लेकिन राजनीति में मत उलझो। इसलिए यह मुझे आपके सामने कुछ बातें रखने के लिए बाध्य करता है। यह सच है कि हम राजनीति में नहीं उलझते। क्योंकि राजनीति में न उलझना इस्लाम का हिस्सा नहीं है, यह बात सही नहीं है। राजनीति इस्लाम का हिस्सा है, और कुछ इस्लामी विद्वान इब्ने तैमिया की पुस्तक "सियासा शरिया, कादिमान वा हदीसान" (शरिया की (राजनीति, अतीत और वर्तमान) से परिचित हैं। इस्लामी राज्य भी राजनीति के दायरे से बाहर नहीं है, और राजनीति (सियासात) शब्द का अर्थ क्या है? वह है: लोगों या जनता की नीति (सियासातुल नास, वि.द्र.: अरबी में नीति और राजनीति दोनों के लिए 'सियासात' शब्द का प्रयोग किया जाता है) और उनकी परलोक और इहलोक की हितों के अनुसार उनकी समस्याओं का समाधान स्थापित करना। हम खुद को राजनीति से जोड़ने की आवश्यकता से इनकार नहीं करते हैं, लेकिन हमने देखा है - और इस संबंध में हमारे पास साक्ष्य भी हैं - वह यह है कि राजनीति का त्याग करना भी राजनीति का ही हिस्सा है। राजनीति में अस्थायी या आंशिक रूप से भाग लेना पड़ता है, लेकिन इसका पूरी तरह त्याग नहीं किया जा सकता, अन्यथा ऐसी राजनीति के बिना मुस्लिम राज्य कैसे स्थापित होगा? लेकिन जिन्हें राजनीति में भाग लेना चाहिए, वे अवश्य ही आलिम (विद्वान) होने चाहिए, किताब (कुरआन) और सुन्नत (इस्लामी पैगंबर मुहम्मद के आदर्श) की सही समझ और सलफ-ए-सालेहीन (पूर्ववर्ती विद्वानों) की समझ के अनुसार इत्यादि, और इसलिए हम उनके साथ (तबलीग जमात के साथ) इस विषय पर प्रारंभिक रूप से सहमत हैं, हम सामान्यतः उनके साथ सहमत हैं, लेकिन विस्तार में हम उनके साथ सहमत नहीं हैं, इसलिए अब हम कहते हैं: राजनीति का त्याग करना भी राजनीति का ही हिस्सा है।}} [[इखवानुल मुस्लिमिन]] और सममिश्रित मुस्लिम दल अल्बानी के इस मत का तीव्र विरोध करते हुए कहते हैं कि इसके द्वारा अल्बानी ने धर्म और राजनीति को अलग कर दिया है।<ref>{{cite news |last1=جمعة |first1=محمد |title=أيّها المتأسلمون: من السياسة ترك السياسة |url=https://www.alarabiya.net/politics/2015/09/07/%D8%A3%D9%8A%D9%91%D9%87%D8%A7-%D8%A7%D9%B-%D9%85%D8%AA%D8%A3%D8%B3%D9%84%D9%85%D9%88%D9%86-%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9-%D8%AA%D8%B1%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9- |access-date=29 October 2022 |agency=العربية |date=7 September 2015 |language=ar }}{{Dead link|date=अगस्त 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अल्बानी के अनुयायी इसका विरोध करते हुए कहते हैं कि यहाँ राजनीति से तात्पर्य इस्लाम के नाम पर सत्ता, सम्मान और धन की लालसा की प्रतिस्पर्धी नकारात्मक राजनीति से है। इस्लामी समाज के निर्माण के मार्ग और पद्धति के संबंध में अल्बानी 'तसफियाह' और 'तर्बियतः' (आत्मशुद्धि और प्रशिक्षण) को महत्व देते हुए कहते हैं: {{quote|वर्तमान में मुसलमानों की स्थिति यह है कि वे भौतिक शक्ति से संपन्न काफ़िर राष्ट्रों से घिरे हुए हैं और ऐसे शासकों के हाथों उत्पीड़ित जीवन बिता रहे हैं जो अल्लाह के विधान के अनुसार देश का संचालन नहीं करते, और यदि करते भी हैं तो बहुत ही कम। जिसके परिणामस्वरूप अवसर और सामर्थ्य होने के बावजूद उन्हें संगठनात्मक और राजनीतिक गतिविधियाँ संचालित करने का अवसर नहीं मिल रहा है। इस संबंध में मेरा मानना है कि मुस्लिम दलों को केवल दो महत्वपूर्ण विषयों की ओर ही अग्रसर होना चाहिए। मेरा विश्वास है कि इन दो विषयों के बिना मुसलमानों की इस दुर्बलता, लज्जा और अपमान से मुक्ति पाने का कोई अन्य उपाय नहीं है। मैं सभी विश्वासी मुस्लिम भाई-बहनों से, विशेष रूप से जागरूक और प्रतिबद्ध युवाओं से कह रहा हूँ, सबसे पहले जिस विषय को हमें जानना चाहिए, वह है मुसलमानों की करुण स्थिति। और दूसरी बात जिस पर ध्यान देना चाहिए, वह है अपनी पूरी शक्ति और सामर्थ्य के साथ इससे मुक्ति पाने के उपाय की तलाश करना। आज करोड़ों मुसलमान केवल भौगोलिक वास्तविकता या अपनी पहचान की रक्षा के लिए ही मुस्लिम हैं। अर्थात् अपनी राष्ट्रीयता, पहचान पत्र और जन्म प्रमाण पत्र में दर्ज परिचय के अनुसार मुस्लिम हैं। आज मैं उनके उद्देश्य से कुछ नहीं कहूँगा। मैं फिर से सभी से कहूँगा, उन मुक्ति की कामना करने वाले युवाओं के हाथों में मुक्ति के केवल दो ही मार्ग खुले हैं—(1) तसफियाह अर्थात अकीदे (विश्वास) का संशोधन (2) तर्बियत अर्थात अमली प्रशिक्षण और अभ्यास। तसफियाह का अर्थ है, मुस्लिम युवाओं के सामने उस शुद्ध इस्लाम को प्रस्तुत करना, जो युगों के अंतराल में शामिल हो चुके भ्रामक अकीदों, अंधविश्वासों, बिदअतों और सभी प्रकार की जाइफ और मघट (कमजोर) हदीसों से मुक्त हो। इस अकीदगत् सुधार को कार्यान्वित किए बिना दूसरा कोई मार्ग खुला नहीं है। इस सुधार के बिना मुसलमानों के बीच अपेक्षित शांति और सुरक्षा वापस लाने का कोई अवसर नहीं है। इस 'तसफियाह' का उद्देश्य इस्लाम को एकमात्र उपचार के रूप में प्रस्तुत करना है, जिसने उसी प्रकार उन अरबों का उपचार किया था, जो एक तरफ फारसी, रोमन और हबशियों के सामने अपमानित और उत्पीड़ित अवस्था में थे, तो दूसरी तरफ अल्लाह के अलावा गैरुल्लाह (अल्लाह के सिवाय अन्य) की इबादत करते थे। इस स्थिति से हम सभी इस्लामी दलों और समूहों का विरोध करते हैं और विश्वास करते हैं कि तसफियाह और तर्बियत को एक साथ शुरू किया जाना चाहिए। यदि हम राजनीति से शुरुआत करते हैं, तो हम पाएंगे कि जो लोग अभी राजनीति में डूबे हुए हैं, उनके अकीदे दूषित हैं। और इस्लामी दृष्टिकोण से उनका आचरण काफी हद तक शरिया के विपरीत है। वे केवल आम तौर पर इस्लाम के नाम पर लोगों को इकट्ठा करने में व्यस्त हैं। जबकि उनके लक्ष्य और विचारधारा के बारे में उन आम जनता को कोई स्पष्ट धारणा नहीं है। परिणाम स्वरूप उनके दैनिक जीवन में इस्लाम का कोई प्रभाव नहीं पाया जाता है। देखा जाएगा कि उनमें से अधिकांश अपने व्यक्तिगत जीवन में भी इस्लामी विधि-विधानों को लागू नहीं करते हैं, जो उनके लिए काफी आसान था। इसके बावजूद वे ऊंचे स्वर में नारे लगा रहे हैं: لا حكم إلا لله ('अल्लाह के हुक्म के बिना कोई हुक्म नहीं चलेगा!')। यह बात बिल्कुल सही है कि अल्लाह के उतारे हुए हुक्म के बिना कोई दूसरा हुक्म नहीं चल सकता। लेकिन यह याद रखना चाहिए कि فاقد الشيء لا يعطيه अर्थात् 'जो व्यक्ति खुद जो चीज़ खो चुका है, वह दूसरे को वह चीज़ नहीं दे सकता।' आधुनिक काल के अधिकांश मुसलमान अपने जीवन में अल्लाह के विधान को स्थापित किए बिना यदि दूसरों से राज्य में इस्लाम की स्थापना के लिए संघर्षपूर्ण भूमिका की अपेक्षा करते हैं, तो वे कभी भी अपने उद्देश्य को पूरा करने में सक्षम नहीं होंगे। क्योंकि यदि कोई व्यक्ति कोई चीज़ खुद ही खो बैठा हो, तो वह दूसरे को वह चीज़ नहीं दे सकता। और वे शासक भी तो इसी उम्मत (समुदाय) के अंतर्गत आते हैं। इसलिए शासक और शासित दोनों को ही इस दुर्बलता के कारणों को जानना चाहिए। यह जानना चाहिए कि मुस्लिम शासक अधिकांश मामलों में इस्लाम के विधान के अनुसार शासन क्यों नहीं कर रहे हैं? क्यों मुस्लिम दाई (प्रचारक) दूसरों को राज्य में इस्लाम की स्थापना का आह्वान करने से पहले अपने जीवन में इस्लामी विधान को लागू नहीं कर रहे हैं? इसका एकमात्र उत्तर यह है—उनमें से किसी के पास भी इस्लाम के बारे में सतही ज्ञान के अलावा सही ज्ञान या समझ नहीं है या फिर उनका चाल-चलन, जीवन-यापन, स्वभाव-चरित्र और आपसी लेन-देन—किसी भी क्षेत्र में इस्लामी मूल्यों का विकास नहीं हुआ है। परिणाम स्वरूप मेरे अनुभव के आधार पर मैं जो कह सकता हूँ, वह यह है कि वे एक बड़ी भ्रांति में डूबे हुए हैं। और वह है—धर्म की सही समझ से दूर छिटक जाना। यहाँ तक कि आज के दिन कुछ दाई यह सोचते हैं कि सलाफी केवल तौहीद के दावत में ही अपना जीवन बिता गए। सुब्हानल्लाह! कितनी मूर्खता में डूबा हुआ है वह व्यक्ति, जो अज्ञानतावश ऐसी बात कहता है। यदि वह वास्तव में गाफिल (लापरवाह) न भी हो, तब भी सभी नंबियों और राष्ट्रों (पैगंबरों) के दावत के बारे में उसके ज्ञान में कमी है। क्योंकि सभी नबियों का दावत यही था, 'तुम अल्लाह की इबादत करो और तागूत से बचो' (नहल 16/36)। नूह (अलै.) ने 950 वर्षों तक केवल यही दावत दी थी। वहाँ उन्होंने कोई नया सुधार नहीं किया, कोई नया विधान नहीं बनाया, कोई राजनीति नहीं की। बल्कि उन्होंने केवल इतना कहा था, हे मेरी कौम! तुम एक अल्लाह की इबादत करो और तागूत से बचो।' यही पूर्ववर्ती सलाफ अंबिया-ए-किराम की गतिविधियाँ थीं! तो फिर ये सभी मुस्लिम दाई इतने नीचे कैसे गिर सकते हैं कि वे उसी गतिविधि के लिए सलाफियों की निंदा करें? दूसरा मार्ग है तर्बियत यानी प्रशिक्षण। युवाओं को इस प्रकार प्रशिक्षित किया जाना चाहिए कि वे पूर्ववर्तियों की तरह दुनिया के मोह में न पड़ें। रसूल (सल्ल.) ने कहा है: وَاللهِ مَا الْفَقْرَ أَخْشَى عَلَيْكُمْ. وَلَكِنِّى أَخْشَى عَلَيْكُمْ أَنْ تُبْسَطَ الدُّنْيَا عَلَيْكُمْ كَمَا بُسِطَتْ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ فَتَنَافَسُوهَا كَمَا تَنَافَسُوهَا وَتُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَتْهُمْ 'अल्लाह की कसम! मैं इस बात का डर नहीं रखता कि तुम गरीबी में पड़ जाओगे। बल्कि मुझे इस बात का डर है कि जब तुम्हारे सामने दुनिया के साजो-सामान के द्वार वैसे ही खोल दिए जाएंगे जैसे तुमसे पहले के लोगों के लिए खोले गए थे, तो तुम भी उनकी तरह दुनिया हासिल करने के लिए आपस में मुकाबला करने लगोगे, और यह चीज़ तुम्हें उसी तरह बर्बाद कर देगी जैसे उसने उनसे पहले के लोगों को बर्बाद कर दिया था' (बुखारी, मुस्लिम, मिशकात हदीस/5১৬৩)। मुसलमानों को एक और बीमारी से अवश्य बचना चाहिए ताकि वह किसी भी तरह उनके दिल में घर न कर सके। और वह है—दुनिया से अत्यधिक प्रेम और मृत्यु से न डरना (अबू दाऊद, मिशकात हदीस/5369)। यह एक ऐसी बीमारी है जिसका उपचार करना और लोगों को इससे बचाना अनिवार्य है। इसका समाधान रसूल (सल्ल.) ने एक हदीस के अंत में इस प्रकार बताया है: حَتَّى تَرْجِعُوا إِلَى دِينِكُمْ 'जब तक कि तुम अपने धर्म की ओर वापस नहीं लौट आते' (अबू दाऊद हदीस/3462)। अर्थात् मुक्ति का मार्ग शुद्ध धर्म की ओर लौटने से ही स्पष्ट होगा, जिस धर्म पर रसूल (सल्ल.) और सहाबा-ए-किराम अटल थे। अल्लाह तआला का इरशाद है: إِنْ تَنْصُرُوا اللهَ يَنْصُرْكُمْ 'यदि तुम अल्लाह की सहायता करोगे, तो वह तुम्हारी सहायता करेगा' (मुहम्मद 47/7)। मुफस्सिरीन (व्याख्याकार) इस बात पर सहमत हैं कि इस आयत में 'अल्लाह की सहायता करने' का अर्थ है—उसके आदेशों और निषेधों के अनुसार आचरण करना। अतः अल्लाह की सहायता करना यदि अल्लाह के विधान को लागू किए बिना असंभव है, तो हम वास्तविक जिहाद में कैसे उतर सकते हैं, जबकि हम अल्लाह की सहायता नहीं कर रहे हैं? क्योंकि हमारा अकीदा जितना अशुद्ध है, हमारी नैतिकता भी उतनी ही पतन की ओर जा रही है। इसलिए जिहाद शुरू करने से पहले इस उपेक्षा, उदासीनता और आपसी विवादों के विरुद्ध युद्ध की घोषणा और शुद्ध अकीदा तथा आत्मशुद्धि प्राप्त करने का प्रयास ही हमारा आवश्यक प्राथमिक कार्यक्रम होना चाहिए। अल्लाह का इरशाद है: لاَ تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوْا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ 'तुम आपस में झगड़ा मत करो, अन्यथा तुम साहस खो बैठोगे और तुम्हारी शक्ति समाप्त हो जाएगी' (अनफाल 8/46)। इसलिए जब हम इस मतभेद और लापरवाही को समाप्त करने में सक्षम हो जाएंगे और इसके स्थान पर आपसी प्रेम और एकता को जगा सकेंगे, तो वही हमारी worldly (दुनियावी) शक्ति की मुख्य चाबी होगी। अल्लाह का इरशाद है: أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ 'और उनके मुकाबले के लिए अपनी शक्ति भर ताकत और घोड़ों को तैयार रखो' (अनफाल 8/60)। चारित्रिक दृष्टिकोण से भी मुसलमानों की स्थिति विनाशकारी और गंभीर भ्रम में डूबी हुई है। इसीलिए एक गैर-सलाफी प्रसिद्ध मुस्लिम दाई (काज़ी हसन हुजैमी) का कथन मुझे चकित करता है, हालांकि उनके अनुयायी उनके कथन के अनुसार नहीं चलते। उन्होंने कहा है: أَقِيْمُوْا دَوْلَةَ الْإِسْلاَمِ فِيْ قُلُوْبِكُمْ تُقَمْ لَكُمْ فِيْ أَرْضِكُمْ 'तुम अपने दिलों में इस्लामी खिलाफत स्थापित करो, तभी तुम्हारी धरती पर इस्लामी खिलाफत स्थापित होगी।' अधिकांश दाई तब भूल करते हैं जब वे हमारे इस मूल सिद्धांत की उपेक्षा करते हैं। वैसी ही भूल वे तब कर बैठते हैं जब वे कह बैठते हैं कि إن الوقت ليس وقت التصفية والتربية ، وإنما وقت التكتل والتجمُّع 'अब तसफियाह और तर्बियत का समय नहीं है, बल्कि अब तो एकजुट और संगठित होने का समय है।' जबकि ऐसी स्थिति में एकजुट होना कैसे संभव हो सकता है जब बुनियादी और शाखागत सिद्धांतों में विभाजन विद्यमान हो?... यह दुर्बलता आज मुसलमानों के बीच व्यापक रूप से बढ़ रही है। और इससे मुक्ति पाने का एकमात्र उपाय वही है जो मैंने पहले कहा—शुद्ध इस्लाम की ओर उचित रूप से लौटना और समाज में तसफियाह और तर्बियत की नीति को कार्यान्वित करना। आशा है कि इतना ही पर्याप्त होगा। समस्त प्रशंसा अल्लाह के लिए है, जो सारे संसार का पालनहार है। (मुहम्मद बिन इब्राहिम आश-शायबानी, 'हयातुल अल्बानी व आसारुहू व सनाउल उलामा अलैहे' 377-391)।<ref>{{cite journal |last1=नाजीब |first1=अहमद अब्दुल्लाह |title=শায়খ আলবানীর তাৎপর্যপূর্ণ কিছু মন্তব্য (২য় কিস্তি) |journal=মাসিক আত-তাহরীক । ধর্ম, সমাজ ও সাহিত্য বিষয়ক গবেষণা পত্রিকা |url=https://at-tahreek.com/article_details/6558 |access-date=11 November 2022 |language=bn}}</ref>}} [[अब्दुल्लाह जहांगीर]] अपनी पुस्तक 'हदीस के नाम पर जालसाजी' में कहते हैं: {{quote|हदीस के नाम पर झूठ बोलने का एक प्रकार यह है कि अनुवाद के दौरान शाब्दिक अनुवाद न करके अनुवाद के साथ अपनी इच्छा से कुछ जोड़ दिया जाए या कुछ हिस्सा छोड़ दिया जाए। या फिर रसूलुल्लाह (ﷺ) ने जो कहा है, उसकी व्याख्या को ही हदीस का हिस्सा बना दिया जाए। हमारे समाज में हम लगभग सभी इस अपराध में लिप्त हैं। आत्मशुद्धि, पीर-मुरीदी, दावत-तबलीग, राजनीति और मतभेद से जुड़े विभिन्न मसाइल के लिए हम प्रत्येक दल और मत के लोग कुरआन और हदीस से प्रमाण देते हैं। इस प्रकार प्रमाण देना अत्यंत स्वाभाविक कार्य और ईमान का दावा है। हालाँकि आमतौर पर हम अपनी इस व्याख्या को ही रसूलुल्लाह (ﷺ) के नाम पर प्रचारित करते हैं। जैसे कि रसूलुल्लाह (ﷺ) ने राज्य का संचालन किया, लेकिन प्रचलित अर्थ में 'दलीय राजनीति' नहीं की, यानी वोटों के माध्यम से सत्ता परिवर्तन जैसी कोई बात नहीं की। वर्तमान समय में कई आलिम लोकतांत्रिक 'राजनीति' कर रहे हैं। न्याय का आदेश देने, बुराई से रोकने या इकामत-ए-दीन (धर्म की स्थापना) की एक नई पद्धति के रूप में इसे स्वीकार किया जाता है। हालाँकि यदि हम यह कहें कि 'रसूलुल्लाह (ﷺ) ने राजनीति की है', तो श्रोता या पाठक 'राजनीति' का प्रचलित अर्थ, यानी वोटों के माध्यम से सत्ता पर कब्जा करने की बात ही समझेंगे। और ऐसी राजनीति उन्होंने नहीं की थी। परिणाम स्वरूप इस प्रकार उनके नाम पर झूठ बोला जाएगा। इसलिए हमें यह अलग-अलग स्पष्ट करना चाहिए कि उन्होंने क्या किया और क्या कहा था, और हम उसकी क्या व्याख्या कर रहे हैं। रसूलुल्लाह ﷺ ने आजीवन धर्म का प्रचार किया। धर्म के लिए उन्होंने और उनके कई साथियों ने हमेशा के लिए अपना घर-बार छोड़कर 'हिजरत' की थी। लेकिन उन्होंने कभी भी दावत के लिए समय निर्धारित करके 2-1 महीने के लिए सफर पर 'बाहर' नहीं गए। वर्तमान परिप्रेक्ष्य में कई लोग हिजरत तो नहीं करते, लेकिन कम से कम कुछ समय के लिए विभिन्न स्थानों पर जाकर दावत का काम कर रहे हैं। लेकिन हम इस कार्य के लिए यदि यह कहें कि रसूलुल्लाह ﷺ दावत के लिए 'बाहर' जाते थे, तो पाठक या श्रोता 'निर्धारित समय के लिए बाहर जाने' का अर्थ समझेंगे। जबकि उन्होंने कभी भी इस प्रकार दावत का काम नहीं किया था। इससे उनके नाम पर झूठ बोला जाएगा।<ref>http://www.hadithbd.com/books/link/?id=4644</ref>}} [[अब्दुल्लाह जहांगीर]] अपनी पुस्तक ''इस्लाम के नाम पर आतंकवाद'' में [[सूफी-सलाफी संबंध|सूफी-सलाफी (वहाबी) संबंध]], उनकी राजनीतिक और दार्शनिक दृष्टि तथा पश्चिमी दुनिया में इसके दुरुपयोग और गलत व्याख्या के बारे में कहते हैं: {{quote|'वहाबी विचारधारा' को आतंकवाद के कारण के रूप में कई शोधकर्ताओं ने उल्लेख किया है। सऊदी अरब के धार्मिक नेता मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब (1703-1792 ई.) द्वारा प्रचारित विचारधारा को 'वहाबी' विचारधारा कहा जाता है। उन्होंने तत्कालीन अरब में प्रचलित कब्र पूजा, कब्रों को सजदा करना, कब्रों या पेड़ों पर धागा बांधना, मन्नतें मानना ​​और अन्य विभिन्न प्रकार के अंधविश्वासों, शिर्क, बिदअत आदि का विरोध किया। उनका यह वक्तव्य केवल विरोध तक ही सीमित नहीं था, बल्कि इसके अलावा वे अपने विरोधियों को मुशरिक करार देते थे। 1745 ईस्वी में वर्तमान सऊदी अरब की राजधानी रियाद के पास स्थित 'दिरइयाह' नामक एक छोटे से ग्राम-राज्य के शासक अमीर मुहम्मद इब्न सऊद (मृत्यु 1765) उनके साथ मिल गए। उनके अनुयायियों ने उनके विरोधियों को मुशरिक मानना ​​शुरू कर दिया और उनके खिलाफ सैन्य अभियान शुरू कर दिए। 1804 तक मक्का-हिजाज़ सहित अरब प्रायद्वीप का अधिकांश भाग 'सऊदी'-'वहाबी' लोगों के अधीन आ गया। तत्कालीन तुर्क खिलाफत ने इस नए राज्य को अपने आधिपत्य और नेतृत्व के लिए अत्यंत हानिकारक माना। क्योंकि एक तरफ मक्का-मदीना सहित इस्लाम का केंद्र उनके हाथों से निकल गया, वहीं दूसरी ओर मूल अरब में स्वतंत्र राज्य का उदय मुस्लिम दुनिया में तुर्कों के एकछत्र नेतृत्व के लिए एक खतरा बन गया। इसी कारण तुर्क खलीफा ने अपने दरबार के आलिमों के माध्यम से वहाबियों को धर्मद्रोही, काफ़िर और इस्लाम के प्रमुख शत्रुओं में से एक के रूप में फतवा जारी किया। मुस्लिम दुनिया भर में इनके खिलाफ जोरदार प्रचार अभियान चलाया गया, ताकि कोई भी इस नए राज्य को इस्लामी खिलाफत का उत्तराधिकारी न समझे। साथ ही उन्होंने तुर्क नियंत्रण के तहत मिस्र के शासक मुहम्मद अली को वहाबियों के खिलाफ युद्ध संचालित करने का आदेश दिया। मिस्र की सेना के अभियानों के सामने 1818 में सऊदी राज्य का पतन हो गया। इसके बाद सऊदी राजवंश के वंशजों ने बार-बार अपने राज्य को पुनः प्राप्त करने का प्रयास किया। अंततः इस वंश के 'अब्दुल अजीज इब्न अब्दुर रहमान अल-सऊद (1879-1953) ने 1901 से 1924 ईस्वी तक लंबे युद्धों के माध्यम से वर्तमान 'सऊदी अरब' की स्थापना की। अठारहवीं शताब्दी से लेकर मुस्लिम दुनिया में जहाँ भी कोई सुधारवादी दावत या आह्वान प्रचारित किया गया, सऊदी 'वहाबियों' ने उसे मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब के आदर्शों से प्रभावित होने का दावा किया। दूसरी ओर, तुर्क प्रचार के कारण 'वहाबी' शब्द मुस्लिम समाज में एक अत्यंत घृणित शब्द बन गया। उन्हें अन्य भ्रमित समुदायों की तुलना में अधिक घृणा की दृष्टि से देखा जाने लगा। परिणामस्वरूप ब्रिटिश औपনিবেশिक सरकार ब्रिटिश विरोधी आलिमों को वहाबी के रूप में प्रचारित करती थी, ताकि आम मुसलमानों के बीच उनकी स्वीकार्यता न रहे। इसके अलावा मुस्लिम समाज के विभिन्न धार्मिक समुदाय एक-दूसरे की निंदा करने के लिए 'वहाबी' शब्द का व्यापक उपयोग करते हैं। मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब के समकालीन भारतीय मुस्लिम सुधारक शाह वलीullah देहलवी (1703-1762 ई.) थे। अपने मत के प्रचार की शुरुआत में 1731 ईस्वी में वे मक्का गए और तीन वर्ष तक वहीं रहे। इसके बाद देश लौटकर उन्होंने भारत में इस्लामी शिक्षा के प्रसार में विशेष योगदान दिया। उन्होंने भी कब्र पूजा, पीर पूजा, कब्र पर मन्नतें मांगने, कब्रवासियों या जीवित पीरों या औलियाओं से आपदाओं से मुक्ति की सहायता मांगने और अन्य शिर्क, बिदअत, अंधविश्वास, मजहबी अतिवाद आदि की कड़ी आलोचना और विरोध किया। इसी कारण कुछ लोगों ने उन्हें 'वहाबी' के रूप में चिन्हित करने का प्रयास किया है। हालाँकि भारत के सबसे पहले और प्रसिद्ध 'वहाबी' नेता शाह वलीullah के पुत्र शाह अब्दुल अजीज (1346-1823 ई.) के प्रमुख छात्रों में से एक सैयद अहमद बरेलवी (1786-1831 ई.) थे। उन्होंने पूरे भारत में मजारों, दरगाहों, व्यक्ति पूजा, मृत मनुष्यों के नाम पर मन्नतें, शिन्नी आदि विभिन्न शिर्क, बिदअत और अंधविश्वासों के खिलाफ प्रचार किया। इसके अलावा उन्होंने ब्रिटिश आधिपत्य के खिलाफ युद्ध की घोषणा की। 1821 ईस्वी में वे हज के लिए गए। लगभग तीन वर्ष तक वहाँ रहने के बाद वे भारत लौट आए। 1826 ईस्वी में उन्होंने ब्रिटिश भारत से 'हिजरत' करके उत्तर-पश्चिम सीमांत प्रांत की यात्रा की और वहाँ 'इस्लामी राज्य' की स्थापना की घोषणा की तथा स्वयं उस राज्य के प्रमुख बन गए। इसके बाद उनके नेतृत्व में भारत के विभिन्न क्षेत्रों के मुसलमान वहाँ एकत्र हुए और अंग्रेजों तथा सिखों के खिलाफ जिहाद की घोषणा की। कुछ युद्धों के बाद 1831 में बालाकोट के युद्ध में उनकी सेना पराजित हो गई और वे शहीद हो गए। इसके बाद लगभग 30 वर्षों तक सैयद अहमद बरेलवी के अनुयायियों ने अंग्रेजों के खिलाफ विभिन्न प्रकार के छिटपुट जिहाद और प्रतिरोध जारी रखे। 1803-4 में 'वहाबी' लोगों ने मक्का-मदीना पर कब्जा कर लिया और वहाँ के प्राचीन मजार-केंद्रित गुंबदों को ध्वस्त कर दिया। इससे आम मुसलमानों में व्यापक असंतोष पैदा हुआ। शाह वलीullah मुहाद्दिस देहलवी के अनुयायी भी 'वहाबियों' की तरह ही शिर्क, कुफ्र, बिदअत, अंधविश्वास आदि का विरोध करते थे। इस तरह उनके विचारों में 'वहाबियों' के विचारों से बाहरी समानता थी। 1823 ईस्वी में सैयद अहमद बरेलवी हज के अवसर पर मक्का गए। अंग्रेजी शासकों ने बड़ी चालाकी से यह प्रचारित किया कि 'जो लोग स्वतंत्रता के नाम पर आपको आपके धर्म की बातें सुना रहे हैं, वास्तव में वे इस्लाम के शत्रु और पैगंबर तथा सहाबा का अपमान करने वाले लोग हैं, इनका नाम वहाबी है, और इन्होंने ही आपके प्यारे रसूल (सल्ल.) के वंशजों की कब्रों को नष्ट करने का दुस्साहस किया है... और सैयद अहमद को उनका एजेंट नियुक्त किया गया है और ये सभी वहाबी हैं इसलिए ये लोग भी आपके आदरणीय पीर-बुजुर्गों और पूर्वजों की कब्रों को तोड़ना चाहते हैं...' इस तरह ब्रिटिश सरकार ने यह समझाने का प्रयास किया कि वास्तविक इस्लाम के खिलाफ उनकी कोई शत्रुता नहीं है। वे वास्तविक इस्लाम और मुसलमानों से बहुत प्यार करते हैं। वे केवल भटके हुए वहाबी संप्रदाय के लोगों का दमन कर रहे हैं और उन्हें दंडित कर रहे हैं। इसलिए इसमें आम अच्छे मुसलमानों के लिए परेशान होने या दुख महसूस करने का कोई कारण नहीं है। सैयद अहमद बरेलवी के शिष्यों से भारत में विभिन्न सुधारवादी धाराओं का जन्म हुआ। उनके शिष्यों में से कई लोगों ने निर्धारित मजहब के अनुसरण से इनकार कर दिया और खुद को 'अहले हदीस' के रूप में दावा किया। उनके शिष्य जौनपुर के पीर मौलाना करामत अली ने एक सुधारवादी धारा को जन्म दिया। फुरफुरा के पीर मौलाना अबू बक्र सिद्दीकी भी सैयद अहमद बरेलवी के अनुयायी और उनके प्र-शिष्य थे। देवबंदी आलिमों ने भी उन्हीं के शिष्यों से शिक्षा प्राप्त की है। इन सभी को उनके विरोधियों और औपনিবেশिक सरकार ने 'वहाबी', 'रंगीन वहाबी' या 'बहुरुपिया वहाबी' की संज्ञा दी है। सैयद अहमद बरेलवी के प्रमुख शिष्यों और समकालीन सुधारक मीर निसार अली उर्फ ​​तीतूमिर (1782-1831) और समकालीन अन्य सुधारक हाजी शरीयतुल्लाह (1781-1840) को भी वहाबी कहा गया है और उनके आंदोलन तथा प्रतिरोध को वहाबी आंदोलन कहा गया है। 'वहाबी' शब्द के प्रयोग को समझने के लिए मैं एक उदाहरण प्रस्तुत करता हूँ। मीर निसार अली उर्फ ​​तीतूमिर का जन्म 1782 ईस्वी में बंगाल के 24 परगना जिले में हुआ था। 1823 में हज के दौरान मक्का में सैयद अहमद बरेलवी से उनकी मुलाकात हुई। वे उनके मुरीद बन गए। देश लौटने पर उन्होंने अपने क्षेत्र के लोगों के बीच शुद्ध इस्लामी शिक्षा का प्रचार किया। उन्होंने ब्रिटिश शासन के खिलाफ बात की, लेकिन कभी भी हिंदू धर्म, धर्मावलंबियों या हिंदू जमींदारों के खिलाफ कुछ नहीं कहा। लेकिन उनकी शिक्षाओं से आम मुसलमानों के बीच धर्म का पालन बढ़ जाने के कारण क्षेत्र के हिंदू जमींदार क्रोधित हो गए। उन्होंने आम मुस्लिम प्रजा को बताया कि वे वास्तविक इस्लाम से बहुत प्यार करते हैं, लेकिन वे वहाबी विचारधारा का दमन करना चाहते हैं। युगों-युगों से मुसलमानों ने हिंदुओं की तरह नाम रखे हैं, दाढ़ी काटी है, मूंछें रखी हैं, मस्जिदें बनाने की जल्दी नहीं की है और गोहत्या नहीं की है। तीतूमिर वहाबी विचारधारा के अनुसार दाढ़ी रखने, मूंछें छांटने, मुसलमानी नाम रखने, मुसलमानों के गाँवों में मस्जिदें बनाने और कुर्बानी के नाम पर गोहत्या करने के लिए प्रोत्साहित कर रहा है। इससे हिंदू-मुस्लिम सौहार्द नष्ट हो रहा है। इसलिए वहाबी विचारधारा का दमन करना अत्यंत आवश्यक है। इनके दमन के कारण "अच्छे" मुसलमानों के गुस्से में होने या कष्ट पाने का कोई कारण नहीं है। इस कारण तारागुनिया के जमींदार रामनारायण बाबू, पूँड़ा के जमींदार कृष्णदेव राय, नगरपुर के जमींदार गौड़प्रसाद चौधरी और अन्य प्रसिद्ध जमींदारों ने मिलकर 5 विषयों पर नोटिस जारी किया: "(1) जो लोग तीतूमिर की शिष्यता ग्रहण करके वहाबी बनेंगे, दाढ़ी रखेंगे, मूंछें छाँटेंगे, उनमें से प्रत्येक को प्रति दाढ़ी अढ़ाई रुपये और प्रति मूंछ पांच सिक्का लगान देना होगा। (2) मस्जिद तैयार करने पर प्रत्येक कच्ची मस्जिद के लिए पाँच सौ रुपये और प्रत्येक पक्की मस्जिद के लिए एक हजार रुपये जमींदार सरकार को नजराना देना होगा। (3) पिता-पितामह या रिश्तेदार-संबंधी बच्चे का जो नाम रखेंगे, उस नाम को बदलकर वहाबी मत के अनुसार अरबी नाम रखने पर प्रत्येक नाम के लिए खारिजানা फीस पचास रुपये जमींदार सरकार के पास जमा करनी होगी। (4) गोहत्या करने पर हत्यारे का दाहिना हाथ काट लिया जाएगा, ताकि वह व्यक्ति फिर कभी गोहत्या न कर सके। (5) जो व्यक्ति वहाबी तीतूमिर को अपने घर में आश्रय देगा, उसे उसकी ज़मीन से बेदखल कर दिया जाएगा।" वास्तव में, तुर्क खिलाफत और ब्रिटिश सरकार के व्यापक प्रचार के कारण "वास्तविक इस्लाम" और "वहाबी इस्लाम" का यह विभाजन पश्चिमी शोधकर्ताओं के लिए सार्वभौमिक रूप ले चुका है। दुनिया के किसी भी कोने में सुधार आंदोलन, स्वतंत्रता आंदोलन, इस्लामी समाज और राज्य व्यवस्था की स्थापना का प्रयास, उपनिवेश विरोधी, साम्राज्यवाद विरोधी या पश्चिमी विरोधी आंदोलन में धार्मिक मुसलमान, आलिम, धार्मिक व्यक्तित्व या पीर-मशाइख की संलिप्तता होने पर उसे "वहाबी" के रूप में चिन्हित करने का प्रयास किया जाता है। वहाबी इस्लाम और वास्तविक इस्लाम के इस विभाजन के मामले में कई पश्चिमी शोधकर्ता वास्तविक इस्लाम को "सूफी इस्लाम" के रूप में चिन्हित करते हैं। उनके अनुसार, सूफी इस्लाम सांप्रदायिकता से मुक्त, गैर-राजनीतिक और उदार है। प्रमाण के रूप में वे कहते हैं कि एशिया, अफ्रीका, यूरोप और अमेरिका के मुस्लिम और गैर-मुस्लिम समाजों के अनगिनत सूफी दरबारों में स्त्री-पुरुष का भेद किए बिना सभी धर्मों और वर्णों के लोग एकत्र हो रहे हैं, ज़िक्र, वज़ीफा, समा-कव्वाली और अन्य कार्यक्रमों में भाग ले रहे हैं और तबर्रुक तथा दुआ प्राप्त कर रहे हैं। इन सभी दरबारों में आत्मशुद्धि और आध्यात्मिकता की शिक्षा दी जाती है, राजनीति और राजकीय विषयों पर चर्चा नहीं की जाती है। हमारे देश और दुनिया के अन्य देशों की ओर देखने पर हम सूफी इस्लाम के दो चरण देख सकते हैं। हम देखते हैं कि कई मुसलमान तसव्वुफ और सूफीवाद के नाम पर पीर-मशाइख को अल्लाह का अवतार या विशेष "दिव्य" संबंध या शक्ति का स्वामी मानते हैं, उन्हें सजदा करते हैं, उनकी कब्र-मजारों या समाधियों को सजदा करते हैं, सलात, सियाम आदि शरिया के अहकाम (आदेशों) का पालन करने को महत्वहीन मानते हैं और गाना-बजाना तथा नृत्य-संगीत को सूफी इस्लाम का महत्वपूर्ण पहलू मानते हैं। ये लोग खुद को वास्तविक सूफी और वास्तविक सुन्नी होने का दावा करते हैं। जो लोग पीर को सजदा करने, कब्र को सजदा करने, गाना-बजाना, धूम्रपान आदि पर आपत्ति जताते हैं या शरिया के पालन की अनिवार्यता की बात करते हैं, उन्हें इस चरण के सूफी "वहाबी" और "औलिया के दुश्मन" के रूप में कड़ी निंदा करते हैं। कई लोग तंबाकू, गांजा आदि के सेवन या धूम्रपान को सुन्नी इस्लाम और सूफी इस्लाम की मौलिक पहचान मानते हैं और धूम्रपान के विरोधियों को वहाबी और औलिया का दुश्मन बताते हैं। अन्य कई मुसलमान पीर को सजदा करने, कब्र को सजदा करने, गाना-बजाना आदि कर्मों की कड़ी निंदा करते हैं, शरिया के पालन को सूफी इस्लाम का मुख्य विषय मानते हैं और शरिया के पालन के साथ-साथ पीर-मशाइख से तरीकत (आध्यात्मिक मार्ग) की शिक्षा प्राप्त करते हैं और उसका पालन करते हैं। पहले चरण के सूफियों और मारफती लोगों के मत के अनुसार ये वहाबी और सूफी इस्लाम के दुश्मन हैं। हालाँकि ये खुद को वास्तविक सूफी और सुन्नी होने का दावा करते हैं और पहले चरण के लोगों को भ्रमित मानते हैं। इस चरण के तसव्वुफ-पंथी लोगों के बीच विभिन्न विषयों पर मतभेद हैं। उर्स, ईसाले सवाब, मीलादुन्नबी, सीरतुन्नबी, ज़िक्र की पद्धति आदि विभिन्न विषयों पर इस चरण के सूफियों के बीच मतभेद हैं। इन सभी मतभेदों के आधार पर इस चरण के सूफियों का एक दल दूसरे दल को वहाबी, पैगंबर का दुश्मन या औलिया का दुश्मन बताकर निंदा करता है और खुद को वास्तविक सुन्नी और वास्तविक सूफी होने का दावा करता है, हालाँकि सभी पीर-मुरीदी और तसव्वुफ में विश्वास करते हैं और विभिन्न तौर-तरीकों का पालन करते हैं। पश्चिम के ईसाई स्वाभाविक रूप से पहले चरण के सूफी इस्लाम और उसके अनुयायियों से प्रेम करते हैं। क्योंकि उनकी "मानसिकता" से इनकी "मानसिकता" बहुत मिलती-जुलती है। यूरोप-अमेरिका और अन्य विभिन्न देशों में ऐसे सूफियों की मजलिस-दरबार और खानकाह-मजारों में वे आते हैं, गाना-बजाना और आध्यात्मिक चर्चाओं में भाग लेते हैं। ये सूफी भी उन्हें अत्यंत प्रेम के साथ स्वीकार करते हैं। स्वाभाविक रूप से पश्चिम के लोग दुनिया के सभी मुस्लिम देशों में ऐसे सूफी इस्लाम के प्रसार की कामना करते हैं। ऐसे सूफी इस्लाम का प्रसार ही सभी धर्मों और धर्महीन लोगों के बीच अनगिनत शांति और सह-अस्तित्व सुनिश्चित कर सकता है, ऐसा वे मानते हैं। "सभ्यता के संघर्ष" के नाम पर इस्लामी देशों में अपना प्रभुत्व जमाने के इच्छुक साम्राज्यवादी पहले तो धड़ल्ले से इस्लाम के खिलाफ खड़े हो जाते हैं। लेकिन वे देखते हैं कि इससे उनके खिलाफ प्रतिरोध बढ़ रहा है। तब वे मुसलमानों को विभिन्न तरीकों से विभाजित करके किसी को अपने पक्ष में और किसी को विपक्ष में करना चाहते हैं। इसके लिए सबसे पहले वे लिबरल (liberal) यानी उदार और फंडामेंटललिस्ट (fundamentalist) यानी कट्टरपंथी या रूढ़िवादी के रूप में विभाजन करने की कोशिश करते हैं। इस प्रकार का विभाजन मुस्लिम देशों में ज्यादा बाजार नहीं पा रहा है। इसलिए पिछले कुछ वर्षों से वे एक नया विभाजन बाजार में उतारने की कोशिश कर रहे हैं, और वह है सूफी इस्लाम बनाम वहाबी इस्लाम। मुस्लिम देशों में सूफियों के प्रभाव और "वहाबी" शब्द के प्रति मुसलमानों की घृणा की बात वे अच्छी तरह जानते हैं। जिस तरह ब्रिटिश सरकार और हिंदू जमींदारों ने सैयद अहमद, तीतूमिर, शरीयतुल्लाह और अन्य सभी धार्मिक सुधार और साम्राज्यवाद विरोधी आंदोलनों को "वहाबी" के रूप में चित्रित करके आम मुसलमानों के बीच घृणित बनाने के प्रयास में काफी सफलता हासिल की थी, उसी तरह वे अपने हितों के प्रतिकूल सभी इस्लामी गतिविधियों और व्यक्तित्वों को "वहाबी" के रूप में चित्रित करने का प्रयास कर रहे हैं। कम से कम सुन्नी-वहाबी या सूफी-वहाबी विवाद और संघर्ष को भड़काकर इस्लामी दावत, शिक्षा के प्रसार, अश्लील और मादक पदार्थों के विरोध या राज्य व्यवस्था में आलिमों और इस्लामपंथियों के उभार को निश्चित रूप से बाधित और कमजोर किया जा सकता है। वास्तव में वे सूफी इस्लाम से पहले चरण के सूफियों को समझ रहे हैं। क्योंकि दूसरे चरण के सूफियों के बीच शाह वलीullah, सैयद अहमद बरेलवी, तीतूमिर, हाजी शरीयतुल्लाह जैसे व्यक्तित्वों का उदय हो सकता है, जिनकी राजनीतिक शक्ति उनके हितों की रक्षा नहीं करती है। वे मानते हैं कि पहले चरण के सूफियों का उभार ही मुस्लिम मानसिकता से आतंकवाद की जड़ को उखाड़ फेंकने में सक्षम है और इस चरण का सूफी इस्लाम ही दुनिया के लोगों को आतंकवाद, कट्टरवाद और धार्मिक संघर्ष से बचाकर सभी धर्मों के शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व को सुनिश्चित कर सकता है। इतना ही नहीं, इनकी स्थापना दुनिया के दो प्रमुख धर्मों—ईसाई धर्म और इस्लाम—को बेहद करीब ला सकती है। वास्तव में पहले चरण के सूफी और पश्चिमी नेतृत्व दूसरे चरण के सूफियों को "वास्तविक वहाबी" या "बहुरुपिया वहाबी" मानते हैं। वे यह भी जानते हैं कि इनके हाथों में उनके हित सुरक्षित नहीं हैं। हालाँकि मुस्लिम देशों में दूसरे चरण के सूफियों के प्रभाव से भी वे अवगत हैं। इसलिए वे "सूफी इस्लाम" के नाम पर पहले चरण के सूफियों के नेतृत्व में और उनके प्रभाव क्षेत्र के भीतर दोनों चरणों के सूफियों को एकजुट करके उन्हें "वहाबी" लोगों के खिलाफ मुखर होने के लिए प्रेरित कर रहे हैं। वे समझा रहे हैं कि जो लोग इस्लामी समाज, राज्य, न्याय, अर्थव्यवस्था आदि की स्थापना की मांग कर रहे हैं, वे मूल रूप से औलिया की मजारों को तोड़ने वाले सऊदी वहाबियों के दलाल और उनके विचारों के अनुयायी हैं। यदि ये लोग सत्ता में आ गए तो ये भी पीर-मशाइख और कब्र-मजारों को नष्ट कर देंगे। इसलिए इनका मुकाबला करने के लिए एकजुट हो जाइए। यह निश्चित है कि आम मुसलमान, आलिम और पीर-मशाइख उनके ऐसे प्रचार से प्रभावित होंगे। इसके अलावा इस बहाने वहाबी-सुन्नी विवाद और संघर्ष को बढ़ावा देकर मुसलमानों को साम्राज्यवाद और आक्रमण के खिलाफ या इस्लामी मूल्यों के प्रचार के पक्ष में एकजुट होने से रोकना संभव होगा, ऐसा वे मानते हैं। वास्तव में जिस तरह "इस्लाम" नाम का व्यापक दुरुपयोग किया गया है और इस्लाम के नाम पर इस्लाम विरोधी कर्म किए गए हैं और किए जा रहे हैं, उसी तरह "सूफी" शब्द का भी व्यापक दुरुपयोग हुआ है। तसव्वुफ, सूफी, पीर, दरवेश और औलिया के नाम पर गैर-इस्लामी गतिविधियाँ भी बहुत हुई हैं। हालाँकि सर्वमान्य सूफी-दरवेशों के जीवन और कर्म की समीक्षा करने पर हम पाते हैं कि वे सभी समाज, राज्य और राजनीति के प्रति जागरूक थे और समाज परिवर्तन में उनकी भूमिका अपरिहार्य थी। लगभग सभी सूफी "तरीका" के मूल स्रोत के रूप में अबू बकर सिद्दीक (रजि.) और अली (रजि.) का उल्लेख किया गया है। जकात न देने वालों, धर्मत्यागियों, धार्मिक अनाचारों में लिप्त लोगों के खिलाफ युद्धों में वे मुस्लिम उम्मत के अग्रপথिक थे। हसन बसरी, इब्राहिम अधहम, जुनैद बगदादी, अब्दुल कादिर जिलानी, अबू हामिद गजाली, मुजद्दिद-ए अल्फिसानी, शाह वलीullah देहलवी, सैयद अहमद बरेलवी, इमदादुल्लाह मुहाजिर मक्की, करमत अली जौनपुरी, अबू बक्र सिद्दीकी फुरफुरावी (रहिमुहमুল্লাহ) और अन्य सभी सुप्रसिद्ध सूफी-साधकों ने आत्मशुद्धि और आध्यात्मिकता के साथ-साथ समाज, राज्य और राजनीति पर बात की है, शासकों के अन्याय का विरोध किया है, जेल यात्रा की है या शहादत प्राप्त की है। आधुनिक राजनीतिक गतिविधियों के साथ उनकी कार्यपद्धति का अंतर यह है कि वे सत्ता में जाने के बजाय शासकों को सुधारने का प्रयास करते थे। उन्होंने स्वयं राजनीतिक शक्ति प्राप्त करने का प्रयास नहीं किया, बल्कि शासकों को नसीहत दी, अन्याय का विरोध किया, न्याय के पक्ष को प्रोत्साहित किया, सहयोग किया, जनता को जागरूक किया, साम्राज्यवाद, औपনিবেশिक शासन और आधिपत्यवाद के खिलाफ राष्ट्रीय प्रतिरोध में शामिल हुए और इन सभी गतिविधियों में जिन व्यक्तियों या दलों को अपेक्षाकृत बेहतर माना, उन्हें समर्थन दिया या प्रोत्साहित किया। तथाकथित "आतंकवादी" गतिविधियों या उग्रवाद से उनकी कार्यपद्धति का अंतर यह है कि वे अन्याय का विरोध करते हैं लेकिन दंड देने या बल प्रयोग करने का प्रयास नहीं करते हैं। उन्होंने अन्याय का विरोध किया है, नसीहत दी है, शासकों और अन्य सभी को अन्य का दमन करने, विरोध करने और नियंत्रित करने के लिए प्रेरित किया है, लेकिन स्वयं अन्याय के दमन के नाम पर शक्ति का प्रयोग नहीं किया है, कानून की अवहेलना नहीं की है, कानून अपने हाथ में नहीं लिया है और कानून तोड़ने का कड़ा विरोध किया है। इस प्रकार हम देख रहे हैं कि वास्तविक सूफी कभी भी समाज-विमुख या राजनीति-विमुख नहीं थे। "सूफी इस्लाम" को समाज, राज्य और जगत-विमुख के रूप में चिन्हित करने और सभी सुधार आंदोलनों को "वहाबी" के रूप में चित्रित करने का कोई आधार नहीं है। तथाकथित 'इस्लामी आतंकवाद' या उग्रवाद के नेतृत्व में ओसामा बिन लादेन जैसे सऊदी मूल के व्यक्तित्व होने की बात सुनी जाती है। सऊदी अरब के विभिन्न व्यक्ति और संस्थाएँ इन्हें वित्तपोषित करने का दावा करते हैं। दुनिया के विभिन्न देशों में, विशेष रूप से उपमहाद्वीप में अहले हदीस और देवबंदी पद्धति के कौमी मदरसों में शिक्षित दो-चार व्यक्तियों के इसके साथ जुड़े होने की बात सुनी जाती है। इसके अलावा इनमें कब्र-मजार आदि का विरोध देखा जाता है। इन सबके ऊपर, वे अपने विचारों को स्थापित करने के लिए मौखिक प्रचार के अलावा हथियार भी उठा रहे हैं। इसलिए कई शोधकर्ताओं का मानना ​​है कि वहाबी विचारधारा का प्रसार ही वर्तमान आतंकवाद के उभार का कारण है। हालाँकि यह ध्यान देने योग्य है कि ओसामा बिन लादेन के आंदोलन की शुरुआत सऊदी-वहाबी राज्य के विरोध के माध्यम से हुई थी। उनके अनुयायी वहाँ के राजतंत्र, अमेरिकी सैनिकों, अनाचार आदि का विरोध करते हैं और सऊदी राज्य तथा नागरिकों के खिलाफ विनाशकारी गतिविधियाँ जारी रखे हुए हैं। इसके अलावा मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब के वंशजों सहित सभी सऊदी आलिम बिन लादेन के आंदोलन और गतिविधियों के खिलाफ अत्यंत मुखर हैं। इन सबके ऊपर, विभिन्न देशों के सुधार या प्रतिरोध आंदोलनों को 'वहाबी' की संज्ञा देने का कोई आधार नहीं है। वास्तव में मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब और उनके आदर्श तुर्क खिलाफत के प्रचार और ब्रिटिश सरकार के अवसरवाद के कारण आवश्यकता से अधिक महत्व और प्रतिष्ठा प्राप्त कर चुके हैं। वहाबी विचारधारा और आंदोलन वास्तव में पूरी तरह से एक क्षेत्रीय विषय था। अन्य मुस्लिम देशों के सुधार-प्रतिरोध और धर्म-केंद्रित सामाजिक-राजनीतिक आंदोलनों की तरह ही अच्छे-बुरे का मिश्रण एक विषय था। अन्य देशों में मुसलमानों ने अपने परिवेश और आवश्यकता के अनुसार इसी प्रकार के आंदोलनों को विकसित किया है। चूंकि वहाबी और अन्य देशों के मुसलमान दोनों ही एक ही स्रोत यानी कुरआन, हदीस, इस्लामी फिक़्ह और इस्लामी इतिहास से अपने विचार एकत्र करते हैं, इसलिए उनके विचारों और कर्मों में समानता होना स्वाभाविक है। इसके लिए सारा श्रेय मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब को देने का कोई कारण नहीं है। अफगानिस्तान और इराक में बिन लादेन की विचारधारा का प्रसार हुआ है। और ये दोनों देश घोर वहाबी विरोधी हैं। अफगानिस्तान की बहुसंख्यक मुस्लिम आबादी हनाफी मजहब की कट्टर अनुयायी, पीर-मशाइख की भक्त और वहाबियों की विरोधी है। इराक में सद्दाम हुसैन के लंबे शासनकाल में वहाबी या किसी भी अन्य सुधारवादी आलिम और विचारधारा को कड़ाई से समाप्त कर दिया गया है। केवल सूफियों के खिलाफ कोई कठोरता नहीं बरती गई। लेकिन इसके बावजूद इन दोनों देशों में आतंकवाद के प्रसार से यह समझा जा सकता है कि आतंकवाद का कारण कहीं और निहित है। हमने पहले ही देखा है कि आतंकवादियों की जाति, धर्म, गोत्र आदि को धड़ल्ले से "आतंकवाद" के कारण या संचालक शक्ति के रूप में चिन्हित करने की प्रवृत्ति सही नहीं है। इससे आतंकवाद को कुचलने का मार्ग बंद हो जाता है। क्योंकि किसी जाति, धर्म या गोत्र के सभी लोगों को धड़ल्ले से एक ही लाठी से नहीं हाँका जा सकता है। आतंकवाद की जिम्मेदारी "वहाबी विचारधारा" पर थोपने की बड़ी समस्या यह है कि इससे समस्या के समाधान का मार्ग खो जाएगा। क्योंकि सऊदी वहाबियों के साथ आतंकवाद का संबंध स्थापित करना कठिन है, क्योंकि आतंकवाद तो उन्हीं के खिलाफ संचालित किया जाता है। और किसी अन्य देश का कोई भी व्यक्ति स्वयं को वहाबी स्वीकार नहीं करता है, लेकिन लगभग सभी धार्मिक दल विरोधियों द्वारा "वहाबी" कहे जाते हैं। हर कोई यह दावा करता है कि वे सीधे कुरआन, हदीस, फिक़्ह और पूर्ववर्ती इमामों के मत के आधार पर अपने विचार और दल का गठन करते हैं; वे मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब के किसी निजी मत को नहीं मानते हैं। यहाँ तक कि सऊदी अरब के आलिम भी कभी स्वयं को वहाबी स्वीकार नहीं करते हैं। वे मुहम्मद इब्न अब्दुल वहाब को एक सुधारक के रूप में मानते हैं और उनके सभी विचारों को कुरआन, सुन्नत और पूर्ववर्ती इमामों से गृहीत होने का दावा और प्रमाण देते हैं।<ref>http://www.hadithbd.com/books/link/?id=6889</ref>}} नुरुल इस्लाम अपने प्रश्नोत्तर में 'रमजान और ईद' पुस्तक में कहते हैं: {{quote|(ईमान को भंग करने वाले कृत्यों में से एक है...) धर्म को राजकीय मामलों से अलग करना। और यह कहना कि इस्लाम में राजनीति नहीं है। ऐसी अवधारणा और टिप्पणी भी पैगंबर सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के जीवन आदर्श को झुठलाती है।<ref>http://www.hadithbd.com/books/link/?id=2432</ref>}} मंजूर इलाही अपनी पुस्तक 'समाज सुधार में सही अकीदे का महत्व' में "समाज सुधार की आवश्यकता और उस संदर्भ में सही इस्लामी [[अकीदा]] की भूमिका और महत्व" के बारे में कहते हैं:<ref>{{cite book |last1=इलाही |first1=मोहम्मद मंजूरे |editor1-last=जकारिया |editor1-first=अबू बकर मुहम्मद |title=সমাজ সংস্কারে সঠিক আকীদার গুরুত্ব, |publisher=Islamic Propagation Office in Rabwah |location=रियाद, सऊदी अरब |pages=19–28 |url=https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_somaj_songoskare_sothik_aqidar_gurutto.pdf |access-date=23 November 2022 |language=bn}}</ref> {{quote|मनुष्य अपने व्यक्तिगत जीवन की सभी आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए ही समाज में मिल-जुलकर रहता है। किसी भी समाज के गठन का मुख्य उद्देश्य उस समाज के सभी सदस्यों का सर्वांगीण कल्याण और शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व सुनिश्चित करना है। लेकिन व्यक्तिगत जीवन की अशिक्षा, कुशिक्षा और स्वार्थपरता सामाजिक जीवन पर एक बड़ा नकारात्मक प्रभाव डालती है और समाज को भ्रष्टाचार, भेदभाव, विभाजन, संघर्ष आदि व्याधियों से कलंकित और विषैला बना देती है। तभी समाज सुधार की भारी आवश्यकता महसूस होती है, जैसा कि हम अपने वर्तमान सामाजिक परिप्रेक्ष्य में महसूस कर रहे हैं। समाज की वर्तमान स्थिति का विश्लेषण करने पर हम देखते हैं कि समस्याओं से घिरे, भ्रष्ट और दीमक लगे इस समाज के लोगों के बीच सही अकीदे का ज्ञान न के बराबर है। इसका अनिवार्य परिणाम यह है कि अकीदे में अनैतिकता और प्रवृत्तियों की इच्छा के अनुसार जिसकी जैसी इच्छा हो वैसा अकीदा अपनाना, चाहे कुरआन-सुन्नत के आधार पर उसकी प्रामाणिकता हो या न हो। दूसरी ओर मनुष्य का ईमान अत्यंत कमजोर हो गया है, दिल से तकवा (ईश्वर का डर) विदा हो चुका है, परलोक की सजा को वह भूल बैठा है। परिणामस्वरूप समाज में बेचैनी, अस्थिरता, लूट-खसोट की प्रवृत्ति, विभिन्न प्रकार के आतंकवाद और अपसंस्कृति का विस्तार आदि और भी कई समस्याएँ पैदा हो गई हैं। रसूल सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के सीरत में हम देखते हैं कि उन्होंने तत्कालीन जाहिल समाज को बदलकर उसे उस समय का सर्वश्रेष्ठ समाज बना दिया था। व्यक्ति और समाज जीवन में सकारात्मक परिवर्तन लाने का जो आंदोलन उन्होंने नबूवत मिलने के बाद से शुरू किया था, उसकी प्रारंभिक प्रक्रिया अकीदे का सुधार थी। इस संबंध में सैयद कुतुब अपनी पुस्तक مقومات التصور الإسلامي (इस्लामी दृष्टिकोण के तत्व) में कहते हैं: "मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ऐसे समय में भेजे गए थे जब जज़ीरतुल अरब उत्तर में रोमन और दक्षिण में फारसियों के बीच लूटे गए धन की तरह बंटा हुआ था। उन्होंने जज़ीरतुल अरब की उपजाऊ भूमि, समुद्र तट, धन और व्यापार के सभी स्रोतों की ओर अपने हाथ फैला रखे थे। मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ऐसे समय में भेजे गए थे जब मौजूदा सामाजिक और आर्थिक स्थिति बड़े पैमाने पर दासता के युग का प्रतिनिधित्व करती थी। मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ऐसे समय में भेजे गए थे जब शराब, व्यभिचार, जुआ, खेल-तमाशे, बुराई और अशांति फैलाने में मानव चरित्र जाहिलियत की राह पर चल रहा था। इनमें से किसी भी चीज़ से महान पैगंबर सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने सुधार कार्य शुरू नहीं किया। जज़ीरतुल अरब की उपजाऊ भूमि से रोमन और फारसियों को भगाने के लिए वह अरबों को राष्ट्रवादी एकता की ओर आमंत्रित करने में सक्षम थे। युद्ध की सारी शक्ति वह उनके खिलाफ लगा सकते थे और राष्ट्रीय शत्रुओं के प्रति वह अरबों को भड़का सकते थे। परिणामस्वरूप वे उनके नेतृत्व के प्रति वफादार हो जाते और अपनी सारी ईर्ष्या-द्वेष भूल जाते...। लेकिन अल्लाह जानता था, उसने अपने पैगंबर को बताया था और निर्देश दिया था कि यह सही रास्ता नहीं है और यह मुख्य कार्य नहीं है। मुख्य कार्य यह है कि मनुष्य अपने सच्चे रब को पहचाने और केवल उसी की दासता स्वीकार करे, और उसके बंदों की दासता से मुक्त हो और अंत में अल्लाह की ओर से जो कुछ भी उनके पास आए, उस सबका पूरी तरह से पालन करे..." ...ध्यान देने योग्य बात है कि मुहम्मद सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम ने नबूवत के बाद मक्की जीवन के 13 वर्षों में अकीदे से संबंधित ज्ञान के प्रचार को सबसे अधिक महत्व दिया था। केवल पैगंबर साहब ने ही नहीं, बल्कि सभी नबियों और पैगंबरों का पहला काम समाज के सभी स्तरों के लोगों को सही अकीदे की ओर आमंत्रित करना था। अल-कुरआन की भाषा में उनका वह आह्वान था: "हे मेरी जाति, तुम अल्लाह की इबादत करो। उसके सिवा तुम्हारा कोई सच्चा इलाह नहीं है।" [अल-आराफ: 58] इसका कारण केवल एक था—अकीदा शुद्ध न हो तो व्यक्तिगत जीवन शुद्ध नहीं होता, और व्यक्ति शुद्ध न हो तो समाज भी शुद्ध नहीं होता। ...(1) वृहद राष्ट्रीय एकता स्थापित करने में सही अकीदे की भूमिका: सही अकीदे पर सहमत हुए बिना वृहद एकता स्थापित करना जितना संभव नहीं है, उतना ही पूरी दुनिया की मुस्लिम उम्मत के लिए भी एकजुट होना दूर की कौड़ी है। इस संदर्भ में (डॉ.) उमर सुलेमान अल-अश्कर कहते हैं: "जब तक एक ही अकीदा मुसलमानों को एकजुट नहीं करेगा, तब तक मुस्लिम एकता का साकार होना संभव नहीं है।" वास्तव में अकीदे का भ्रम ही समाज में अनैक्यता के बीज बोता है। समाज विभिन्न दलों और उपदलों में विभाजित हो जाता है। यदि यह प्रश्न उठे कि हर कोई अपने-अपने अकीदे और विश्वास को सही मानता है, तो ऐसी स्थिति में किसी विशिष्ट अकीदे को सही मानकर एक होना संभव नहीं होगा। क्योंकि हर दल अपने मत के प्रति आश्वस्त होता है। इस प्रश्न के उत्तर में (डॉ.) उमर सुलेमान अल-अश्कर कहते हैं: "शुद्ध इस्लामी अकीदे के संबंध में कुरआन और सुन्नत में स्पष्ट बयान मौजूद हैं। इस अकीदे के प्रत्येक मौलिक और सूक्ष्म विषय पर प्रमाण प्रस्तुत करना संभव है। और सलाफ-ए-सालेheen सत्य इस्लामी अकीदे पर ही प्रतिष्ठित थे। उन्होंने इस अकीदे को इतनी अच्छी तरह से लिपिबद्ध किया है कि वह फिरकापरस्त और भ्रमित लोगों के अकीदे से पूरी तरह अलग है। इन महान व्यक्तित्वों में अल्लामा तहवी शामिल हैं, जिन्होंने एक अकीदा ग्रंथ लिखा है जो उनके अपने नाम से प्रसिद्ध है। इस ग्रंथ की व्याख्या मुहम्मद इब्न अबिल इज़ अल-हनाफी ने लिखी है। बात यहीं नहीं रुकी, बल्कि सहिह अकीदे पर कई आलिमों ने इससे पहले और बाद में लिखा है। उनमें इमाम अहमद, इब्न तैमिया, शौकानी और सफारिनी आदि प्रमुख हैं।" (2) भ्रष्टाचार, डकैती, ज़ुल्म-उत्पीड़न मुक्त सुसभ्य समाज के गठन में सही अकीदा एक ऐसी मजबूत नींव तैयार करता है, जिसके आधार पर समाज के सभी कार्य और आपसी लेन-देन संचालित होते हैं। अतः अकीदा यदि विकृत, भ्रमित और झूठ पर आधारित हो, तो सामाजिक जीवन संकटग्रस्त, अस्त-व्यस्त और विनाश के कगार पर पहुँच जाएगा। आज हमारा समाज जिस स्थिति में आ खड़ा हुआ है, उसका कारण मुख्य रूप से यही है। इसलिए समाज को विकृति, तबाही और विनाश से बचाने के लिए हमें सही अकीदे की ओर ही लौटना होगा। (3) समाज में शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व सुनिश्चित करने के मामले में सही अकीदे का महत्व: एक मुस्लिम व्यक्ति के अकीदे का एक अनिवार्य हिस्सा यह है कि वह अल्लाह और उसके रसूल सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम के आदेश के अनुसार जीवन चलाना अनिवार्य मानता है और उनके आदेश की अवज्ञा करना अवैध मानता है। अल्लाह का इरशाद है: "और अल्लाह और उसके रसूल जब कोई फैसला कर दें, तो किसी मोमिन पुरुष या मोमिन स्त्री को अपने मामले में कोई अधिकार नहीं रहता।" [अल-अहजाब: 36] समाज में शांतिपूर्ण सह-अस्तित्व सुनिश्चित करने के उद्देश्य से अल्लाह तआला जब मुसलमानों को आपस में भाई कहता है, किसी व्यक्ति की जान और माल पर हमला करने को गंभीर अपराध बताता है, अनुबंधित सभी गैर-मुसलमानों के साथ किए गए समझौते का पालन करने का आदेश देता है, तो वह बिना किसी हिचकिचाहट के उस आदेश को मान लेता है, क्योंकि इस तरह मानना ​​उसके अकीदे का ही हिस्सा है। अल्लाह का इरशाद है: "अतः तुम्हारे रब की कसम, वे मोमिन नहीं हो सकते जब तक कि वे अपने बीच के आपसी विवादों में तुम्हें फैसला करने वाला न मान लें, फिर जो फैसला तुम करो, उससे अपने दिलों में कोई तंगी न महसूस करें और उसे पूरी तरह से स्वीकार कर लें।" [अन-निसा: 65] (4) राजनीतिक स्थिरता लाने में सही अकीदे का महत्व: इस्लामी अकीदे का एक अनिवार्य मौलिक विषय यह है कि इस बात पर दृढ़ विश्वास रखा जाए कि अल्लाह जिस तरह इस ब्रह्मांड का रचयिता है, उसी तरह वह इसके शासन-अधिकार और आदेश का भी मालिक है। अल्लाह का इरशाद है: "जान लो, सृजन और आदेश उसी का है।" [अल-आराफ: 54] "कह दो, निश्चित रूप से सभी मामले अल्लाह के हैं।" [आले इमरान: 154] "शासन तो केवल अल्लाह का ही है।" [अल-अनआम: 57] इसके अलावा अल्लाह ही सभी संप्रभुता का मालिक और एकमात्र कानून निर्माता तथा विधानदाता है। यह उसे रब के रूप में मानने का ही एक मुख्य अर्थ है। हमारे समाज में राजनीतिक स्थिरता तभी लौट सकती है जब राजनीतिक नेतृत्व का इस अकीदे पर दृढ़ विश्वास हो। मूल रूप से मानव रचित कानूनों से किसी भी मुस्लिम समाज में शांति, अनुशासन और स्थिरता नहीं आ सकती। शायद वास्तविकता ही इसका सबसे बड़ा प्रमाण और साक्षी है। (5) अपसंस्कृति को रोकने में सही अकीदे का महत्व: विदेशी और भिन्न धर्मों के अंधानुकरण में हमारे बांग्लादेशी समाज में संस्कृति के नाम पर वर्तमान में जिन चीज़ों का अभ्यास किया जा रहा है, उन्हें अपसंस्कृति कहा जाए तो कोई अतिशयोक्ति नहीं होगी। क्योंकि ये संस्कृतियाँ न तो हमारी स्वदेशी सोच-विचार और परंपरा का प्रतिनिधित्व करती हैं, और न ही वे मुस्लिम अकीदे के अनुकूल हैं। यह याद रखना चाहिए कि हमारा यह देश एक मुस्लिम बहुल देश है। इसलिए यदि हम अपने सभी सांस्कृतिक और सामाजिक अनुष्ठानों को सही इस्लामी अकीदे के आलोक में व्यवस्थित करें, तो देश को एक सुंदर, शालीन और स्वस्थ संस्कृति मिल सकती है। (6) चिंतन के क्षेत्र में अराजकता और भ्रम तथा शिर्क और बिदअत से समाज को मुक्त करने के मामले में सही अकीदे का महत्व: सही इस्लामी अकीदे का ज्ञान ही समाज के बुद्धिजीवी वर्ग की वैचारिक दुनिया को आलोकित कर सकता है जिससे वे राष्ट्र को सत्य मार्ग की दिशा दे सकें। आज एक श्रेणी के बुद्धिजीवियों के चिंतन के क्षेत्र में जो अराजकता और भ्रम हम देख रहे हैं, मुस्लिम नामधारी होने के बावजूद इस्लाम के खिलाफ वे जो वैचारिक युद्ध चला रहे हैं, उसका सबसे बड़ा कारण शायद यह है कि उन्होंने इस्लाम को विकृत रूप में जाना है, उन्हें सही इस्लामी अकीदे को प्राप्त करने का सौभाग्य नहीं मिला है। यही बात उन सभी शिक्षित और अशिक्षित मुसलमानों पर भी लागू होती है जो इसे इबादत समझकर शिर्क और बिदअत में डूबे हुए हैं। कुरआन और सुन्नत के आलोक में उन्होंने शिर्क और बिदअत को नहीं पहचाना है। शिर्क और बिदअत को पहचानने के जो मूल सिद्धांत हैं, वे उनसे पूरी तरह अनजान हैं। सही अकीदे के प्रति जागरूकता बढ़ाने के साथ-साथ अकीदे का ज्ञान प्राप्त करना ही समाज के सभी लोगों को इन भ्रमों और शिर्क तथा बिदअत से मुक्त करने की गारंटी दे सकता है। अतः सहिह इस्लामी अकीदे का ज्ञान प्राप्त करना ही अल्लाह का सच्चा मोमिन और मुस्लिम बंदा बनकर खुद को विकसित करने का एकमात्र मार्ग है। इसी प्रकार किसी समाज को एक पूर्ण इस्लामी समाज के रूप में विकसित करना हो, तो समाज के सभी लोगों को सहिह अकीदे के ज्ञान से समृद्ध करने का कोई विकल्प नहीं है। इस मामले में सामाजिक और सांस्कृतिक इस्लामी संगठनों को बड़ी जिम्मेदारी निभानी होगी। जो लोग इस्लामी शरिया और स्टडीज में कुशल हैं, वे सहिह अकीदा विषय पर प्रामाणिक ग्रंथ लिखकर बांग्ला भाषा में लिखित पुस्तकों की जो कमी है, उसे दूर कर सकते हैं। इस मामले में मस्जिदों के इमामों, खतीबों और मदरसों के शिक्षकों की मदद भी ली जा सकती है। हालाँकि उससे पहले उन्हें सहिह अकीदे के ज्ञान से समृद्ध होना होगा। सहिह अकीदे के प्रसार के प्रयासों के माध्यम से इस प्रकार हमारा समाज शिर्क और बिदअत से मुक्त एक सुंदर सुसभ्य समाज के रूप में विकसित हो सकता है।}} मुश्ताक अहमद करीमी इस्लाम की दृष्टि से बैंक के ब्याज के साथ राजनीति के संबंध के बारे में कहते हैं: {{quote|बैंक और इसी तरह की कोई भी संस्था केवल धन-पूजा, व्यापार के क्षेत्र में एकाधिकार, सुविधाओं का उपभोग और धन का शोषण करने के इरादे से स्थापित की गई है। इन संस्थाओं का उद्देश्य यह होता है कि ब्याज का प्रलोभन देकर जनता और राष्ट्र का धन जितना अधिक हो सके, अपने कब्जे में लाया जाए और इस पद्धति से बड़ी चालाकी से पूरी जाति पर अपनी सत्ता और शासन चलाया जाए। जहाँ चाहे अकाल लाया जा सकता है और जहाँ चाहे भुखमरी पैदा करके तबाही लाई जा सकती है। जहाँ चाहे अपनी पसंद का शासन और राजनीति लागू की जा सकती है। जब चाहे मुद्रास्फीति पैदा करना संभव है और जब चाहे मुद्रा के मूल्य को बढ़ाकर बाजार में बड़े पैमाने पर मंदी फैलाई जा सकती है। जिसे चाहे गद्दी से उतारना और जिसे चाहे गद्दी पर बिठाना आसान होगा।<ref>http://www.hadithbd.com/books/link/?id=4556</ref>}} फहद बिन सालेह अल अजलान अपनी पुस्तक 'मुहर्रर फी सियासातुल शरिया' में कहते हैं कि इस्लामी राजनीति में भाग लेने का विधान यह है कि व्यक्ति अपने व्यक्तिगत ईमान को दुरुस्त रखने के बाद यदि अतिरिक्त रूप से अपनी क्षमता के अनुसार राजनीतिक सुधार की क्षमता रखता है, तो ऐसे मामले में इसे प्रोत्साहित किया गया है, अन्यथा इसमें भाग लेना हराम माना जाएगा। और ऐसे मामलों में सुधार करना चाहिए जो पहले से मौजूद हैं, जिसमें सुधार और मसलेहत (कल्याण) की गुंजाइश है, लेकिन मसलेहत के नाम पर कोई नया हराम या बिदअत नहीं बनाई जानी चाहिए; और ऐसे विषयों में भाग नहीं लिया जाना चाहिए जो पूरी तरह से हराम हैं, जैसे ब्याज, नशीले पदार्थों का उत्पादन आदि।<ref name=fa>{{cite book |last1=العجلان |first1=فهد صالح |title=المحرر في السياسة الشرعية |date=1 June 2022 |publisher=آفاق المعرفة للنشر |url=https://books.google.com.bd/books/about/%D8%A7%D9%84%D9%B-%D9%85%D8%AD%D8%B1%D8%B1_%D9%81%D9%8A_%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B4.html?id=_vt7EAAAQBAJ&redir_esc=y |access-date=13 September 2025 |language=ar}}</ref> कुरआन और हदीस में स्पष्ट समाधान न मिलने वाले ([[मसलेहत]]) ऐसे इस्लामी राजनीतिक निर्णय लेने के लिए [[इस्तिखारा]] करने की सलाह दी गई है।<ref>{{cite web |title=حكم الاستخارة في مسائل شرعية لا يُدرَى وجه الصواب فيها |url=https://www.islamweb.net/ar/fatwa/239518/%D8%AD%D9%83%D9%85-%D8%A7%D9%B-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%ခာرة-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%ဘাসائِل-%D8%b4%D8%b1%D8%b9%D9%8a%D8%a9-%D9%84%D8%a7-%D9%8a%D9%8f%D8%af%D8%b1%D9%8e%D9%89-%D9%88%D8%ac%D9%B-%D8%a7%D9%84%ပိတ္ဆေား-%D9%81%D9%8a%D9%87%D8%a7 |website=www.islamweb.net |access-date=3 August 2025 |language=ar }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[ताहिर इब्न हुसैन]] ने अपने बेटे [[अब्दुल्लाह इब्न ताहिर अल-खुरासानी|अब्दुल्लाह इब्न ताहिर]] को [[दियारे रबीआ]] का गवर्नर बनने पर सलाह दी थी: {{Quote|जब भी तुम्हारे सामने कोई महत्वपूर्ण विषय आए, तो अल्लाह से इस्तिखारा करो और उससे डरकर सहायता की प्रार्थना करो... और अपने सभी मामलों में प्रचुर मात्रा में इस्तिखारा करो।<ref>{{cite book |last1=Ansa |first1=Muhammad |title=Istikhara - In The Light Of The Sunnah |date=1 January 2014 |publisher=Turath Publishing |isbn=978-1-906949-27-3 |url=https://books.google.com/books?id=uxCsEAAAQBAJ |access-date=8 August 2025 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=كتاب : تاريخ الرسل والملوك 29 |url=https://www.islamicbook.ws/tarekh/tarikh-alrsl-029.html |website=www.islamicbook.ws |access-date=8 August 2025}}</ref>}} === शासक और शासित के एक-दूसरे के प्रति दायित्व और कर्तव्य === ;नेतृत्व के पद पर नियुक्त व्यक्ति के कर्तव्य शासक पर जो सभी दायित्व निभाना अनिवार्य है, उनका उल्लेख करते हुए इमाम मावर्दी ने उन्हें दस मौलिक दायित्वों में सीमित किया है। जैसे: उम्मत के सलाफ यानी पूर्ववर्ती इमामों द्वारा धर्म के जिन मूल सिद्धांतों पर सहमति व्यक्त की गई है, उनकी रक्षा करके धर्म की रक्षा करना। मतभेद और संघर्ष में लिप्त पक्षों के बीच सुलह कराना और निर्णय देना। आक्रमण से सुरक्षा प्रदान करके जनसुरक्षा सुनिश्चित करना। शरिया के दंड (हद्द) को लागू करना। सीमाओं पर पहरेदारी को मजबूत करना। दावत देने के बाद भी जो लोग इस्लाम स्वीकार करने से इनकार करें, उनके खिलाफ जिहाद करना। फ़ैय और सदक़ा एकत्र करना। बैतुल माल से भत्ते की राशि निर्धारित करना। विश्वस्त और कल्याण चाहने वाले व्यक्तियों को पदों पर नियुक्त करना। अपनी देखरेख में सब कुछ संचालित करना और प्रजा की देखभाल करना। ;नेतृत्व के पद पर नियुक्त व्यक्ति के अधिकार प्रजा पर शासक के कुछ अधिकार हैं। उनमें से सबसे महत्वपूर्ण निम्नलिखित हैं: अच्छे कार्यों में शासक की आज्ञाकारिता। शासक के लिए दुआ। शासक के प्रति नसीहत या हितैषी होना। शासक को अच्छे कार्यों में सहायता प्रदान करना।<ref>{{cite book |last1=अल अजलान |first1=फहद इब्न सालेह |last2=मजूमदार |first2=अब्दुल्लाह |last3=जकारिया |last3=अबू बकर मुहम्मद |title=শারঈ রাজনীতি |date=September 2025 |publisher=বিলিভার্স ভিশন |location=ঢাকা |pages=306, 307 |edition=1st |access-date=23 February 2026}}</ref> == इतिहास == === प्रारंभिक इतिहास === {{मुख्य|इस्लाम का प्रारंभिक इतिहास|प्रारंभिक मुस्लिम विजय|कुरान का इतिहास|मुहम्मद का इतिहास}} राजनीतिक आंदोलन के रूप में इस्लाम की उत्पत्ति [[इस्लामी पैगंबर]] [[मुहम्मद]] और उनके उत्तराधिकारियों के जीवन और काल में हुई थी। 622 ईस्वी में, पैगंबर होने के उनके दावे को मान्यता देते हुए, मुहम्मद को [[मदीना]] शहर पर शासन करने के लिए आमंत्रित किया गया था। उस समय, इस शहर पर स्थानीय अरब जनजातियों [[बनू औस|औस]] और [[बनू खज़रज|खज़रज]] का वर्चस्व था, जो निरंतर संघर्ष में फंसे हुए थे। मदीना के निवासियों ने मुहम्मद में एक ऐसे निष्पक्ष बाहरी व्यक्ति को देखा जो संघर्ष को हल कर सकता था। इस प्रकार मुहम्मद और उनके अनुयायी मदीना चले गए, जहाँ मुहम्मद ने [[मदीना का संविधान]] तैयार किया। इस दस्तावेज़ ने [[मुहम्मद]] को शासक बनाया और उन्हें [[अल्लाह]] के पैगंबर के रूप में मान्यता दी। अपने शासनकाल के दौरान, मुहम्मद ने [[कुरान]] और अपने स्वयं के कार्यों के आधार पर कानून स्थापित किए, जिन्हें मुसलमान ''[[शरिया]]'' या इस्लामी कानून मानते हैं, और जिसे आज के इस्लामी आंदोलन स्थापित करने का प्रयास कर रहे हैं। मुहम्मद ने व्यापक अनुयायी और सेना प्राप्त की, और कूटनीति तथा सैन्य विजय के संयोजन के माध्यम से, उनका शासन [[इस्लाम का प्रसार|फैला]], पहले [[मक्का]] शहर में और फिर पूरे [[अरब प्रायद्वीप]] में। आज, मुस्लिम बहुतायत वाले लगभग हर लोकतांत्रिक राज्य में कई बहुसंख्यक [[इस्लामवाद|इस्लामी]] या [[इस्लामी लोकतांत्रिक राजनीतिक दलों की सूची|इस्लामी लोकतांत्रिक दल]] मौजूद हैं। दुनिया के विभिन्न हिस्सों में कई [[जिहादी इस्लामी समूह]] भी सक्रिय हैं। इसके अलावा, कुछ [[गैर-मुसलमान|गैर-मुस्लिम]] व्यक्तियों और संस्थानों ने कुछ उग्रवादी इस्लामी समूहों के राजनीतिक और धार्मिक दर्शन का वर्णन करने के लिए "इस्लामी कट्टरपंथ" (Islamic fundamentalism) विवादास्पद शब्द गढ़ा है। ये दोनों शब्द ([[इस्लामी लोकतंत्र]] और [[इस्लामी कट्टरपंथ]]) अलग-अलग इतिहास, विचारधाराओं और दृष्टिकोणों के साथ अलग-अलग गुटों और उप-गुटों के एक विशाल समूह का प्रतिनिधित्व करते हैं। ==== मदीना का इस्लामी राज्य ==== {{See also|इस्लामी राजनीतिक ढांचा}} इस्लामी पैगंबर मुहम्मद ने मदीना का संविधान तैयार किया था। इसने मुहम्मद और याथ्रिब (बाद में मदीना के रूप में जाना गया) के सभी महत्वपूर्ण जनजातियों और परिवारों के बीच एक औपचारिक समझौते को संहिताबद्ध किया, जिसमें मुस्लिम, यहूदी, ईसाई<ref>R. B. Serjeant, "Sunnah Jāmi'ah, pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrīm of Yathrib: analysis and translation of the documents comprised in the so-called 'Constitution of Medina'", ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'' (1978), 41: 1-42, [[कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस]].</ref> और मूर्तिपूजक शामिल थे।<ref>देखें: * Reuven Firestone, ''Jihād: the origin of holy war in Islam'' (1999) p. 118; * "Muhammad", ''Encyclopedia of Islam Online''</ref><ref>Watt, William Montgomery. ''Muhammad at Medina''</ref><ref>R. B. Serjeant. "The Constitution of Medina." ''Islamic Quarterly'' 8 (1964) p.4.</ref> इस संविधान ने पहले इस्लामी राज्य का आधार बनाया। यह दस्तावेज़ मदीना की औस और खज़रज जनजातियों के बीच कड़वे अंतर-जनजातीय संघर्ष को एक आशाजनक अंत लाने के एक खुले प्रयास में लिखा गया था। मदीना के मुस्लिम, यहूदी, ईसाई और मूर्तिपूजक समुदायों के अधिकारों और कर्तव्यों की रूपरेखा तैयार करके, इसने उन्हें [[उम्माh|उम्मा]] के रूप में जाने जाने वाले एक एकल समुदाय के तहत लाया।<ref>Serjeant (1978), पृष्ठ 4.</ref> यद्यपि मदीना के संविधान की रचना की सटीक तिथि विवादास्पद बनी हुई है, विद्वान आमतौर पर इस बात से सहमत हैं कि इसे हिजरत (622) के तुरंत बाद लिखा गया था। {{#tag:ref|डब्ल्यू. एम. वाट का तर्क है कि प्रारंभिक समझौता हिजरत के तुरंत बाद हुआ था और दस्तावेज़ को बाद की तारीख में संशोधित किया गया था, विशेष रूप से बद्र की लड़ाई (एएच [एनो हिगेरिया] 2, = 624 ईस्वी) के बाद।<ref>Watt, William Montgomery. ''Muhammad at Medina''. pp. 227-228</ref>|group=Note}} {{#tag:ref|आर. बी. सर्जेंट का तर्क है कि संविधान वास्तव में आठ अलग-अलग संधियाँ हैं जिन्हें मदीना में हुई घटनाओं के अनुसार दिनांकित किया जा सकता है, जिसमें पहली संधि मुहम्मद के आगमन के तुरंत बाद लिखी गई थी। <ref>R. B. Serjeant. "The Sunnah Jāmi'ah, Pacts with the Yathrib Jews, and the Tahrīm of Yathrib: Analysis and Translation of the Documents Comprised in the So-Called 'Constitution of Medina'." ''The Life of Muhammad: The Formation of the Classical Islamic World'': Vol. IV. Ed. Uri Rubin. Brookfield: Ashgate, 1998, p. 151</ref> <ref>देखें वही लेख ''Bulletin of the School of Oriental and African Studies'' 41 (1978): 18 ff. यह भी देखें Caetani. ''Annali dell'Islam, Vol. I''. Milano: Hoepli, 1905, p. 393.</ref> |group=Note}} {{#tag:ref|जूलियस वेलहाउसन का तर्क है कि दस्तावेज़ एक एकल संधि है जिस पर हिजरत के तुरंत बाद सहमति व्यक्त की गई थी, और यह 2/624 में बद्र की लड़ाई से पहले मदीना में मुहम्मद के निवास के पहले वर्ष से संबंधित है। वेलहाउसन इस निर्णय को तीन विचारों पर आधारित करते हैं: पहला, मुहम्मद अपनी स्थिति के संबंध में बहुत अलग हैं, वह उम्मा के भीतर मूर्तिपूजक जनजातियों को स्वीकार करते हैं, और यहूदी समूहों को अंसार के ग्राहकों के रूप में बनाए रखते हैं।|group=Note}} {{#tag:ref|मोशे गिल, जो इस्लामी इतिहास के संशयवादी हैं, का तर्क है कि इसे मदीना में मुहम्मद के आगमन के पाँच महीनों के भीतर लिखा गया था।<ref>Moshe Gil. "The Constitution of Medina: A Reconsideration." ''Israel Oriental Studies'' 4 (1974): p. 45.</ref>|group=Note}} इसने प्रभावी रूप से पहले इस्लामी राज्य की स्थापना की। संविधान ने स्थापित किया: समुदाय की सुरक्षा, धार्मिक स्वतंत्रता, [[हरम]] या पवित्र स्थान के रूप में मदीना की भूमिका (सभी प्रकार की हिंसा और हथियारों पर प्रतिबंध), महिलाओं की सुरक्षा, मदीना के भीतर स्थिर जनजातीय संबंध, संघर्ष के समय समुदाय का समर्थन करने के लिए कर प्रणाली, बाहरी राजनीतिक गठबंधनों के लिए सीमाएँ, व्यक्तियों को सुरक्षा प्रदान करने की प्रणाली, विवाद समाधान के लिए एक न्याय प्रणाली, और इसने [[ब्लड मनी (इस्लामी कानून)|ब्लड मनी]] (प्रतिशोध के सिद्धांत / [[जैसे को तैसा|लेक्स टैलियोनिस]] के बजाय किसी व्यक्ति की हत्या के लिए परिवार या जनजाति को किया जाने वाला भुगतान) के भुगतान को भी विनियमित किया।{{citation needed|date=July 2017}} ==== प्रारंभिक खलीफत और राजनीतिक आदर्श ==== {{See also|खिलाफत|इस्लामी राजशाही|इस्लामी नैतिकता}} मुहम्मद की मृत्यु के बाद, उनके समुदाय को एक नए नेता की नियुक्ति करने की आवश्यकता थी, जिससे [[खलीफा]] (Caliph) की उपाधि का उदय हुआ, जिसका अर्थ "उत्तराधिकारी" है। इस कारण से, बाद के इस्लामी साम्राज्यों को [[खलीफत]] (Caliphates) के रूप में जाना गया। [[उमय्यद]] साम्राज्य के विकास के दौरान इस्लाम के भीतर सबसे बड़ा राजनीतिक विकास [[सुन्नी]] और [[शैया|शिया]] मुसलमानों के बीच सांप्रदायिक विभाजन था; यह विभाजन खलीफत के उत्तराधिकार पर विवाद के कारण शुरू हुआ था। सुन्नी मुसलमानों का मानना था कि खलीफत चुनाव द्वारा होना चाहिए और योग्यता के आधार पर चुनाव के माध्यम से कोई भी [[मुसलमान]] इस उपाधि को धारण कर सकता है। दूसरी ओर, शियाओं का मानना था कि खलीफा पैगंबर के वंशजों में से होने चाहिए, और इस कारण से, उनकी दृष्टि में, [[अली]] के अलावा अन्य सभी खलीफा खलीफत की उपाधि के अवैध usurpers (हड़पने वाले) थे।<ref>Lewis, Bernard, ''The Middle East : a Brief History of the last 2000 Years,'' Touchstone, (1995), p.139</ref> हालांकि, सुन्नी समुदाय मुस्लिम दुनिया के अधिकांश हिस्सों में विजयी हुआ, और इसी तरह, अधिकांश आधुनिक इस्लामी राजनीतिक आंदोलन ([[ईरान]] को छोड़कर) सुन्नी विचार पर आधारित हैं। मुहम्मद के सबसे करीबी साथियों, उनके बाद के चार "[[राशिदुन|सही मार्गदर्शक]]" खलीफाओं ने राज्य के विस्तार को [[यरुशलम]], [[टेसिफोन]] और [[दमिश्क]] तक जारी रखा, और [[सिंधु नदी|सिंध]] तक सेना भेजी।<ref>[http://alcor.concordia.ca/~shannon/201Lec02images_files/image004.jpg] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050930020401/http://alcor.concordia.ca/~shannon/201Lec02images_files/image004.jpg |date=September 30, 2005 }}</ref> उमय्यद खलीफत या उमय्यद राजवंश के शासनकाल के दौरान, इस्लामी साम्राज्य अल-अंदालुस (मुस्लिम स्पेन) से पंजाब क्षेत्र तक फैल गया था। शासन की संरचना के संबंध में एक महत्वपूर्ण इस्लामी अवधारणा शूरा (Shura) है, यानी अपने मामलों के संबंध में लोगों से परामर्श करना, जिसका उल्लेख कुरान की दो आयतों (3:159 और 42:38) में शासकों के कर्तव्य के रूप में किया गया है।<ref>Lewis, ''The Middle East'', (1995), p.143</ref> इख्वानी दृष्टिकोण के अनुसार, एक प्रकार का शासक जो इस्लामी आदर्श का हिस्सा नहीं था, वह एक राजा था, जिसकी कुरान में फ़िरौन (Pharaoh) का उल्लेख "अन्यायी और अत्याचारी शासक के archetypes" (18:70, 79) और अन्य जगहों (28:34) के रूप में करके निंदा की गई है।<ref>Lewis, ''The Middle East'', (1995), p.141</ref> सलाफी दृष्टिकोण के अनुसार, कुरान और हदीस खलीफत के बाद एक धर्मी राजशाही को एक वैध इस्लामी राजनीतिक प्रणाली के रूप में मान्य करते हैं, और इसे खलीफत की तुलना में हीन लेकिन अत्याचार से बेहतर बताते हैं।<ref>मुसनद में अल-जैन द्वारा बताए गए अनुसार एक मजबूत श्रृंखला के साथ अहमद द्वारा हुदायफा से वर्णित (14:163 #18319) और जैसा कि अल-हैथामी (5:188-189) द्वारा संकेत दिया गया है:</ref> ===== चुनाव या प्रत्यक्ष नियुक्ति ===== {{See also|इस्लामिक लोकतंत्र|अहल अल-हाल वाल-अक़्द}} [[शफ़ीई]] स्कूल के मुस्लिम न्यायविद्, [[अल-मावर्दी]] ने लिखा कि खलीफा [[कुरैश]] जनजाति से होना चाहिए। अश्अरी इस्लामी विद्वान और [[मालिकी]] न्यायविद्, [[अल-बाक़िल्लानी|अबू बक्र अल-बाक़िल्लानी]] ने लिखा कि मुसलमानों का नेता केवल बहुमत से होना चाहिए। सुन्नी [[हनाफ़ी]] फ़िक़्ह के संस्थापक, [[अबू हनीफ़ा|अबू हनीफा अल-नुमान]] ने लिखा कि नेता बहुमत से होना चाहिए।<ref name=2muslims>[http://www.2muslims.com/directory/Detailed/225505.shtml Process of Choosing the Leader (Caliph) of the Muslims: The Muslim Khilafa: by Gharm Allah Al-Ghamdy] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110707062249/http://www.2muslims.com/directory/Detailed/225505.shtml |date=2011-07-07 }}</ref> इस्लाम के पश्चिमी विद्वान, [[फ्रेड डोनर]],<ref>''The Early Islamic Conquests'' (1981)</ref> का तर्क है कि प्रारंभिक खलीफत युग के दौरान प्रचलित अरब प्रथा यह थी कि किसी नेता की मृत्यु पर, किसी कुल या जनजाति के प्रमुख व्यक्ति अपने में से किसी एक नेता का चयन करने के लिए इकट्ठा होते थे, हालांकि इस [[शूरा]] या परामर्श परिषद के लिए कोई निर्दिष्ट प्रक्रिया नहीं थी। उम्मीदवार आमतौर पर मृत नेता के ही वंश के होते थे, लेकिन वे जरूरी नहीं कि उसके बेटे ही हों। सक्षम व्यक्तियों को जो अच्छी तरह से नेतृत्व कर सकें, एक प्रभावरहित प्रत्यक्ष उत्तराधिकारी की तुलना में प्राथमिकता दी जाती थी, क्योंकि अधिकांश सुन्नी इस विचार के लिए कोई आधार नहीं पाते हैं कि राज्य के प्रमुख या शासक को केवल वंश के आधार पर चुना जाना चाहिए। ===== ''मजलिस अश-शूरा'' ===== {{See also|शूरा}} [[खलीफत]] की विधायिका, विशेष रूप से [[राशिदुन खलीफत]] की, आधुनिक अर्थों में लोकतांत्रिक नहीं थी; निर्णय लेने की शक्ति [[मुहम्मद]] के प्रतिष्ठित और भरोसेमंद साथियों (सहाबा) और विभिन्न जनजातियों के प्रतिनिधियों (जिनमें से अधिकांश अपनी-अपनी जनजातियों से चुने गए या चयनित व्यक्ति थे) से बनी एक परिषद में निहित थी।<ref>Sohaib N. Sultan, [http://www.islamonline.net/English/introducingislam/politics/Politics/article04.shtml Forming an Islamic Democracy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041001023746/http://www.islamonline.net/English/introducingislam/politics/Politics/article04.shtml |date=2004-10-01 }}</ref> पारंपरिक सुन्नी इस्लामी न्यायविद् इस बात से सहमत हैं कि 'शूरा', जिसे मोटे तौर पर 'लोगों का परामर्श' कहा जाता है, खलीफत का एक कार्य है। [[मजलिस-अश-शूरा|मजलिस अश-शूरा]] खलीफा को सलाह देती है। इसका महत्व कुरान की निम्नलिखित आयतों से स्थापित होता है: <blockquote>{{cite quran|42|38|expand=no|quote=...और जो अपने रब की बात मानते हैं और नमाज कायम करते हैं और जिनका हर काम आपस के परामर्श से होता है, [वे अल्लाह को प्यारे हैं]।}}</blockquote> </blockquote> <blockquote>{{cite quran|3|159|expand=no|quote=...और मामलों में उनसे परामर्श करो। फिर जब तुम निर्णय ले लो, तो अल्लाह पर भरोसा करो।}}</blockquote> मजलिस एक नया खलीफा चुनने का एक साधन भी है। अल-मावर्दी ने लिखा कि मजलिस के सदस्यों को तीन शर्तों को पूरा करना चाहिए: उन्हें न्यायप्रिय होना चाहिए, एक अच्छे खलीफा और एक बुरे खलीफा के बीच अंतर करने के लिए पर्याप्त ज्ञान होना चाहिए, और सर्वश्रेष्ठ खलीफा का चयन करने के लिए पर्याप्त ज्ञान और निर्णय होना चाहिए। अल-मावर्दी ने आगे कहा कि आपात स्थिति में जब कोई खलीफत या मजलिस नहीं होती है, तो लोग खुद एक मजलिस बनाएंगे, खलीफा के लिए उम्मीदवारों की एक सूची का चयन करेंगे, और फिर मजलिस उस सूची में से चयन करेगी। मजलिस अश-शूरा की भूमिका की कुछ आधुनिक व्याख्याओं में Islamist लेखक सैयद कुतुब और तकीउद्दीन अल-नभानी (खलीफत की पुनरुत्थान के लिए समर्पित एक अंतरराष्ट्रीय राजनीतिक आंदोलन के संस्थापक) शामिल हैं। कुरान के शूरा अध्याय के विश्लेषण में, कुतुब का तर्क है कि इस्लाम केवल यह मांग करता है कि शासक को ईश्वर द्वारा बनाए गए कानूनों के सामान्य संदर्भ में शासित लोगों (आमतौर पर अभिजात वर्ग) के कम से कम कुछ हिस्से से परामर्श करना चाहिए, जिसे शासक को निष्पादित करना होगा। तकीउद्दीन अल-नभानी ने लिखा कि शूरा इस्लामी खलीफत की "शासन संरचना" का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है, "लेकिन इसके स्तंभों में से एक नहीं है," और इसे खलीफत के शासन के गैर-इस्लामी बने बिना नजरअंदाज किया जा सकता है। हालाँकि, शूरा की ये व्याख्याएँ (कुतुब और अल-नभानी द्वारा) सार्वभौमिक रूप से स्वीकृत नहीं हैं, और इस्लामी लोकतंत्रवादी शूरा को इस्लामी राजनीतिक प्रणाली का एक अभिन्न हिस्सा और महत्वपूर्ण स्तंभ मानते हैं।{{citation needed|date=April 2019}} ===== शक्तियों का पृथक्करण ===== {{See also|उलेमा|इस्लामिक नैतिकता|इस्लाम और सेक्युलरिज़्म}} प्रारंभिक [[खलीफत|इस्लामी खलीफतों]] में, [[खलीफा]] का पद मुहम्मद के राजनीतिक अधिकार के उत्तराधिकारी के रूप में राज्य के प्रमुख के रूप में विकसित हुआ, जो [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नियों]] के अनुसार, आदर्श रूप से लोगों या उनके प्रतिनिधियों द्वारा चुना गया था,<ref>''Encyclopedia of जैसा कि [[अबू बक्र का चुनाव|अबू बक्र के चुनाव]] में, [[उस्मान का चुनाव|उस्मान के चुनाव]] में, और खलीफा के रूप में [[अली के चुनाव|अली]] के मामले में था। बाद में, राशिदुन खलीफाओं के बाद [[इस्लामी स्वर्ण युग]] के खलीफाओं के दौरान, लोकतांत्रिक भागीदारी की मात्रा बहुत कम थी; लेकिन चूंकि इस्लाम में "कोई भी व्यक्ति किसी अन्य से श्रेष्ठ नहीं है सिवाय धार्मिकता और सदाचार के आधार पर", और मुहम्मद का आदर्श लोगों से परामर्श करना था, बाद के इस्लामी शासकों ने अक्सर अपने राज्य के मामलों के संबंध में लोगों से परामर्श किया।<ref>{{cite book|title=Justice Without Frontiers|first=Christopher G.|last=Judge Weeramantry|year=1997|publisher=[[ब्रिज पब्लिशर्स]]|isbn=90-411-0241-8|pages=135}}</ref> खलीफा (या बाद में, सुल्तान) की विधायी शक्ति हमेशा विद्वान वर्ग यानी 'उलेमा' द्वारा प्रतिबंधित थी, जिन्हें इस्लामी कानून का संरक्षक माना जाता था। चूंकि कानून न्यायविदों से आया था, इसलिए इसने खलीफा को कानूनी परिणामों को निर्देशित करने से रोका। शरिया के फैसले न्यायविदों के 'इज्मा' (आम सहमति) के आधार पर आधिकारिक के रूप में स्थापित किए गए थे, जिन्होंने सैद्धांतिक रूप से 'उम्मा' (मुस्लिम समुदाय) के प्रतिनिधियों के रूप में काम किया था। 11वीं और 12वीं शताब्दी के बाद से जब कानून कॉलेज (''[[मदरसा|मदरसा]]'') व्यापक हो गए, तो एक छात्र को अक्सर कानूनी फैसले देने के लिए एक ''[[इजाजत|इजाजत अल-तद्रीस वा-अल-इफ्ता]]'' ("शिक्षण और कानूनी राय जारी करने का लाइसेंस") प्राप्त करना पड़ता था।<ref>{{cite journal |last=Makdisi |first=George |date=April–June 1989 |title=Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=109 |issue=2 |pages=175–182 [175–77] |doi=10.2307/604423|jstor=604423 }}</ref> कई मायनों में, शास्त्रीय इस्लामी कानून ने संवैधानिक कानून की तरह काम किया।<ref name=Feldman2008/> व्यवहार में, राशिदुन खलीफत के बाद सैकड़ों वर्षों तक और 20वीं शताब्दी तक, इस्लामी राज्यों ने शरिया के नियमों का पालन करने वाले सुल्तानों और उलेमाओं के सह-अस्तित्व के आधार पर एक शासन प्रणाली का पालन किया। यह प्रणाली कुछ पश्चिमी सरकारों से मिलती-जुलती थी, क्योंकि दोनों के पास एक अनिखित संविधान (यूके की तरह) और सरकार की अलग, परस्पर विरोधी शाखाएँ (यूएस की तरह) थीं—शासन में शक्तियों के पृथक्करण को सुनिश्चित करना। जबकि संयुक्त राज्य अमेरिका (और कुछ अन्य शासन प्रणालियों) में सरकार की तीन शाखाएँ हैं—कार्यपालिका, विधायिका और न्यायपालिका—इस्लामी राजतंत्रों में दो शाखाएँ थीं—सुल्तान और उलेमा।<ref name=feldman-fall-6>Feldman, Noah, ''Fall and Rise of the Islamic State'', प्रिंसटन यूनिवर्सिटी प्रेस, 2008, p.6</ref> प्रोफेसर ओलिविए रॉय (Olivier Roy) के अनुसार, सुल्तानों और अमीरों की राजनीतिक शक्ति और खलीफा की धार्मिक शक्ति के बीच इस "वास्तविक अलगाव" को हिजरत की पहली शताब्दी के अंत तक "बनाया और संस्थागत" किया गया था। संप्रभु शासक का धार्मिक कार्य मुस्लिम समुदाय को दुश्मनों से बचाना, शरिया स्थापित करना और जन कल्याण (''मस्लहा'') सुनिश्चित करना था। राज्य मुसलमानों को अच्छे मुसलमानों के रूप में जीने में सक्षम बनाने का एक साधन था, और यदि सुल्तान ने ऐसा किया, तो मुसलमान उसका पालन करने के लिए बाध्य थे। शासक की वैधता के प्रतीक "सिक्के ढालने का अधिकार और शुक्रवार की प्रार्थना (''[[जुमा]] [[खुत्बा]]'') को उसके नाम पर दिया जाना" थे।<ref>Roy, Olivier, ''The Failure of Political Islam'' by Olivier Roy, translated by Carol Volk, Harvard University Press, 1994, p.14-15</ref> सदाकत कादरी का तर्क है कि उलेमाओं द्वारा खलीफत के प्रति भारी मात्रा में "सम्मान" दिखाया गया था, और यह कम से कम कुछ मामलों में "प्रतिकूल" था। "यद्यपि न्यायविदों ने खलीफा को अयोग्य घोषित करने के लिए मानसिक विकलांगता से लेकर अंधेपन तक की स्थितियों की पहचान की, लेकिन किसी ने भी खलीफत की शक्तियों को सटीक रूप से संस्थागत रूप से परिभाषित करने की हिम्मत नहीं की।" अब्बासियों की खलीफत के दौरान: <blockquote>जब खलीफा अल-मुतावक्किल को 861 में मार डाला गया था, तो न्यायविदों ने पूर्वव्यापी रूप से एक फतवा के साथ उसकी हत्या को वैध बना दिया था। आठ साल बाद, उन्होंने एक उत्तराधिकारी के वैध त्याग को देखा जिसे शौचालय से घसीटा गया था, बेहोश होने तक पीटा गया था, और मरने के लिए एक तिजोरी में छोड़ दिया गया था। 10वीं शताब्दी के मध्य में, न्यायाधीशों ने औपचारिक रूप से पुष्टि की कि अंधापन एक खलीफा के लिए अयोग्य घोषित करने का एक कारण था, इस बात का कोई जिक्र किए बिना कि उन्हें अभी-अभी उसकी आँखें फोड़ने के दृश्य को देखने के लिए इकट्ठा किया गया था।<ref name=kadri-120-1>{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia ...|date=2012|publisher=Macmillan|isbn=9780099523277|pages=120–1|url=https://books.google.com/books?id=ztCRZOhJ10wC&pg=PT127}}</ref> </blockquote> हार्वर्ड यूनिवर्सिटी के कानून के प्रोफेसर नूह फेल्डमैन के अनुसार, 19वीं शताब्दी की शुरुआत में [[उमय्यद साम्राज्य|उमय्यद साम्राज्य]] (यहाँ मूल पाठ में Ottoman Empire है, जो तुर्क साम्राज्य है) द्वारा शरिया के संकलन ने न्यायविदों और कानूनी विद्वानों को इस्लामी कानून पर अपना नियंत्रण खो दिया।<ref name=Feldman-why>{{Cite web|author=Noah Feldman|title=Why Shariah?|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|date=March 16, 2008|url=https://www.nytimes.com/2008/03/16/magazine/16Shariah-t.html?ei=5070&em=&en=5c1b8de536ce606f&ex=1205812800&pagewanted=all|accessdate=2008-10-05}}</ref> {{quote|विद्वानों ने कानून के रखवालों के रूप में अपनी exalted status कैसे खो दी, यह एक जटिल कहानी है, लेकिन इसे इस कहावत द्वारा संक्षेपित किया जा सकता है कि आंशिक सुधार कभी-कभी बिल्कुल भी सुधार न होने से भी बदतर होता है। 19वीं शताब्दी की शुरुआत में, उस्मानी साम्राज्य (Ottoman Empire) ने सैन्य आपदाओं के जवाब में एक आंतरिक सुधार आंदोलन शुरू किया। सबसे महत्वपूर्ण सुधार शरिया को संहिताबद्ध करने का प्रयास था। पश्चिमीकरण की इस प्रक्रिया ने, जो इस्लामी कानूनी परंपरा से अपरिचित थी, शरिया को विद्वानों के मानवीय प्रयासों के माध्यम से खोजी जाने वाली सिद्धान्तों और सिद्धांतों के निकाय से नियमों के एक ऐसे सेट में बदलने का लक्ष्य रखा जिसे एक किताब में देखा जा सके। [...] लेकिन एक बार जब कानून संहिताबद्ध रूप में मौजूद हो गया, तो कानून ने खुद को अधिकार के स्रोत के रूप में विद्वानों को प्रतिस्थापित करने में सक्षम बना दिया। संकलन ने विद्वानों को कानून की सामग्री पर अंतिम बात कहने के अपने महत्वपूर्ण दावे से वंचित कर दिया और उस शक्ति को राज्य को स्थानांतरित कर दिया।}} ==== राजशाही ==== {{Main|Islamic monarchy}} एक इस्लामी राजशाही एक [[राजशाही]] है जो [[इस्लाम]] का पालन करती है। ऐतिहासिक रूप से विभिन्न नामों से जानी जाती है, जैसे कि ''[[मलिक|ममलिकत]]'' ("राज्य"), खलीफत, सल्तनत, या अमीरात, समकालीन इस्लामी राजतंत्रों में शामिल हैं: * [[बहरीन|बहरीन साम्राज्य]] * [[ब्रूनई|ब्रूनई दारुस्सलाम]] * [[जॉर्डन|जॉर्डन का हाशमी साम्राज्य]] * [[कुवैत|कुवैत राज्य]] * [[मलेशिया]] * [[मोरक्को|मोरक्को साम्राज्य]] * [[ओमान|ओमान सल्तनत]] * [[कतर|कतर राज्य]] * [[सऊदी अरब|सऊदी अरब साम्राज्य]] * [[संयुक्त अरब अमीरात]] ==== आज्ञाकारिता और विरोध ==== {{Main|Ulil-Amr|Verse of Obedience}} विद्वान मोजन मोमेन के अनुसार, "कुरान के केंद्रीय विषयों में से एक जिसका बहुत विश्लेषण किया गया है" कि जिम्मेदारी कहाँ होनी चाहिए, निम्नलिखित आयत पर आधारित है: <blockquote> "हे उन लोगों जो विश्वास करते हो! अल्लाह की आज्ञा मानो और पैगंबर की आज्ञा मानो और उन लोगों की जो तुम में से अधिकार दिए गए हैं (''उलू अल-अम्र'')" (कुरान 4:59)। </blockquote> सुन्नियों के लिए, ''उलू अल-अम्र'' शासक (खलीफा और राजा) हैं, लेकिन शियाओं के लिए, यह वाक्यांश इमामों को संदर्भित करता है।<ref>Momen, Moojan, ''Introduction to Shi'i Islam'', Yale University Press, 1985 p.192</ref> [[मदीना इस्लामिक विश्वविद्यालय]] के कई विद्वान, पुस्तक ''उसूल अल-ईमान'' में, यह कहते हैं कि कुरान और सुन्नत से प्रस्तुत साक्ष्यों के अनुसार, पापी कृत्यों को छोड़कर सभी मामलों में इमामों और शासकों की आज्ञाकारिता का आदेश दिया गया है, जिसका सारांश इस प्रकार है:<ref>[https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_books/single2/bn_The_Foundations_of_Faith_in_the_Light_of_the_Quran_and_the_Sunnah.pdf The Foundations of Faith in the Light of the Quran and the Sunnah, Authors: Several Scholars of Madinah University, Translators: Abu Bakr Muhammad Zakaria and Manzur-e-Ilahi, Published by: King Fahd Printing Press, Saudi Arabia. p. 383]</ref> पाप के मामलों को छोड़कर सभी परिस्थितियों में सुनना और आज्ञा मानना अनिवार्य है। भले ही शासक सलाह स्वीकार न करें, लेकिन उनके खिलाफ विद्रोह नहीं करना चाहिए। जो कोई भी शासकों को सलाह देता है और शरिया द्वारा समर्थित तरीके से उनके कार्यों की आलोचना करता है, वह पाप से मुक्त हो जाता है। फ़ितना (अशांति) और अराजकता पैदा करना वर्जित है, और इसी तरह, कुछ भी करना वर्जित है जो फ़ितना या अशांति का कारण बन सकता है। सत्ता में बैठे लोगों के खिलाफ विद्रोह तब तक अनुमति नहीं है जब तक कि उनके द्वारा ऐसा स्पष्ट कुफ्र प्रकट नहीं किया जाता है, जिसके बारे में इसके कुफ्र होने के बारे में बिल्कुल भी असहमति नहीं है। शब्दों, कार्यों और मान्यताओं में कुरान और सुन्नत के आदर्शों द्वारा निर्देशित मुसलमानों की जमात (समुदाय) से चिपके रहना अनिवार्य है; किसी को उनके साथ मैत्रीपूर्ण संबंध बनाए रखना चाहिए, उनके मार्ग पर चलना चाहिए, और सच्चाई और न्याय के मार्ग पर उनके शब्दों को एकजुट रखने के लिए उत्सुक होना चाहिए। किसी को उनसे अलग नहीं होना चाहिए या उनके बीच विभाजन पैदा नहीं करना चाहिए। ===== पापी शासक को बदलने का सिद्धांत ===== {{See also|खारिजाइट|बागी (इस्लाम)}} इस सवाल पर कि क्या किसी अत्याचारी और पापी शासक के खिलाफ विद्रोह और विरोध जायज है, सालेह अल-मुनज्जिद कहते हैं: "इस्लामी शरिया के सिद्धांतों में से एक है—'बुराई का मुकाबला बड़ी बुराई से नहीं किया जा सकता है। बल्कि, बुराई का मुकाबला उस चीज़ से किया जाना चाहिए जो इसे मिटा दे या इसे कम कर दे।' इसलिए, यदि जो लोग ऐसे शासक को पदच्युत करना चाहते हैं जो स्पष्ट कुफ्र में शामिल है, तो उनके पास उसे पदच्युत करने और उसे एक अच्छे और धर्मी शासक के साथ बदलने की क्षमता है, और यदि इससे मुसलमानों के बीच बड़ी अराजकता नहीं होती है या उन्हें इस शासक की बुराई से बड़ी बुराई के अधीन नहीं किया जाता है—तो इसमें कोई बाधा नहीं है। इसके विपरीत, यदि यह विद्रोह एक बड़ी अराजकता का कारण बनता है, सुरक्षा से समझौता करता है, या निर्दोष लोगों को उत्पीड़न और गुप्त हत्याओं का शिकार बनाता है... आदि, तब विद्रोह अनुमत नहीं होगा। बल्कि, किसी को धैर्य रखना चाहिए, शासक के अच्छे आदेशों का पालन करना चाहिए, उसे सलाह देनी चाहिए, और उसे भलाई करने की ओर बुलाना चाहिए। किसी को बुराई को कम करने और अच्छाई को बढ़ाने की कोशिश करनी चाहिए। यही सीधा रास्ता है; वह रास्ता जिसका पालन किया जाना चाहिए। क्योंकि इस रास्ते में मुसलमानों के लिए सामान्य कल्याण निहित है; नुकसान का पहलू कम है और इस रास्ते में लाभ का पहलू अधिक है; और इस रास्ते में और भी बड़ी बुराइयों से मुसलमानों की सुरक्षा निहित है।"<ref>{{cite web |title=Ruling on rebelling against a ruler - Islam Question & Answer |url=https://islamqa.info/bn/answers/9911 |website=islamqa.info |access-date=September 2, 2022 |language=bn}}</ref> उन प्रश्नों के उत्तर में जहाँ शासक के कार्य इस्लाम विरोधी हैं, अबू बक्र मुहम्मद जकारिया ने मुहम्मद बाज़मौल द्वारा लिखित पुस्तक "लैसा मिन मनहाजिस-सलाफ़" (यह सलफ का मनहाज नहीं है) के अनुवाद में अपनी जोड़ी गई व्याख्याओं और टिप्पणियों में कहा है कि कई परिदृश्य हो सकते हैं: #. इस्लाम के प्रति उनका विरोध उस स्तर तक नहीं पहुँचा है जो सीधे उन्हें कुफ्र में डुबो देता है। इस स्थिति में, जब तक वे नमाज कायम करते हैं और अदा करते हैं, उनके संबंध में कुछ चीजें की जा सकती हैं: उसके मार्गदर्शन के लिए अल्लाह से प्रार्थना करना। यही सलफ किया करते थे। सत्य का वचन उसके सामने प्रस्तुत करना। यह भी कुछ सलफ का मनहाज था, लेकिन व्यक्ति को ऐसे कद का होना चाहिए जिसकी बातों को शासक ध्यान में रखे। उसे गुप्त रूप से सलाह देना। यहाँ भी सलाहकार और सलाह प्राप्तकर्ता की क्षमता का ठीक से पालन किया जाना चाहिए। यदि वह काम नहीं करता है, तो अल्लाह के उसकी स्थिति को बदलने की प्रतीक्षा करना। जैसे विद्वानों ने अल-हज्जाज के खिलाफ प्रतीक्षा की थी। #. और यदि इस्लाम का विरोध उस स्तर तक पहुँच जाता है जिसमें वह सीधे तौर पर कुफ़्र में शामिल हो जाता है, जिसके लिए हमारे पास स्पष्ट प्रमाण हैं, तो निम्नलिखित दो स्थितियाँ हो सकती हैं: शर्तें पूरी नहीं हुई हैं और बाधाएँ दूर नहीं की गई हैं, तब क्या करने की आवश्यकता है: उसके खिलाफ कुफ़्र के संबंध में प्रमाण स्थापित करना। संदेहों को दूर करने के प्रयास किए जाने चाहिए। जाँच करें कि क्या उसके पास कोई स्वीकार्य बहाउपयुक्त बहाना है या नहीं। उपर्युक्त प्रथम परिदृश्य के सभी कार्यों को अंजाम दिया जाना चाहिए। यदि शर्तों की पूर्ति और बाधाओं को दूर करना पूरा हो चुका है और इससे संबंधित सब कुछ अंतिम रूप दे दिया गया है: शासक को बदलने के प्रयास किए जाने चाहिए। हालांकि, इसके लिए कई शर्तों को पूरा किया जाना चाहिए: इसके लिए क्षमता मौजूद होनी चाहिए। प्रचलित राय एक बेहतर प्रशासन लाने की ओर झुकी होनी चाहिए। यह सुनिश्चित किया जाना चाहिए कि कोई बदतर स्थिति उत्पन्न न हो। यदि वह संभव नहीं है, तो, व्यक्ति अपनी क्षमता के अनुसार दीन के काम में लगा रहेगा। जनता उन्मुख कार्य जारी रखा जाना चाहिए। जनता को धीरे-धीरे जागरूक किया जाना चाहिए, और फिर पूर्व शर्तों को पूरा करने और बाधाओं को दूर करने के बाद बदलाव लाया जाना चाहिए। इस तरह, जब उनमें ईमान और अच्छे कर्म पाए जाते हैं, तो अल्लाह का वादा वहाँ पूरा होगा और वह अपने पसंदीदा लोगों को सत्ता में बिठाएगा।<ref>{{cite book |last1=Bazmool |first1=Muhammad ibn Umar ibn Salim |last2=bin Tofazzal |first2=Habib |last3=Zakaria |first3=Abu Bakr Muhammad |title=This is Not the Manhaj of the Salaf |date=November, 2021 |publisher=Believers Vision |location=Dhaka |isbn=978-984-35-0960-4 |pages=35, 36, 37 |access-date=February 4, 2026}}</ref> इस सवाल पर कि क्या समकालीन लोकतांत्रिक पार्टी की स्थिति का उपयोग परिवर्तन के एक तरीके के रूप में किया जा सकता है, अबू बक्र मुहम्मद जकारिया ने मुहम्मद बाज़मौल द्वारा लिखित पुस्तक "लैसा मिन मनहाजिस-सलाफ़" के अनुवाद में अपनी जोड़ी गई व्याख्याओं और टिप्पणियों में कहा है: "यह मामला पहले मौजूद नहीं था। पिछले युग में, कोई बदलाव के लिए खड़ा होता, उसके अनुयायी युद्ध की तैयारी करते, स्थिति के आधार पर लोग उससे जुड़ते, और वह एक क्षेत्र पर कब्जा कर लेता और उसके शासक को पदच्युत कर देता। इनमें, अधिकांश सलफ की कोई भागीदारी नहीं थी। बल्कि, बाद के प्रमुख सलफ ने न केवल हतोत्साहित किया बल्कि कड़ाई से मना किया। क्योंकि इतिहास में यह एक सिद्ध सत्य रहा है कि जब भी लोगों ने एक मुस्लिम शासक के खिलाफ मैदान संभाला, तो परिणाम इस्लाम और मुसलमानों के लिए सुखद नहीं था। और परिवर्तन की नीति लोकतांत्रिक रूप से भी लागू नहीं होती है क्योंकि यह मुसलमानों के बीच विभाजन और गुटबंदी पैदा करती है, उदारता के नाम पर हलाल को हराम और हराम को हलाल बनाती है, दीन को छोटा करती है, इस्लाम के अलावा किसी अन्य चीज़ के लिए प्यार और दुश्मनी पैदा करती है, और आपसी लड़ाई और संघर्ष को बढ़ाती है। इस स्थिति में, सलफ-ए-सालेह की नीति से चिपके रहना सबसे अच्छा है, जो सभी पार्टी के बैनरों, मंचों और गठबंधनों से खुद को बचाना है। इसके संबंध में, अल-उसैमीन कहते हैं कि दावत समूहों के माध्यम से मजबूत नहीं होती है, बल्कि कुरान और सुन्नत से चिपके रहने से मजबूत होती है।"<ref>{{cite book |last1=Bazmool |first1=Muhammad ibn Umar ibn Salim |last2=bin Tofazzal |first2=Habib |last3=Zakaria |first3=Abu Bakr Muhammad |title=This is Not the Manhaj of the Salaf |date=November, 2021 |publisher=Believers Vision |location=Dhaka |isbn=978-984-35-0960-4 |pages=37, 38, 39 |access-date=February 4, 2026}}</ref> विद्वान बर्नार्ड लुईस के अनुसार, इस कुरान की आयत को मुहम्मद को जिम्मेदार ठहराए गए कई कथनों में विस्तृत किया गया है: <blockquote>लेकिन ऐसे भी कथन हैं जो आज्ञाकारिता के कर्तव्य को कड़ाई से सीमित करते हैं। पैगंबर को जिम्मेदार ठहराए जाने वाले और प्रामाणिक के रूप में सार्वभौमिक रूप से स्वीकार किए जाने वाले दो कथन निर्देशिका हैं। एक कहता है, "पाप में कोई आज्ञाकारिता नहीं है"; दूसरे शब्दों में, यदि शासक दिव्य कानून के विपरीत किसी चीज़ का आदेश देता है, तो न केवल आज्ञाकारिता का कोई कर्तव्य नहीं है, बल्कि अवज्ञा का कर्तव्य है। यह पश्चिमी राजनीतिक विचार में दिखाई देने वाले [[क्रांति का अधिकार]] से कहीं अधिक है। यह क्रांति का कर्तव्य है, या कम से कम प्राधिकरण के खिलाफ अवज्ञा और विरोध का है। दूसरा उच्चारण, "अपने निर्माता के खिलाफ किसी प्राणी की आज्ञा नहीं मानो," फिर से शासक के अधिकार को स्पष्ट रूप से सीमित करता है, चाहे शासक कोई भी रूप ले।<ref>{{Cite web |url=http://www.foreignaffairs.org/20050501faessay84305/bernard-lewis/freedom-and-justice-in-the-modern-middle-east.html?mode=print |title=Freedom and Justice in the Middle East |access-date=2008-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071230195152/http://www.foreignaffairs.org/20050501faessay84305/bernard-lewis/freedom-and-justice-in-the-modern-middle-east.html?mode=print |archive-date=2007-12-30 |url-status=dead }}</ref></blockquote> हालांकि, इब्न तैमियाह, जो 14वीं शताब्दी के हनबली मध्हब के एक महत्वपूर्ण विद्वान हैं, इस आयत के संबंध में अपने 'तफ़सीर' में कहते हैं, "पाप में कोई आज्ञाकारिता नहीं है"; जिसका अर्थ है कि यदि शासक का आदेश दिव्य कानून के विपरीत है, तो इसे नजरअंदाज किया जाना चाहिए, लेकिन इसका उपयोग क्रांति के बहाने के रूप में नहीं किया जाना चाहिए, क्योंकि इससे मुसलमानों का खून बहेगा। इब्न तैमियाह के अनुसार, यह कहावत—'एक सुल्तान के बिना एक रात की तुलना में एक अन्यायी इमाम के तहत साठ साल बेहतर हैं'—अनुभव द्वारा सिद्ध है।<ref name=Lambton>{{cite book|last1=Lambton|first1=Ann K. S.|title=State and Government in Medieval Islam|date=2002|publisher=Routledge|page=145|url=https://books.google.com/?id=DVvYAQAAQBAJ&pg=PA144&dq=siyasa+ibn+taymiyyah#v=onepage&q=siyasa%20ibn%20taymiyyah&f=false|accessdate=19 September 2015|isbn=9781136605208}}</ref> उनका मानना था कि "[[अच्छाई का आदेश देना और बुराई से रोकना|अच्छाई का आदेश दें और बुराई से मना करें]]" (''अल-अम्र बि-ल-मारूफ़ वा-न-नह्य 'अनि-ल-मुनकर'', जो {{cite quran|3|104|s=ns}} और {{cite quran|3|110|s=ns}} और अन्य आयतों में पाया जाता है) के लिए कुरान का निर्देश अन्य मुसलमानों पर अधिकार रखने वाले प्रत्येक राज्य के अधिकारी का कर्तव्य था, जिसमें खलीफा से लेकर "बच्चों की लिखावट का मूल्यांकन करने के प्रभारी स्कूलमास्टर" तक शामिल थे।<ref>Ibn Taymiyya, ''Le traite de droit public d'ibn Taimiya.'' Translated by Henri Laoust. Beirut, 1948, p.12</ref><ref name=kadri-139>{{cite book|last1=Kadri|first1=Sadakat|title=Heaven on Earth: A Journey Through Shari'a Law from the Deserts of Ancient Arabia ...|date=2012|publisher=macmillan|isbn=9780099523277|page=139|url=https://books.google.com/?id=ztCRZOhJ10wC&printsec=frontcover&dq=Heaven+on+Earth:+A+Journey+Through+Shari%27a+Law#v=onepage&q=Heaven%20on%20Earth%3A%20A%20Journey%20Through%20Shari'a%20Law&f=false}}</ref> ==== शरिया और शासन (''सियासा'') ==== {{Main|Siyasa}} मध्य युग के अंत से, सुन्नी फ़िक़्ह ने सियासा शरिया (Siyasa Shar'iyya) के सिद्धांत को विस्तृत करना शुरू किया, जिसका शाब्दिक अर्थ [[शरिया]] के अनुसार शासन है और इसे कभी-कभी इस्लामी कानून के राजनीतिक आयाम के रूप में संदर्भित किया जाता है। इसका लक्ष्य इस्लामी कानून के साथ राज्य शासन की व्यावहारिक जरूरतों को समेकित करना था।<ref>{{cite encyclopedia|author1=Bosworth, C.E.|author2=Netton, I.R. |author3=Vogel, F.E.|title=Siyāsa|year=2012|encyclopedia=Encyclopaedia of Islam|edition=2nd|publisher=Brill |editor1=P. Bearman|editor2= Th. Bianquis|editor3= C.E. Bosworth|editor4= E. van Donzel|editor5= W.P. Heinrichs|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1096 }}{{subscription required}}</ref> इस सिद्धांत ने राजनीतिक अधिकार के धार्मिक उद्देश्य पर जोर दिया और सुविधा और उपयोगिता विचारों द्वारा आवश्यक इस्लामी कानून के व्यावहारिक अनुप्रयोग की वकालत की। यह शुरू में इस्लामी कानून की सख्त प्रक्रियात्मक आवश्यकताओं के कारण होने वाली कठिनाइयों के जवाब में उभरा। इस कानून ने परिस्थितिजन्य साक्ष्य को खारिज कर दिया और गवाहों की गवाही पर जोर दिया, जिससे 'काजी' (शरिया न्यायाधीश) संचालित अदालतों में आपराधिक दोषसिद्धि प्राप्त करना मुश्किल हो गया। इसके जवाब में, इस्लामी न्यायविदों ने सीमित परिस्थितियों में अधिक प्रक्रियात्मक स्वतंत्रता की अनुमति दी, जैसे कि शासक की परिषद द्वारा आयोजित 'मजालिम' अदालतों में राज्य के अधिकारियों के खिलाफ शिकायतों की सुनवाई करना और मामूली अपराधों के लिए 'ताजीर' (विवेकानंद दंड) लागू करना। हालांकि, ममलुक सल्तनत के तहत, गैर-काजी अदालतों ने वाणिज्यिक और पारिवारिक कानून में अपना अधिकार क्षेत्र बढ़ाया, शरिया अदालतों के समानांतर संचालन किया और फ़िक़्ह द्वारा निर्धारित कुछ औपचारिकता से छूट दी। इस सिद्धांत के बाद के विकास ने राज्यकला और न्यायशास्त्र के बीच इस तनाव को हल करने का प्रयास किया। बाद में, इस सिद्धांत का उपयोग सार्वजनिक हित में राज्य द्वारा अपनाए गए कानूनी संशोधनों को सही ठहराने के लिए किया गया है, जब तक कि उन्हें शरिया के विपरीत नहीं माना गया था। उदाहरण के लिए, इसे उस्मानी शासकों द्वारा लागू किया गया था, जिन्होंने प्रशासनिक, आपराधिक और आर्थिक कानूनों का एक संकलन अधिनियमित किया जिसे 'कानून' (Kanun) के रूप में जाना जाता है।<ref>{{cite encyclopedia|author=Yossef Rapoport|title=Political Dimension (Siyāsa Sharʿiyya) of Islamic Law|encyclopedia=The Oxford International Encyclopedia of Legal History|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195134056.001.0001/acref-9780195134056-e-635|editor=Stanley N. Katz|ref=harv}}{{subscription required}}</ref> ==== शिया परंपरा ==== शिया इस्लाम में, शासकों के प्रति तीन दृष्टिकोण प्रमुख रहे हैं—शासक के साथ राजनीतिक सहयोग, शासक को चुनौती देने के लिए राजनीतिक सक्रियता, और राजनीति से अलगाव—"समय के साथ शिया उलेमाओं के लेखन" में "इन तीनों दृष्टिकोणों के सभी घटक" प्रदर्शित हुए हैं।<ref>Momen, Moojan, ''Introduction to Shi'i Islam'', Yale University Press, 1985 p.194</ref> ==== खरिजी परंपरा ==== {{Main|Kharijite}} {{See also|Baghī (Islam)}} कुछ मुस्लिम लेखकों के अनुसार, इस्लाम के भीतर अतिवाद की शुरुआत 7वीं शताब्दी में [[खवारिज|खवारिजियों]] (Kharijites) से हुई थी। मुख्य रूप से अपने राजनीतिक पदों से, उन्होंने कट्टर सिद्धांतों विकसित किए जो उन्हें मुख्यधारा के सुन्नी और शिया दोनों मुसलमानों से अलग करते थे। खवारिजी विशेष रूप से [[तकफिर]] के प्रति अतिवाद अपनाने के लिए कुख्यात थे, जिसके द्वारा उन्होंने अन्य मुसलमानों को अविश्वासी घोषित कर दिया और इसलिए उन्हें मौत के घाट उतारना उचित माना।<ref>{{cite web|url=https://www.theglobeandmail.com/globe-debate/another-battle-with-islams-true-believers/article20802390/|title=Another battle with Islam's 'true believers'|work=The Globe and Mail}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/the-balance-of-islam-in-challenging-extremism.pdf |title=Archived copy |access-date=2015-11-17 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140802045255/http://www.quilliamfoundation.org/wp/wp-content/uploads/publications/free/the-balance-of-islam-in-challenging-extremism.pdf |archive-date=2014-08-02 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://ottawacitizen.com/news/national/fruits-of-the-tree-of-extremism|title=Imam Mohamad Jebara: Fruits of the tree of extremism|author=Mohamad Jebara More Mohamad Jebara|work=Ottawa Citizen}}</ref> विद्वान अक्सर खवारिजियों के उद्भव के संबंध में इस्लामी पैगंबर मुहम्मद (सल्ल.) की एक हदीस का हवाला देते हैं। {{quote|अबू सईद अल-खुद्री (रजि.) ने वर्णन किया: अली (रजि.) ने यमन से धूल से ढका हुआ कुछ सोना भेजा। उन्होंने उस सोने को 4 नव-मुस्लिम अरब नेताओं के बीच वितरित किया। उस समय, धंसे हुए आँखों, ऊँची गाल की हड्डियों, एक प्रमुख माथे और मुड़े हुए सिर वाले एक व्यक्ति ने, जिसका नाम जुल-खुवैसिराह था, खड़े होकर कहा: हे अल्लाह के रसूल, अल्लाह से डरो, तुमने अन्याय किया है! उन्होंने उत्तर दिया, तुम पर अफसोस! क्या मेरे पास अल्लाह से डरने का पृथ्वी पर सबसे बड़ा अधिकार नहीं है? यदि मैं अल्लाह की अवज्ञा करता हूँ या अन्याय करता हूँ, तो अल्लाह की आज्ञा का पालन कौन करेगा और न्यायसंगत रूप से कार्य करेगा? अल्लाह ने मुझे पृथ्वी के निवासियों के संबंध में भरोसेमंद माना, और तुम मेरे भरोसे पर भरोसा नहीं कर सकते! तब वह व्यक्ति चला गया। खालिद बिन अल-वलिड (रजि.) ने तब कहा, हे अल्लाह के रसूल, क्या मैं उस व्यक्ति को (पैगंबर के प्रति अविश्वास व्यक्त करके apostasy और Kufr करने के लिए) निष्पादित न करूँ? उन्होंने कहा, नहीं। शायद वह व्यक्ति प्रार्थना करता है। खालिद (रजि.) ने कहा, कितने ही लोग जो प्रार्थना करते हैं, अपने मुँह से वह कहते हैं जो उनके दिलों में नहीं है। तब अल्लाह के रसूल (सल्ल.) ने कहा, मुझे लोगों के दिलों की खोज करने या उनके पेट को चीरने का आदेश नहीं दिया गया है। फिर उन्होंने जाने वाले व्यक्ति को देखा और कहा, इस व्यक्ति की संतान से, लोगों का एक समूह उभरेगा जो कुरान को खूबसूरती से और मार्मिक रूप से पढ़ेंगे, फिर भी कुरान उनके गले से आगे नहीं जाएगी। वे इस्लाम से वैसे ही गुजरेंगे जैसे एक तीर शिकार से गुजरता है। वे इस्लाम के अनुयायियों को मार डालेंगे और मूर्तियों और पत्थरों के अनुयायियों को अकेला छोड़ देंगे। यदि मैं उन तक पहुँचता, तो मैं उन्हें वैसे ही काट डालता जैसे समूद के लोगों को काट डाला गया था।|बुखारी अस-सहीह 3/1219, 1321, 4/1581, 1714, 5/2281, 6/2540, 2801; मुस्लिम, अस-सहीह 2/741-744.}} [[खंडोकर अब्दुल्ला जहांगीर]], अपनी पुस्तक इस्लाम के नाम पर उग्रवाद में, उपर्युक्त हदीस का हवाला देते हुए कहते हैं:<ref>{{cite web |last1=Jahangir |first1=Khondoker Abdullah |title=2. 2. Kharijite Sect |publisher=HadithBD.com|url=http://www.hadithbd.com/books/link/?id=6896 |website=www.hadithbd.com |access-date=November 12, 2022 |language=bn}}</ref> {{quote|हम इस्लामी इतिहास में उग्रवाद और आतंकवाद की पहली घटनाओं को खवारिज संप्रदाय के कार्यों के माध्यम से देखते हैं। 35 हिजरी (656 ईस्वी) में, इस्लामी राज्य के प्रमुख, खलीफा उस्मान इब्न अफ्फान (रजि.) को विद्रोहियों के एक समूह द्वारा बेरहमी से शहीद कर दिया गया था। विद्रोहियों के बीच, राज्य की सत्ता हथियाने या राज्य का प्रमुख बनने में सक्षम कोई नहीं था। उन्होंने राजधानी मदीना में सहाबा पर दबाव डालना शुरू कर दिया। एक बिंदु पर, अली (रजि.) ने खलीफत की जिम्मेदारी स्वीकार कर ली। मुस्लिम राज्य के कमांडरों और राज्यपालों ने अली के प्रति निष्ठा की शपथ ली। हालाँकि, उस्मान (रजि.) द्वारा नियुक्त सीरिया के गवर्नर मुआविया (रजि.) ने अली की निष्ठा स्वीकार करने से इनकार कर दिया। उन्होंने मांग की कि खलीफा उस्मान के हत्यारों को पहले न्याय के कटघरे में लाया जाना चाहिए। अली (रजि.) ने तर्क दिया कि राज्य व्यवस्था को बहाल करने के लिए एकजुट होने से पहले विद्रोहियों के मुकदमे को शुरू करने से अराजकता बढ़ सकती है, इसलिए हमें पहले एकजुट होना चाहिए। धीरे-धीरे, यह मुद्दा एक गृहयुद्ध में बदल गया। सिफीन की लड़ाई में दोनों पक्षों में हताहतों की संख्या बढ़ गई। एक बिंदु पर, दोनों पक्षों ने चर्चा के माध्यम से मुद्दे को हल करने के लिए एक मध्यस्थता परिषद बनाई। इस स्तर पर, अली (रजि.) के अनुयायियों में से कई हजार लोग उनका पक्ष छोड़कर चले गए। उन्हें 'खरिजी' कहा जाता है, जिसका अर्थ है दगाबाज या विद्रोही। वे इस्लाम की दूसरी पीढ़ी के लोग थे, जिन्होंने अल्लाह के रसूल (सल्ल.) के गुजर जाने के बाद इस्लाम स्वीकार किया था। उनमें से लगभग सभी युवा थे। वे अत्यधिक धार्मिक, समर्पित और भावनात्मक मुसलमान थे। पूरी रात तहजुद बिताने और पूरे दिन जिक्र और कुरान पाठ करने के कारण, उन्हें 'कुर्रा' या 'कुरान-पाठ समूह' के रूप में अच्छी तरह से जाना जाता था। उन्होंने मांग की कि कुरान के कानून और अल्लाह के आदेश के अलावा कुछ भी शासन नहीं करेगा। अल्लाह का निर्देश अवज्ञाकारियों के खिलाफ लड़ना है। अल्लाह ने कहा: (وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ) "और यदि विश्वास करने वालों में से दो गुट आपस में लड़ें, तो उनके बीच सुलह कराओ। लेकिन अगर उनमें से एक दूसरे पर अत्याचार करता है, तो अत्याचार करने वाले के खिलाफ तब तक लड़ो जब तक कि वह अल्लाह के आदेश पर वापस न आ जाए।" यहाँ, अल्लाह स्पष्ट निर्देश देता है कि अतिक्रमण करने वाले समूह के खिलाफ युद्ध तब तक जारी रखा जाना चाहिए जब तक कि वे वापस न आ जाएं। मुआविया (रजि.) का गुट अतिक्रमण करने वाला है, इसलिए युद्ध तब तक जारी रखा जाना चाहिए जब तक वे आत्मसमर्पण न कर दें। समर्पण से पहले युद्ध रोकना या इस मामले में मनुष्यों को मध्यस्थ बनाना अल्लाह द्वारा प्रकट किए गए कानून के विपरीत कानून बनाना है। इसके अलावा, अल्लाह ने कहा: (إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ) "कानून बनाना केवल अल्लाह का है।" इसलिए, मनुष्यों को निर्णय लेने की जिम्मेदारी सौंपना कुरान के निर्देश का स्पष्ट उल्लंघन है। अल्लाह ने यह भी कहा: (وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ) "और जो कोई भी उस चीज़ से न्याय नहीं करता जो अल्लाह ने प्रकट किया है - तो वे ही अविश्वासी हैं।" चूंकि अली और उनके अनुयायियों ने अल्लाह के प्रकट कानून के अनुसार मुआविया के साथ युद्ध जारी नहीं रखा और मध्यस्थता के शासन को चुना, वे अविश्वासी बन गए हैं। उन्होंने दावा किया कि अली (रजि.), मुआविया (रजि.), और उनके सभी अनुयायी कुरान के कानून की अवहेलना करके अविश्वासी बन गए हैं। इसलिए, उन्हें तौबा (पश्चाताप) करना चाहिए। जब उन्होंने अपने कार्यों को एक अपराध के रूप में स्वीकार करने से इनकार कर दिया, तो उन्होंने उनके खिलाफ युद्ध शुरू कर दिया। खरिजी अपनी राय के पक्ष में कुरान की विभिन्न आयतों का हवाला देते रहे। अब्दुल्ला इब्न अब्बास (रजि.) और अन्य सहाबा ने उन्हें समझाने की कोशिश की कि सहाबा, अल्लाह के रसूल (सल्ल.) के आजीवन साथी, कुरान और हदीस को समझने में सबसे कुशल थे। कुरान और हदीस का जो अर्थ आपने समझा है वह सही नहीं है; बल्कि, सहाबा की व्याख्या सही है। हालांकि कुछ लोगों ने इसके कारण उग्रवाद छोड़ दिया, बाकी लोगों ने अपनी राय को सही होने का दावा किया। वे सहाबा को एजेंट, समझौतावादी, अन्याय के सह-साक्षी आदि मानते थे, और उनके खिलाफ लड़कर इस्लाम स्थापित करने के लिए अपना संघर्ष जारी रखा। चूंकि मध्यस्थता प्रणाली अली (रजि.) और मुआविया (रजि.) के बीच विवाद को निपटाने में विफल रही, इसलिए उनके दावे और प्रचार मजबूत हो गए। वे भावनात्मक युवाओं को यह समझाते रहे कि सच्चाई कभी भी समझौते के माध्यम से स्थापित नहीं की जा सकती है। इसलिए, दीन को स्थापित करने के परिणामस्वरूप, एक साल के भीतर, उनकी संख्या 3-4 हजार से बढ़कर लगभग 25-30 हजार हो गई। 37 हिजरी में, अली (रजि.) के गुट को केवल 3-4 हजार लोगों ने छोड़ा था। फिर भी, 38 हिजरी में, नहरवान की लड़ाई में अली की सेना के खिलाफ खरिजी सेना में लगभग 25 हजार सैनिक मौजूद थे। उनका मानना था कि चूंकि अली (रजि.) और मुआविया (रजि.) ने मुस्लिम उम्मा को नास्तिकता में डुबो दिया था, इसलिए उनकी हत्या करना राष्ट्र को इस दलदल से बचाएगा। इस कारण से, अब्द अल-رحمن इब्न मुल्जाम नामक एक व्यक्ति ने 40 हिजरी में रमजान के महीने की 21 तारीख को फज्र की नमाज से पहले अपने घर से निकलते समय अली को एक जहरीली तलवार से मारा। अली (रजि.) की शहादत के बाद, जब उत्तेजित सैनिकों ने अब्द अल-رحمن के हाथ और पैर काट दिए, तो उसने दर्द का कोई संकेत नहीं दिखाया; बल्कि, उसने खुशी व्यक्त की। लेकिन जब वे उसकी जीभ काटना चाहते थे, तो उसने कड़ी आपत्ति और पीड़ा व्यक्त की। कारण पूछने पर उसने कहा, मैं अल्लाह के जिक्र को करते हुए शहीद के रूप में मरना चाहता हूँ! इस हत्यारे की प्रशंसा करते हुए, उनके एक कवि, इमरान इब्न हित्तन (84 हिजरी) ने कहा: "कितना महान था वह धर्मी, ईश्वर से डरने वाला व्यक्ति जिसने वह शानदार झटका मारा! उस झटके से, उसने सिंहासन के भगवान की प्रसन्नता के अलावा कुछ नहीं चाहा। मुझे अक्सर उसकी याद आती है और मैं उसे अल्लाह के सामने सबसे बड़ा इनाम रखने वाला मानता हूँ।" अली (रजि.) और अन्य सहाबा ने उनकी भक्ति और धार्मिकता के कारण उनके प्रति गहरी सहानुभूति महसूस की। उन्होंने उन्हें उग्रवाद के मार्ग से मोड़ने के कई प्रयास किए। लेकिन सभी प्रयास विफल रहे। उन्होंने इस्लाम के अपने 'ब्रांड' या इस्लाम के अपने विचारों और व्याख्याओं को छोड़ने से इनकार कर दिया। अली से पूछा गया: क्या वे अविश्वासी हैं? उन्होंने कहा, वे कुफ्र से बचने के लिए भाग रहे हैं। कहा गया, तो क्या वे पाखंडी हैं? उन्होंने कहा, पाखंडी अल्लाह को बहुत कम याद करते हैं, जबकि ये लोग दिन-रात अल्लाह के जिक्र में लगे रहते हैं। कहा गया, तो वे क्या हैं? उन्होंने कहा, वे गुमराह और आत्म-पूजा के फितना में पड़ गए हैं, अंधे और बहरे बन गए हैं। इस्लाम स्थापित करने के लिए उनका संघर्ष बेहद ईमानदार था। अरबी साहित्य में, उनकी कविता इस्लामी उत्साह और जिहादी प्रेरणा का एक अतुलनीय खजाना है। उनकी धार्मिकता और ईमानदारी बेजोड़ थी। दिन-रात नफ्ल नमाज में लंबे समय तक सजदे में गिरने के कारण उनके माथे पर गट्टे (calluses) पड़ गए थे। यदि कोई उनके शिविरों से गुजरता, तो केवल कुरान पाठ की आवाज सुनाई देती थी। वे कुरान को पढ़कर या सुनकर रोते हुए बेहोश हो जाते थे। इसके साथ ही, उनकी क्रूरता और आतंकवाद भयानक था। 37 हिजरी से शुरू होकर, उनका आतंकवाद, हत्याएं और युद्ध अगले कई शताब्दियों तक जारी रहे। लगभग 64-70 हिजरी में, उन्होंने उसके और उमय्यद राजवंश के शासकों के बीच युद्ध में अब्दुल्ला इब्न अल-जुबैर का समर्थन किया। क्योंकि उनके अनुसार, वही थे जिन्होंने सच्चा इस्लामी शासन स्थापित किया था। लेकिन जब उन्होंने उस्मान (रजि.) और अली (रजि.) को अविश्वासी घोषित करने से इनकार कर दिया, और इसके अलावा उनकी प्रशंसा की, तो उन्होंने उनका विरोध करना शुरू कर दिया। लगभग 99-100 हिजरी में, उमय्यद खलीफा उमर इब्न अब्दुल अजीज ने उनकी धार्मिकता और भक्ति के कारण उन्हें सही रास्ते पर लाने की कोशिश की। वे उनकी ईमानदारी, न्याय और इस्लाम के पूर्ण पालन से सहमत थे। हालांकि, उनकी मांग थी कि उस्मान (रजि.) और अली (रजि.) को अविश्वासी घोषित किया जाना चाहिए क्योंकि उन्होंने अल्लाह के निर्देशों के विपरीत फैसले दिए। इसके अलावा, मुआविया (रजि.) और बाद के उमय्यद शासकों को भी अविश्वासी घोषित किया जाना चाहिए क्योंकि उन्होंने अल्लाह के विधान को छोड़ दिया और शासकों द्वारा गढ़े गए कानूनों के साथ देश पर शासन किया। उदाहरण के लिए, एक राजशाही स्थापित करना, शासक को अपनी मर्जी से खजाने के संसाधनों का उपयोग करने की शक्ति देना आदि। चूंकि उमर इब्न अब्दुल अजीज ने इस मांग को स्वीकार नहीं किया, इसलिए शांति प्रयास विफल हो गए। अपने स्वयं के प्रशासन को इस्लाम के अनुसार स्वीकार करने के बावजूद, वे ऐसे अविश्वासियों के खिलाफ युद्ध जारी रखने के अपने निर्णय पर अडिग रहे। उनका मानना था कि एक मुस्लिम व्यक्ति इस्लामी व्यवस्था के उल्लंघन पर अविश्वासी में बदल जाता है। उन्होंने ऐसे अविश्वासियों के खिलाफ अपनी अवधारणा के अनुसार 'इस्लाम' स्थापित करने या इस्लामी व्यवस्था को "पूरी तरह से" लागू करने के लिए राज्य के नेतृत्व के बाहर समूहों में युद्ध किए। इसके अलावा, वे आम गैर-लड़ाकू पुरुषों, महिलाओं और बच्चों को मारते रहे जो अली को अविश्वासी नहीं मानते थे। [14] यह उल्लेखनीय है कि अधिकांश सहाबा ने अली (रजि.) और मुआविया (रजि.) के बीच राजनीतिक असहमति और युद्ध में भाग लेने से परहेज किया। प्रसिद्ध ताबिई इब्न सिरिन (110 हिजरी) ने कहा, "जब फितना शुरू हुआ, तो हजारों सहाबा जीवित थे। उनमें से 100 सहाबा ने भी इसमें हिस्सा नहीं लिया। बल्कि, इसमें भाग लेने वाले सहाबा की संख्या 30 से कम थी।" इन सहाबा और अन्य सहाबा-ताबिईन ने नैतिक रूप से अली (रजि.) के कार्यों का समर्थन किया। वे कभी भी उन्हें पापी या इस्लाम का उल्लंघन करने वाला कहने के लिए सहमत नहीं होंगे। खरिजी उन्हें भी मार डालते थे, उन्हें अविश्वासी कहकर ब्रांड करते थे। एक नमूना देखें! सहाबी खब्बाब इब्न अल-अरत्त के बेटे अब्दुल्ला अपनी पत्नी और परिवार के साथ सड़क पर चल रहे थे। खरिजी ने उनसे उस्मान (रजि.) और अली (रजि.) के बारे में पूछताछ की। उन्होंने उनके बारे में अनुकूल टिप्पणी की और आतंकवाद और हत्या के भयानक परिणामों के बारे में एक हदीस सुनाई। फिर वे उसे नदी के किनारे ले गए, उसका गला काट दिया, और उसकी गर्भवती पत्नी और अन्य महिलाओं और बच्चों को मार डाला। इस समय, वे एक जगह पर आराम करने के लिए बैठ गए। वहाँ, एक खजूर के पेड़ से एक खजूर गिरा, और एक खरिजी ने उसे उठाया और अपने मुंह में डाल लिया। तब दूसरे ने कहा, तुमने बिना कीमत चुकाए किसी और की संपत्ति का उपभोग किया? उस व्यक्ति ने तुरंत खजूर थूक दिया। एक अन्य खरिजी ने एक सुअर को देखा और अपनी तलवार से उसके शरीर पर वार किया। तुरंत उसके दोस्तों ने यह कहते हुए विरोध किया, यह अन्याय है, तुम इस तरह अल्लाह की धरती पर अराजकता फैला रहे हो और किसी और की संपत्ति नष्ट कर रहे हो! फिर उन्होंने सुअर के गैर-मुस्लिम मालिक को ढूंढा, उसे पैसे दिए, और माफी मांगी। इस प्रकार, वे गैर-मुसलमानों के संबंध में इस्लाम की नरमी को स्वीकार कर रहे हैं, एक खजूर पर एक नौकर के अधिकार का उल्लंघन करने से डर रहे हैं, फिर भी वे इस्लाम के नाम पर विभिन्न बहानों पर एक साथी मुस्लिम को अविश्वासी कहकर मार रहे हैं और निहत्थी महिलाओं और बच्चों को भी मार रहे हैं।}} अब्दुल्लाह जहांगीर खवारिज की प्राथमिक विशेषताओं के बारे में बताते हैं: (1) इस्लाम के मार्गदर्शन या कुरान को समझने के मामले में अपनी समझ को अंतिम मानना। इस संबंध में सहाबा की राय के महत्व को नकारना। (2) हदीस को स्वीकार करते हुए, चर्चा और विवादित मामलों में अल्लाह के रसूल (सल्ल.) के व्यावहारिक कार्यों और पद्धतियों के महत्व को नकारना। (3) पाप के कारण किसी मुसलमान को अविश्वासी कहना। (4) अजीवित अविश्वासियों को मारने के लिए थोक वैधता का दावा करना। (5) राज्य की निष्ठा के शरिया महत्व को नकारना। (6) राज्य के प्रमुख और राज्य प्रशासन के पापों के कारण राज्य को कुफ़्र का राज्य मानना। (7) ऐसे राज्य प्रमुख का पालन करने वाले नागरिकों को अविश्वासी कहना। (8) कुफ़्र के ऐसे राज्य और उसके नागरिकों के खिलाफ हथियार उठाना जायज समझना। (9) जिहाद को फर्द ऐन (व्यक्तिगत दायित्व), सबसे बड़ा दायित्व और दीन का एक स्तंभ दावा करना। (10) भलाई का आदेश देने और बुराई से रोकने के नाम पर सजा देना। (11) उनकी राय का विरोध करने वाले सभी विद्वानों की उपेक्षा करना। === आधुनिक युग === {{Islamism sidebar |expanded=Concepts}} ==== यूरोपीय उपनिवेशवाद की प्रतिक्रिया ==== 19वीं शताब्दी की अवधि के दौरान, मुस्लिम दुनिया के [[यूरोपीय उपनिवेशीकरण]] के साथ-साथ, [[अल्जीरिया पर फ्रांसीसी विजय]] (1830), [[भारत]] में [[दिल्ली की घेराबंदी|मुगल साम्राज्य का पतन]] (1857), [[कोकेशियान युद्ध|काकेशस में रूसी घुसपैठ]] (1828), और [[द ग्रेट गेम|मध्य एशिया]] (1830-1895) हुए, जो अंततः 20वीं शताब्दी (1908-1922) में [[उस्मानी साम्राज्य का पतन और विघटन|उस्मानी साम्राज्य के पतन और विघटन]] में समाप्त हुए। यूरोपीय उपनिवेशीकरण के खिलाफ पहली मुस्लिम प्रतिक्रिया "किसानों और धर्म" के आसपास केंद्रित थी, शहरी क्षेत्रों में नहीं। "करिश्माई नेता", जो आमतौर पर "उलेमा" या धार्मिक समुदायों के सदस्य थे, ने "जिहाद" का आह्वान किया और जनजातीय गठबंधन बनाए। जनजातियों को एकजुट करने के लिए, स्थानीय प्रथागत कानूनों की उपेक्षा की गई और "शरिया" लागू किया गया। उदाहरणों में अल्जीरिया में अब्देलकाडर, सूडान में मुहम्मद अहमद, काकेशस में इमाम शामिल, लीबिया और चाड में सनूसी, अफगानिस्तान में मुल्ला-ई लैंग, भारत में स्वात के अखुंद, और बाद में मोरक्को में अब्देल-करीम शामिल हैं। 1842 में अफगानिस्तान में ब्रिटिश सेना के नरसंहार और 1885 में खartoum पर कब्जा जैसी शानदार जीत के बावजूद, इन सभी आंदोलनों अंततः विफल रहे।<ref>Roy, Olivier, ''The Failure of Political Islam'' by Olivier Roy, translated by Carol Volk, Harvard University Press, 1994, p.32</ref> शती के बाद के हिस्से में और 20वीं शताब्दी की शुरुआत में यूरोपीय कब्जे के प्रति दूसरी मुस्लिम प्रतिक्रिया हिंसक प्रतिरोध नहीं थी, बल्कि कुछ पश्चिमी राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक और तकनीकी साधनों को अपनाना था। शहरी कुलीन वर्ग के सदस्यों, विशेष रूप से [[मिस्र]], [[ईरान]] और [[तुर्की]] में, ने "पश्चिमीकरण" की वकालत की और उसका अभ्यास किया।<ref name=Feldman/> राजनीतिक पश्चिमीकरण के प्रयासों की विफलता, कुछ के अनुसार, उस्मानी शासकों के [[तंज़ीमात]] पुनर्गठन द्वारा उदाहरण दी गई थी। शरिया को कानून में शामिल किया गया था ([[मजेल्ला]] के रूप में जाना जाता है) और कानूनों को अधिनियमित करने के लिए एक निर्वाचित विधायिका की स्थापना की गई थी। इन कदमों ने "[[उलेमा]]" को कानून की "खोज" करने की उनकी भूमिका से वंचित कर दिया, और पहले से शक्तिशाली विद्वान वर्ग कमजोर हो गया और धार्मिक कर्मचारियों में सिकुड़ गया, जबकि विधायिका को उसके उद्घाटन के एक साल से भी कम समय के भीतर निलंबित कर दिया गया था और कभी बहाल नहीं किया गया था, जिससे [[शक्तियों का पृथक्करण|शक्तियों का पृथक्करण]] समाप्त हो गया जहाँ उलेमा पहले सरकार की एक अलग "शाखा" के रूप में काम करते थे। p.71-76</ref> "या तो उलेमा के शरिया या एक निर्वाचित विधायिका के लोकप्रिय अधिकार द्वारा अनियंत्रित कार्यकारी का प्रतिमान बीसवीं शताब्दी के अधिकांश समय के लिए सुन्नी मुस्लिम दुनिया के अधिकांश हिस्से का प्रमुख प्रतिमान बन गया।"<ref name=feldman-fall-79>Feldman, Noah, ''Fall and Rise of the Islamic State'', Princeton University Press, 2008, p.79</ref> ==== इस्लामी राज्य की आधुनिक राजनीतिक विचारधारा ==== {{See also|Islamism|Islamic state|Islamization|Quietism in Islam}} मध्ययुगीन विद्वानों की राय द्वारा प्रदान की गई वैधता के अलावा, सफल इस्लामी साम्राज्यों के दिनों के लिए पुरानी यादों को बाद में पश्चिमी उपनिवेशवाद के तहत उजागर किया गया था। इस पुरानी यादों ने इस्लामी राज्य की इस्लामी राजनीतिक विचारधारा में एक प्रमुख भूमिका निभाई है, एक ऐसा राज्य जहाँ इस्लामी कानूनसर्वोच्च है।<ref>{{citation|title=Liberal Democracy and Political Islam: the Search for Common Ground|last=Benhenda|first=M.|ssrn=1475928}}</ref> Islamist राजनीतिक कार्यक्रमों का मुख्य उद्देश्य मौजूदा मुस्लिम राज्यों की सरकारों को पुनर्गठित करना है; लेकिन ऐसा करने के साधन विभिन्न आंदोलनों और संदर्भों में व्यापक रूप से भिन्न होते हैं। कई लोकतांत्रिक Islamist आंदोलन, जैसे जमात-ए-इस्लामी और मुस्लिम ब्रदरहुड, ने लोकतांत्रिक प्रक्रियाओं का उपयोग किया है और अन्य राजनीतिक दलों के साथ मतदान करने और गठबंधन बनाने पर ध्यान केंद्रित किया है। तालिबान और अल-कायदा जैसे कट्टरपंथी इस्लामी आंदोलन जिहादवाद या उग्रवादी इस्लामी विचारधारा को गले लगाते हैं, और वे 1980 के दशक में अफगानिस्तान में सोवियत विरोधी प्रतिरोध में भाग लेने के लिए जाने जाते थे। उपर्युक्त दोनों उग्रवादी इस्लामी समूहों ने 11 सितंबर, 2001 के आतंकवादी हमलों में भूमिका निभाई और क्रमशः क्षेत्रीय सरकारों और संयुक्त राज्य अमेरिका को अपने "निकट" और "दूर" दुश्मनों के रूप में फंसाया।<ref name=":0">{{Cite book|title=The World Transformed, 1945 to the Present|last=Hunt|first=Michael|publisher=Oxford|year=2014|isbn=978-0-19-937102-0|location=New York City|pages=495}}</ref> ==== लोकतंत्र के साथ संगतता ==== {{Main|Islamic democracy}} ===== सामान्य मुस्लिम दृष्टिकोण ===== * लोकतांत्रिक सिद्धांतों के लिए समर्थन, जहाँ अधिकांश मामलों में यह माना जाता है कि वे इस्लाम के साथ संगत हैं, जो एक लोकतांत्रिक व्यवस्था के तहत जन कल्याण की भूमिका निभा सकता है, उदाहरण के लिए, [[अरब वसंत]] के विद्रोह में भाग लेने वाले कई कार्यकर्ता; * शरिया के साथ असंगत माने जाने वाले पश्चिमी लोकतंत्र के कुछ पहलुओं के लिए धार्मिक और नैतिक आपत्तियों के साथ-साथ चुनावों जैसे लोकतांत्रिक तरीकों के लिए समर्थन, उदाहरण के लिए, [[युसूफ अल-करादवी]] जैसे इस्लामी विद्वान; * पश्चिमी आयात के रूप में लोकतंत्र की अस्वीकृति और पारंपरिक इस्लामी संस्थानों के लिए समर्थन, जैसे कि ''[[शूरा]]'' (परामर्श परिषद) और ''[[इज्मा]]'' (आम सहमति), उदाहरण के लिए, निरंकुश राजतंत्रों और कट्टरपंथी इस्लामी आंदोलनों के समर्थक; * यह विश्वास कि लोकतंत्र के लिए, धर्म को निजी जीवन तक सीमित रखा जाना चाहिए, मुस्लिम दुनिया में एक अल्पसंख्यक द्वारा आयोजित एक दृष्टिकोण। मुस्लिम बहुसंख्यक देशों में गैलप और प्यू रिसर्च सेंटर द्वारा किए गए सर्वेक्षण से पता चलता है कि अधिकांश मुसलमान लोकतांत्रिक मूल्यों और धार्मिक सिद्धांतों के बीच कोई संघर्ष नहीं देखते हैं। वे न तो धर्मतंत्र चाहते हैं और न ही एक धर्मनिरपेक्ष लोकतंत्र, बल्कि एक ऐसी राजनीतिक मॉडल चाहते हैं जहाँ लोकतांत्रिक संस्थान और मूल्य 'शरिया' के मूल्यों और सिद्धांतों के साथ सह-अस्तित्व में रह सकें।<ref>{{cite book|first1=John L.|last1=Esposito|first2=Natana J.|last2=DeLong-Bas|title=Shariah: What Everyone Needs to Know|url=https://archive.org/details/shariahwhatevery0000espo|publisher=Oxford University Press|year=2018|page=[https://archive.org/details/shariahwhatevery0000espo/page/145 145]}}</ref><ref>{{cite web|website=Pew Research Center|title=Most Muslims Want Democracy, Personal Freedoms, and Islam in Political Life|date=July 10, 2012|url=https://www.pewglobal.org/2012/07/10/most-muslims-want-democracy-personal-freedoms-and-islam-in-political-life/}}</ref><ref>{{cite web|website=Gallup|title=Majorities See Religion and Democracy as Compatible|date=Oct 3, 2017|author1=Magali Rheault|author2=Dalia Mogahed|url=https://news.gallup.com/poll/28762/majorities-muslims-americans-see-religion-law-compatible.aspx}}</ref> ===== सलाफी दृष्टिकोण ===== [[सलाफी]] विद्वान लोकतंत्र को हराम (निषिद्ध) मानते हैं,<ref name=i1>{{cite web |title=Democracy from the perspective of Islam - Islam Question & Answer |url=https://www.islamqa.info/bn/answers/98134 |website=[[IslamQA.info]] |access-date=August 2, 2022 |language=bn |date=January 22, 2015}}</ref> लेकिन इस्लामी शासन स्थापित करने के लिए लोकतंत्र का उपयोग करके मतदान करने और सत्ता में आने के अवसर को मान्य करते हैं,<ref name=i2>{{cite web |title=The ruling on democracy and elections and participating in the democratic process - Islam Question & Answer |url=https://islamqa.info/bn/answers/107166/%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A6%B0-%E0%A6%93-%E0%A6%A8%E0%A6%B0%E0%A6%AC%E0%A6%9A%E0%A6%A8%E0%A6%B0-%E0%A6%B9%E0%A6%95%E0%A6%AE-%E0%A6%8F%E0%A6%BC%E0%A6%AC-%E0%A6%97%E0%A6%A3%E0%A6%A4%E0%A6%B0%E0%A6%95-%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%95%E0%A7%9F%E0%A7%9F-%E0%A6%85%E0%A6%B6-%E0%A6%97%E0%A6%B0%E0%A6%B9%E0%A6%A3-%E0%A6%95%E0%A6%B0 |website=[[IslamQA.info]] |access-date=August 2, 2022 |language=bn}}</ref> और दो बुराइयों में से कम को चुनने के लिए मतदान को प्रोत्साहित करते हैं। इन विद्वानों में Shaykh [[अब्दुल अजीज बिन बाज]], Shaykh [[मुहम्मद इब्न अल-उसैमीन]], [[अब्दुल्लाह अल-घुदैयान]], अब्दुल्ला कुऊद, अब्द अर-रज्जाक अफ़ीफ़ी, और [[सऊदी अरब]] के वरिष्ठ विद्वान शामिल हैं: [[ग्रैंड मुफ्ती]] [[Shaykh]] [[अब्दुल-अजिल बिन अब्दुल्ला अल शेलख|अब्दुल-अजीज अल शेलख]], Shaykh अब्दुल मुहसिन अल-अब्बाद्, Shaykh वसीउल्लाह अब्बास, और सऊदी अरब के सबसे वरिष्ठ विद्वानों का फतवा पैनल, "[[स्थায়ী समिति के लिए इस्लामी अनुसंधान और फतवे जारी करने]]" (Permanent Committee for Islamic Research and Issuing Fatwas), ये सभी मुसलमानों को वोट देने के लिए प्रोत्साहित करने वाले समान कॉल गूंजते हैं।<ref>{{cite journal |first1=Shoaib |title=Scholstars Urge Western Muslims to Vote: Saudi Arabia |journal=Muslim World Journal |date=May 5, 2015 |url=https://www.muslimworldjournal.com/scholars-urge-western-muslims-to-vote-saudi-arabia/ |access-date=August 2, 2022 |archive-date=October 10, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010190359/https://www.muslimworldjournal.com/scholars-urge-western-muslims-to-vote-saudi-arabia/ |url-status=dead }}</ref> फहद बिन सालेह अजलन अपनी पुस्तक अल-मुहर्रर फी सियासातश शरियाह में बताते हैं कि चुनाव पद्धति इस्लाम में वैध है लेकिन पारंपरिक लोकतांत्रिक व्यवस्था के माध्यम से नहीं; इसमें, राजनीतिक उम्मीदवारों को मुस्लिम और पुरुष होना चाहिए, और मतदाताओं को भी मुस्लिम और पुरुष होना चाहिए; महिलाएं और गैर-मुस्लिम शूरा में भाग ले सकते हैं लेकिन वोट नहीं दे सकते हैं; राज्य के प्रमुख की शक्ति की समय सीमा भी तय की जा सकती है, हालांकि यह फर्द (अनिवार्य) नहीं है, बल्कि जाइज (अनुमत) है।<ref name=fa/> ===== इस्लामी राजनीतिक सिद्धांत ===== मुस्लिह और ब्राउअर्स ने प्रमुख मुस्लिम विचारकों के बीच लोकतंत्र पर तीन मुख्य दृष्टिकोणों की पहचान की है जो इस्लामी मूल्यों और कानून के अनुकूल सामाजिक-राजनीतिक संगठन के आधुनिक, अलग इस्लामी सिद्धांतों को विकसित करने की मांग कर रहे हैं:<ref>{{cite encyclopedia|last1=Muslih|first1=Muhammad|last2=Browers|first2=Michaelle|title=Democracy|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor=John L. Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0185|access-date=November 1, 2020|archive-date=June 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611235451/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0185|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170611235451/http://www.oxfordislamicstudies.com/print/opr/t236/e0185 |date=11 जून 2017 }}</ref> * एक अस्वीकृतिवादी इस्लामी दृष्टिकोण, जिसे [[सैयद कुतुब]] और [[अबुल अला मौदूदी]] द्वारा प्रतिपादित किया गया है। * एक मध्यम इस्लामी दृष्टिकोण, जो ''[[मस्लहा]]'' (सार्वजनिक विचार), ''[[अद्ल]]'' (न्याय) और शूरा पर जोर देता है। इस दृष्टिकोण को [[हसन अल-तुराबी]], [[रशीद घन्नौची]] और [[युसुफ अल-करादवी]] द्वारा अलग-अलग तरीकों से प्रचारित किया जाता है। * [[मुहम्मद अब्दुह]] द्वारा धर्म को समझने में कारण की भूमिका पर जोर देने से प्रभावित एक उदार इस्लामी दृष्टिकोण। यह बहुलवाद और विचार की स्वतंत्रता पर आधारित लोकतांत्रिक सिद्धांतों पर जोर देता है। फहमी हुवैदी और तारिक अल-बिश्री जैसे लेखकों ने शुरुआती इस्लामी ग्रंथों पर ड्राइंग करके एक इस्लामी राज्य में गैर-मुसलमानों की पूर्ण नागरिकता के लिए इस्लामी औचित्य तैयार किया है। अन्य, जैसे कि [[मोहम्मद अर्कून]] और [[नसर हामिद अबू जैद]], ने पाठ की व्याख्या के लिए गैर-पाठवादी दृष्टिकोण के माध्यम से बहुलवाद और स्वतंत्रता को उचित ठहराया है। [[अब्दोलकरिम सोरूश]] ने धार्मिक विचार के आधार पर एक "धार्मिक लोकतंत्र" के लिए तर्क दिया है जो लोकतांत्रिक, सहिष्णु और न्यायसंगत है। इस्लामी उदारवादी धार्मिक समझ की निरंतर पुन: परीक्षा की आवश्यकता के लिए तर्क देते हैं, जो केवल एक लोकतांत्रिक संदर्भ के भीतर किया जा सकता है। ==== 20वीं और 21वीं शताब्दी ==== {{Main|1973 oil crisis|War in Afghanistan (1978–present)|Arab Cold War|Arab–Iranian conflict|Arab–Israeli conflict|Arab Spring|Arab Winter|War on terror}} {{seealso|Antisemitism in the Arab world|Anti-Zionism|History of Egypt under Gamal Abdel Nasser|International propagation of Salafism and Wahhabism|Iran–Saudi Arabia proxy conflict|Petro-Islam|Relations between Nazi Germany and the Arab world|Grand Mosque seizure|Six-Day War|Yom Kippur War|War of Attrition}} प्रथम विश्व युद्ध के बाद, उस्मानी साम्राज्य के पतन और विघटन, और तुर्की के संस्थापक मुस्तफा केमल अतातुर्क द्वारा खलीफत के बाद के उन्मूलन के बाद, कई मुसलमानों को एहसास हुआ कि उनके धर्म की राजनीतिक शक्ति कम हो रही है। मुस्लिम समाजों में पश्चिमी विचारों और प्रभाव के प्रसार के बारे में भी चिंता थी। इससे यूरोपीय शक्तियों के प्रभाव के खिलाफ व्यापक नाराजगी पैदा हुई। अंग्रेजों का विरोध करने और परेशान करने के लिए मिस्र में मुस्लिम ब्रदरहुड का गठन किया गया था। 1960 के दशक में, अरब दुनिया में प्रमुख विचारधारा पैन-अरबवाद थी, जिसने धर्म को हाशिए पर धकेल दिया और इस्लाम के बजाय अरब राष्ट्रवाद के आधार पर समाजवादी और धर्मनिरपेक्ष राज्यों के गठन को प्रोत्साहित किया (देखें, उदाहरण के लिए, बाथवाद और तुर्की में धर्मनिरपेक्षता)। हालांकि, अरब राष्ट्रवाद पर बनी सरकारों को आर्थिक स्थिरता और अराजकता का सामना करना पड़ा। तेजी से, इन राज्यों की सीमाओं को कृत्रिम औपनिवेशिक कृतियों के रूप में देखा जा रहा था - जो कि वे वास्तव में थे, क्योंकि वे शाब्दिक रूप से यूरोपीय औपनिवेशिक शक्तियों द्वारा मानचित्र पर खींचे गए थे। ==== समकालीन आंदोलन ==== इस्लाम में कुछ सामान्य राजनीतिक धाराओं में शामिल हैं: * [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी]] [[पारंपरिक धर्मशास्त्र (इस्लाम)|पारंपरिक सिद्धांत]], जो कुरान, हदीस और सुन्नत की पारंपरिक टिप्पणियों को स्वीकार करता है, और चार मध्हबों (शफ़ीई, मालिकी, हनाफ़ी, हनबली) में से किसी एक का पालन करते हुए, ताक्लिद (अनुकरण) को अपना मूल सिद्धांत मानता है, और इसमें सूफीवाद भी शामिल हो सकता है। सूफी पारंपरिकता का एक उदाहरण पाकिस्तान में बरेलवी मध्हब है।<ref>Olivier Roy, The Failure of Political Islam, (1994) pp. 30-31</ref> * [[इस्लामी कट्टरपंथ|कट्टरपंथी सुधारवाद]] या [[इस्लामी पुनरुत्थान|पुनरुत्थानवाद]], जो इस्लामी धर्मशास्त्र, तफ़सीर, मुस्लिम संतों के तीर्थस्थलों और कब्रों पर जाने और उनकी पूजा करने जैसी लोकप्रिय धार्मिक प्रथाओं, और कथित विचलनों और अंधविश्वासों की आलोचना करता है; इसका लक्ष्य इस्लाम के संस्थापक शास्त्रों पर लौटना है। यह कट्टरपंथी सुधारवाद आमतौर पर एक कथित बाहरी खतरे (उदाहरण के लिए, हिंदू-इस्लामी संबंधों) के जवाब में विकसित हुआ। 18वीं शताब्दी के उदाहरणों में ब्रिटिश भारत में शाह वलीउल्लाह देहलवी और अरब प्रायद्वीप में मुहम्मद इब्न अब्द-अल-वहाब (वहाबीवाद के संस्थापक) शामिल हैं।<ref>Olivier Roy, Failure of Political Islam, (1994) p. 31</ref> सलाफी आंदोलन, भारत, पाकिस्तान और अफगानिस्तान में देवबन्दी धारा, और दक्षिण एशिया में तबलीगी जमात कट्टरपंथी सुधारवाद और पुनरुत्थानवाद के आधुनिक उदाहरण हैं। * [[इस्लामवाद]] या [[राजनीतिक इस्लाम]], 'शरिया' या इस्लामी कानून पर लौटने को गले लगाता है, लेकिन 'क्रांति', 'विचारधारा', 'राजनीति' और 'लोकतंत्र' जैसी पश्चिमी शर्तों को अपनाता है, और 'जिहाद' और 'महिला अधिकारों' जैसे विषयों के प्रति अधिक उदार रवैया रखता है।<ref>Olivier Roy, The Failure of Political Islam. (1994) pp. 35-37</ref> समकालीन उदाहरणों में जमात-ए-इस्लामी पाकिस्तान, मुस्लिम ब्रदरहुड, ईरानी इस्लामी क्रांति, मस्युमी पार्टी, यूनाइटेड मलय नेशनल ऑर्गनाइजेशन, पैन-मलेशियन इस्लामिक पार्टी, और जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी (तुर्की) शामिल हैं। * [[इस्लाम के भीतर उदारवादी आंदोलन|इस्लाम के तहत उदारवादी आंदोलन]], आमतौर पर खुद को इस्लामी राजनीतिक आंदोलनों के विरोध में परिभाषित करते हैं, लेकिन अक्सर इसके कई साम्राज्यवाद-विरोधी और इस्लाम-प्रेरित उदारवादी सुधारवादी तत्वों को अपनाते हैं। ===== सुन्नियों और शियाओं के बीच अंतर ===== {{Main|Shia–Sunni relations}} विद्वान वली नस्र के अनुसार, सुन्नी और शिया इस्लामी विचारधाराओं की राजनीतिक प्रवृत्तियाँ भिन्न हैं। पाकिस्तान और अरब दुनिया के अधिकांश हिस्सों में सुन्नी इस्लामी पुनरुत्थानवाद राजनीतिक रूप से क्रांतिकारी नहीं है, जबकि शिया राजनीतिक इस्लाम रूहुल्लाह खुमैनी और गरीबों के उत्पीड़न और वर्ग संघर्ष के संबंध में उनकी बयानबाजी से भारी प्रभावित है। सुन्नी पुनरुत्थानवाद की जड़ें रूढ़िवादी धार्मिक प्रेरणाओं और बाजार में हैं, जहाँ धार्मिक मूल्य वाणिज्यिक हितों के साथ विलीन हो जाते हैं। ... खुमैनी के इस्लामवाद ने गरीबों को शामिल किया और वर्ग संघर्ष की बात की। <blockquote>पुनरुत्थानवाद के रूप में कट्टरपंथ और क्रांति के रूप में कट्टरपंथ के बीच यह विभाजन गहरा था, और लंबे समय तक इसने सुन्नियों के बीच सांप्रदायिक विभाजन से कड़ाई से मेल खाया—मुस्लिम दुनिया में पारंपरिक 'धनी' समूह, जो रूढ़िवादी धार्मिकता में अधिक रुचि रखते हैं—और शिया—लंबे समय से बाहरी लोग, जो 'कट्टरपंथी सपनों और साजिशों' की ओर अधिक आकर्षित होते हैं।<ref>''The Shia Revival: How Conflicts within Islam will shape the future'' by Vali Nasr, Norton, 2006, p.148-9</ref></blockquote> ग्राहम फुलर यह भी नोट करते हैं कि उन्होंने "किसी भी मुख्यधारा के इस्लामी संगठन (शिया ईरान को छोड़कर) को नहीं पाया है जिसका सामाजिक प्रणाली के प्रति क्रांतिकारी दृष्टिकोण हो या कानूनी निर्णय थोपने के अलावा कट्टर सामाजिक विचार हों।"<ref>Fuller, Graham E., ''The Future of Political Islam'', Palgrave MacMillan, (2003), p.26</ref> == टिप्पणियाँ == {{reflist|group=Note}} == संदर्भ == {{Reflist}} == और पढ़ें == * [https://xeroxtree.com/pdf/shoriyoti_rastro_bebostha.pdf शरियती राज्य व्यवस्था - इब्न तैमियाह (सियासत अल-शरिया पुस्तक का बंगाली अनुवाद)] (PDF) * [https://www.kalamullah.com/Books/Al-Ahkam%20as-Sultaniyyah.pdf अल-अहकाम अस-सुलतानियाह - अल-मावर्दी (अंग्रेजी अनुवाद)] (PDF) * शरिया राजनीति ([https://h1.nu/1vSve पुस्तक 'अल-मुहर्रर फी सियासातश शरिय्यह' (शरिया राजनीति पर लेख) का अनुवाद (2022) - मूल: फहद बिन सालेह अल-अजलन] - अनुवादक: अब्दुल्ला मजुमदार - 2025 [https://archive.org/download/20240606_20240606_1949/%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%AD%D8%B1%D8%B1%20%D9%81%D9%8A%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8A%D8%A7%D8%B3%D8%A9%20%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%D8%B9%D9%8A%D8%A9%20%D8%B7%D1%A2.pdf (मूल अरबी)] * {{cite book|last1=बाज़मौल|first1=मुहम्मद इब्न उमर इब्न सालिम|last2=बिन तोफज्जाल|first2=हबीब|last3=जकारिया|first3=अबू बक्र मुहम्मद|title=दिस इज़ नॉट द मनहाज ऑफ़ द सलाफ|date=नवंबर 2021|publisher=बिलीवर्स विजन|location=ढाका|isbn=978-984-35-0960-4}} * [https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552601 इस्लाम और राजनीति] - [https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 डीन पीटर क्रोग फॉरेन अफेयर्स डिजिटल आर्काइव्स] से * [https://ssrn.com/abstract=1475928 उदार लोकतंत्र और राजनीतिक इस्लाम: सामान्य आधार की खोज] * [https://web.archive.org/web/20080216024026/http://www.salafimanhaj.com/pdf/SalafiManhaj_Terrorism_In_KSA.pdf सऊदी अरब में आतंकवाद और हिंसा की विचारधारा: उत्पत्ति, कारण और समाधान] * [http://www.washington-report.org/backissues/0994/9409021.htm इस्लामी आंदोलन का मूल्यांकन] - ग्रेग नोक्स द्वारा, एक अमेरिकी मुस्लिम जो ''वाशिंगटन रिपोर्ट'' में काम करते हैं। * [http://www.washington-report.org/backissues/0695/9506017.htm मुस्लिम विद्वान कट्टरपंथ का सामना करते हैं] - [[आइचा लेम्सिन]] द्वारा, एक अल्जीरियाई पत्रकार और लेखिका। * [http://cdm164001.cdmhost.com/krogh/item_viewer.php?CISOROOT=/p164001coll21&CISOPTR=195&CISOBOX=1&REC=2 पीटर क्रोग जॉन एल. एस्पोसिटो और मैरी जेन डीब के साथ इस्लाम और राजनीति पर चर्चा करते हैं] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110813071517/http://cdm164001.cdmhost.com/krogh/item_viewer.php?CISOROOT=%2Fp164001coll21&CISOPTR=195&CISOBOX=1&REC=2 |date=13 अगस्त 2011 }} ''ग्रेट डिसीजंस'' (1994) पर। * [https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_somaj_songoskare_sothik_aqidar_gurutto.pdf सामाजिक सुधार में सही अकीदे का महत्व, लेखक: मोहम्मद मंजूर इलाही, संपादक: अबू बक्र मुहम्मद जकारिया, प्रकाशक: रबुवाह में इस्लामिक प्रोपेगेशन ऑफिस, (रियाद, सऊदी अरब)] * [https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/58.netritter_moh_by_Muhammad_Saleh_Al_-Munajjid.pdf नेतृत्व की चाह, मूल: सालेह अल-मुनज्जिद, अनुवादक: अब्दुल मालेक - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405002813/https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/58.netritter_moh_by_Muhammad_Saleh_Al_-Munajjid.pdf |date=5 अप्रैल 2023 }} * [https://d1.islamhouse.com/data/bn/ih_articles/single3/bn_netritto_ak_mohan_dayitto.pdf नेतृत्व एक महान दायित्व है - लेखक: कमाल उद्दिन मोल्ला - संपादक: अबू बक्र मुहम्मद जकारिया] * {{cite book|last1=जकारिया|first1=डॉ. अबू बक्र मुहम्मद|title=इस्लामी कानून की अवहेलना का حکم (शासन)|date=1 जनवरी 2020|publisher=उसौल सेंटर|url=https://books.google.com.bd/books/about/%E0%A6%87%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80_%E0%A6%86%E0%A6%87%E0%A6%A8_%E0%A6%A8%E0%A6%BE_%E0%A6%AE.html?id=VyD5DwAAQBAJ&redir_esc=y|language=ar}} * {{cite book|last1=बाज|first1=अब्दुल अजीज इब्न अब्दुल्ला इब्न|title=इस्लाम और वास्तविकता के आलोक में अरब राष्ट्रवाद|url=https://islamhouse.com/bn/books/364813/|language=bn}} * [http://ahlehadeethbd.org/books_pdf/34.islami_andolone_bijoyer_shorup_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib.pdf इस्लामी आंदोलन में विजय का वास्तविक स्वरूप - नासिर बिन सुलेमान अल-ओमार - अनुवादक: अब्दुल मालेक - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220911014609/http://ahlehadeethbd.org/books_pdf/34.islami_andolone_bijoyer_shorup_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib.pdf |date=11 सितंबर 2022 }} * [http://ahlehadeethbd.org/books_pdf/shariater_aloke_jamatboddho_prochesta_by_muhammad_abdul_malak.pdf शरिया के आलोक में संगठित प्रयास - अब्दुर रहमान बिन अब्दुल खालेक - अनुवादक: अब्दुल मालेक - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230415163341/https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/shariater_aloke_jamatboddho_prochesta_by_muhammad_abdul_malak.pdf |date=15 अप्रैल 2023 }} * [https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/67.jamatboddho_jibon_japon_dr.%20hafej_bin_muhammad_al-hakami.pdf समाज में संगठित जीवन जीने की आवश्यकता - हाफेज बिन मुहम्मद अल-हकामी - अनुवादक: मुहम्मद अब्दुर रहीम - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405045610/https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/67.jamatboddho_jibon_japon_dr.%20hafej_bin_muhammad_al-hakami.pdf |date=5 अप्रैल 2023 }} * [http://ahlehadeethbd.org/books_pdf/14.iqamate-din-poth-o-podhoti_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib.pdf इकामत-ए-दीन (धर्म की स्थापना): मार्ग और पद्धति - मुहम्मद असदुल्लाह अल-गालिब - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405002812/http://ahlehadeethbd.org/books_pdf/14.iqamate-din-poth-o-podhoti_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib.pdf |date=5 अप्रैल 2023 }} * [https://archive.org/download/20200422_20200422_0912/%E0%A6%AD%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B0_%E0%A6%AC%E0%A7%80%E0%A6%A1%E0%A6%BC%E0%A6%BE%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%80_%E0%A6%87%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A6%A4%E0%A7%80_%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%CC%E0%A6%A8_%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%AB%E0%A6%B0_%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%An_%E0%A6%AE%E0%A6%B9%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%A8.pdf भ्रान्तियों के जाल में इकामत-ए-दीन - मुजफ्फर बिन मोहसिन - बांग्लादेश अहलेहदीस यूथ एसोसिएशन] * [https://www.hadithbd.com/books/section/?book=50 इस्लाम के नाम पर उग्रवाद - खोंदोकर अब्दुल्ला जहांगीर - अस-सुन्नत पब्लिकेशन्स] * [https://cwibd.com/wp-content/uploads/2025/04/bn_allahor_pothe_dawat.pdf अल्लाह की राह की ओर दावत - खोंदोकर अब्दुल्ला जहांगीर - संपादित: अबू बक्र मुहम्मद जकारिया] * [https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/islami_khelafot_o_netritto_nirbachon_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib.pdf इस्लामी खिलाफत और नेतृत्व का चयन - असदुल्लाह अल-गालिब - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] * [https://library.hadeethfoundationbd.com/books_pdf/03.dawat_o_Jihad_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib.pdf दावत और जिहाद - असदुल्लाह अल-गालिब - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] * [https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/27.jihad_o_qital_by%2520prof.%2520dr.%2520muhammad%2520asadullah%2520al-ghalib.pdf जिहाद और किताल - असदुल्लाह अल-गालिब - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260210190854/https://ahlehadeethbd.org/books_pdf/27.jihad_o_qital_by%20prof.%20dr.%20muhammad%20asadullah%20al-ghalib.pdf |date=2026-02-10 }} * [https://library.hadeethfoundationbd.com/books_pdf/18.tinti_motobad_by_prof._dr._muhammad_asadullah_al-ghalib_HFB.pdf तीन विचारधाराएं - असदुल्लाह अल-गालिब - हदीस फाउंडेशन बांग्लादेश] * [https://archive.org/download/20200417_20200417_0801/%E0%A6%95%E0%A7%85%20%E0%A6%AC%E0%A7%Validity%20%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%AD%E0%A6%BE%E0%A6%A8_%E0%A6%86%E0%A6%AC%E0%A7%8D%E0%A6%A6%E0%A7%81%E0%A6%B0_%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%9得意%E0%A7%8D%E0%A6%9C%E0%A6%BE%E0%A6%9%20%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%An_%E0%A6%89%E0%A6%B8%E0%A7%81%E0%A6%AB.pdf सबसे अधिक लाभ पाने वाला कौन है - अब्दुर रज्जाक बिन यूसुफ - अल-मरकजुल इस्लामी अस्सलाफी - दिसंबर 2011] * {{cite book|url=https://h1.nu/1qucx|last1=सलाम|first1=अक्रामउज्जमान बिन अब्दुस|title=इस्लाम की दृष्टि में अतिवाद, उग्रवाद और आतंकवाद|date=2022|publisher=इह्या-उस सुन्नत फाउंडेशन|isbn=978-984-99665-5-5|location=ढाका}} * {{cite book|last1=सैफुल्लाह|first1=मुहम्मद|title=आतंकवाद, उग्रवाद और अतिवाद: इस्लामी परिप्रेक्ष्य (निबंध संग्रह)|date=नवंबर 2016|publisher=इंटरनेशनल इस्लामिक इंस्टीट्यूट फॉर एजुकेशन एंड रिसर्च|location=ढाका|url=https://h1.nu/1vSwf}} [[Category:राजकीय राजनीति]] [[Category:इस्लाम]] [[Category:इस्लाम और राजनीति]] {{stub}} hmnklfxqx3ndmb2iw95rtl67p70wu3y साइक्लोस्पोरा 0 1616355 6611018 6610429 2026-09-06T07:48:35Z QuestForTrueTruth 852879 संयुक्त राज्य अमेरिका के महामारी विज्ञान के बारे में जानकारी दी गई है। 6611018 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition | name = साइक्लोस्पोरियासिस | image = Cyclospora cayetanensis.jpg | caption = ''Cyclospora cayetanensis'' | pronounce = | field = [[संक्रामक रोग]] | synonyms = साइक्लोस्पोरोसिस | symptoms = {{hlist|पानी जैसा [[दस्त]]|भूख न लगना|वजन कम होना|[[पेट दर्द]]|[[मतली]]|[[थकान]]}} | complications = {{hlist|[[निर्जलीकरण]]|[[कुपोषण]]}} | onset = 2–14 दिन | duration = 6 सप्ताह तक | types = | causes = ''Cyclospora cayetanensis'' का मल–मुख मार्ग द्वारा संचरण | risks = दूषित भोजन (आमतौर पर ताज़ी उपज) या पानी का सेवन | diagnosis = {{hlist|मल की जाँच|पॉलीमरेज़ शृंखला अभिक्रिया|PCR}} | differential = | prevention = भोजन को पकाना और अच्छी तरह धोना | treatment = | medication = ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल | prognosis = | frequency = | deaths = }} {{Update after|2027}} '''साइक्लोस्पोरियासिस''' ({{Langx|en|Cyclosporiasis}}) एक रोग है, जो ''Cyclospora cayetanensis'' के ऊओसाइटों द्वारा होने वाले संक्रमण के कारण होता है। यह एक रोगजनक ''एपिकॉम्प्लेक्सा प्रोटोज़ोआ'' है, जो मल से दूषित भोजन और पानी के माध्यम से फैलता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms">{{Cite journal |last1=Mathison |first1=Blaine A. |last2=Pritt |first2=Bobbi S. |date=2021-09-02 |title=Cyclosporiasis-Updates on Clinical Presentation, Pathology, Clinical Diagnosis, and Treatment |journal=Microorganisms |volume=9 |issue=9 |pages=1863 |doi=10.3390/microorganisms9091863 |doi-access=free |issn=2076-2607 |pmc=8471761 |pmid=34576758}}</ref><ref>Talaro, Kathleen P., and Arthur Talaro. ''Foundations in Microbiology: Basic Principles''. Dubuque, Iowa: McGraw-Hill, 2002.</ref> यह खाद्य विषाक्तता का एक कारण है।<ref>{{Cite web|url=https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17957-cyclosporiasis|title=What Is Cyclosporiasis?|website=Cleveland Clinic}}</ref>क्योंकि ''Cyclospora'' के ऊसिस्ट संक्रामक बनने से पहले पर्यावरण में 1–2 सप्ताह तक बीजाणुकरण (sporulate) करते हैं, इसलिए एक व्यक्ति से दूसरे व्यक्ति में प्रत्यक्ष संचरण की संभावना कम होती है।<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-09-04 |title=About Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/about/index.html |access-date=2025-10-24 |website=Cyclosporiasis |language=en-us}}</ref> संक्रमण विश्वभर में होते हैं, मुख्य रूप से [[उष्णकटिबंधीय]] और [[उपोष्णकटिबंधीय]] क्षेत्रों में, लेकिन 2010 के दशक से संयुक्त राज्य अमेरिका में भी ग्रीष्म ऋतु के दौरान मौसमी रूप से होते रहे हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> प्रकोपों को संयुक्त राज्य अमेरिका में दूषित फलों और सब्ज़ियों से जोड़ा गया है, और अन्य स्थानों पर संक्रमण कभी-कभी अधिक व्यापक रूप से खराब स्वच्छता मानकों से संबंधित होता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> साइक्लोस्पोरियासिस का प्राथमिक लक्षण पानी जैसा [[दस्त]] है। साइक्लोस्पोरियासिस के अधिकांश मामलों में लक्षण हल्के होते हैं या बिल्कुल भी नहीं होते, लेकिन गंभीर रोग या यहाँ तक कि मृत्यु (आमतौर पर गंभीर [[निर्जलीकरण]] के कारण) हो सकती है, विशेष रूप से शिशुओं तथा प्रतिरक्षी-क्षीण लोगों में।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> == संकेत और लक्षण == [[File:Cyclospora Lifecycle.gif|thumb|साइक्लोस्पोरियासिस का जीवन चक्र।]] ''Cyclospora cayetanensis'' [[आंत्रशोथ]] का कारण बनता है, जिसमें बीमारी की गंभीरता आयु, मेज़बान की स्थिति तथा संक्रामक खुराक की मात्रा के आधार पर भिन्न होती है। साइक्लोस्पोरियासिस के लक्षणों में पानी जैसा दस्त, भूख में कमी, वजन कम होना, पेट में सूजन और ऐंठन, बढ़ी हुई वायु त्याग, [[मतली]], थकान तथा हल्का [[ज्वर]] शामिल हैं। कभी-कभी इसके साथ उल्टी, पर्याप्त वजन में कमी, अत्यधिक दस्त तथा मांसपेशियों में दर्द भी हो सकता है।<ref>{{Cite web |last= |date=14 July 2026 |title=Symptoms of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/signs-symptoms/index.html |access-date=16 July 2026 |website=Cyclosporiasis |language=en-us|publisher=[[Centers for Disease Control and Prevention]]}}</ref><ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मेज़बान में [[ऊष्मायन अवधि]] आमतौर पर संक्रामक ऊओसिस्ट (oocysts) के सेवन के लगभग एक सप्ताह बाद होती है, और बीमारी स्व-सीमित होने से पहले 6 सप्ताह तक रह सकती है। उपचार न किए जाने पर, बीमारी दोबारा उभर सकती है। यह रोग शिशुओं, वृद्ध लोगों, उन लोगों सहित जो बीमार तो हो जाते हैं लेकिन स्थानिक (एंडेमिक) देशों में निवास नहीं करते, तथा कमज़ोर प्रतिरक्षा तंत्र वाले लोगों, जैसे एचआईवी/एड्स से ग्रस्त लोगों में, अधिक गंभीर होने की प्रवृत्ति रखता है।<ref>{{cite web |title=Symptoms of cyclosporiasis. Disease |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |access-date=January 10, 2013 |publisher=Global Health - Division of Parasitic Diseases and Malaria Notice |archive-date=July 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709093822/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/disease.html |url-status=dead }}</ref> गंभीर दस्त होने पर [[निर्जलीकरण]] और [[कुपोषण]] साइक्लोस्पोरायसिस के मामलों को जटिल बना सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> मध्यम से गंभीर निर्जलीकरण की घटना असामान्य होती है,<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> लेकिन जब यह उपस्थित होता है, तो इसके लक्षणों में प्रतिपूरक क्षिप्रहृदयता, [[निम्न रक्तचाप]], तथा त्वचा की प्रत्यास्थता में कमी जैसे लक्षण शामिल हो सकते हैं। हालांकि, निर्जलीकरण के नैदानिक लक्षण असंगत होते हैं, और निर्जलीकरण गंभीर होने पर भी बहुत सूक्ष्म हो सकते हैं।<ref>{{Cite news |title=Dehydration-Dehydration - Symptoms & causes - Mayo Clinic |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260623223654/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/dehydration/symptoms-causes/syc-20354086 |archive-date=2026-06-23 |access-date=2026-07-19 |work=Mayo Clinic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Lacey |first=Jonathan |last2=Corbett |first2=Jo |last3=Forni |first3=Lui |last4=Hooper |first4=Lee |last5=Hughes |first5=Fintan |last6=Minto |first6=Gary |last7=Moss |first7=Charlotte |last8=Price |first8=Susanna |last9=Whyte |first9=Greg |last10=Woodcock |first10=Tom |last11=Mythen |first11=Michael |last12=Montgomery |first12=Hugh |date=2019 |title=A multidisciplinary consensus on dehydration: definitions, diagnostic methods and clinical implications |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31204514 |journal=Annals of Medicine |volume=51 |issue=3-4 |pages=232–251 |doi=10.1080/07853890.2019.1628352 |issn=1365-2060 |pmc=7877883 |pmid=31204514}}</ref> प्रतिरक्षादुर्बल रोगियों में कभी-कभी इन्फ्लुएंज़ा-जैसी बीमारी के अविशिष्ट लक्षण भी देखे जाते हैं। == जोखिम कारक == विकासशील उष्णकटिबंधीय या उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में रहने वाले या यात्रा करने वाले व्यक्तियों में ''C. cayetanensis'' से संक्रमित होने का जोखिम बढ़ सकता है, क्योंकि यह इन क्षेत्रों में स्थानिक (एंडेमिक) है। स्थानिक क्षेत्रों में संक्रमण मौसमी प्रवृत्ति प्रदर्शित करते हैं, जिसे अभी तक अच्छी तरह से समझा नहीं गया है, जबकि उत्तरी अमेरिका में प्रकोप सबसे अधिक प्रायः वसंत ऋतु के उत्तरार्ध और ग्रीष्म ऋतु के दौरान होते हैं, जहाँ बड़ी संख्या में ऊओसिस्टों के स्पोरुलेट होने के लिए गर्म तापमान आवश्यक होता है।.<ref name="k-state.edu">{{cite web |title=Cyclospora cayetanensis |url=http://www.k-state.edu/parasitology/cyclospora/cyclospora.html |access-date=31 October 2001 |publisher=Division of Biology, Kansas State University}}</ref> विकासशील देशों की यात्रा के दौरान दूषित भोजन या पानी का सेवन करना [[यात्रियों का दस्त]] विकसित होने का एक सुविदित तरीका है, हालांकि विकासशील देशों से आयातित उपज भी अंतरराष्ट्रीय यात्रा के बिना इसका कारण बन सकती है।<ref>{{cite web |date=Fall 2002 |editor=NaTashua Davis |title=The McNair Journal |url=http://mcnair.missouri.edu/journal02.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926005459/https://mcnair.missouri.edu/journal02.pdf |archive-date=2020-09-26 |access-date=2015-04-30 |publisher=University of Missouri-Columbia}}</ref> दूषित पानी या मानव मल का [[उर्वरक]] के रूप में उपयोग किए जाने के परिणामस्वरूप ओओसिस्ट प्रायः पर्यावरण में उपस्थित होते हैं। चूँकि ऊसिस्ट (oocysts) संक्रमित व्यक्तियों के मल में उत्सर्जित होते हैं और फिर संक्रामक बनने से पहले उन्हें पर्यावरण में 2–14 दिनों तक परिपक्व होना पड़ता है, इसलिए किसी व्यक्ति के सीधे किसी अन्य व्यक्ति, जैसे कि किसी संक्रमित खाद्य-प्रबंधक (food handler), से संक्रमित होने की संभावना कम होती है।<ref name="pmid-20065331">{{cite journal |last1=Ortega |first1=Ynés R. |last2=Sanchez |first2=Roxana |date=January 2010 |title=Update on Cyclospora cayetanensis , a Food-Borne and Waterborne Parasite |journal=Clinical Microbiology Reviews |volume=23 |issue=1 |pages=218–234 |doi=10.1128/CMR.00026-09 |pmc=2806662 |pmid=20065331}}</ref> == निदान == [[निदान]] मल में पहचानने योग्य oocysts की कमी के कारण कठिन हो सकता है। PCR-आधारित DNA परीक्षण और अम्ल-तीव्र धुंधलाकरण पहचान में सहायता कर सकते हैं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> सुसंगत अतिसार संबंधी बीमारी के दौरान गर्मियों में, दो सप्ताह के भीतर ''Cyclospora'' oocysts से अधिक दूषित होने की संभावना वाले खाद्य पदार्थों, जैसे ताजी पत्तेदार सब्जियों, तुलसी, धनिया, या ताजी बेरीज के हाल ही में सेवन का इतिहास, साइक्लोस्पोरियासिस के संदेह को उत्पन्न करना चाहिए।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms" /> PCR प्रवर्धन को छोड़कर, एक बार संदिग्ध oocysts वाले नमूने को प्राप्त कर लेने के बाद, ''C. cayetanensis'' की पहचान करने के लिए मानक परीक्षण किए जाते हैं; गोलाकार oocysts के लिए फेज़-कंट्रास्ट ऑप्टिकल माइक्रोस्कोपी, परिवर्तनीय धुंधलापन (हल्के से लाल तक) के लिए संशोधित एसिड-फास्ट धुंधलाकरण, और autofluorescence के लिए ultraviolet प्रकाश का उपयोग किया जाता है। इन oocysts को प्राप्त करना आमतौर पर चुनौतीपूर्ण होता है, हालांकि हाल के अध्ययनों से उन्हें प्राप्त करने के आसान तरीकों का पता चलता है। oocysts की पहचान करने के लिए मल की जाँच में उपयोग की जाने वाली विभिन्न तकनीकों पर हाल के एक अध्ययन में, मल के एक नमूने को सुक्रोज़ विलयन में अपकेंद्रित करने और फिर उसकी थोड़ी मात्रा को एक स्लाइड पर स्थानांतरित करने की विधि ''C. cayetanensis'' oocysts का पता लगाने में उल्लेखनीय रूप से प्रभावी पाई गई—दोनों, पाए गए oocysts की संख्या और श्रम की सापेक्ष आसानी के संदर्भ में। वास्तव में, शोधपत्र ने निष्कर्ष निकाला कि प्राप्त सकारात्मक नमूने लगभग 84% थे।<ref>{{cite journal |last1=Riner |first1=Diana K. |last2=Mullin |first2=Andrew S. |last3=Lucas |first3=Sasha Y. |last4=Cross |first4=John H. |last5=Lindquist |first5=H.D. Alan |date=October 2007 |title=Enhanced concentration and isolation of Cyclospora cayetanensis oocysts from human fecal samples |journal=Journal of Microbiological Methods |volume=71 |issue=1 |pages=75–77 |doi=10.1016/j.mimet.2007.06.021 |pmid=17698229}}</ref> कम से कम एक न्यूक्लिक अम्ल प्रवर्धन परीक्षण <!-- (NAAT) --> संयुक्त राज्य अमेरिका और यूरोप दोनों में व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है, और कई अतिरिक्त परीक्षण पैनल यूरोप में उपयोग के लिए अनुमोदित हैं लेकिन संयुक्त राज्य अमेरिका में नहीं।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/>{{Update inline|date=July 2026|reason=More have likely been approved in recent years in the USA}} === निदान की चुनौतियाँ === अपने छोटे आकार, अंतःकोशिकीय आवास और अनेक हिस्टोलॉजिकल अभिरंजकों को ठीक से ग्रहण न कर पाने के कारण, ''C. cayetanensis'' का निदान बहुत कठिन हो सकता है। अब तक इस प्रोटोज़ोआन के सकारात्मक निदान के लिए चार विधियाँ स्थापित की गई हैं - मल के नमूनों में माइक्रोस्कोप द्वारा ओओसिस्ट का पता लगाना, आंतों के द्रव/छोटी आंत की बायोप्सी के नमूनों में ओओसिस्ट को पुनः प्राप्त करना, ओओसिस्ट के स्पोरुलेशन का प्रदर्शन करना, और PCR द्वारा ''C. cayetanensis'' DNA का प्रवर्धन। चूँकि इसका पता लगाना इतना कठिन है, इसलिए एक नकारात्मक परिणाम से ''C. cayetanensis'' की संभावना को नकारा नहीं जाना चाहिए; अगले कुछ दिनों में लिए गए ताज़ा मल के नमूनों से संबंधित परीक्षणों पर भी विचार किया जाना चाहिए।{{cn|date=May 2023}} [[File:Egg_Comparison.gif|thumb|साइक्लोस्पोरा के साथ अंडों की तुलना: Giardia-Cyclospora-Cryptosporidium-बैक्टीरियम-वायरस]] ''C. cayetanensis'' को अतीत में अन्य प्रोटोजोआ संक्रमणों के साथ भ्रमित किया गया है, जिसमें सबसे अधिक इसे गलत पहचान के कारण ''Cryptosporidium parvum'' समझ लिया जाता था। कई अंतर देखे जा सकते हैं, जिनमें आकार—''C. parvum'' छोटा होता है; संशोधित एसिड-फास्ट स्टेनिंग से प्राप्त भिन्न परिणाम—''C. parvum'' में लगातार लाल रंग की स्टेनिंग होती है, जबकि ''C. cayetanensis'' में परिवर्तनशील स्टेनिंग दिखाई देती है; और UV प्रकाश के तहत ऑटोफ्लोरेसेंस—''C. cayetanensis'' इसे प्रदर्शित करता है, जबकि ''C. parvum'' ऐसा नहीं करता है।{{cn|date=May 2023}} == उपचार == अधिकांश लोग जिनकी प्रतिरक्षा प्रणाली स्वस्थ होती है, बिना उपचार के ठीक हो जाते हैं।<ref name="CDC-2026">{{Cite news |date=2026-07-14 |title=Clinical Care of Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/hcp/clinical-care/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260715203534/https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/hcp/clinical-care/index.html |archive-date=2026-07-15 |access-date=2026-07-16 |work=CDC |language=en-us}}</ref>यदि उपचार न किया जाए, तो बीमारी कुछ दिनों से लेकर एक महीने या उससे अधिक समय तक रह सकती है। संकेत और लक्षण दूर होते हुए प्रतीत हो सकते हैं और फिर एक या अधिक बार वापस आ सकते हैं (पुनरावृत्ति)। दस्त-रोधी दवा दस्त को कम करने में मदद कर सकती है, लेकिन इसे लेने से पहले स्वास्थ्य-सेवा प्रदाता से परामर्श करने की सलाह दी जाती है। जिन लोगों का स्वास्थ्य खराब है या जिनकी प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर है, उनमें गंभीर या लंबे समय तक चलने वाली बीमारी का जोखिम अधिक हो सकता है।<ref name="cdc.gov">{{cite web |date=2018-10-18 |title=CDC - Cyclosporiasis - Treatment |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/treatment.html |website=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208174745/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/treatment.html |url-status=dead }}</ref> === प्रथम-पंक्ति उपचार === ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल (TMP-SMX), जिसे बैक्ट्रीम या को-ट्राइमेथोप्रिम के नाम से भी जाना जाता है, साइक्लोस्पोरियासिस के लिए पसंद का उपचार है। प्रतिरक्षाविहीन वयस्कों के लिए अनुशंसित खुराक 7–10 दिनों तक प्रतिदिन 160 mg TMP + 800 mg SMX की दो खुराक है; प्रतिरक्षाविहीन वयस्कों को आमतौर पर यही खुराक दी जाती है, लेकिन अधिक लंबी अवधि के लिए।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/><ref name="CDC-2026"/> The cure rate with TMP-SMX is around 96%.<ref name="Pyzocha N">Pyzocha N, Cuda A. Common Intestinal Parasites. ''American family physician''. 2023;108(5):487-493. Accessed July 16, 2026. </ref> TMP-SMX के प्रभावों में ऊओसिस्ट उत्सर्जन की अवधि में उल्लेखनीय कमी, दस्त का समाप्त होना, तथा दो से तीन दिनों के भीतर मल के नमूनों में ऊओसिस्ट का नकारात्मक पाया जाना शामिल है।<ref name="cdc.gov"/> गर्भावस्था के दौरान TMP-SMX को श्रेणी C में वर्गीकृत किया गया है, जिसका अर्थ है कि संभावित प्रतिकूल प्रभाव (जैसे टेराटोजेनिक, भ्रूण-घातक, या अन्य) उत्पन्न हो सकते हैं, और इसे केवल तभी दिया जाना चाहिए जब संभावित लाभ जोखिम को पर्याप्त रूप से उचित ठहराता हो। गर्भावस्था के अंतिम चरण के निकट इस औषधि से बचना चाहिए, क्योंकि नवजात शिशुओं में hyperbilirubinemia और kernicterus की उच्च संभावना होती है। इसके अतिरिक्त, TMP-SMX स्तन दुग्ध में उत्सर्जित हो सकता है, जो स्वस्थ, पूर्ण-अवधि वाले नवजात शिशुओं में संगत माना जाता है, किंतु समय से पूर्व जन्मे, बीमार, तनावग्रस्त, या पीलिया-ग्रस्त शिशुओं में इससे बचना चाहिए।<ref>{{cite web |date=2018-05-14 |title=CDC - Cyclosporiasis - Resources for Health Professionals - Treatment for Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/health_professionals/tx.html |website=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214005723/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/health_professionals/tx.html |url-status=dead }}</ref> === विकल्प === उन लोगों के लिए जो ट्राइमेथोप्रिम/सल्फामेथोक्साज़ोल ले पाने में असमर्थ हैं (जैसे, सल्फोनामाइड से एलर्जी के कारण), nitazoxanide या ciprofloxacin को वैकल्पिक लेकिन बहुत कम प्रभावी एजेंट के रूप में अनुशंसित किया जाता है।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/><ref>{{cite web |title=Cyclospora infection Treatments and drugs |url=http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cyclospora/basics/treatment/con-20032789 |publisher=Mayo Clinic |access-date=19 अगस्त 2026 |archive-date=26 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726223235/http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cyclospora/basics/treatment/con-20032789 |url-status=dead }}</ref>कुछ स्रोत सिप्रोफ्लोक्सासिन को व्यापक रूप से अप्रभावी मानते हैं।<ref name="CDC-2026"/> कई सामान्य परजीवीरोधी दवाएँ ''Cyclospora'' के विरुद्ध अप्रभावी हैं, जिनमें शामिल हैं:<ref name="CDC-2026"/> *एल्बेंडाज़ोल *अज़िथ्रोमाइसिन *टेट्रासाइक्लिन और डॉक्सीसाइक्लिन *मेट्रोनिडाज़ोल *ट्राइमेथोप्रिम (सल्फामेथॉक्साज़ोल के बिना) *टिनिडाज़ोल *क्विनाक्रिन *नैलिडिक्सिक एसिड *डिलोक्सानाइड फ्यूरोएट == रोकथाम == इस रोगजनक के विरुद्ध कोई टीका उपलब्ध नहीं है।<ref>{{cite web |date=2018-06-15 |title=Cyclosporiasis - Prevention & Control |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/prevent.html |publisher=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221129231453/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/prevent.html |url-status=dead }}</ref> संक्रमण मल से दूषित भोजन और पानी के माध्यम से होता है, और भोजन को पकाना तथा पानी को उबालना ''Cyclospora'' को मारने का एकमात्र तरीका है।<ref>{{Cite web |last=Wallace |first=Katrine |date=2026-07-15 |title=Why we still don't know what foods are the source of the cyclospora outbreak |url=https://www.statnews.com/2026/07/15/why-cyclospora-source-remains-unknown-epidemiologist-explains/ |access-date=2026-07-15 |website=STAT |language=en-US}}</ref>भोजन तैयार करने से पहले साबुन और पानी से हाथ धोना तथा फलों और सब्जियों को बहते पानी के नीचे धोने से जोखिम कम हो सकता है, लेकिन रोगजनक को विश्वसनीय रूप से हटाया नहीं जा सकता। नियमित स्वच्छता द्वारा इसके मारे जाने की संभावना नहीं है।<ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-08-08 |title=Preventing Cyclosporiasis |url=https://www.cdc.gov/cyclosporiasis/prevention/index.html |access-date=2026-07-02 |website=Cyclosporiasis |language=en-us}}</ref> अन्य सलाह यात्रियों को उन क्षेत्रों में जाने से बचने की चेतावनी देती है जहाँ यह प्रोटोज़ोआ स्थानिक है (खराब स्वच्छता वाले उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र, और इन क्षेत्रों से उपज के आयातक, जैसे कि संयुक्त राज्य अमेरिका, पेरू, ब्राज़ील और हैती), विशेष रूप से जब परिस्थितियाँ ''Cyclospora'' के प्रसार के लिए सबसे अनुकूल हों। पानी या भोजन का क्लोरीन या आयोडीन से उपचार ''Cyclospora'' ओओसिस्ट को मारने की संभावना नहीं रखता है।<ref>{{cite web |date=2018-05-10 |title=CDC - Cyclosporiasis - Epidemiology & Risk Factors |url=https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/epi.html |publisher=CDC |access-date=2026-07-16 |archive-date=2022-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214005747/https://www.cdc.gov/parasites/cyclosporiasis/epi.html |url-status=dead }}</ref> उद्गम कृषि परिवेश में बेहतर स्वास्थ्य प्रथाएँ, जैसे यह सुनिश्चित करना कि उपज की सिंचाई प्रणालियाँ ऐसे जल का उपयोग नहीं कर रही हैं, जिसकी मानव मल तक पहुँच हो, इसके प्रसार को कम कर सकती हैं। इसके अतिरिक्त, 1-माइक्रोन एब्सोल्यूट कार्बन जैसी फ़िल्टरिंग प्रणालियाँ ''Cyclospora'' की उपस्थिति को कम कर देंगी, जिससे इस परजीवी के प्रसार की घटनाओं में नाटकीय रूप से कमी आएगी।<ref name="pmid-20065331"/>''Cyclospora'', और कई अन्य खाद्य-जनित रोगजनकों से संक्रमित होने की संभावना को उपभोग से पहले फलों और सब्जियों को स्वच्छ पानी में अच्छी तरह से धोने से काफी हद तक कम किया जा सकता है। हालाँकि, केवल भोजन को धोने से मौजूद 100% ओओसिस्ट समाप्त नहीं होते हैं।<ref name="k-state.edu"/> == महामारी विज्ञान == === उष्णकटिबंधीय और उपोष्णकटिबंधीय क्षेत्र === Cyclosporiasis उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में एक सामान्य बीमारी है, जो मनुष्यों में दुनिया भर में लगभग 3.5% की कुल [[प्रसार]] दर में योगदान देती है।<ref name="Kataria-2026">{{Cite journal |last1=Kataria |first1=Shaveta |last2=Singla |first2=Ashina |last3=Mamoria |first3=Ved Prakash |last4=Sharma |first4=Ishan |date=July 2026 |title=The burden of cyclosporiasis in immuno-compromised patients: A growing public health issue lessons from case studies |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/00494755261437456 |journal=Tropical Doctor |language=en |volume=56 |issue=3 |pages=514–520 |doi=10.1177/00494755261437456 |pmid=41919665 |issn=0049-4755}}</ref> मनुष्यों में साइक्लोस्पोरियासिस के पहले औपचारिक रूप से दर्ज किए गए मामले हाल ही में 1977, 1978 और 1979 में सामने आए थे। इनकी रिपोर्ट एशफोर्ड द्वारा की गई थी, जो एक ब्रिटिश परजीवी विज्ञानी थे और जिन्होंने [[Papua New Guinea]] में काम करते समय तीन मामलों की खोज की थी। एशफोर्ड ने पाया कि परजीवी में बहुत देर से sporulation होता था, जो 8–11 दिनों का था, जिससे बीमारी का निदान करना कठिन हो गया। मल की जांच करते समय, असंपुटित ओओसिस्ट को आसानी से कवक के बीजाणु समझ लिया जा सकता है, इस प्रकार वे नजरअंदाज हो जाते हैं।<ref>{{cite journal |last=Herwaldt |first=Barbara L. |date=October 2000 |title=Cyclospora cayetanensis: A Review, Focusing on the Outbreaks of Cyclosporiasis in the 1990s |journal=Clinical Infectious Diseases |volume=31 |issue=4 |pages=1040–1057 |doi=10.1086/314051 |pmid=11049789 |doi-access=free}}</ref> {{Clear}} नेपाल में साइक्लोस्पोरियासिस संक्रमण की सूचना मिली है। एक अध्ययन में, घिमिरे ''et al.'' ने 2002 से 2004 तक काठमांडू घाटी में सब्जियों, सीवेज और तालाबों, नदियों, कुओं तथा नगरपालिका के नलों से पानी के नमूने एकत्र किए। उन्होंने मूली, फूलगोभी, पत्तागोभी और सरसों के पत्तों के साथ-साथ सीवेज और नदी के पानी में ''Cyclospora'' पाया। इस प्रथम महामारी-विज्ञान संबंधी अध्ययन ने नेपाल में साइक्लोस्पोरियासिस के प्रकोपों के मौसमी स्वरूप का निर्धारण किया, जो मई से सितंबर तक वर्षा ऋतु के दौरान होते हैं।<ref>{{cite journal |last1=Sherchand |first1=J. B. |last2=Ghimire |first2=T. R. |last3=Mishra |first3=P. N. |date=2005 |title=The seasonal outbreaks of cyclospora and cryptosporidium in Kathmandu, Nepal |url=https://jnhrc.com.np/index.php/jnhrc/article/view/2335 |journal=[[Journal of Nepal Health Research Council]] |volume=3 |issue=1 |pages=39–48 |doi=10.33314/jnhrc.v0i0.99 |doi-broken-date=July 15, 2026}}</ref> ===संयुक्त राज्य अमेरिका=== [[File:CyclosporiasisUSACases2026.jpg|thumb|left|upright=1.6|20 अगस्त 2026 तक संयुक्त राज्य अमेरिका में साइक्लोस्पोरियासिस के मामले<ref>{{cite web |title=This week: Arizona reaches 1 year of measles, Ebola passes 5K cases, and cyclosporiasis cases slow down! |url=https://mailchi.mp/messages/pandemic-center-tracking-report-8-20-2026 |website=us21.campaign-archive.com |publisher=The Pandemic Center}}</ref>]] संयुक्त राज्य अमेरिका में साइक्लोस्पोरियासिस का ग्रीष्मकालीन प्रकोप कम से कम 2010 के दशक से अक्सर होता रहा है,<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/> हालांकि इससे पहले भी प्रकोप हुए हैं, जैसे कि शिकागो में 1990 में दूषित नल के पानी के कारण हुआ एक प्रकोप।<ref name="Kataria-2026"/>2018 और 2021 के बीच, साइक्लोस्पोरियासिस के लगभग 6,000 स्थानिक रूप से अर्जित मामलों का Centers for Disease Control and Prevention (CDC) द्वारा निदान और ट्रैक किया गया था।<ref name="Mathison 2021 Cyclosporiasis Microorganisms"/> संयुक्त राज्य अमेरिका में, ''Cyclospora'' की व्यापकता को 2025 तक Foodborne Diseases Active Surveillance Network (FoodNet) प्रणाली के माध्यम से ट्रैक किया गया, जब <!-- Trump did this? no evidence (the guardian is unreliable) Donald Trump's --> बजट कटौती के परिणामस्वरूप CDC ने इस बीमारी की रिपोर्टिंग को अनिवार्य करना बंद कर दिया।<ref>{{cite news |last=Cerullo |first=Megan |date=15 July 2026 |title=As cyclosporiasis cases rise, consumers are left guessing which foods to avoid |url=https://www.cbsnews.com/news/cyclospora-outbreak-foods-to-avoid/ |work=CBS News}}</ref><ref>{{Cite news |last=Shpiner |first=Robert B. |date=2026-07-16 |title=Cyclospora is easy for doctors to miss. The US made it even harder to spot |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jul/16/diarrhea-outbreak-cyclospora-parasite-cdc |access-date=2026-07-17 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|29em}} {{Health-stub}} ot0xxjhdjtvvc9n8x8anj7m7n917vdg चित्र:Cochin University of Science and Technology Logo.png 6 1616612 6611068 6603473 2026-09-06T10:59:17Z Max 651050 Max ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[चित्र:Cochin University of Science and Technology Logo.png.png]] को [[चित्र:Cochin University of Science and Technology Logo.png]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6603473 wikitext text/x-wiki ==सारांश== {{logo fur |Source = http://apsym.cusat.ac.in/images/cusatlogo.png |Article = कोच्चि विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय |Use = Infobox }} {{Epg}} ==लाइसेंसिंग== {{Non-free logo|image has rationale=yes|भारत के विश्वविद्यालयों और महाविद्यालयों के प्रतीक-चिह्न}} k0ghjrq38fv0oo37xiu89obiicuz16f चित्र वार्ता:Cochin University of Science and Technology Logo.png 7 1616614 6611069 6594587 2026-09-06T10:59:18Z Max 651050 Max ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[चित्र वार्ता:Cochin University of Science and Technology Logo.png.png]] को [[चित्र वार्ता:Cochin University of Science and Technology Logo.png]] पर स्थानांतरित किया: वार्ता पृष्ठ पर स्थानांतरण अनुरोध अनुसार 6594587 wikitext text/x-wiki {{Template:Rename media|Cochin University of Science and Technology Logo.png|reason= टाइपों}} hqhse45yfxpzeg3w1u8ndw7vkloum2y 6611077 6611069 2026-09-06T11:03:50Z Max 651050 done ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]]) 6611077 wikitext text/x-wiki {{talkpage}} g9i6v69vk0yls3vkoxf49buqqvh11a4 विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/प्रतिभागी 4 1616990 6610732 6610586 2026-09-05T15:28:19Z ~2026-48224-79 946228 /* प्रतिभागियों की सूची */ उत्तर 6610732 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव प्रतिभागी सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में शामिल होने वाले प्रतिभागी इस पृष्ठ पर अपना नाम दर्ज कर स्वयं को प्रतिभागी के रूप में पंजीकृत कर सकते हैं। नए प्रतिभागी सूची में अपना नाम जोड़ने के लिए सबसे नीचे चार टिल्ड (<code><nowiki># --~~~~</nowiki></code>) लगाएं। [[श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> [[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:54, 2 सितंबर 2026 (UTC)Neetendra singh parmar :[[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:55, 2 सितंबर 2026 (UTC) == प्रतिभागियों की सूची == # <span/span>[[u: प्रेमांजली|<u><span>प्रेमांजली </span></u>]] ([[User talk:प्रेमांजली|<span style="color:navy blue;">talk</span>]])20:00, 22 अगस्त 2026 (Golu) #</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) #:kya [[विशेष:योगदान/~2026-48224-79|~2026-48224-79]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48224-79|वार्ता]]) 15:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:07, 15 अगस्त 2026 (UTC) #:@kalukhanmangliya [[सदस्य:Kalukhanmangliya|Kalukhanmangliya]] ([[सदस्य वार्ता:Kalukhanmangliya|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:Jitendar kumar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47593-52|&#126;2026-47593-52]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47593-52|वार्ता]]) 18:23, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Bhartiyanaagrik|<b style="color:green;font-size:18px;"><u>Bhartiyanaagrik</u></b>]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiyanaagrik|<span style="color:blue;">वार्ता</span>]]) --[[सदस्य:Bhartiyanaagrik|Bhartiyanaagrik]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya nagrikik|वार्ता]]) 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:41, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Comradekingcm|Comradekingcm]] ([[सदस्य वार्ता:Comradekingcm|वार्ता]]) 17:35, 25 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:02, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:TypeInfo|टीपेईनफ़ों]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 15:11, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 18:53, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Saksham Pandey 07|Saksham Pandey 07]] ([[सदस्य वार्ता:Saksham Pandey 07|वार्ता]]) 02:30, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 03:39, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:24, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 10:11, 16 [https://dewaqq.online/ dewaqq] अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 12:57, 16 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 04:28, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Skstonea|Skstonea]] ([[सदस्य वार्ता:Skstonea|वार्ता]]) 05:51, 17 अगस्त 2026 (UTC)sonu #[[सदस्य:Vijay Kishor Tiwari|Vijay Kishor Tiwari]] ([[सदस्य वार्ता:Vijay Kishor Tiwari|वार्ता]]) 07:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:29, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:29, 18 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:13, 19 अगस्त 202 # [[सदस्य:सीमा असीम|असीम ]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा असीम|वार्ता]]) 16:20, 20 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Gangohi Qalam|Gangohi Qalam]] ([[सदस्य वार्ता:Gangohi Qalam|वार्ता]]) 06:29, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Kusum dangi]] ([[सदस्य वार्ता:Kusum dangi|वार्ता]]) 10:37, 23 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 12:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:1kdhananjay|1kdhananjay]] ([[सदस्य वार्ता:1kdhananjay|वार्ता]]) 17:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:SaloniWrites|SaloniWrites]] ([[सदस्य वार्ता:SaloniWrites|वार्ता]]) #[[सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD|DEVA RAM BHADIYA KANOD]] ([[सदस्य वार्ता:DEVA RAM BHADIYA KANOD|वार्ता]]) 13:51, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Rahul Kumar552|Rahul Kumar552]] ([[सदस्य वार्ता:Rahul Kumar552|वार्ता]]) 17:39, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:56, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:GIRISH KUMAR KATARA|GIRISH KUMAR KATARA]] ([[सदस्य वार्ता:GIRISH KUMAR KATARA|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:48, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Rohitpal08|Rohitpal08]] ([[सदस्य वार्ता:Rohitpal08|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Khushbu Raikwar|Khushbu Raikwar]] ([[सदस्य वार्ता:Khushbu Raikwar|वार्ता]]) 18:14, 26 अगस्त 2026 (UTC) # <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 19:04, 26 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:तारा चन्द गुर्जर|तारा चन्द गुर्जर]] ([[सदस्य वार्ता:तारा चन्द गुर्जर|वार्ता]]) 05:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) तारा चन्द गुर्जर #:आप कोई लेख क्यों नहीं लिख रहे हो। [[सदस्य:G Dharmendra Kumar Mourya|G Dharmendra Kumar Mourya]] ([[सदस्य वार्ता:G Dharmendra Kumar Mourya|वार्ता]]) 01:59, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 11:53, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:नैतिक्|नैतिक्]] ([[सदस्य वार्ता:नैतिक्|वार्ता]]) 19:10, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:Jai Ram ji ki [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:07, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<b><span style="font-family:Arial Unicode MS; color:#16A34A; text-shadow: 1px 1px 4px #86EFAC;">𝐅𝐮𝐫𝐚𝐭</span></b>]] <sup>[[User talk:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<span style="color:#22C55E; font-weight:bold;">✉</span>]]</sup> 05:11, 31 अगस्त 2026 (UTC) #:y [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47438-16|&#126;2026-47438-16]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47438-16|वार्ता]]) 04:12, 1 सितंबर 2026 (UTC) # <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:ha ji [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 12:36, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:#### [[सदस्य:डॉ सुनील चौधरी|डॉ सुनील चौधरी]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ सुनील चौधरी|वार्ता]]) 02:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) #drSaurabhAyurved #[[सदस्य:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[सदस्य वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) 06:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) #:Wath offer harsat mehata [[विशेष:योगदान/~2026-48333-98|~2026-48333-98]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48333-98|वार्ता]]) 11:12, 5 सितंबर 2026 (UTC) 8uduodz6egc6xnfpkg1fwgtwl3cdtk2 6610751 6610732 2026-09-05T16:35:16Z Anandyadav007 946236 /* प्रतिभागियों की सूची */ भारत का स्वतंत्रता मै बिहार योगदान बहुत ही सराहनीय है जैसे हमलोग जानते है कि बिहार में ही गांधी जी ने पहला सफल आंदोलन किया जिससे चंपारण सत्याग्रह कहा गया फिर बहुत सारे क्रांति करो जैसे खुदी राम बॉस जी ने मुज्जफरपुर मै ब्रिटिश से बदला लेने के लिए क्रांति किए पर भी है जैसे राजेंद्र प्रसाद जो कि भारत का प्रथम राष्ट्रपति बने हमे ये जान के अत्यंत खुशी मिलती है भारत पे कितनो ने आक्रमण किया था का धन लुटा लेकिन यहाँ की मीठी ने एक से एक शेर को जन्म दिया और उन्हें इस मिट्टी क... 6610751 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव प्रतिभागी सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में शामिल होने वाले प्रतिभागी इस पृष्ठ पर अपना नाम दर्ज कर स्वयं को प्रतिभागी के रूप में पंजीकृत कर सकते हैं। नए प्रतिभागी सूची में अपना नाम जोड़ने के लिए सबसे नीचे चार टिल्ड (<code><nowiki># --~~~~</nowiki></code>) लगाएं। [[श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> [[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:54, 2 सितंबर 2026 (UTC)Neetendra singh parmar :[[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:55, 2 सितंबर 2026 (UTC) == प्रतिभागियों की सूची == # <span/span>[[u: प्रेमांजली|<u><span>प्रेमांजली </span></u>]] ([[User talk:प्रेमांजली|<span style="color:navy blue;">talk</span>]])20:00, 22 अगस्त 2026 (Golu) #</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) #:kya [[विशेष:योगदान/~2026-48224-79|~2026-48224-79]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48224-79|वार्ता]]) 15:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:07, 15 अगस्त 2026 (UTC) #:@kalukhanmangliya [[सदस्य:Kalukhanmangliya|Kalukhanmangliya]] ([[सदस्य वार्ता:Kalukhanmangliya|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:Jitendar kumar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47593-52|&#126;2026-47593-52]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47593-52|वार्ता]]) 18:23, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Bhartiyanaagrik|< style="color:green;font-size:18px;"><u>Bhartiyanaagrik</u></b>]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiyanaagrik|<span style="color:blue;">वार्ता</span>]]) --[[सदस्य:Bhartiyanaagrik|Bhartiyanaagrik]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya nagrikik|वार्ता]]) 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:41, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Comradekingcm|Comradekingcm]] ([[सदस्य वार्ता:Comradekingcm|वार्ता]]) 17:35, 25 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:02, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:TypeInfo|टीपेईनफ़ों]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 15:11, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 18:53, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Saksham Pandey 07|Saksham Pandey 07]] ([[सदस्य वार्ता:Saksham Pandey 07|वार्ता]]) 02:30, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 03:39, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:24, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 10:11, 16 [https://dewaqq.online/ dewaqq] अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 12:57, 16 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 04:28, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Skstonea|Skstonea]] ([[सदस्य वार्ता:Skstonea|वार्ता]]) 05:51, 17 अगस्त 2026 (UTC)sonu #[[सदस्य:Vijay Kishor Tiwari|Vijay Kishor Tiwari]] ([[सदस्य वार्ता:Vijay Kishor Tiwari|वार्ता]]) 07:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:29, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:29, 18 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:13, 19 अगस्त 202 # [[सदस्य:सीमा असीम|असीम ]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा असीम|वार्ता]]) 16:20, 20 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Gangohi Qalam|Gangohi Qalam]] ([[सदस्य वार्ता:Gangohi Qalam|वार्ता]]) 06:29, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Kusum dangi]] ([[सदस्य वार्ता:Kusum dangi|वार्ता]]) 10:37, 23 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 12:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:1kdhananjay|1kdhananjay]] ([[सदस्य वार्ता:1kdhananjay|वार्ता]]) 17:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:SaloniWrites|SaloniWrites]] ([[सदस्य वार्ता:SaloniWrites|वार्ता]]) #[[सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD|DEVA RAM BHADIYA KANOD]] ([[सदस्य वार्ता:DEVA RAM BHADIYA KANOD|वार्ता]]) 13:51, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Rahul Kumar552|Rahul Kumar552]] ([[सदस्य वार्ता:Rahul Kumar552|वार्ता]]) 17:39, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:56, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:GIRISH KUMAR KATARA|GIRISH KUMAR KATARA]] ([[सदस्य वार्ता:GIRISH KUMAR KATARA|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:48, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Rohitpal08|Rohitpal08]] ([[सदस्य वार्ता:Rohitpal08|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Khushbu Raikwar|Khushbu Raikwar]] ([[सदस्य वार्ता:Khushbu Raikwar|वार्ता]]) 18:14, 26 अगस्त 2026 (UTC) # <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 19:04, 26 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:तारा चन्द गुर्जर|तारा चन्द गुर्जर]] ([[सदस्य वार्ता:तारा चन्द गुर्जर|वार्ता]]) 05:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) तारा चन्द गुर्जर #:आप कोई लेख क्यों नहीं लिख रहे हो। [[सदस्य:G Dharmendra Kumar Mourya|G Dharmendra Kumar Mourya]] ([[सदस्य वार्ता:G Dharmendra Kumar Mourya|वार्ता]]) 01:59, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 11:53, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:नैतिक्|नैतिक्]] ([[सदस्य वार्ता:नैतिक्|वार्ता]]) 19:10, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:Jai Ram ji ki [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:07, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<b><span style="font-family:Arial Unicode MS; color:#16A34A; text-shadow: 1px 1px 4px #86EFAC;">𝐅𝐮𝐫𝐚𝐭</span></b>]] <sup>[[User talk:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<span style="color:#22C55E; font-weight:bold;">✉</span>]]</sup> 05:11, 31 अगस्त 2026 (UTC) #:y [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47438-16|&#126;2026-47438-16]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47438-16|वार्ता]]) 04:12, 1 सितंबर 2026 (UTC) # <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:ha ji [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 12:36, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:#### [[सदस्य:डॉ सुनील चौधरी|डॉ सुनील चौधरी]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ सुनील चौधरी|वार्ता]]) 02:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) #drSaurabhAyurved #[[सदस्य:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[सदस्य वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) 06:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) #:Wath offer harsat mehata [[विशेष:योगदान/~2026-48333-98|~2026-48333-98]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48333-98|वार्ता]]) 11:12, 5 सितंबर 2026 (UTC) Anand Priyanshu hd9t0rto512pu8htznleazpy18irziv 6610752 6610751 2026-09-05T16:37:14Z Gurdip simgh 946239 /* प्रतिभागियों की सूची */ उत्तर 6610752 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव प्रतिभागी सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में शामिल होने वाले प्रतिभागी इस पृष्ठ पर अपना नाम दर्ज कर स्वयं को प्रतिभागी के रूप में पंजीकृत कर सकते हैं। नए प्रतिभागी सूची में अपना नाम जोड़ने के लिए सबसे नीचे चार टिल्ड (<code><nowiki># --~~~~</nowiki></code>) लगाएं। [[श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> [[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:54, 2 सितंबर 2026 (UTC)Neetendra singh parmar :[[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:55, 2 सितंबर 2026 (UTC) == प्रतिभागियों की सूची == # <span/span>[[u: प्रेमांजली|<u><span>प्रेमांजली </span></u>]] ([[User talk:प्रेमांजली|<span style="color:navy blue;">talk</span>]])20:00, 22 अगस्त 2026 (Golu) #</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) #:kya [[विशेष:योगदान/~2026-48224-79|~2026-48224-79]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48224-79|वार्ता]]) 15:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:07, 15 अगस्त 2026 (UTC) #:@kalukhanmangliya [[सदस्य:Kalukhanmangliya|Kalukhanmangliya]] ([[सदस्य वार्ता:Kalukhanmangliya|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:Jitendar kumar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47593-52|&#126;2026-47593-52]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47593-52|वार्ता]]) 18:23, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Bhartiyanaagrik|< style="color:green;font-size:18px;"><u>Bhartiyanaagrik</u></b>]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiyanaagrik|<span style="color:blue;">वार्ता</span>]]) --[[सदस्य:Bhartiyanaagrik|Bhartiyanaagrik]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya nagrikik|वार्ता]]) 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:41, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Comradekingcm|Comradekingcm]] ([[सदस्य वार्ता:Comradekingcm|वार्ता]]) 17:35, 25 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:02, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:TypeInfo|टीपेईनफ़ों]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 15:11, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 18:53, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Saksham Pandey 07|Saksham Pandey 07]] ([[सदस्य वार्ता:Saksham Pandey 07|वार्ता]]) 02:30, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 03:39, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:24, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 10:11, 16 [https://dewaqq.online/ dewaqq] अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 12:57, 16 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 04:28, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Skstonea|Skstonea]] ([[सदस्य वार्ता:Skstonea|वार्ता]]) 05:51, 17 अगस्त 2026 (UTC)sonu #[[सदस्य:Vijay Kishor Tiwari|Vijay Kishor Tiwari]] ([[सदस्य वार्ता:Vijay Kishor Tiwari|वार्ता]]) 07:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:29, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:29, 18 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:13, 19 अगस्त 202 # [[सदस्य:सीमा असीम|असीम ]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा असीम|वार्ता]]) 16:20, 20 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Gangohi Qalam|Gangohi Qalam]] ([[सदस्य वार्ता:Gangohi Qalam|वार्ता]]) 06:29, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Kusum dangi]] ([[सदस्य वार्ता:Kusum dangi|वार्ता]]) 10:37, 23 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 12:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:1kdhananjay|1kdhananjay]] ([[सदस्य वार्ता:1kdhananjay|वार्ता]]) 17:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:SaloniWrites|SaloniWrites]] ([[सदस्य वार्ता:SaloniWrites|वार्ता]]) #[[सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD|DEVA RAM BHADIYA KANOD]] ([[सदस्य वार्ता:DEVA RAM BHADIYA KANOD|वार्ता]]) 13:51, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Rahul Kumar552|Rahul Kumar552]] ([[सदस्य वार्ता:Rahul Kumar552|वार्ता]]) 17:39, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:56, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:GIRISH KUMAR KATARA|GIRISH KUMAR KATARA]] ([[सदस्य वार्ता:GIRISH KUMAR KATARA|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:48, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Rohitpal08|Rohitpal08]] ([[सदस्य वार्ता:Rohitpal08|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Khushbu Raikwar|Khushbu Raikwar]] ([[सदस्य वार्ता:Khushbu Raikwar|वार्ता]]) 18:14, 26 अगस्त 2026 (UTC) # <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 19:04, 26 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:तारा चन्द गुर्जर|तारा चन्द गुर्जर]] ([[सदस्य वार्ता:तारा चन्द गुर्जर|वार्ता]]) 05:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) तारा चन्द गुर्जर #:आप कोई लेख क्यों नहीं लिख रहे हो। [[सदस्य:G Dharmendra Kumar Mourya|G Dharmendra Kumar Mourya]] ([[सदस्य वार्ता:G Dharmendra Kumar Mourya|वार्ता]]) 01:59, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:mai ek insan hu dekho mujhe koch nhi pata ha inke bare kon hai ye mujhe ata nhi agar kisi ko ata hai to wo ye wale number par mujhe phone kar sakta ha 7341181910 ok [[सदस्य:Gurdip simgh|Gurdip simgh]] ([[सदस्य वार्ता:Gurdip simgh|वार्ता]]) 16:37, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 11:53, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:नैतिक्|नैतिक्]] ([[सदस्य वार्ता:नैतिक्|वार्ता]]) 19:10, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:Jai Ram ji ki [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:07, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<b><span style="font-family:Arial Unicode MS; color:#16A34A; text-shadow: 1px 1px 4px #86EFAC;">𝐅𝐮𝐫𝐚𝐭</span></b>]] <sup>[[User talk:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<span style="color:#22C55E; font-weight:bold;">✉</span>]]</sup> 05:11, 31 अगस्त 2026 (UTC) #:y [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47438-16|&#126;2026-47438-16]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47438-16|वार्ता]]) 04:12, 1 सितंबर 2026 (UTC) # <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:ha ji [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 12:36, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:#### [[सदस्य:डॉ सुनील चौधरी|डॉ सुनील चौधरी]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ सुनील चौधरी|वार्ता]]) 02:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) #drSaurabhAyurved #[[सदस्य:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[सदस्य वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) 06:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) #:Wath offer harsat mehata [[विशेष:योगदान/~2026-48333-98|~2026-48333-98]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48333-98|वार्ता]]) 11:12, 5 सितंबर 2026 (UTC) Anand Priyanshu 3lpao61neb36f14kfc4b5hwz9cvpt19 6610894 6610752 2026-09-06T03:56:48Z Aliya sahu 946288 /* प्रतिभागियों की सूची */ 6610894 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव प्रतिभागी सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में शामिल होने वाले प्रतिभागी इस पृष्ठ पर अपना नाम दर्ज कर स्वयं को प्रतिभागी के रूप में पंजीकृत कर सकते हैं। नए प्रतिभागी सूची में अपना नाम जोड़ने के लिए सबसे नीचे चार टिल्ड (<code><nowiki># --~~~~</nowiki></code>) लगाएं। [[श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> [[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:54, 2 सितंबर 2026 (UTC)Neetendra singh parmar :[[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:55, 2 सितंबर 2026 (UTC) == प्रतिभागियों की सूची == # <span/span>[[u: प्रेमांजली|<u><span>प्रेमांजली </span></u>]] ([[User talk:प्रेमांजली|<span style="color:navy blue;">talk</span>]])20:00, 22 अगस्त 2026 (Golu) #</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) #:kya [[विशेष:योगदान/~2026-48224-79|~2026-48224-79]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48224-79|वार्ता]]) 15:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:07, 15 अगस्त 2026 (UTC) #:@kalukhanmangliya [[सदस्य:Kalukhanmangliya|Kalukhanmangliya]] ([[सदस्य वार्ता:Kalukhanmangliya|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:Jitendar kumar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47593-52|&#126;2026-47593-52]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47593-52|वार्ता]]) 18:23, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Bhartiyanaagrik|< style="color:green;font-size:18px;"><u>Bhartiyanaagrik</u></b>]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiyanaagrik|<span style="color:blue;">वार्ता</span>]]) --[[सदस्य:Bhartiyanaagrik|Bhartiyanaagrik]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya nagrikik|वार्ता]]) 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:41, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Comradekingcm|Comradekingcm]] ([[सदस्य वार्ता:Comradekingcm|वार्ता]]) 17:35, 25 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:02, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:TypeInfo|टीपेईनफ़ों]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 15:11, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 18:53, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Saksham Pandey 07|Saksham Pandey 07]] ([[सदस्य वार्ता:Saksham Pandey 07|वार्ता]]) 02:30, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 03:39, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:24, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 10:11, 16 [https://dewaqq.online/ dewaqq] अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 12:57, 16 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 04:28, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Skstonea|Skstonea]] ([[सदस्य वार्ता:Skstonea|वार्ता]]) 05:51, 17 अगस्त 2026 (UTC)sonu #[[सदस्य:Vijay Kishor Tiwari|Vijay Kishor Tiwari]] ([[सदस्य वार्ता:Vijay Kishor Tiwari|वार्ता]]) 07:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:29, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:29, 18 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:13, 19 अगस्त 202 # [[सदस्य:सीमा असीम|असीम ]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा असीम|वार्ता]]) 16:20, 20 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Gangohi Qalam|Gangohi Qalam]] ([[सदस्य वार्ता:Gangohi Qalam|वार्ता]]) 06:29, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Kusum dangi]] ([[सदस्य वार्ता:Kusum dangi|वार्ता]]) 10:37, 23 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 12:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:1kdhananjay|1kdhananjay]] ([[सदस्य वार्ता:1kdhananjay|वार्ता]]) 17:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:SaloniWrites|SaloniWrites]] ([[सदस्य वार्ता:SaloniWrites|वार्ता]]) #[[सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD|DEVA RAM BHADIYA KANOD]] ([[सदस्य वार्ता:DEVA RAM BHADIYA KANOD|वार्ता]]) 13:51, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Rahul Kumar552|Rahul Kumar552]] ([[सदस्य वार्ता:Rahul Kumar552|वार्ता]]) 17:39, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:56, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:GIRISH KUMAR KATARA|GIRISH KUMAR KATARA]] ([[सदस्य वार्ता:GIRISH KUMAR KATARA|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:48, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Rohitpal08|Rohitpal08]] ([[सदस्य वार्ता:Rohitpal08|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Khushbu Raikwar|Khushbu Raikwar]] ([[सदस्य वार्ता:Khushbu Raikwar|वार्ता]]) 18:14, 26 अगस्त 2026 (UTC) # <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 19:04, 26 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:तारा चन्द गुर्जर|तारा चन्द गुर्जर]] ([[सदस्य वार्ता:तारा चन्द गुर्जर|वार्ता]]) 05:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) तारा चन्द गुर्जर #:आप कोई लेख क्यों नहीं लिख रहे हो। [[सदस्य:G Dharmendra Kumar Mourya|G Dharmendra Kumar Mourya]] ([[सदस्य वार्ता:G Dharmendra Kumar Mourya|वार्ता]]) 01:59, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:mai ek insan hu dekho mujhe koch nhi pata ha inke bare kon hai ye mujhe ata nhi agar kisi ko ata hai to wo ye wale number par mujhe phone kar sakta ha 7341181910 ok [[सदस्य:Gurdip simgh|Gurdip simgh]] ([[सदस्य वार्ता:Gurdip simgh|वार्ता]]) 16:37, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 11:53, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:नैतिक्|नैतिक्]] ([[सदस्य वार्ता:नैतिक्|वार्ता]]) 19:10, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:Jai Ram ji ki [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:07, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<b><span style="font-family:Arial Unicode MS; color:#16A34A; text-shadow: 1px 1px 4px #86EFAC;">𝐅𝐮𝐫𝐚𝐭</span></b>]] <sup>[[User talk:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<span style="color:#22C55E; font-weight:bold;">✉</span>]]</sup> 05:11, 31 अगस्त 2026 (UTC) #:y [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47438-16|&#126;2026-47438-16]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47438-16|वार्ता]]) 04:12, 1 सितंबर 2026 (UTC) # <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:ha ji [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 12:36, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:#### [[सदस्य:डॉ सुनील चौधरी|डॉ सुनील चौधरी]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ सुनील चौधरी|वार्ता]]) 02:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) #drSaurabhAyurved #[[सदस्य:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[सदस्य वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) 06:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) #:Wath offer harsat mehata [[विशेष:योगदान/~2026-48333-98|~2026-48333-98]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48333-98|वार्ता]]) 11:12, 5 सितंबर 2026 (UTC) Anand Priyanshu, #[[सदस्य:Aliya sahu|Aliya sahu]] ([[सदस्य वार्ता:Aliya sahu|वार्ता]]) 03:56, 6 सितंबर 2026 (UTC) Aliya sahu 0j3iqygawgcmuprcj5kfylf88hr0a2i 6611084 6610894 2026-09-06T11:22:10Z Sahil sharma8081 372839 /* प्रतिभागियों की सूची */ उत्तर 6611084 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव प्रतिभागी सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में शामिल होने वाले प्रतिभागी इस पृष्ठ पर अपना नाम दर्ज कर स्वयं को प्रतिभागी के रूप में पंजीकृत कर सकते हैं। नए प्रतिभागी सूची में अपना नाम जोड़ने के लिए सबसे नीचे चार टिल्ड (<code><nowiki># --~~~~</nowiki></code>) लगाएं। [[श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> [[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:54, 2 सितंबर 2026 (UTC)Neetendra singh parmar :[[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:55, 2 सितंबर 2026 (UTC) == प्रतिभागियों की सूची == # <span/span>[[u: प्रेमांजली|<u><span>प्रेमांजली </span></u>]] ([[User talk:प्रेमांजली|<span style="color:navy blue;">talk</span>]])20:00, 22 अगस्त 2026 (Golu) #</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) #:kya [[विशेष:योगदान/~2026-48224-79|~2026-48224-79]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48224-79|वार्ता]]) 15:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:07, 15 अगस्त 2026 (UTC) #:@kalukhanmangliya [[सदस्य:Kalukhanmangliya|Kalukhanmangliya]] ([[सदस्य वार्ता:Kalukhanmangliya|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:Jitendar kumar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47593-52|&#126;2026-47593-52]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47593-52|वार्ता]]) 18:23, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Bhartiyanaagrik|< style="color:green;font-size:18px;"><u>Bhartiyanaagrik</u></b>]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiyanaagrik|<span style="color:blue;">वार्ता</span>]]) --[[सदस्य:Bhartiyanaagrik|Bhartiyanaagrik]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya nagrikik|वार्ता]]) 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:41, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Comradekingcm|Comradekingcm]] ([[सदस्य वार्ता:Comradekingcm|वार्ता]]) 17:35, 25 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:02, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:TypeInfo|टीपेईनफ़ों]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 15:11, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 18:53, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Saksham Pandey 07|Saksham Pandey 07]] ([[सदस्य वार्ता:Saksham Pandey 07|वार्ता]]) 02:30, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 03:39, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:24, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 10:11, 16 [https://dewaqq.online/ dewaqq] अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 12:57, 16 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 04:28, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Skstonea|Skstonea]] ([[सदस्य वार्ता:Skstonea|वार्ता]]) 05:51, 17 अगस्त 2026 (UTC)sonu #[[सदस्य:Vijay Kishor Tiwari|Vijay Kishor Tiwari]] ([[सदस्य वार्ता:Vijay Kishor Tiwari|वार्ता]]) 07:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:29, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:29, 18 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:13, 19 अगस्त 202 # [[सदस्य:सीमा असीम|असीम ]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा असीम|वार्ता]]) 16:20, 20 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Gangohi Qalam|Gangohi Qalam]] ([[सदस्य वार्ता:Gangohi Qalam|वार्ता]]) 06:29, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Kusum dangi]] ([[सदस्य वार्ता:Kusum dangi|वार्ता]]) 10:37, 23 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 12:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:1kdhananjay|1kdhananjay]] ([[सदस्य वार्ता:1kdhananjay|वार्ता]]) 17:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:SaloniWrites|SaloniWrites]] ([[सदस्य वार्ता:SaloniWrites|वार्ता]]) #[[सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD|DEVA RAM BHADIYA KANOD]] ([[सदस्य वार्ता:DEVA RAM BHADIYA KANOD|वार्ता]]) 13:51, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Rahul Kumar552|Rahul Kumar552]] ([[सदस्य वार्ता:Rahul Kumar552|वार्ता]]) 17:39, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:56, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:GIRISH KUMAR KATARA|GIRISH KUMAR KATARA]] ([[सदस्य वार्ता:GIRISH KUMAR KATARA|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:48, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Rohitpal08|Rohitpal08]] ([[सदस्य वार्ता:Rohitpal08|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Khushbu Raikwar|Khushbu Raikwar]] ([[सदस्य वार्ता:Khushbu Raikwar|वार्ता]]) 18:14, 26 अगस्त 2026 (UTC) # <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 19:04, 26 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:तारा चन्द गुर्जर|तारा चन्द गुर्जर]] ([[सदस्य वार्ता:तारा चन्द गुर्जर|वार्ता]]) 05:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) तारा चन्द गुर्जर #:आप कोई लेख क्यों नहीं लिख रहे हो। [[सदस्य:G Dharmendra Kumar Mourya|G Dharmendra Kumar Mourya]] ([[सदस्य वार्ता:G Dharmendra Kumar Mourya|वार्ता]]) 01:59, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:mai ek insan hu dekho mujhe koch nhi pata ha inke bare kon hai ye mujhe ata nhi agar kisi ko ata hai to wo ye wale number par mujhe phone kar sakta ha 7341181910 ok [[सदस्य:Gurdip simgh|Gurdip simgh]] ([[सदस्य वार्ता:Gurdip simgh|वार्ता]]) 16:37, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 11:53, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:नैतिक्|नैतिक्]] ([[सदस्य वार्ता:नैतिक्|वार्ता]]) 19:10, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:Jai Ram ji ki [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:07, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<b><span style="font-family:Arial Unicode MS; color:#16A34A; text-shadow: 1px 1px 4px #86EFAC;">𝐅𝐮𝐫𝐚𝐭</span></b>]] <sup>[[User talk:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<span style="color:#22C55E; font-weight:bold;">✉</span>]]</sup> 05:11, 31 अगस्त 2026 (UTC) #:y [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47438-16|&#126;2026-47438-16]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47438-16|वार्ता]]) 04:12, 1 सितंबर 2026 (UTC) # <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:ha ji [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 12:36, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:#### [[सदस्य:डॉ सुनील चौधरी|डॉ सुनील चौधरी]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ सुनील चौधरी|वार्ता]]) 02:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) #drSaurabhAyurved #[[सदस्य:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[सदस्य वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) 06:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) #:Wath offer harsat mehata [[विशेष:योगदान/~2026-48333-98|~2026-48333-98]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48333-98|वार्ता]]) 11:12, 5 सितंबर 2026 (UTC) Anand Priyanshu, #[[सदस्य:Aliya sahu|Aliya sahu]] ([[सदस्य वार्ता:Aliya sahu|वार्ता]]) 03:56, 6 सितंबर 2026 (UTC) Aliya sahu #::<nowiki># --~~~~</nowiki> [[सदस्य:Sahil sharma8081|Sahil sharma8081]] ([[सदस्य वार्ता:Sahil sharma8081|वार्ता]]) 11:22, 6 सितंबर 2026 (UTC) lbteed8tgqc91t8u9wy9di3zeqlmizt 6611094 6611084 2026-09-06T11:38:16Z Sahil sharma8081 372839 /* प्रतिभागियों की सूची */ उत्तर 6611094 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव प्रतिभागी सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में शामिल होने वाले प्रतिभागी इस पृष्ठ पर अपना नाम दर्ज कर स्वयं को प्रतिभागी के रूप में पंजीकृत कर सकते हैं। नए प्रतिभागी सूची में अपना नाम जोड़ने के लिए सबसे नीचे चार टिल्ड (<code><nowiki># --~~~~</nowiki></code>) लगाएं। [[श्रेणी:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> [[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:54, 2 सितंबर 2026 (UTC)Neetendra singh parmar :[[सदस्य:Neetendra singh parmar|Neetendra singh parmar]] ([[सदस्य वार्ता:Neetendra singh parmar|वार्ता]]) 09:55, 2 सितंबर 2026 (UTC) == प्रतिभागियों की सूची == # <span/span>[[u: प्रेमांजली|<u><span>प्रेमांजली </span></u>]] ([[User talk:प्रेमांजली|<span style="color:navy blue;">talk</span>]])20:00, 22 अगस्त 2026 (Golu) #</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 18:00, 14 अगस्त 2026 (UTC) #:kya [[विशेष:योगदान/~2026-48224-79|~2026-48224-79]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48224-79|वार्ता]]) 15:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 00:07, 15 अगस्त 2026 (UTC) #:@kalukhanmangliya [[सदस्य:Kalukhanmangliya|Kalukhanmangliya]] ([[सदस्य वार्ता:Kalukhanmangliya|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:Jitendar kumar [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47593-52|&#126;2026-47593-52]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47593-52|वार्ता]]) 18:23, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:27, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Bhartiyanaagrik|< style="color:green;font-size:18px;"><u>Bhartiyanaagrik</u></b>]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiyanaagrik|<span style="color:blue;">वार्ता</span>]]) --[[सदस्य:Bhartiyanaagrik|Bhartiyanaagrik]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya nagrikik|वार्ता]]) 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:41, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Comradekingcm|Comradekingcm]] ([[सदस्य वार्ता:Comradekingcm|वार्ता]]) 17:35, 25 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:02, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:TypeInfo|टीपेईनफ़ों]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 11:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 15:11, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ]] ([[सदस्य वार्ता:ᱤᱧ ᱢᱟᱛᱟᱞ|वार्ता]]) 18:53, 15 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Saksham Pandey 07|Saksham Pandey 07]] ([[सदस्य वार्ता:Saksham Pandey 07|वार्ता]]) 02:30, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 03:39, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:09, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:24, 16 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 10:11, 16 [https://dewaqq.online/ dewaqq] अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 12:57, 16 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Bhartiya00|Bhartiya00]] ([[सदस्य वार्ता:Bhartiya00|वार्ता]]) 04:28, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Skstonea|Skstonea]] ([[सदस्य वार्ता:Skstonea|वार्ता]]) 05:51, 17 अगस्त 2026 (UTC)sonu #[[सदस्य:Vijay Kishor Tiwari|Vijay Kishor Tiwari]] ([[सदस्य वार्ता:Vijay Kishor Tiwari|वार्ता]]) 07:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 11:29, 17 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:29, 18 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:13, 19 अगस्त 202 # [[सदस्य:सीमा असीम|असीम ]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा असीम|वार्ता]]) 16:20, 20 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Gangohi Qalam|Gangohi Qalam]] ([[सदस्य वार्ता:Gangohi Qalam|वार्ता]]) 06:29, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:53, 22 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Kusum dangi]] ([[सदस्य वार्ता:Kusum dangi|वार्ता]]) 10:37, 23 अगस्त 2026 (UTC) #--[[सदस्य:Noukayami|Noukayami]] ([[सदस्य वार्ता:Noukayami|वार्ता]]) 12:18, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:1kdhananjay|1kdhananjay]] ([[सदस्य वार्ता:1kdhananjay|वार्ता]]) 17:36, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:SaloniWrites|SaloniWrites]] ([[सदस्य वार्ता:SaloniWrites|वार्ता]]) #[[सदस्य:DEVA RAM BHADIYA KANOD|DEVA RAM BHADIYA KANOD]] ([[सदस्य वार्ता:DEVA RAM BHADIYA KANOD|वार्ता]]) 13:51, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Rahul Kumar552|Rahul Kumar552]] ([[सदस्य वार्ता:Rahul Kumar552|वार्ता]]) 17:39, 24 अगस्त 2026 (UTC) #[[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:56, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:GIRISH KUMAR KATARA|GIRISH KUMAR KATARA]] ([[सदस्य वार्ता:GIRISH KUMAR KATARA|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:48, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Rohitpal08|Rohitpal08]] ([[सदस्य वार्ता:Rohitpal08|वार्ता]]) 02:25, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:Khushbu Raikwar|Khushbu Raikwar]] ([[सदस्य वार्ता:Khushbu Raikwar|वार्ता]]) 18:14, 26 अगस्त 2026 (UTC) # <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 19:04, 26 अगस्त 2026 (UTC) # --[[सदस्य:तारा चन्द गुर्जर|तारा चन्द गुर्जर]] ([[सदस्य वार्ता:तारा चन्द गुर्जर|वार्ता]]) 05:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) तारा चन्द गुर्जर #:आप कोई लेख क्यों नहीं लिख रहे हो। [[सदस्य:G Dharmendra Kumar Mourya|G Dharmendra Kumar Mourya]] ([[सदस्य वार्ता:G Dharmendra Kumar Mourya|वार्ता]]) 01:59, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:mai ek insan hu dekho mujhe koch nhi pata ha inke bare kon hai ye mujhe ata nhi agar kisi ko ata hai to wo ye wale number par mujhe phone kar sakta ha 7341181910 ok [[सदस्य:Gurdip simgh|Gurdip simgh]] ([[सदस्य वार्ता:Gurdip simgh|वार्ता]]) 16:37, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 11:53, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[सदस्य:नैतिक्|नैतिक्]] ([[सदस्य वार्ता:नैतिक्|वार्ता]]) 19:10, 30 अगस्त 2026 (UTC) #:Jai Ram ji ki [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:07, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[User:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<b><span style="font-family:Arial Unicode MS; color:#16A34A; text-shadow: 1px 1px 4px #86EFAC;">𝐅𝐮𝐫𝐚𝐭</span></b>]] <sup>[[User talk:ABDULLAH AL ARAF FURAT|<span style="color:#22C55E; font-weight:bold;">✉</span>]]</sup> 05:11, 31 अगस्त 2026 (UTC) #:y [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47438-16|&#126;2026-47438-16]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47438-16|वार्ता]]) 04:12, 1 सितंबर 2026 (UTC) # <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:ha ji [[विशेष:योगदान/&#126;2026-47510-20|&#126;2026-47510-20]] ([[सदस्य वार्ता:&#126;2026-47510-20|वार्ता]]) 09:06, 1 सितंबर 2026 (UTC) #[[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 12:36, 1 सितंबर 2026 (UTC) #:#### [[सदस्य:डॉ सुनील चौधरी|डॉ सुनील चौधरी]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ सुनील चौधरी|वार्ता]]) 02:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) #drSaurabhAyurved #[[सदस्य:अनुश्री साव|अनुश्री साव]] ([[सदस्य वार्ता:अनुश्री साव|वार्ता]]) 06:28, 5 सितंबर 2026 (UTC) #:Wath offer harsat mehata [[विशेष:योगदान/~2026-48333-98|~2026-48333-98]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-48333-98|वार्ता]]) 11:12, 5 सितंबर 2026 (UTC) Anand Priyanshu, #[[सदस्य:Aliya sahu|Aliya sahu]] ([[सदस्य वार्ता:Aliya sahu|वार्ता]]) 03:56, 6 सितंबर 2026 (UTC) Aliya sahu #::<nowiki># --~~~~</nowiki> [[सदस्य:Sahil sharma8081|Sahil sharma8081]] ([[सदस्य वार्ता:Sahil sharma8081|वार्ता]]) 11:22, 6 सितंबर 2026 (UTC) #:::भारत यूक्रेन राष्ट्रीय धरोहर भारत एक संस्कृतिक विरासत से संपन्न राष्ट्र है भारत में विविधता मैं एकता है भारत देश ईद, गरबा, देवी दुर्गा से संबधित त्योहार बड़े धाम धूम से मनाया जाता है भारत में दिवाली, होली, जैसे त्योहारों का विशेष महत्व है ये सारे यूनेस्को की सूची का हिस्सा बन चुके हैं #:::वर्तमान में यूक्रेन की हालत युद्ध की वज़ह से खराब हो गई है राष्ट्रीय धरोहर पर खतरा बढ़ता जा रहा है pisanka और borsh cooking को यूनेस्को की सूची में शामिल किया गया है कीव मैं स्थित सेंट सोफिया cathedral खतरे में है इसलिए इनकी सुरक्षा के उपायों पर विचार किए जाने चाहिए [[सदस्य:Sahil sharma8081|Sahil sharma8081]] ([[सदस्य वार्ता:Sahil sharma8081|वार्ता]]) 11:38, 6 सितंबर 2026 (UTC) ire3fzvs8o4pct9p4naeharjfn17a63 विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख सूची 4 1616991 6610709 6610553 2026-09-05T14:29:16Z Kavyanshi Srivastava 946205 /* साहित्य और रंगमंच */ 6610709 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Online game|Online game]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) kvbqcjo1svuarrcdjj62jux6qaznrqs 6610711 6610709 2026-09-05T14:55:28Z Bhabha57 833167 /* साहित्य और रंगमंच */ 6610711 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) 9oa9rb7w3yew1tasg3k5bi7gel2nen7 6610774 6610711 2026-09-05T17:22:18Z Anandyadav007 946236 /* लेख सूची */ चर्चा विश्व का जिसमे देश का जीडीपी, क्लाइमेट, कौन सा देश किस देश का संरक्षण कर रहा आदि पे चर्चा 6610774 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) dfvdpl6h21c627mnxmt2yp9t9948bqy 6610873 6610774 2026-09-06T03:00:39Z Kandarpajit Kallol 88042 6610873 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) 7nc3d4qzqjth3m78brcwfxqrrjz5rq4 6610874 6610873 2026-09-06T03:01:05Z Kandarpajit Kallol 88042 /* भौतिकी और खगोल विज्ञान */ 6610874 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) jy1gmp63ar4xy1gmxssmk2ijzqp1el7 6610878 6610874 2026-09-06T03:03:54Z Kandarpajit Kallol 88042 6610878 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] p6vrme01abpbvejijacs6yy8xgpz9bw 6610882 6610878 2026-09-06T03:07:49Z Kandarpajit Kallol 88042 6610882 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] b61oyddkuttbi260luzeuubfww1nelg 6610884 6610882 2026-09-06T03:11:18Z Kandarpajit Kallol 88042 /* धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ */ 6610884 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] g3az8u89a3bu17yzvo2e5s3j5ztasi5 6610885 6610884 2026-09-06T03:14:38Z Kandarpajit Kallol 88042 6610885 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – 32mamksf5a7egxa5grt02b0r2t3n0wl 6610887 6610885 2026-09-06T03:17:54Z Kandarpajit Kallol 88042 /* साहित्य और रंगमंच */ 6610887 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == क्या आप जानते है, श्रीलंका विश्व मै चाय का उत्पादन लगभग 20% करता है और यह दुनिया का सबसे बड़ा चाय उत्पादक देश है। क्या आप जानते है, वह देश जो भारत ओर चीन से घिरा हुआ क्षेत्रफल मै भारत का बिहार राज्य इतना भूटान, यह देश विश्व मै किया चीज का निर्यात करता है ओर सबसे जायदा कौन सा भाषा बोला जाता है। क्या आप जानते है, जापान का प्रभाव 1945 तक पूरा विश्व पर कैसा था ओर 1945 के बाद अमेरिका की सेना जापान का संरक्षण कियू करने लगा। किया आप मेडागास्कर के बारे में जानते है मेडागास्कर के लोगों मै भुखमरी कियू आया, मेडागास्कर मै भुखमरी से पहले वहां के लोग क्या चीज पर आश्रित थे जो उनसे छिन गया। क्या आप जानते है अमेरिका पर कुल कितना कर्ज है, और अमेरिकी देश का अर्थव्यवस्था भारत का जीडीपी से कितना गुणांक मै है। सभी पे चर्चा विस्तार से किया जाएगा == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – d708npld52jfccb0i7kvulklzysdw5q 6610908 6610887 2026-09-06T04:51:38Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/Anandyadav007|Anandyadav007]] ([[User talk:Anandyadav007|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6610774|6610774]] को पूर्ववत किया गया 6610908 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – otfo0tr3ito4fkhbph4jblzbh7lxme6 6610945 6610908 2026-09-06T06:05:41Z सौरभ तिवारी 05 483760 /* भाषा और भाषा-विज्ञान */ लेख चुनाव। 6610945 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:05, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – h0ech60422lbl6g3scmuaxwyoa56n5b 6610980 6610945 2026-09-06T06:51:00Z चाहर धर्मेंद्र 703114 /* साहित्य और रंगमंच */ 6610980 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:05, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] # [[:en:Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी रूढ़िवाद]] # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:40, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – 3vhi76kwoa9rto3jh5r0nr6vwz1ng58 6611021 6610980 2026-09-06T07:52:50Z AMAN KUMAR 911487 /* धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ */ लेख चुनाव किया 6611021 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:05, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:52, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eastern Orthodoxy|Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी ऑर्थोडॉक्सी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:52, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:40, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – 56sq7ji4zosw15jwrlcha7qzd71bxr9 6611055 6611021 2026-09-06T10:07:19Z Kandarpajit Kallol 88042 /* साहित्य और रंगमंच */ 6611055 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:05, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:52, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eastern Orthodoxy|Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी ऑर्थोडॉक्सी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:52, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – dlxgd7g1qiq57x9wsrd8ddd22p7193t 6611093 6611055 2026-09-06T11:38:09Z अमर तिवारी 932885 /* साहित्य और रंगमंच */ 6611093 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। :[[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची|निर्मित लेख सूची]] पृष्ठ पर सभी बन चुके लेखों को देखा जा सकता है। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]]</div></div> </noinclude> == लेख सूची == आप सुझाए हुए हिन्दी शीर्षक को बदल सकते हैं। दिया गया शीर्षक उपलब्ध विकि-कड़ियों के आधार पर लिखा गया है जिसके गलत होने की सम्भावना है। सम्बंधित बदलाव के साथ उचित कड़ियाँ भी सुधारना सुविधाजनक रहेगा। == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ostroh Castle|Ostroh Castle]] - [[ओस्त्रोह किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:54, 23 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Type Ia supernova|Type Ia supernova]] – [[अधिनवतारा प्रकार वन-ए]] == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Creutzfeldt–Jakob disease|Creutzfeldt–Jakob disease]] – [[क्रुट्ज़फेल्ट–याकॉब रोग]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:41, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bovine spongiform encephalopathy|Bovine spongiform encephalopathy]] – [[बोवाइन स्पॉन्जीफॉर्म एन्सेफैलोपैथी]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Infectious mononucleosis|Infectious mononucleosis]] – [[संक्रामक मोनोन्यूक्लिओसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Hashimoto's thyroiditis|Hashimoto's thyroiditis]] – [[हाशिमोटो थायरॉइडाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 09:46, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Picard language|Picard language]] – [[पिकार्ड भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Khanty languages|Khanty languages]] – [[खांती भाषाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:05, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Southern Ndebele language|Southern Ndebele language]] – [[दक्षिणी न्देबेले भाषा]] # [[:en:Gilaki language|Gilaki language]] – [[गिलाकी भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Valencian language|Valencian language]] – [[वेलेंसियाई भाषा]] - [[सदस्य:अनुज साव22|अनुज साव22]] ([[सदस्य वार्ता:अनुज साव22|वार्ता]]) 12:04, 30 अगस्त 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Anabaptism|Anabaptism]] – [[पुनर्बपतिस्मा]] # [[:en:Pentecostalism|Pentecostalism]] – [[पेंटेकोस्टलवाद]] # [[:en:Presbyterianism|Presbyterianism]] – [[प्रेस्बिटेरियनवाद]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:52, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eastern Orthodoxy|Eastern Orthodoxy]] – [[पूर्वी ऑर्थोडॉक्सी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:52, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nestorianism|Nestorianism]] – [[नेस्टोरियनवाद]] # [[:en:Orthodoxy|Orthodoxy]] – [[रूढ़िवादिता]] # [[:en:Modern paganism|Modern paganism]] – [[आधुनिक बुतपरस्ती]] # [[:en:Adventism|Adventism]] – [[एडवेंटवाद]] # [[:en:Early Christianity|Early Christianity]] – [[प्रारंभिक ईसाई धर्म]] # [[:en:Mennonites|Mennonites]] – [[मेनोनवादी]] # [[:en:Jansenism|Jansenism]] – [[यानसनवाद]] # [[:en:Waldensians|Waldensians]] – [[वाल्डेन्सियन]] # [[:en:Zohar|Zohar]] – [[ज़ोहर]] == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Alexander I|Alexander I]] – # [[:en:Categories (Aristotle)|Categories (Aristotle)]] – # [[:en:Alexander Romance|Alexander Romance]] – # [[:en:On War|On War]] – # [[:en:The Jewish Encyclopedia|The Jewish Encyclopedia]] – [[यहूदी विश्वकोश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:17, 6 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Encyclopaedia of Chess Openings|Encyclopaedia of Chess Openings]] – # [[:en:Hunminjeongeum|Hunminjeongeum]] – # [[:en:Two Treatises of Government|Two Treatises of Government]] – # [[:en:Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences|Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences]] – # [[:en:Hippias Major|Hippias Major]] – # [[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]] – # [[:en:A Darkling Plain|A Darkling Plain]] – # [[:en:Hymn|Hymn]] – # [[:en:Novella|Novella]] – # [[:en:Nuremberg trials|Nuremberg trials]] – # [[:en:Musical theatre|Musical theatre]] – # [[:en:GNU General Public License|GNU General Public License]] – # [[:en:Text (literary theory)|Text (literary theory)]] – # [[:en:State Anthem of the Soviet Union|State Anthem of the Soviet Union]] – # [[:en:Crucifixion|Crucifixion]] – # [[:en:PlayStation (console)|PlayStation (console)]] – # [[:en:Almanac|Almanac]] – # [[:en:Nintendo Switch|Nintendo Switch]] – # [[:en:ISO 3166-2|ISO 3166-2]] – # [[:en:Saga|Saga]] – # [[:en:Catechism|Catechism]] – # [[:en:Nintendo Entertainment System|Nintendo Entertainment System]] – # [[:en:Nicene Creed|Nicene Creed]] – # [[:en:PlayStation Portable|PlayStation Portable]] – # [[:en:Biblical apocrypha|Biblical apocrypha]] – # [[:en:Acrostic|Acrostic]] – # [[:en:Aria|Aria]] – # [[:en:Coat of arms of Ukraine|Coat of arms of Ukraine]] – # [[:en:Epigram|Epigram]] – # [[:en:Libretto|Libretto]] – # [[:en:Nintendo DS|Nintendo DS]] – # [[:en:Wikipedia:Requests for comment|Wikipedia:Requests for comment]] – # [[:en:Hagiography|Hagiography]] – # [[:en:GameCube|GameCube]] – # [[:en:Interpreter (computing)|Interpreter (computing)]] – # [[:en:Elegy|Elegy]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Blessing|Blessing]] – # [[:en:XHTML|XHTML]] – # [[:en:Decapitation|Decapitation]] – # [[:en:Nintendo 64|Nintendo 64]] – # [[:en:Cache (computing)|Cache (computing)]] – # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – # [[:en:Computer worm|Computer worm]] – # [[:en:Game Boy|Game Boy]] – # [[:en:PlayStation Vita|PlayStation Vita]] – # [[:en:Stoning|Stoning]] – # [[:en:Closed-circuit television|Closed-circuit television]] – # [[:en:Caesar cipher|Caesar cipher]] – # [[:en:Epitaph|Epitaph]] – # [[:en:Gregorian chant|Gregorian chant]] – # [[:en:Wii U|Wii U]] – [[वी U]] # [[:en:Ostracism|Ostracism]] – # [[:en:Anecdote|Anecdote]] – # [[:en:Game engine|Game engine]] – # [[:en:Incunable|Incunable]] – # [[:en:Raster graphics|Raster graphics]] – # [[:en:Von Neumann architecture|Von Neumann architecture]] – # [[:en:Cursor (user interface)|Cursor (user interface)]] – # [[:en:Shōnen manga|Shōnen manga]] – # [[:en:Gentoo Linux|Gentoo Linux]] – # [[:en:Sega Genesis|Sega Genesis]] – # [[:en:Hash function|Hash function]] – # [[:en:Christian creed|Christian creed]] – # [[:en:Papal bull|Papal bull]] – # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – # [[:en:Identity document|Identity document]] – # [[:en:Codex|Codex]] – # [[:en:Dreamcast|Dreamcast]] – # [[:en:Array (data structure)|Array (data structure)]] – [[सरणी (आँकड़ा संरचना)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 12:27, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Bestseller|Bestseller]] – # [[:en:Self-driving car|Self-driving car]] – [[स्वचालित कार]] - <span style="color:#3366cc;">[[सदस्य:Bkr.wiki|<b>Bkr.wiki</b>]]</span> <span style="color:#72777d;">· [[सदस्य वार्ता:Bkr.wiki|वार्ता]] · [[विशेष:योगदान/Bkr.wiki|योगदान]]</span> 12:53, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:ZX Spectrum|ZX Spectrum]] – # [[:en:Limerick (poetry)|Limerick (poetry)]] – # [[:en:Cadastre|Cadastre]] – # [[:en:Sega Saturn|Sega Saturn]] – # [[:en:Nintendo 3DS|Nintendo 3DS]] – # [[:en:Phase diagram|Phase diagram]] – # [[:en:War film|War film]] – # [[:en:Prohibition|Prohibition]] – # [[:en:Game Boy Color|Game Boy Color]] – # [[:en:Transport Layer Security|Transport Layer Security]] – # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – # [[:en:Game Boy Advance|Game Boy Advance]] – # [[:en:Theatre of the absurd|Theatre of the absurd]] – # [[:en:Light novel|Light novel]] – # [[:en:Commodore 64|Commodore 64]] – # [[:en:Rose window|Rose window]] – # [[:en:Greek literature|Greek literature]] – # [[:en:Illuminated manuscript|Illuminated manuscript]] – # [[:en:Desktop environment|Desktop environment]] – # [[:en:White paper|White paper]] – # [[:en:LAMP (software bundle)|LAMP (software bundle)]] – # [[:en:Iamb (poetry)|Iamb (poetry)]] – # [[:en:Encyclical|Encyclical]] – # [[:en:Emacs|Emacs]] – # [[:en:Workstation|Workstation]] – # [[:en:Identity matrix|Identity matrix]] – # [[:en:Sign of the cross|Sign of the cross]] – # [[:en:OpenSUSE|OpenSUSE]] – # [[:en:Shell (computing)|Shell (computing)]] – # [[:en:Venture capital|Venture capital]] – # [[:en:IEEE 1394|IEEE 1394]] – # [[:en:Shareware|Shareware]] – # [[:en:Reduced instruction set computer|Reduced instruction set computer]] – # [[:en:Tughra|Tughra]] – [[तुग़रा]] # [[:en:Function (computer programming)|Function (computer programming)]] – [[फ़ंक्शन (कंप्यूटर प्रोग्रामिंग)]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:34, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Moon landing conspiracy theories|Moon landing conspiracy theories]] – # [[:en:Amiga|Amiga]] – # [[:en:Metaverse|Metaverse]] – # [[:en:Real-time strategy game|Real-time strategy game]] – # [[:en:Adware|Adware]] – # [[:en:File format|File format]] – # [[:en:Periodical literature|Periodical literature]] – # [[:en:PC game|PC game]] – # [[:en:GNU/Linux|GNU/Linux]] – # [[:en:Reference work|Reference work]] – # [[:en:Emulator|Emulator]] – # [[:en:Teletext|Teletext]] – # [[:en:Master System|Master System]] – # [[:en:Epistle|Epistle]] – # [[:en:Jolly Roger|Jolly Roger]] – # [[:en:Codec|Codec]] – # [[:en:Debugger|Debugger]] – # [[:en:Action game|Action game]] – # [[:en:Discography|Discography]] – # [[:en:Flyer (pamphlet)|Flyer (pamphlet)]] – # [[:en:Survival horror|Survival horror]] – # [[:en:Epistolary novel|Epistolary novel]] – [[सदस्य:Kavyanshi Srivastava|Kavyanshi Srivastava]] ([[सदस्य वार्ता:Kavyanshi Srivastava|वार्ता]]) 14:29, 5 सितंबर 2026 (UTC)kavyanshi srivastava # [[:en:Chess notation|Chess notation]] – # [[:en:Menu|Menu]] – # [[:en:Shōjo manga|Shōjo manga]] – # [[:en:Fantasy film|Fantasy film]] – # [[:en:Chanson|Chanson]] – # [[:en:Thesis|Thesis]] – # [[:en:Artificial general intelligence|Artificial general intelligence]] – # [[:en:Scientific journal|Scientific journal]] – # [[:en:Trial by ordeal|Trial by ordeal]] – # [[:en:Rainbow flag (LGBTQ)|Rainbow flag (LGBTQ)]] – # [[:en:Nansen passport|Nansen passport]] – # [[:en:Apocalypse|Apocalypse]] – # [[:en:Scroll|Scroll]] – # [[:en:Platformer|Platformer]] – # [[:en:Seinen manga|Seinen manga]] – # [[:en:Rainbow flag|Rainbow flag]] – # [[:en:Xbox Series X and Series S|Xbox Series X and Series S]] – # [[:en:Cancel culture|Cancel culture]] – # [[:en:Unix-like|Unix-like]] – # [[:en:Parables of Jesus|Parables of Jesus]] – [[यीशु के दृष्टांत]] # [[:en:Nordic cross flag|Nordic cross flag]] – # [[:en:Simple Network Management Protocol|Simple Network Management Protocol]] – # [[:en:OpenDocument|OpenDocument]] – # [[:en:Third-person shooter|Third-person shooter]] – # [[:en:Prohibition in the United States|Prohibition in the United States]] – # [[:en:Home computer|Home computer]] – # [[:en:Magnavox Odyssey|Magnavox Odyssey]] – # [[:en:Xubuntu|Xubuntu]] – # [[:en:Mezuzah|Mezuzah]] – # [[:en:Tanka|Tanka]] – [[तानका]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 04:05, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Icon (computing)|Icon (computing)]] – # [[:en:Medieval literature|Medieval literature]] – # [[:en:Variable (high-level programming language)|Variable (high-level programming language)]] – # [[:en:Lubuntu|Lubuntu]] – # [[:en:Legislation|Legislation]] – # [[:en:Semantic Web|Semantic Web]] – # [[:en:Auto-da-fé|Auto-da-fé]] – # [[:en:Webcomic|Webcomic]] – # [[:en:Execution by firing squad|Execution by firing squad]] – # [[:en:Annals|Annals]] – 76zdl0835k7jfi4nk8mv5rj1c9qki2x विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध 4 1616992 6610992 6610390 2026-09-06T07:03:24Z शीतल सिन्हा 70505 /* सदस्य:शीतल सिन्हा */ 6610992 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख अनुरोध</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में मनपसंद लेख बनाने के लिए अनुरोध नीचे लेख अनुरोध अनुभाग में करें— *नया लेख यदि एक से अधिक विकिपीडिया पर पहले से है तो उस विकिपीडिया का लिंक लेख अनुरोध अनुभाग में बना दें। *नया लेख पहले से किसी विकिपीडिया पर नहीं है तो लेख के नाम के साथ दो संदर्भ का लिंक भी दें। *नए लेख के नाम के साथ हस्ताक्षर करें। *एक दिन में एक बार में अधिकतम पाँच नए लेख का अनुरोध करें तथा नया लेख आयोजक/निर्णायकों द्वारा स्वीकृति मिलने पर ही बनाएँ। स्वीकृति संबंधी निर्णय 48 घंटों के भीतर हो जाएगा। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]] </noinclude> == 1. लेख अनुरोध करें == * [[mdwiki:Chronic traumatic encephalopathy]] — [[जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग]] * [[mdwiki:Bupropion]] — [[ब्यूप्रोपियोन]] * [[mdwiki:Methylphenidate]] — [[मिथाइलफेनिडेट]] * [[mdwiki:Amitriptyline]] — [[एमिट्रिप्टिलीन]] * [[mdwiki:Sertraline]] — [[सर्ट्रालीन]] ये चिकित्सा से संबंधित लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं लेकिन ध्यान रहे ये विकिपीडिया के अनुसार हों न कि चिकित्सा विज्ञान विकि के अनुसार।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[w:en:Kurinjimala Sanctuary|Kurinjimala Sanctuary]] - [[कुरिंजिमाला अभयारण्य]] # [[w:en:Basai Wetland|Basai Wetland]] - [[बसई आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Saraswati Wildlife Sanctuary|Saraswati Wildlife Sanctuary]] - [[सरस्वती वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Tal Chhapar Sanctuary|Tal Chhapar Sanctuary]] - [[ताल छापर अभयारण्य]] # [[w:en:Hastinapur Wildlife Sanctuary|Hastinapur Wildlife Sanctuary]] - [[हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य]] ये लेख वन्यजीव अभयारण्य से संबंधित है [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 18:07, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[आयुर्वेद और कोणार्क सूर्य मंदिर का अद्वितीय संबंध]] यह लेख आयुर्वेद, साम्ब की सूर्योपासना की कथा तथा कोणार्क सूर्य मंदिर से संबंधित है। — [[सदस्य:डॉ. सौरभ शर्मा|डॉ. सौरभ शर्मा]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ. सौरभ शर्मा|वार्ता]]) 09:31, 3 सितंबर 2026 (UTC) :लेख विकिपीडिया के अनुरूप नहीं होने के कारण अस्वीकृत किया जाता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) == 2. स्वीकृत लेख अनुरोध == === सदस्य:आदेश यादव === # [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] - [[कामलांग वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Rudrasagar Lake|Rudrasagar Lake]] - [[रुद्रसागर झील]] # [[w:en:Haiderpur Wetland|Haiderpur Wetland]] - [[हैदरपुर आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Asan Barrage|Asan Barrage]] - [[असन बैराज]] # [[w:en:Hokersar|Hokersar]] - [[होकरसर]] ये सभी आर्द्रभूमि है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 13:47, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:49, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kanjli Wetland|Kanjli Wetland]] - [[कांजली आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Sirpur Lake|Sirpur Lake]] - [[सिरपुर झील]] # [[w:en:Saman Bird Sanctuary|Saman Bird Sanctuary]] - [[समन पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nagi Dam Bird Sanctuary|Nagi Dam Bird Sanctuary]] - [[नागी बांध पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nal Sarovar Bird Sanctuary|Nal Sarovar Bird Sanctuary]] - [[नल सरोवर पक्षी अभयारण्य]] ये आर्द्रभूमि और पक्षी अभयारण्य है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:23, 26 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:13, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Ropar Wetland|Ropar Wetland]] - [[रोपड़ आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Nangal Wildlife Sanctuary|Nangal Wildlife Sanctuary]] - [[नांगल वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Kazinag National Park|Kazinag National Park]] - [[काज़ीनाग राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Govind Pashu Vihar National Park|Govind Pashu Vihar National Park]] - [[गोविंद पशु विहार राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Rajbari National Park|Rajbari National Park]] - [[राजबाड़ी राष्ट्रीय उद्यान]] ये आर्द्रभूमि और राष्ट्रीय उद्यान है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:52, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:37, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sikhna Jwhwlao National Park|Sikhna Jwhwlao National Park]] - [[सिखना ज्वालाओ राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve|Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve]] - [[गुरु घासीदास - तमोर पिंगला टाइगर रिजर्व]] # [[w:en:Anamudi Shola National Park|Anamudi Shola National Park]] - [[अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Pampadum Shola National Park|Pampadum Shola National Park]] - [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Narayan Sarovar Sanctuary|Narayan Sarovar Sanctuary]] - [[नारायण सरोवर अभयारण्य]] ये लेख राष्ट्रीय उद्यान और अभयारण्य से संबंधित है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:23, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:शीतल सिन्हा === # [[ग्रेज़िया डेलेडा]]- [[w:en:Grazia Deledda|Grazia Deledda]] # [[हर्ता म्यूलर]]- [[w:en:Herta Müller|Herta Müller]] # [[लुईस ग्लुक]] - [[w:en:Louise Glück|Louise Glück]] ये सभी साहित्य की नोबेल पुरस्कार विजेता महिलाएँ हैं।<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:04, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:50, 22 अगस्त 2026 (UTC) :इन महिलाओं पर लेख बन हुआ है। हालांकि नाम में थोड़ा बहुत अंतर है। [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] # [[मैडम सी. जे. वॉकर]]- [[:en:Madam C. J. Walker⁠]] # [[एस्टी लॉडर (व्यवसायी महिला)]]-[[:en:Estée Lauder (businesswoman)]] # [[अनीता रोडिक]]- [[:en: Anita Roddick⁠]] # [[रूथ हैंडलर]]-[[w:en:Ruth Handler⁠]] # [[हेलेना रुबिनस्टीन]]-[[w:en:Helena Rubinstein]] ये सभी महिलाएँ [[महिला उद्यमी]] के रूप में प्रसिद्ध हैं,और वर्तमान में कोई जीवित भी नहीं है तो वूमेन इन रेड कैंपेन के हिसाब से इन पर लेख बना उचित है। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 20:28, 30 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:57, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:AMAN KUMAR === # [[w:en:Dolly Parton|Dolly Parton]] [[डॉली पार्टन]] #[[mdwiki:Benign prostatic hyperplasia|Benign prostatic hyperplasia]] – [[सुदम्य पुरस्थ ग्रंथि अतिवृद्धि]] #[[mdwiki:Urinary retention|Urinary retention]] – [[मूत्र प्रतिधारण]] #[[mdwiki:Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome|Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome]] – [[जीर्ण पुरस्थ ग्रंथि शोथ/जीर्ण श्रोणि शूल संलक्षण]] #[[mdwiki:Chronic bacterial prostatitis|Chronic bacterial prostatitis]] – [[जीर्ण जीवाण्विक पुरस्थ ग्रंथि शोथ]] इसमें प्रथम गायिका एवं अन्य मेडिकल क्षेत्र के लेख है।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:45, 27 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]], @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी कृपया अनुरोध पर स्वीकृत या अस्वीकृत की प्रतिक्रिया दें समय सीमा 48 घंटे है। @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी के लेख अनुरोध को 3 दिन होने को है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:49, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:14, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Mercury poisoning|Mercury poisoning]] - [[पारद विषाक्तता]] # [[mdwiki:Post COVID-19 condition|Post COVID-19 condition]] - [[कोविड-19 पश्चात स्थिति]] # [[mdwiki:Hormone replacement therapy|Hormone replacement therapy]] - [[हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा]] # [[mdwiki:Gabapentin|Gabapentin]] - [[गैबापेंटिन]] # [[mdwiki:Methamphetamine|Methamphetamine]] - [[मेथम्फेटामाइन]] (अनुवाद सन्दर्भ [https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2304522&reg=3&lang=1 1], [https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2304535&reg=48&lang=2 2]) ये विज्ञान से संबंधित लेख है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:08, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:38, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Terazosin]] - [[टेराज़ोसिन]] # [[mdwiki:Finasteride]] - [[फ़िनास्टेराइड]] # [[mdwiki:Spinal cord injury]] - [[मेरुरज्जु आघात]] # [[mdwiki:Aortic dissection]] - [[महाधमनी विच्छेदन]] # [[mdwiki:Postpartum psychosis]] - [[प्रसवोत्तर मनोविकृति]] ये चिकित्सा के सम्बन्ध में लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:17, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:Hellohappy === # [[परी बेवा]] # [[प्राणनाथ पटनायक]] # [[पार्वती गिरी]] # [[नरसिंह गुरु]] # [[पिंडाकी बाहुबलेन्द्र]] # [[बांछानिधि मोहंती]] # [[बैष्णब चरण पटनायक]] # [[रेंडो माझी]] # [[लक्ष्मण नायक]] # [[दिवाकर परिडा]] मैं आपसे अनुरोध करता हूँ कि ओडिशा के इन स्वतंत्रता सेनानियों को अपनी सूची में शामिल करें।--[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :हिंदी नाम के साथ लेखों की अंग्रेजी विकिपीडिया के लेख की कड़ी भी दें। उदाहरण के लिए स्वीकृ लेख अनुभाग के लेखों को देख सकते हैं। यदि अंग्रेजी विकिपीडिया पर लेख नहीं है तो आप अन्य विकिपीडिया के लिंक दे सकते हैं या दो संदर्भ दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:59, 26 अगस्त 2026 (UTC) ::ये सभी लेख ओड़िआ विकिपीडिया पर उपलब्ध हैं। उदाहरण के लिए : ::[[:or:ପରୀ ବେୱା]] ::[[:or:ପ୍ରାଣନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ପାର୍ବତୀ ଗିରି]] ::[[:or:ନୃସିଂହ ଗୁରୁ]] ::[[:or:ପିଣ୍ଡାକୀ ବାହୁବଳେନ୍ଦ୍ର]] ::[[:or:ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି]] ::[[:or:ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ରେଣ୍ଡୋ ମାଝି]] ::[[:or:ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ]] ::[[:or:ଦିବାକର ପରିଡ଼ା]] ::और लेख नीचे दिए गए लिंक पर उपलब्ध हैं। ::https://or.wikipedia.org/wiki/%E0%AC%B6%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AD%87%E0%AC%A3%E0%AD%80:%E0%AC%93%E0%AC%A1%E0%AC%BC%E0%AC%BF%E0%AC%B6%E0%AC%BE%E0%AC%B0_%E0%AC%B8%E0%AD%8D%E0%AD%B1%E0%AC%BE%E0%AC%A7%E0%AD%80%E0%AC%A8%E0%AC%A4%E0%AC%BE_%E0%AC%B8%E0%AC%82%E0%AC%97%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AC%BE%E0%AC%AE%E0%AD%80 [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 06:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :::ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:29, 29 अगस्त 2026 (UTC) ::::धन्यवाद मित्र। मैं आपसे और अन्य सभी से अनुरोध करता हूँ कि ऊपर दिए गए विषयों पर लिखें। [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 09:33, 29 अगस्त 2026 (UTC) :::::ये लेख केवल आप बना सकते हैं। इन्हें बनाने के लिए आपने अनुरोध किया था जो स्वीकृत किया गया है। संपादनोत्सव के बाद ही कोई और इन विषयों पर लेख बना सकते हैं। फिलहाल इन लेखों को बनाने का दायित्व आपका ही है। कोई नया अनुरोध इन्हें बना लेने के बाद करें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:01, 1 सितंबर 2026 (UTC) == 3. अस्वीकृत लेख अनुरोध == * [[बोधगया में हिंदू आस्था और धार्मिक परंपराएँ]] — [[:en:Bodh Gaya: Hindu Faith and Religious Traditions]] --[[सदस्य:Bikesh Tripathi | 06:48, 16 अगस्त 2026 (UTC) :विकिपीडिया पर इस तरह के लेख नहीं बनाए जाते हैं। आप इस सामग्री को [[बोधगया]] नामक लेख में जोड़ सकते हैं। हालांकि यह इस संपादनोत्सव का हिस्सा नहीं होगा। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:16, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[आमेर का किला]] #[[ सुंदरवन]] # [[विजयनगर]] # [[पुराना गोवा ]] सदस्य सीमा असीम :[[सदस्य:सीमा असीम]] जी! ये लेख पहले से बने हुए हैं इसलिए इनपर किए गए कार्य संपादनोत्सव में शामिल नहीं हो सकते हैं। आप इसमें सुधार कर सकती हैं लेकिन इसे संपादनोत्सव में नहीं गिना जा सकता है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:54, 22 अगस्त 2026 (UTC) *Agra Fort - आगरा का लाल किला[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:53, 2 सितंबर 2026 (UTC)Shalu Pandey15 :# [[:en:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] :# :[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:56, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::# [[:en:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] ::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::# [[:en:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] :::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::# [[:en:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] ::::maine ye 5 lekh ke liye anurodh kiya hai please ese Swikrit kre jisse mai en par apna lekh bna sku [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::::नमस्ते [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी, आपने जिन लेखों का अनुरोध किया है वो पहले से बने हुए है। आप ऐसे लेखों का अनुरोध करें जो पहले से न बने हो। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:24, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] apko sirf mere dwara bnaye gye lekh se problem hai ya dar hai jaise mai kisi lekh ke liye anurodh krti hu ap turant aa jate ho pichhale mere lekh ko jhooth bolkar apna diya aur delete krwa diya aur aaj fir [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 05:32, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी! आपने जिन लेखों का आवेदन किया है वो पहले से ही बने हुए हैं। कृपया ऐसे लेखों का चुनाव करें जो पहले से नहीं बने हुए हों। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:48, 4 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी! जब तक आप प्रतियोगिता में प्रतिभागी हैं तब तक अन्य प्रतिभागियों के लेख आवेदन पर कोई टिप्पणी न करें। प्रतियोगिता के दौरान जब तक आपसे सीधे कुछ न पूछा जाय तब तक कृपया इससे बचें। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:54, 4 सितंबर 2026 (UTC) :::::::जी, मैं इस बात का ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 12:13, 4 सितंबर 2026 (UTC) 1fqn3ipuzya1t09vvhsslj8urw2nk9d 6611012 6610992 2026-09-06T07:30:46Z AMAN KUMAR 911487 /* 1. लेख अनुरोध करें */ उचित स्थान पर स्थानांतरित किया 6611012 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख अनुरोध</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में मनपसंद लेख बनाने के लिए अनुरोध नीचे लेख अनुरोध अनुभाग में करें— *नया लेख यदि एक से अधिक विकिपीडिया पर पहले से है तो उस विकिपीडिया का लिंक लेख अनुरोध अनुभाग में बना दें। *नया लेख पहले से किसी विकिपीडिया पर नहीं है तो लेख के नाम के साथ दो संदर्भ का लिंक भी दें। *नए लेख के नाम के साथ हस्ताक्षर करें। *एक दिन में एक बार में अधिकतम पाँच नए लेख का अनुरोध करें तथा नया लेख आयोजक/निर्णायकों द्वारा स्वीकृति मिलने पर ही बनाएँ। स्वीकृति संबंधी निर्णय 48 घंटों के भीतर हो जाएगा। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]] </noinclude> == 1. लेख अनुरोध करें == == 2. स्वीकृत लेख अनुरोध == === सदस्य:आदेश यादव === # [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] - [[कामलांग वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Rudrasagar Lake|Rudrasagar Lake]] - [[रुद्रसागर झील]] # [[w:en:Haiderpur Wetland|Haiderpur Wetland]] - [[हैदरपुर आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Asan Barrage|Asan Barrage]] - [[असन बैराज]] # [[w:en:Hokersar|Hokersar]] - [[होकरसर]] ये सभी आर्द्रभूमि है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 13:47, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:49, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kanjli Wetland|Kanjli Wetland]] - [[कांजली आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Sirpur Lake|Sirpur Lake]] - [[सिरपुर झील]] # [[w:en:Saman Bird Sanctuary|Saman Bird Sanctuary]] - [[समन पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nagi Dam Bird Sanctuary|Nagi Dam Bird Sanctuary]] - [[नागी बांध पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nal Sarovar Bird Sanctuary|Nal Sarovar Bird Sanctuary]] - [[नल सरोवर पक्षी अभयारण्य]] ये आर्द्रभूमि और पक्षी अभयारण्य है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:23, 26 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:13, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Ropar Wetland|Ropar Wetland]] - [[रोपड़ आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Nangal Wildlife Sanctuary|Nangal Wildlife Sanctuary]] - [[नांगल वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Kazinag National Park|Kazinag National Park]] - [[काज़ीनाग राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Govind Pashu Vihar National Park|Govind Pashu Vihar National Park]] - [[गोविंद पशु विहार राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Rajbari National Park|Rajbari National Park]] - [[राजबाड़ी राष्ट्रीय उद्यान]] ये आर्द्रभूमि और राष्ट्रीय उद्यान है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:52, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:37, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sikhna Jwhwlao National Park|Sikhna Jwhwlao National Park]] - [[सिखना ज्वालाओ राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve|Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve]] - [[गुरु घासीदास - तमोर पिंगला टाइगर रिजर्व]] # [[w:en:Anamudi Shola National Park|Anamudi Shola National Park]] - [[अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Pampadum Shola National Park|Pampadum Shola National Park]] - [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Narayan Sarovar Sanctuary|Narayan Sarovar Sanctuary]] - [[नारायण सरोवर अभयारण्य]] ये लेख राष्ट्रीय उद्यान और अभयारण्य से संबंधित है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:23, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:शीतल सिन्हा === # [[ग्रेज़िया डेलेडा]]- [[w:en:Grazia Deledda|Grazia Deledda]] # [[हर्ता म्यूलर]]- [[w:en:Herta Müller|Herta Müller]] # [[लुईस ग्लुक]] - [[w:en:Louise Glück|Louise Glück]] ये सभी साहित्य की नोबेल पुरस्कार विजेता महिलाएँ हैं।<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:04, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:50, 22 अगस्त 2026 (UTC) :इन महिलाओं पर लेख बन हुआ है। हालांकि नाम में थोड़ा बहुत अंतर है। [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] # [[मैडम सी. जे. वॉकर]]- [[:en:Madam C. J. Walker⁠]] # [[एस्टी लॉडर (व्यवसायी महिला)]]-[[:en:Estée Lauder (businesswoman)]] # [[अनीता रोडिक]]- [[:en: Anita Roddick⁠]] # [[रूथ हैंडलर]]-[[w:en:Ruth Handler⁠]] # [[हेलेना रुबिनस्टीन]]-[[w:en:Helena Rubinstein]] ये सभी महिलाएँ [[महिला उद्यमी]] के रूप में प्रसिद्ध हैं,और वर्तमान में कोई जीवित भी नहीं है तो वूमेन इन रेड कैंपेन के हिसाब से इन पर लेख बना उचित है। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 20:28, 30 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:57, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:AMAN KUMAR === # [[w:en:Dolly Parton|Dolly Parton]] [[डॉली पार्टन]] #[[mdwiki:Benign prostatic hyperplasia|Benign prostatic hyperplasia]] – [[सुदम्य पुरस्थ ग्रंथि अतिवृद्धि]] #[[mdwiki:Urinary retention|Urinary retention]] – [[मूत्र प्रतिधारण]] #[[mdwiki:Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome|Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome]] – [[जीर्ण पुरस्थ ग्रंथि शोथ/जीर्ण श्रोणि शूल संलक्षण]] #[[mdwiki:Chronic bacterial prostatitis|Chronic bacterial prostatitis]] – [[जीर्ण जीवाण्विक पुरस्थ ग्रंथि शोथ]] इसमें प्रथम गायिका एवं अन्य मेडिकल क्षेत्र के लेख है।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:45, 27 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]], @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी कृपया अनुरोध पर स्वीकृत या अस्वीकृत की प्रतिक्रिया दें समय सीमा 48 घंटे है। @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी के लेख अनुरोध को 3 दिन होने को है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:49, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:14, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Mercury poisoning|Mercury poisoning]] - [[पारद विषाक्तता]] # [[mdwiki:Post COVID-19 condition|Post COVID-19 condition]] - [[कोविड-19 पश्चात स्थिति]] # [[mdwiki:Hormone replacement therapy|Hormone replacement therapy]] - [[हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा]] # [[mdwiki:Gabapentin|Gabapentin]] - [[गैबापेंटिन]] # [[mdwiki:Methamphetamine|Methamphetamine]] - [[मेथम्फेटामाइन]] (अनुवाद सन्दर्भ [https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2304522&reg=3&lang=1 1], [https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2304535&reg=48&lang=2 2]) ये विज्ञान से संबंधित लेख है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:08, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:38, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Terazosin]] - [[टेराज़ोसिन]] # [[mdwiki:Finasteride]] - [[फ़िनास्टेराइड]] # [[mdwiki:Spinal cord injury]] - [[मेरुरज्जु आघात]] # [[mdwiki:Aortic dissection]] - [[महाधमनी विच्छेदन]] # [[mdwiki:Postpartum psychosis]] - [[प्रसवोत्तर मनोविकृति]] ये चिकित्सा के सम्बन्ध में लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:17, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:Hellohappy === # [[परी बेवा]] # [[प्राणनाथ पटनायक]] # [[पार्वती गिरी]] # [[नरसिंह गुरु]] # [[पिंडाकी बाहुबलेन्द्र]] # [[बांछानिधि मोहंती]] # [[बैष्णब चरण पटनायक]] # [[रेंडो माझी]] # [[लक्ष्मण नायक]] # [[दिवाकर परिडा]] मैं आपसे अनुरोध करता हूँ कि ओडिशा के इन स्वतंत्रता सेनानियों को अपनी सूची में शामिल करें।--[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :हिंदी नाम के साथ लेखों की अंग्रेजी विकिपीडिया के लेख की कड़ी भी दें। उदाहरण के लिए स्वीकृ लेख अनुभाग के लेखों को देख सकते हैं। यदि अंग्रेजी विकिपीडिया पर लेख नहीं है तो आप अन्य विकिपीडिया के लिंक दे सकते हैं या दो संदर्भ दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:59, 26 अगस्त 2026 (UTC) ::ये सभी लेख ओड़िआ विकिपीडिया पर उपलब्ध हैं। उदाहरण के लिए : ::[[:or:ପରୀ ବେୱା]] ::[[:or:ପ୍ରାଣନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ପାର୍ବତୀ ଗିରି]] ::[[:or:ନୃସିଂହ ଗୁରୁ]] ::[[:or:ପିଣ୍ଡାକୀ ବାହୁବଳେନ୍ଦ୍ର]] ::[[:or:ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି]] ::[[:or:ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ରେଣ୍ଡୋ ମାଝି]] ::[[:or:ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ]] ::[[:or:ଦିବାକର ପରିଡ଼ା]] ::और लेख नीचे दिए गए लिंक पर उपलब्ध हैं। ::https://or.wikipedia.org/wiki/%E0%AC%B6%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AD%87%E0%AC%A3%E0%AD%80:%E0%AC%93%E0%AC%A1%E0%AC%BC%E0%AC%BF%E0%AC%B6%E0%AC%BE%E0%AC%B0_%E0%AC%B8%E0%AD%8D%E0%AD%B1%E0%AC%BE%E0%AC%A7%E0%AD%80%E0%AC%A8%E0%AC%A4%E0%AC%BE_%E0%AC%B8%E0%AC%82%E0%AC%97%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AC%BE%E0%AC%AE%E0%AD%80 [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 06:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :::ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:29, 29 अगस्त 2026 (UTC) ::::धन्यवाद मित्र। मैं आपसे और अन्य सभी से अनुरोध करता हूँ कि ऊपर दिए गए विषयों पर लिखें। [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 09:33, 29 अगस्त 2026 (UTC) :::::ये लेख केवल आप बना सकते हैं। इन्हें बनाने के लिए आपने अनुरोध किया था जो स्वीकृत किया गया है। संपादनोत्सव के बाद ही कोई और इन विषयों पर लेख बना सकते हैं। फिलहाल इन लेखों को बनाने का दायित्व आपका ही है। कोई नया अनुरोध इन्हें बना लेने के बाद करें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:01, 1 सितंबर 2026 (UTC) == 3. अस्वीकृत लेख अनुरोध == * [[बोधगया में हिंदू आस्था और धार्मिक परंपराएँ]] — [[:en:Bodh Gaya: Hindu Faith and Religious Traditions]] --[[सदस्य:Bikesh Tripathi | 06:48, 16 अगस्त 2026 (UTC) :विकिपीडिया पर इस तरह के लेख नहीं बनाए जाते हैं। आप इस सामग्री को [[बोधगया]] नामक लेख में जोड़ सकते हैं। हालांकि यह इस संपादनोत्सव का हिस्सा नहीं होगा। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:16, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[आमेर का किला]] #[[ सुंदरवन]] # [[विजयनगर]] # [[पुराना गोवा ]] सदस्य सीमा असीम :[[सदस्य:सीमा असीम]] जी! ये लेख पहले से बने हुए हैं इसलिए इनपर किए गए कार्य संपादनोत्सव में शामिल नहीं हो सकते हैं। आप इसमें सुधार कर सकती हैं लेकिन इसे संपादनोत्सव में नहीं गिना जा सकता है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:54, 22 अगस्त 2026 (UTC) *Agra Fort - आगरा का लाल किला[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:53, 2 सितंबर 2026 (UTC)Shalu Pandey15 :# [[:en:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] :# :[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:56, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::# [[:en:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] ::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::# [[:en:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] :::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::# [[:en:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] ::::maine ye 5 lekh ke liye anurodh kiya hai please ese Swikrit kre jisse mai en par apna lekh bna sku [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::::नमस्ते [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी, आपने जिन लेखों का अनुरोध किया है वो पहले से बने हुए है। आप ऐसे लेखों का अनुरोध करें जो पहले से न बने हो। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:24, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] apko sirf mere dwara bnaye gye lekh se problem hai ya dar hai jaise mai kisi lekh ke liye anurodh krti hu ap turant aa jate ho pichhale mere lekh ko jhooth bolkar apna diya aur delete krwa diya aur aaj fir [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 05:32, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी! आपने जिन लेखों का आवेदन किया है वो पहले से ही बने हुए हैं। कृपया ऐसे लेखों का चुनाव करें जो पहले से नहीं बने हुए हों। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:48, 4 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी! जब तक आप प्रतियोगिता में प्रतिभागी हैं तब तक अन्य प्रतिभागियों के लेख आवेदन पर कोई टिप्पणी न करें। प्रतियोगिता के दौरान जब तक आपसे सीधे कुछ न पूछा जाय तब तक कृपया इससे बचें। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:54, 4 सितंबर 2026 (UTC) :::::::जी, मैं इस बात का ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 12:13, 4 सितंबर 2026 (UTC) rlrv2w6ndsapgygih3h5l6y2gs8ncu3 6611013 6611012 2026-09-06T07:30:56Z AMAN KUMAR 911487 + 6611013 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख अनुरोध</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में मनपसंद लेख बनाने के लिए अनुरोध नीचे लेख अनुरोध अनुभाग में करें— *नया लेख यदि एक से अधिक विकिपीडिया पर पहले से है तो उस विकिपीडिया का लिंक लेख अनुरोध अनुभाग में बना दें। *नया लेख पहले से किसी विकिपीडिया पर नहीं है तो लेख के नाम के साथ दो संदर्भ का लिंक भी दें। *नए लेख के नाम के साथ हस्ताक्षर करें। *एक दिन में एक बार में अधिकतम पाँच नए लेख का अनुरोध करें तथा नया लेख आयोजक/निर्णायकों द्वारा स्वीकृति मिलने पर ही बनाएँ। स्वीकृति संबंधी निर्णय 48 घंटों के भीतर हो जाएगा। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]] </noinclude> == 1. लेख अनुरोध करें == * [[mdwiki:Chronic traumatic encephalopathy]] — [[जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग]] * [[mdwiki:Bupropion]] — [[ब्यूप्रोपियोन]] * [[mdwiki:Methylphenidate]] — [[मिथाइलफेनिडेट]] * [[mdwiki:Amitriptyline]] — [[एमिट्रिप्टिलीन]] * [[mdwiki:Sertraline]] — [[सर्ट्रालीन]] ये चिकित्सा से संबंधित लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं लेकिन ध्यान रहे ये विकिपीडिया के अनुसार हों न कि चिकित्सा विज्ञान विकि के अनुसार।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[w:en:Kurinjimala Sanctuary|Kurinjimala Sanctuary]] - [[कुरिंजिमाला अभयारण्य]] # [[w:en:Basai Wetland|Basai Wetland]] - [[बसई आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Saraswati Wildlife Sanctuary|Saraswati Wildlife Sanctuary]] - [[सरस्वती वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Tal Chhapar Sanctuary|Tal Chhapar Sanctuary]] - [[ताल छापर अभयारण्य]] # [[w:en:Hastinapur Wildlife Sanctuary|Hastinapur Wildlife Sanctuary]] - [[हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य]] ये लेख वन्यजीव अभयारण्य से संबंधित है [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 18:07, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[आयुर्वेद और कोणार्क सूर्य मंदिर का अद्वितीय संबंध]] यह लेख आयुर्वेद, साम्ब की सूर्योपासना की कथा तथा कोणार्क सूर्य मंदिर से संबंधित है। — [[सदस्य:डॉ. सौरभ शर्मा|डॉ. सौरभ शर्मा]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ. सौरभ शर्मा|वार्ता]]) 09:31, 3 सितंबर 2026 (UTC) :लेख विकिपीडिया के अनुरूप नहीं होने के कारण अस्वीकृत किया जाता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) == 2. स्वीकृत लेख अनुरोध == === सदस्य:आदेश यादव === # [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] - [[कामलांग वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Rudrasagar Lake|Rudrasagar Lake]] - [[रुद्रसागर झील]] # [[w:en:Haiderpur Wetland|Haiderpur Wetland]] - [[हैदरपुर आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Asan Barrage|Asan Barrage]] - [[असन बैराज]] # [[w:en:Hokersar|Hokersar]] - [[होकरसर]] ये सभी आर्द्रभूमि है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 13:47, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:49, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kanjli Wetland|Kanjli Wetland]] - [[कांजली आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Sirpur Lake|Sirpur Lake]] - [[सिरपुर झील]] # [[w:en:Saman Bird Sanctuary|Saman Bird Sanctuary]] - [[समन पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nagi Dam Bird Sanctuary|Nagi Dam Bird Sanctuary]] - [[नागी बांध पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nal Sarovar Bird Sanctuary|Nal Sarovar Bird Sanctuary]] - [[नल सरोवर पक्षी अभयारण्य]] ये आर्द्रभूमि और पक्षी अभयारण्य है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:23, 26 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:13, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Ropar Wetland|Ropar Wetland]] - [[रोपड़ आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Nangal Wildlife Sanctuary|Nangal Wildlife Sanctuary]] - [[नांगल वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Kazinag National Park|Kazinag National Park]] - [[काज़ीनाग राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Govind Pashu Vihar National Park|Govind Pashu Vihar National Park]] - [[गोविंद पशु विहार राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Rajbari National Park|Rajbari National Park]] - [[राजबाड़ी राष्ट्रीय उद्यान]] ये आर्द्रभूमि और राष्ट्रीय उद्यान है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:52, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:37, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sikhna Jwhwlao National Park|Sikhna Jwhwlao National Park]] - [[सिखना ज्वालाओ राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve|Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve]] - [[गुरु घासीदास - तमोर पिंगला टाइगर रिजर्व]] # [[w:en:Anamudi Shola National Park|Anamudi Shola National Park]] - [[अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Pampadum Shola National Park|Pampadum Shola National Park]] - [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Narayan Sarovar Sanctuary|Narayan Sarovar Sanctuary]] - [[नारायण सरोवर अभयारण्य]] ये लेख राष्ट्रीय उद्यान और अभयारण्य से संबंधित है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:23, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[w:en:Kurinjimala Sanctuary|Kurinjimala Sanctuary]] - [[कुरिंजिमाला अभयारण्य]] # [[w:en:Basai Wetland|Basai Wetland]] - [[बसई आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Saraswati Wildlife Sanctuary|Saraswati Wildlife Sanctuary]] - [[सरस्वती वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Tal Chhapar Sanctuary|Tal Chhapar Sanctuary]] - [[ताल छापर अभयारण्य]] # [[w:en:Hastinapur Wildlife Sanctuary|Hastinapur Wildlife Sanctuary]] - [[हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य]] ये लेख वन्यजीव अभयारण्य से संबंधित है [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 18:07, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:शीतल सिन्हा === # [[ग्रेज़िया डेलेडा]]- [[w:en:Grazia Deledda|Grazia Deledda]] # [[हर्ता म्यूलर]]- [[w:en:Herta Müller|Herta Müller]] # [[लुईस ग्लुक]] - [[w:en:Louise Glück|Louise Glück]] ये सभी साहित्य की नोबेल पुरस्कार विजेता महिलाएँ हैं।<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:04, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:50, 22 अगस्त 2026 (UTC) :इन महिलाओं पर लेख बन हुआ है। हालांकि नाम में थोड़ा बहुत अंतर है। [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] # [[मैडम सी. जे. वॉकर]]- [[:en:Madam C. J. Walker⁠]] # [[एस्टी लॉडर (व्यवसायी महिला)]]-[[:en:Estée Lauder (businesswoman)]] # [[अनीता रोडिक]]- [[:en: Anita Roddick⁠]] # [[रूथ हैंडलर]]-[[w:en:Ruth Handler⁠]] # [[हेलेना रुबिनस्टीन]]-[[w:en:Helena Rubinstein]] ये सभी महिलाएँ [[महिला उद्यमी]] के रूप में प्रसिद्ध हैं,और वर्तमान में कोई जीवित भी नहीं है तो वूमेन इन रेड कैंपेन के हिसाब से इन पर लेख बना उचित है। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 20:28, 30 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:57, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:AMAN KUMAR === # [[w:en:Dolly Parton|Dolly Parton]] [[डॉली पार्टन]] #[[mdwiki:Benign prostatic hyperplasia|Benign prostatic hyperplasia]] – [[सुदम्य पुरस्थ ग्रंथि अतिवृद्धि]] #[[mdwiki:Urinary retention|Urinary retention]] – [[मूत्र प्रतिधारण]] #[[mdwiki:Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome|Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome]] – [[जीर्ण पुरस्थ ग्रंथि शोथ/जीर्ण श्रोणि शूल संलक्षण]] #[[mdwiki:Chronic bacterial prostatitis|Chronic bacterial prostatitis]] – [[जीर्ण जीवाण्विक पुरस्थ ग्रंथि शोथ]] इसमें प्रथम गायिका एवं अन्य मेडिकल क्षेत्र के लेख है।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:45, 27 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]], @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी कृपया अनुरोध पर स्वीकृत या अस्वीकृत की प्रतिक्रिया दें समय सीमा 48 घंटे है। @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी के लेख अनुरोध को 3 दिन होने को है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:49, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:14, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Mercury poisoning|Mercury poisoning]] - [[पारद विषाक्तता]] # [[mdwiki:Post COVID-19 condition|Post COVID-19 condition]] - [[कोविड-19 पश्चात स्थिति]] # [[mdwiki:Hormone replacement therapy|Hormone replacement therapy]] - [[हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा]] # [[mdwiki:Gabapentin|Gabapentin]] - [[गैबापेंटिन]] # [[mdwiki:Methamphetamine|Methamphetamine]] - [[मेथम्फेटामाइन]] (अनुवाद सन्दर्भ [https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2304522&reg=3&lang=1 1], [https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2304535&reg=48&lang=2 2]) ये विज्ञान से संबंधित लेख है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:08, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:38, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Terazosin]] - [[टेराज़ोसिन]] # [[mdwiki:Finasteride]] - [[फ़िनास्टेराइड]] # [[mdwiki:Spinal cord injury]] - [[मेरुरज्जु आघात]] # [[mdwiki:Aortic dissection]] - [[महाधमनी विच्छेदन]] # [[mdwiki:Postpartum psychosis]] - [[प्रसवोत्तर मनोविकृति]] ये चिकित्सा के सम्बन्ध में लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:17, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) * [[mdwiki:Chronic traumatic encephalopathy]] — [[जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग]] * [[mdwiki:Bupropion]] — [[ब्यूप्रोपियोन]] * [[mdwiki:Methylphenidate]] — [[मिथाइलफेनिडेट]] * [[mdwiki:Amitriptyline]] — [[एमिट्रिप्टिलीन]] * [[mdwiki:Sertraline]] — [[सर्ट्रालीन]] ये चिकित्सा से संबंधित लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं लेकिन ध्यान रहे ये विकिपीडिया के अनुसार हों न कि चिकित्सा विज्ञान विकि के अनुसार।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:Hellohappy === # [[परी बेवा]] # [[प्राणनाथ पटनायक]] # [[पार्वती गिरी]] # [[नरसिंह गुरु]] # [[पिंडाकी बाहुबलेन्द्र]] # [[बांछानिधि मोहंती]] # [[बैष्णब चरण पटनायक]] # [[रेंडो माझी]] # [[लक्ष्मण नायक]] # [[दिवाकर परिडा]] मैं आपसे अनुरोध करता हूँ कि ओडिशा के इन स्वतंत्रता सेनानियों को अपनी सूची में शामिल करें।--[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :हिंदी नाम के साथ लेखों की अंग्रेजी विकिपीडिया के लेख की कड़ी भी दें। उदाहरण के लिए स्वीकृ लेख अनुभाग के लेखों को देख सकते हैं। यदि अंग्रेजी विकिपीडिया पर लेख नहीं है तो आप अन्य विकिपीडिया के लिंक दे सकते हैं या दो संदर्भ दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:59, 26 अगस्त 2026 (UTC) ::ये सभी लेख ओड़िआ विकिपीडिया पर उपलब्ध हैं। उदाहरण के लिए : ::[[:or:ପରୀ ବେୱା]] ::[[:or:ପ୍ରାଣନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ପାର୍ବତୀ ଗିରି]] ::[[:or:ନୃସିଂହ ଗୁରୁ]] ::[[:or:ପିଣ୍ଡାକୀ ବାହୁବଳେନ୍ଦ୍ର]] ::[[:or:ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି]] ::[[:or:ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ରେଣ୍ଡୋ ମାଝି]] ::[[:or:ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ]] ::[[:or:ଦିବାକର ପରିଡ଼ା]] ::और लेख नीचे दिए गए लिंक पर उपलब्ध हैं। ::https://or.wikipedia.org/wiki/%E0%AC%B6%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AD%87%E0%AC%A3%E0%AD%80:%E0%AC%93%E0%AC%A1%E0%AC%BC%E0%AC%BF%E0%AC%B6%E0%AC%BE%E0%AC%B0_%E0%AC%B8%E0%AD%8D%E0%AD%B1%E0%AC%BE%E0%AC%A7%E0%AD%80%E0%AC%A8%E0%AC%A4%E0%AC%BE_%E0%AC%B8%E0%AC%82%E0%AC%97%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AC%BE%E0%AC%AE%E0%AD%80 [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 06:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :::ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:29, 29 अगस्त 2026 (UTC) ::::धन्यवाद मित्र। मैं आपसे और अन्य सभी से अनुरोध करता हूँ कि ऊपर दिए गए विषयों पर लिखें। [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 09:33, 29 अगस्त 2026 (UTC) :::::ये लेख केवल आप बना सकते हैं। इन्हें बनाने के लिए आपने अनुरोध किया था जो स्वीकृत किया गया है। संपादनोत्सव के बाद ही कोई और इन विषयों पर लेख बना सकते हैं। फिलहाल इन लेखों को बनाने का दायित्व आपका ही है। कोई नया अनुरोध इन्हें बना लेने के बाद करें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:01, 1 सितंबर 2026 (UTC) == 3. अस्वीकृत लेख अनुरोध == * [[बोधगया में हिंदू आस्था और धार्मिक परंपराएँ]] — [[:en:Bodh Gaya: Hindu Faith and Religious Traditions]] --[[सदस्य:Bikesh Tripathi | 06:48, 16 अगस्त 2026 (UTC) :विकिपीडिया पर इस तरह के लेख नहीं बनाए जाते हैं। आप इस सामग्री को [[बोधगया]] नामक लेख में जोड़ सकते हैं। हालांकि यह इस संपादनोत्सव का हिस्सा नहीं होगा। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:16, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[आमेर का किला]] #[[ सुंदरवन]] # [[विजयनगर]] # [[पुराना गोवा ]] सदस्य सीमा असीम :[[सदस्य:सीमा असीम]] जी! ये लेख पहले से बने हुए हैं इसलिए इनपर किए गए कार्य संपादनोत्सव में शामिल नहीं हो सकते हैं। आप इसमें सुधार कर सकती हैं लेकिन इसे संपादनोत्सव में नहीं गिना जा सकता है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:54, 22 अगस्त 2026 (UTC) *Agra Fort - आगरा का लाल किला[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:53, 2 सितंबर 2026 (UTC)Shalu Pandey15 :# [[:en:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] :# :[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:56, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::# [[:en:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] ::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::# [[:en:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] :::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::# [[:en:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] ::::maine ye 5 lekh ke liye anurodh kiya hai please ese Swikrit kre jisse mai en par apna lekh bna sku [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::::नमस्ते [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी, आपने जिन लेखों का अनुरोध किया है वो पहले से बने हुए है। आप ऐसे लेखों का अनुरोध करें जो पहले से न बने हो। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:24, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] apko sirf mere dwara bnaye gye lekh se problem hai ya dar hai jaise mai kisi lekh ke liye anurodh krti hu ap turant aa jate ho pichhale mere lekh ko jhooth bolkar apna diya aur delete krwa diya aur aaj fir [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 05:32, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी! आपने जिन लेखों का आवेदन किया है वो पहले से ही बने हुए हैं। कृपया ऐसे लेखों का चुनाव करें जो पहले से नहीं बने हुए हों। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:48, 4 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी! जब तक आप प्रतियोगिता में प्रतिभागी हैं तब तक अन्य प्रतिभागियों के लेख आवेदन पर कोई टिप्पणी न करें। प्रतियोगिता के दौरान जब तक आपसे सीधे कुछ न पूछा जाय तब तक कृपया इससे बचें। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:54, 4 सितंबर 2026 (UTC) :::::::जी, मैं इस बात का ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 12:13, 4 सितंबर 2026 (UTC) * [[आयुर्वेद और कोणार्क सूर्य मंदिर का अद्वितीय संबंध]] यह लेख आयुर्वेद, साम्ब की सूर्योपासना की कथा तथा कोणार्क सूर्य मंदिर से संबंधित है। — [[सदस्य:डॉ. सौरभ शर्मा|डॉ. सौरभ शर्मा]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ. सौरभ शर्मा|वार्ता]]) 09:31, 3 सितंबर 2026 (UTC) :लेख विकिपीडिया के अनुरूप नहीं होने के कारण अस्वीकृत किया जाता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) 6q4csy1b7z22t9a737cdu5kn3qf3o51 6611014 6611013 2026-09-06T07:32:18Z AMAN KUMAR 911487 /* 1. लेख अनुरोध करें */ - 6611014 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख अनुरोध</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में मनपसंद लेख बनाने के लिए अनुरोध नीचे लेख अनुरोध अनुभाग में करें— *नया लेख यदि एक से अधिक विकिपीडिया पर पहले से है तो उस विकिपीडिया का लिंक लेख अनुरोध अनुभाग में बना दें। *नया लेख पहले से किसी विकिपीडिया पर नहीं है तो लेख के नाम के साथ दो संदर्भ का लिंक भी दें। *नए लेख के नाम के साथ हस्ताक्षर करें। *एक दिन में एक बार में अधिकतम पाँच नए लेख का अनुरोध करें तथा नया लेख आयोजक/निर्णायकों द्वारा स्वीकृति मिलने पर ही बनाएँ। स्वीकृति संबंधी निर्णय 48 घंटों के भीतर हो जाएगा। [[श्रेणी:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव]] </noinclude> == 1. लेख अनुरोध करें == == 2. स्वीकृत लेख अनुरोध == === सदस्य:आदेश यादव === # [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] - [[कामलांग वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Rudrasagar Lake|Rudrasagar Lake]] - [[रुद्रसागर झील]] # [[w:en:Haiderpur Wetland|Haiderpur Wetland]] - [[हैदरपुर आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Asan Barrage|Asan Barrage]] - [[असन बैराज]] # [[w:en:Hokersar|Hokersar]] - [[होकरसर]] ये सभी आर्द्रभूमि है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 13:47, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:49, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kanjli Wetland|Kanjli Wetland]] - [[कांजली आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Sirpur Lake|Sirpur Lake]] - [[सिरपुर झील]] # [[w:en:Saman Bird Sanctuary|Saman Bird Sanctuary]] - [[समन पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nagi Dam Bird Sanctuary|Nagi Dam Bird Sanctuary]] - [[नागी बांध पक्षी अभयारण्य]] # [[w:en:Nal Sarovar Bird Sanctuary|Nal Sarovar Bird Sanctuary]] - [[नल सरोवर पक्षी अभयारण्य]] ये आर्द्रभूमि और पक्षी अभयारण्य है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:23, 26 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:13, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Ropar Wetland|Ropar Wetland]] - [[रोपड़ आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Nangal Wildlife Sanctuary|Nangal Wildlife Sanctuary]] - [[नांगल वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Kazinag National Park|Kazinag National Park]] - [[काज़ीनाग राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Govind Pashu Vihar National Park|Govind Pashu Vihar National Park]] - [[गोविंद पशु विहार राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Rajbari National Park|Rajbari National Park]] - [[राजबाड़ी राष्ट्रीय उद्यान]] ये आर्द्रभूमि और राष्ट्रीय उद्यान है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 17:52, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:37, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sikhna Jwhwlao National Park|Sikhna Jwhwlao National Park]] - [[सिखना ज्वालाओ राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve|Guru Ghasidas - Tamor Pingla Tiger Reserve]] - [[गुरु घासीदास - तमोर पिंगला टाइगर रिजर्व]] # [[w:en:Anamudi Shola National Park|Anamudi Shola National Park]] - [[अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Pampadum Shola National Park|Pampadum Shola National Park]] - [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Narayan Sarovar Sanctuary|Narayan Sarovar Sanctuary]] - [[नारायण सरोवर अभयारण्य]] ये लेख राष्ट्रीय उद्यान और अभयारण्य से संबंधित है। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:23, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[w:en:Kurinjimala Sanctuary|Kurinjimala Sanctuary]] - [[कुरिंजिमाला अभयारण्य]] # [[w:en:Basai Wetland|Basai Wetland]] - [[बसई आर्द्रभूमि]] # [[w:en:Saraswati Wildlife Sanctuary|Saraswati Wildlife Sanctuary]] - [[सरस्वती वन्यजीव अभयारण्य]] # [[w:en:Tal Chhapar Sanctuary|Tal Chhapar Sanctuary]] - [[ताल छापर अभयारण्य]] # [[w:en:Hastinapur Wildlife Sanctuary|Hastinapur Wildlife Sanctuary]] - [[हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य]] ये लेख वन्यजीव अभयारण्य से संबंधित है [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 18:07, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:शीतल सिन्हा === # [[ग्रेज़िया डेलेडा]]- [[w:en:Grazia Deledda|Grazia Deledda]] # [[हर्ता म्यूलर]]- [[w:en:Herta Müller|Herta Müller]] # [[लुईस ग्लुक]] - [[w:en:Louise Glück|Louise Glück]] ये सभी साहित्य की नोबेल पुरस्कार विजेता महिलाएँ हैं।<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:04, 21 अगस्त 2026 (UTC) :ये विषय लेख के लिए स्वीकृत हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:50, 22 अगस्त 2026 (UTC) :इन महिलाओं पर लेख बन हुआ है। हालांकि नाम में थोड़ा बहुत अंतर है। [[w:en:Kamlang Wildlife Sanctuary|Kamlang Wildlife Sanctuary]] # [[मैडम सी. जे. वॉकर]]- [[:en:Madam C. J. Walker⁠]] # [[एस्टी लॉडर (व्यवसायी महिला)]]-[[:en:Estée Lauder (businesswoman)]] # [[अनीता रोडिक]]- [[:en: Anita Roddick⁠]] # [[रूथ हैंडलर]]-[[w:en:Ruth Handler⁠]] # [[हेलेना रुबिनस्टीन]]-[[w:en:Helena Rubinstein]] ये सभी महिलाएँ [[महिला उद्यमी]] के रूप में प्रसिद्ध हैं,और वर्तमान में कोई जीवित भी नहीं है तो वूमेन इन रेड कैंपेन के हिसाब से इन पर लेख बना उचित है। <span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 20:28, 30 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:57, 1 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:AMAN KUMAR === # [[w:en:Dolly Parton|Dolly Parton]] [[डॉली पार्टन]] #[[mdwiki:Benign prostatic hyperplasia|Benign prostatic hyperplasia]] – [[सुदम्य पुरस्थ ग्रंथि अतिवृद्धि]] #[[mdwiki:Urinary retention|Urinary retention]] – [[मूत्र प्रतिधारण]] #[[mdwiki:Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome|Chronic prostatitis/chronic pelvic pain syndrome]] – [[जीर्ण पुरस्थ ग्रंथि शोथ/जीर्ण श्रोणि शूल संलक्षण]] #[[mdwiki:Chronic bacterial prostatitis|Chronic bacterial prostatitis]] – [[जीर्ण जीवाण्विक पुरस्थ ग्रंथि शोथ]] इसमें प्रथम गायिका एवं अन्य मेडिकल क्षेत्र के लेख है।[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:45, 27 अगस्त 2026 (UTC) :@[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]], @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:अजीत कुमार तिवारी|अजीत कुमार तिवारी]] जी कृपया अनुरोध पर स्वीकृत या अस्वीकृत की प्रतिक्रिया दें समय सीमा 48 घंटे है। @[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी के लेख अनुरोध को 3 दिन होने को है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:49, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:14, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Mercury poisoning|Mercury poisoning]] - [[पारद विषाक्तता]] # [[mdwiki:Post COVID-19 condition|Post COVID-19 condition]] - [[कोविड-19 पश्चात स्थिति]] # [[mdwiki:Hormone replacement therapy|Hormone replacement therapy]] - [[हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा]] # [[mdwiki:Gabapentin|Gabapentin]] - [[गैबापेंटिन]] # [[mdwiki:Methamphetamine|Methamphetamine]] - [[मेथम्फेटामाइन]] (अनुवाद सन्दर्भ [https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2304522&reg=3&lang=1 1], [https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2304535&reg=48&lang=2 2]) ये विज्ञान से संबंधित लेख है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:08, 29 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 15:38, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[mdwiki:Terazosin]] - [[टेराज़ोसिन]] # [[mdwiki:Finasteride]] - [[फ़िनास्टेराइड]] # [[mdwiki:Spinal cord injury]] - [[मेरुरज्जु आघात]] # [[mdwiki:Aortic dissection]] - [[महाधमनी विच्छेदन]] # [[mdwiki:Postpartum psychosis]] - [[प्रसवोत्तर मनोविकृति]] ये चिकित्सा के सम्बन्ध में लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:17, 31 अगस्त 2026 (UTC) :ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 02:28, 1 सितंबर 2026 (UTC) * [[mdwiki:Chronic traumatic encephalopathy]] — [[जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग]] * [[mdwiki:Bupropion]] — [[ब्यूप्रोपियोन]] * [[mdwiki:Methylphenidate]] — [[मिथाइलफेनिडेट]] * [[mdwiki:Amitriptyline]] — [[एमिट्रिप्टिलीन]] * [[mdwiki:Sertraline]] — [[सर्ट्रालीन]] ये चिकित्सा से संबंधित लेख है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :लेख स्वीकृत किये जाते हैं लेकिन ध्यान रहे ये विकिपीडिया के अनुसार हों न कि चिकित्सा विज्ञान विकि के अनुसार।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) === सदस्य:Hellohappy === # [[परी बेवा]] # [[प्राणनाथ पटनायक]] # [[पार्वती गिरी]] # [[नरसिंह गुरु]] # [[पिंडाकी बाहुबलेन्द्र]] # [[बांछानिधि मोहंती]] # [[बैष्णब चरण पटनायक]] # [[रेंडो माझी]] # [[लक्ष्मण नायक]] # [[दिवाकर परिडा]] मैं आपसे अनुरोध करता हूँ कि ओडिशा के इन स्वतंत्रता सेनानियों को अपनी सूची में शामिल करें।--[[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 05:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :हिंदी नाम के साथ लेखों की अंग्रेजी विकिपीडिया के लेख की कड़ी भी दें। उदाहरण के लिए स्वीकृ लेख अनुभाग के लेखों को देख सकते हैं। यदि अंग्रेजी विकिपीडिया पर लेख नहीं है तो आप अन्य विकिपीडिया के लिंक दे सकते हैं या दो संदर्भ दे सकते हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 05:59, 26 अगस्त 2026 (UTC) ::ये सभी लेख ओड़िआ विकिपीडिया पर उपलब्ध हैं। उदाहरण के लिए : ::[[:or:ପରୀ ବେୱା]] ::[[:or:ପ୍ରାଣନାଥ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ପାର୍ବତୀ ଗିରି]] ::[[:or:ନୃସିଂହ ଗୁରୁ]] ::[[:or:ପିଣ୍ଡାକୀ ବାହୁବଳେନ୍ଦ୍ର]] ::[[:or:ବାଞ୍ଛାନିଧି ମହାନ୍ତି]] ::[[:or:ବୈଷ୍ଣବ ଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ]] ::[[:or:ରେଣ୍ଡୋ ମାଝି]] ::[[:or:ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନାୟକ]] ::[[:or:ଦିବାକର ପରିଡ଼ା]] ::और लेख नीचे दिए गए लिंक पर उपलब्ध हैं। ::https://or.wikipedia.org/wiki/%E0%AC%B6%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AD%87%E0%AC%A3%E0%AD%80:%E0%AC%93%E0%AC%A1%E0%AC%BC%E0%AC%BF%E0%AC%B6%E0%AC%BE%E0%AC%B0_%E0%AC%B8%E0%AD%8D%E0%AD%B1%E0%AC%BE%E0%AC%A7%E0%AD%80%E0%AC%A8%E0%AC%A4%E0%AC%BE_%E0%AC%B8%E0%AC%82%E0%AC%97%E0%AD%8D%E0%AC%B0%E0%AC%BE%E0%AC%AE%E0%AD%80 [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 06:43, 26 अगस्त 2026 (UTC) :::ये लेख स्वीकृत किए जा रहे हैं। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:29, 29 अगस्त 2026 (UTC) ::::धन्यवाद मित्र। मैं आपसे और अन्य सभी से अनुरोध करता हूँ कि ऊपर दिए गए विषयों पर लिखें। [[सदस्य:Hellohappy|Hellohappy]] ([[सदस्य वार्ता:Hellohappy|वार्ता]]) 09:33, 29 अगस्त 2026 (UTC) :::::ये लेख केवल आप बना सकते हैं। इन्हें बनाने के लिए आपने अनुरोध किया था जो स्वीकृत किया गया है। संपादनोत्सव के बाद ही कोई और इन विषयों पर लेख बना सकते हैं। फिलहाल इन लेखों को बनाने का दायित्व आपका ही है। कोई नया अनुरोध इन्हें बना लेने के बाद करें। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:01, 1 सितंबर 2026 (UTC) == 3. अस्वीकृत लेख अनुरोध == * [[बोधगया में हिंदू आस्था और धार्मिक परंपराएँ]] — [[:en:Bodh Gaya: Hindu Faith and Religious Traditions]] --[[सदस्य:Bikesh Tripathi | 06:48, 16 अगस्त 2026 (UTC) :विकिपीडिया पर इस तरह के लेख नहीं बनाए जाते हैं। आप इस सामग्री को [[बोधगया]] नामक लेख में जोड़ सकते हैं। हालांकि यह इस संपादनोत्सव का हिस्सा नहीं होगा। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 03:16, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[आमेर का किला]] #[[ सुंदरवन]] # [[विजयनगर]] # [[पुराना गोवा ]] सदस्य सीमा असीम :[[सदस्य:सीमा असीम]] जी! ये लेख पहले से बने हुए हैं इसलिए इनपर किए गए कार्य संपादनोत्सव में शामिल नहीं हो सकते हैं। आप इसमें सुधार कर सकती हैं लेकिन इसे संपादनोत्सव में नहीं गिना जा सकता है। [[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 21:54, 22 अगस्त 2026 (UTC) *Agra Fort - आगरा का लाल किला[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:53, 2 सितंबर 2026 (UTC)Shalu Pandey15 :# [[:en:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] :# :[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:56, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::# [[:en:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] ::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::# [[:en:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] :::[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:57, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::# [[:en:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] ::::maine ye 5 lekh ke liye anurodh kiya hai please ese Swikrit kre jisse mai en par apna lekh bna sku [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 04:59, 2 सितंबर 2026 (UTC) :::::नमस्ते [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी, आपने जिन लेखों का अनुरोध किया है वो पहले से बने हुए है। आप ऐसे लेखों का अनुरोध करें जो पहले से न बने हो। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 05:24, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] apko sirf mere dwara bnaye gye lekh se problem hai ya dar hai jaise mai kisi lekh ke liye anurodh krti hu ap turant aa jate ho pichhale mere lekh ko jhooth bolkar apna diya aur delete krwa diya aur aaj fir [[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] ([[सदस्य वार्ता:Shalu Pandey15|वार्ता]]) 05:32, 2 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:Shalu Pandey15|Shalu Pandey15]] जी! आपने जिन लेखों का आवेदन किया है वो पहले से ही बने हुए हैं। कृपया ऐसे लेखों का चुनाव करें जो पहले से नहीं बने हुए हों। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:48, 4 सितंबर 2026 (UTC) ::::::@[[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] जी! जब तक आप प्रतियोगिता में प्रतिभागी हैं तब तक अन्य प्रतिभागियों के लेख आवेदन पर कोई टिप्पणी न करें। प्रतियोगिता के दौरान जब तक आपसे सीधे कुछ न पूछा जाय तब तक कृपया इससे बचें। [[User:अजीत कुमार तिवारी|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''अजीत कुमार तिवारी'''</span>]]<sup>[[User talk:अजीत कुमार तिवारी|<span style="color:green"> '''बातचीत'''</span>]]</sup> 06:54, 4 सितंबर 2026 (UTC) :::::::जी, मैं इस बात का ध्यान रखूंगा। [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 12:13, 4 सितंबर 2026 (UTC) * [[आयुर्वेद और कोणार्क सूर्य मंदिर का अद्वितीय संबंध]] यह लेख आयुर्वेद, साम्ब की सूर्योपासना की कथा तथा कोणार्क सूर्य मंदिर से संबंधित है। — [[सदस्य:डॉ. सौरभ शर्मा|डॉ. सौरभ शर्मा]] ([[सदस्य वार्ता:डॉ. सौरभ शर्मा|वार्ता]]) 09:31, 3 सितंबर 2026 (UTC) :लेख विकिपीडिया के अनुरूप नहीं होने के कारण अस्वीकृत किया जाता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:14, 4 सितंबर 2026 (UTC) l7k36nle4bcxr3acg0kmntbubtnersn सदस्य:TheTarget2027 2 1617110 6611041 6600305 2026-09-06T09:00:59Z TheTarget2027 934652 /* */ 6611041 wikitext text/x-wiki हिन्दी भाषा से प्यार है। थोड़े थोड़े संपादन करता रहता हूं। कुछ उम्मीद कुछ आशायें हैं। {{ User hi }} {{User India}} {{सदस्य उत्तर प्रदेश}} == विकी कार्य == * [[सुनील लोधी]], यह लेख बनाया e7t92jaicqny2h98gxvgxncfxu0w9e8 अली शाहीन (राजनीतिज्ञ, जन्म 1970) 0 1617259 6610785 6607636 2026-09-05T18:36:34Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610785 wikitext text/x-wiki '''अली शाहीन''' (जन्म: 2 जनवरी 1970) एक तुर्की राजनीतिज्ञ हैं जो जनवरी 2016 से यूरोपीय संघ मामलों के उप मंत्री हैं। <ref>{{Cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/01/20160109-9.pdf|title=Başbakanlık ile Adalet, Avrupa Birliği, Bilim, Sanayi ve Teknoloji, Çalışma ve Sosyal Güvenlik ve Orman ve Su İşleri Bakanlıklarına Ait Atama Kararları|date=9 January 2016|publisher=Resmî Gazete|language=Turkish}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/05/20160529-4.pdf|title=Adalet, Avrupa Birliği, Çevre ve Şehircilik, Ekonomi, Enerji ve Tabii Kaynaklar, Gençlik ve Spor, Kalkınma, Orman ve Su İşleri ve Sağlık Bakanlıklarına Ait Atama Kararları|date=29 May 2016|publisher=Resmî Gazete|language=Turkish}}</ref> उन्होंने 2011 और 2015 के बीच [[Justice and Development Party (Turkey)|जस्टिस एंड डेवलपमेंट पार्टी]] (एकेपी) से गाजियांटेप के लिए [[सांसद|संसद सदस्य के]] रूप में कार्य किया <ref>{{Cite web|url=http://www.ab.gov.tr/?p=46900&l=1|title=AB Bakan Yardımcısı Ali Şahin|publisher=Ministry of European Union Affairs|language=Turkish|access-date=30 May 2016}}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> वह [[June 2015 Turkish general election|जून 2015]] और [[November 2015 Turkish general election|नवंबर 2015 के आम चुनावों]] में सांसद पद के उम्मीदवार थे। वह एकेपी की गाज़ियांटेप उम्मीदवारों की सूची में शामिल होने में कामयाब रहे लेकिन दोबारा सांसद चुने जाने में सफल नहीं हुए। <ref>{{Cite web|url=http://www.alisahin.org/biyografi/|title=Biyografi|publisher=Alisahin.com|language=Turkish|access-date=30 May 2016|archive-date=18 मई 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518133737/http://www.alisahin.org/biyografi/|url-status=dead}}</ref> उन्हें टीजीएनए XXVII के रूप में चुना गया। अवधि एके पार्टी गाज़ियांटेप के डिप्टी ने 24 जून 2018 के संसदीय चुनावों में भाग लिया। <ref>{{Cite web|url=https://www5.tbmm.gov.tr//develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=6770|title=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ|website=www5.tbmm.gov.tr|access-date=27 January 2022}}</ref> उन्होंने एके पार्टी के सामाजिक नीतियों के उपाध्यक्ष, संसद की विदेश मामलों की समिति के सदस्य और पेस तुर्की समूह के सदस्य के रूप में कार्य किया। <ref>{{Cite web|url=https://www5.tbmm.gov.tr//develop/owa/milletvekillerimiz_sd.bilgi?p_donem=27&p_sicil=6770|title=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ|website=www5.tbmm.gov.tr|access-date=27 January 2022}}</ref> सितारा-ए-पाकिस्तान उन्हें 2020 में पाकिस्तान के राष्ट्रपति डॉ. [[आरिफ़ अल्वी|आरिफ अल्वी]] द्वारा प्रदान किया गया था। <ref>{{Cite web|url=http://pakturkey.blogspot.com/2020/08/pakistann-sivil-odulleri-ankarada.html|title=A blog of Pakistan-Turkey relations: Pakistan'ın Sivil Ödülleri Ankara'da düzenlenen bir Ödül Töreninde önde gelen Türk kişilere verildi}}</ref> वह तुर्की-पाकिस्तान संसदीय मैत्री समूह के अध्यक्ष के रूप में कार्यरत हैं। <ref>{{Cite web|url=https://www5.tbmm.gov.tr//develop/owa/dostluk_gruplari.ulkeler?pUlkeNo=87|title=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ|website=www5.tbmm.gov.tr|access-date=27 January 2022}}</ref> उन्हें 9 जुलाई 2020 को तुर्की की ग्रैंड नेशनल असेंबली की अध्यक्षता के प्रशासनिक प्रमुख के रूप में चुना गया था <ref>{{Cite web|url=https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/07/20200709-2.pdf|title=Resmi Gazete|last=Şahin|first=Ali}}</ref> 6 जनवरी 2022 को उन्हें तुर्की ग्रैंड नेशनल [https://www.tbmm.gov.tr/Haber/Detay?haberSiraNo=153151 असेंबली] में लैटिन अमेरिकी और कैरेबियन संसद (पार्लाटिनो) के तुर्की प्रतिनिधिमंडल के प्रमुख के रूप में चुना गया। <ref>{{Cite web|url=https://www.tbmm.gov.tr/Haber/Detay?haberSiraNo=153151|title=TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ|website=www.tbmm.gov.tr|access-date=27 January 2022}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[शाहीन अफरीदी]] * <bdi>[[पोपी लियू]]</bdi> * <bdi>[[मामलात]]</bdi> == संदर्भ == [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1970 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] [[श्रेणी:तुर्की के लोग]] 4f9siuwkyu1n2nm4tnxtjoupzv0elj1 लिवाडिया महल 0 1617267 6610978 6607785 2026-09-06T06:37:30Z शीतल सिन्हा 70505 6610978 wikitext text/x-wiki '''लिवाडिया महल''' ({{langx|ru|Ливадийский дворец}}; {{langx|uk|Лівадійський палац}}) [[क्रीमिया]] के दक्षिणी तट पर स्थित एक [[महल]] है।<ref>{{cite web |title=Livadia Palace and Park Museum-Reserve |url=http://livadia-palace.ru/en/ |website=livadia-palace.ru |access-date=20 अगस्त 2026|trans-title=लिवाडिया महल और पार्क म्यूजियम-रिजर्व }}</ref> यह महल याल्टा से तीन किलोमीटर दूर माउंट मोगाबी की पूर्वी ढलान पर स्थित है।<ref>{{cite web |title=Livadia Palace – Russian Information Centre |url=https://www.russinfo.in/crimea/crimea-palaces-fortress/livadia-palace/ |access-date=19 अगस्त 2026|website=Russian Information Centre|language=en|trans-title=लिवाडिया पैलेस}}</ref> यह महल क्रीमिया में स्थित अंतिम रूसी [[जार]] निकोलस II और उनके परिवार का ग्रीष्मकालीन आश्रय स्थल था। 1922 में इस महल को एक [[संग्रहालय]] के तौर पर आम लोगों के लिए खोला गया था, लेकिन आगंतुक की कमी के कारण 5 साल बाद इसे बंद कर दिया गया।<ref>{{cite web |last1=गिल्बर्ट |first1=पॉल |title=Livadia Palace marks 100th anniversary as a museum|url=https://tsarnicholas.org/2022/07/25/livadia-palace-marks-100th-anniversary-as-a-museum/ |website=निकोलस द्वितीय |access-date=19 अगस्त 2026 |language=en |date=25 जुलाई 2022|trans-title =लिवाडिया पैलेस ने म्यूज़ियम के तौर पर अपनी 100वीं सालगिरह मनाई।}}</ref>जुलाई 2022 में लिवाडिया महल संग्रहालय के खुलने की 100वीं सालगिरह के रूप में मनाया गया। ==इतिहास == लिवाडिया महल का [[इतिहास]] 1834 में शुरू हुआ, जब [[पोलैंड]] के अमीर लेव पोटोकी ने याल्टा के पास लिवडिया नामक छोटा सा गाँव खरीदा और वहाँ अपनी हवेली बनवाई। उनकी मृत्यु के बाद यह संपत्ति शाही परिवार ने अलेक्जेंडर II के लिए खरीद ली। 1861 में यह महल रूसी शासकों का दक्षिणी निवास स्थान बन गया। <ref>{{cite web |title=Discover Ukraine : Places : Crimea : Yalta : Livadia Palace|url=https://discover-ukraine.info/places/crimea/yalta/35 |website=discover-ukraine.info |access-date=20 अगस्त 2026 |language=en|trans-title=यूक्रेन को जानें : जगहें : क्रीमिया : याल्टा : लिवाडिया पैलेस }}</ref> सम्राट [[अलेक्जेंडर द्वितीय]] ने इसे अपना गर्मियों का निवास स्थान बना लिया। जार के आदेश पर इस महल को फिर से बनाया गया और एक असली शाही महल का रूप दिया गया। पोटोकी की महल को रॉयल परिवार की जरूरतों के हिसाब से बनाया गया। भवन निर्माण का काम [[वास्तुकार]] इपोलिट मोनिगेटी की देखरेख में की गई।<ref>{{cite web |last1=गिल्बर्ट |first1=पॉल |title=Livadia Palace celebrated its 100th anniversary as a museum. |url=https://tsarnicholas.org/2022/07/25/livadia-palace-marks-100th-anniversary-as-a-museum/ |website=निकोलस द्वितीय |access-date=19 अगस्त 2026 |language=en|date=25 जुलाई 2022}}</ref> यह निर्माण कार्य 1862 से 1866 तक चला। इस दौरान मशहूर होली क्रॉस हाउस चर्च समेत लगभग 70 अलग-अलग इमारतें बनाई गईं। 1917 की रूसी क्रांति के बाद [[महल]] का [[राष्ट्रीयकरण]] कर दिया गया। 21 दिसंबर 1920 को [[लेनिन]] ने एक आदेश पर साइन किया, जिसके अनुसार “पहले के जार और ग्रैंड ड्यूक के महलों का इस्तेमाल मजदूरों और किसानों के लिए सेनेटोरियम और हेल्थ रिसॉर्ट के तौर पर किया जाना चाहिए।” 1925 में लिवाडिया पैलेस में पहला सेनेटोरियम खोला गया, जिसमें किसानों का मुफ्त इलाज किया जाता था।<ref>{{cite web |title=Livadia Palace – Russian Information Center|url=https://www.russinfo.in/crimea/crimea-palaces-fortress/livadia-palace/ |access-date=19 अगस्त 2026}}</ref> 1925 से 1931 तक यह पीपुल्स कमिश्रिएट ऑफ हेल्थ के किसान सेनेटोरियम के रूप में संचालित होता था, जो एंटी-टीबी और सामान्य चिकित्सीय उपचार में विशेषज्ञता रखता था। ==चित्र संग्रह== <gallery> File:Смерть Александра III в Ливадии. Худ.М.Зичи.1895 г..png|1895 में रूस के अलेक्जेंडर तृतीय अपनी पत्नी के साथ File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|फरवरी 1945 में याल्टा सम्मेलन </gallery> ==इन्हें भी देखें== * [[पोपोव मनोर हाउस]] * [[पोचाइव लावर]] * [[मरिंस्की महल]] * [[हाउस विद काइमेराज़]] *[[ बखचीसराय महल]] *[[ काम्याना मोहिला ]] *[[ मायकोलाइव वेधशाला ]] * [[जेनोइज़ किला, सुदक]] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:युक्रेन]] [[श्रेणी:यूक्रेन में दुर्ग]] o3uqdqnizvhn5tsiatw2p90kz9yc2e4 6610985 6610978 2026-09-06T06:55:09Z शीतल सिन्हा 70505 /* इतिहास */ 6610985 wikitext text/x-wiki '''लिवाडिया महल''' ({{langx|ru|Ливадийский дворец}}; {{langx|uk|Лівадійський палац}}) [[क्रीमिया]] के दक्षिणी तट पर स्थित एक [[महल]] है।<ref>{{cite web |title=Livadia Palace and Park Museum-Reserve |url=http://livadia-palace.ru/en/ |website=livadia-palace.ru |access-date=20 अगस्त 2026|trans-title=लिवाडिया महल और पार्क म्यूजियम-रिजर्व }}</ref> यह महल याल्टा से तीन किलोमीटर दूर माउंट मोगाबी की पूर्वी ढलान पर स्थित है।<ref>{{cite web |title=Livadia Palace – Russian Information Centre |url=https://www.russinfo.in/crimea/crimea-palaces-fortress/livadia-palace/ |access-date=19 अगस्त 2026|website=Russian Information Centre|language=en|trans-title=लिवाडिया पैलेस}}</ref> यह महल क्रीमिया में स्थित अंतिम रूसी [[जार]] निकोलस II और उनके परिवार का ग्रीष्मकालीन आश्रय स्थल था। 1922 में इस महल को एक [[संग्रहालय]] के तौर पर आम लोगों के लिए खोला गया था, लेकिन आगंतुक की कमी के कारण 5 साल बाद इसे बंद कर दिया गया।<ref>{{cite web |last1=गिल्बर्ट |first1=पॉल |title=Livadia Palace marks 100th anniversary as a museum|url=https://tsarnicholas.org/2022/07/25/livadia-palace-marks-100th-anniversary-as-a-museum/ |website=निकोलस द्वितीय |access-date=19 अगस्त 2026 |language=en |date=25 जुलाई 2022|trans-title =लिवाडिया पैलेस ने म्यूज़ियम के तौर पर अपनी 100वीं सालगिरह मनाई।}}</ref>जुलाई 2022 में लिवाडिया महल संग्रहालय के खुलने की 100वीं सालगिरह के रूप में मनाया गया। ==इतिहास == इस महल का [[इतिहास]] वर्ष 1834 में शुरू हुआ। जब [[पोलैंड]] के अमीर लेव पोटोकी ने याल्टा के पास लिवडिया नामक छोटा सा गाँव खरीदा और वहाँ अपनी हवेली बनवाई। उनकी मृत्यु के बाद यह संपत्ति शाही परिवार ने अलेक्जेंडर II के लिए खरीद ली। 1861 में यह महल रूसी शासकों का दक्षिणी निवास स्थान बन गया। <ref>{{cite web |title=Discover Ukraine : Places : Crimea : Yalta : Livadia Palace|url=https://discover-ukraine.info/places/crimea/yalta/35 |website=discover-ukraine.info |access-date=20 अगस्त 2026 |language=en|trans-title=यूक्रेन को जानें : जगहें : क्रीमिया : याल्टा : लिवाडिया पैलेस }}</ref> सम्राट [[अलेक्जेंडर द्वितीय]] ने इसे अपना गर्मियों का निवास स्थान बना लिया। जार के आदेश पर इस महल को फिर से बनाया गया और एक असली शाही महल का रूप दिया गया। पोटोकी की महल को रॉयल परिवार की जरूरतों के हिसाब से बनाया गया। भवन निर्माण का काम [[वास्तुकार]] इपोलिट मोनिगेटी की देखरेख में की गई।<ref>{{cite web |last1=गिल्बर्ट |first1=पॉल |title=Livadia Palace celebrated its 100th anniversary as a museum. |url=https://tsarnicholas.org/2022/07/25/livadia-palace-marks-100th-anniversary-as-a-museum/ |website=निकोलस द्वितीय |access-date=19 अगस्त 2026 |language=en|date=25 जुलाई 2022}}</ref> यह निर्माण कार्य 1862 से 1866 तक चला। इस दौरान मशहूर होली क्रॉस हाउस चर्च समेत लगभग 70 अलग-अलग इमारतें बनाई गईं। 1917 की रूसी क्रांति के बाद [[महल]] का [[राष्ट्रीयकरण]] कर दिया गया। 21 दिसंबर 1920 को [[लेनिन]] ने एक आदेश पर साइन किया, जिसके अनुसार “पहले के जार और ग्रैंड ड्यूक के महलों का इस्तेमाल मजदूरों और किसानों के लिए सेनेटोरियम और हेल्थ रिसॉर्ट के तौर पर किया जाना चाहिए।” 1925 में लिवाडिया पैलेस में पहला सेनेटोरियम खोला गया, जिसमें किसानों का मुफ्त इलाज किया जाता था।<ref>{{cite web |title=Livadia Palace – Russian Information Center|url=https://www.russinfo.in/crimea/crimea-palaces-fortress/livadia-palace/ |access-date=19 अगस्त 2026}}</ref> 1925 से 1931 तक यह पीपुल्स कमिश्रिएट ऑफ हेल्थ के किसान सेनेटोरियम के रूप में संचालित होता था, जो एंटी-टीबी और सामान्य चिकित्सीय उपचार में विशेषज्ञता रखता था। ==चित्र संग्रह== <gallery> File:Смерть Александра III в Ливадии. Худ.М.Зичи.1895 г..png|1895 में रूस के अलेक्जेंडर तृतीय अपनी पत्नी के साथ File:Yalta Conference (Churchill, Roosevelt, Stalin) (B&W).jpg|फरवरी 1945 में याल्टा सम्मेलन </gallery> ==इन्हें भी देखें== * [[पोपोव मनोर हाउस]] * [[पोचाइव लावर]] * [[मरिंस्की महल]] * [[हाउस विद काइमेराज़]] *[[ बखचीसराय महल]] *[[ काम्याना मोहिला ]] *[[ मायकोलाइव वेधशाला ]] * [[जेनोइज़ किला, सुदक]] ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:युक्रेन]] [[श्रेणी:यूक्रेन में दुर्ग]] t6ns358u44qxn46pj7xue12gkvya3hi रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) 0 1617301 6610832 6607973 2026-09-06T01:42:23Z Doctor Bhole Baba 938979 6610832 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | मन्दिर_नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | चित्र_शीर्षक = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | सम्प्रदाय = [[हिन्दू धर्म]] | देव = [[शिव]], [[राम]] | राज्य = [[उत्तराखण्ड]] | जिला = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | अक्षांश = 29.5447 | रेखांश = 80.1244 }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] dmx4d5j0x78bn2ebk63dnopa7tv4dzh 6610834 6610832 2026-09-06T01:44:30Z Doctor Bhole Baba 938979 6610834 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | मन्दिर_नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | चित्र_शीर्षक = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | सम्प्रदाय = [[हिन्दू धर्म]] | देव = [[शिव]], [[राम]] | राज्य = [[उत्तराखण्ड]] | जिला = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | mapframe = yes | अक्षांश = 29.5447 | रेखांश = 80.1244 }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] k8lbiztx52iyozla3bxblewf08ms7zr 6610835 6610834 2026-09-06T01:46:21Z Doctor Bhole Baba 938979 6610835 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | मन्दिर_नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | चित्र_शीर्षक = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | सम्प्रदाय = [[हिन्दू धर्म]] | देव = [[शिव]], [[राम]] | राज्य = [[उत्तराखण्ड]] | जिला = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | pushpin_map = भारत उत्तराखण्ड | pushpin_map_caption = उत्तराखण्ड में स्थिति | अक्षांश_डिग्री = 29 | अक्षांश_मिनट = 32 | अक्षांश_सेकंड = 41 | अक्षांश_दिशा = N | रेखांश_डिग्री = 80 | रेखांश_मिनट = 07 | रेखांश_सेकंड = 28 | रेखांश_दिशा = E }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] esnxt42dxcmqfuoxsp6ub0qztda4gqi 6610836 6610835 2026-09-06T01:48:12Z Doctor Bhole Baba 938979 6610836 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | चित्र_चौड़ाई = 250px | चित्र_कैप्शन = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | सम्प्रदाय = [[हिन्दू धर्म]] | मुख्य_देवता = [[शिव]], [[राम]] | राज्य = [[उत्तराखण्ड]] | ज़िला = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | अक्षांश = 29.5447 | रेखांश = 80.1244 | pushpin_map = उत्तराखण्ड }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 6fpnz34ijfp2jo9xsm2yd0qyg9arjrp 6610837 6610836 2026-09-06T01:50:01Z Doctor Bhole Baba 938979 6610837 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | image_size = 250px | alt = रामेश्वर मंदिर ताम्रपत्र | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] s5oeoyqdkcfble6pm0hycqrqzf4m0gs 6610838 6610837 2026-09-06T01:51:47Z Doctor Bhole Baba 938979 6610838 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | image_size = 250px | alt = रामेश्वर मंदिर ताम्रपत्र | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | राज्य = [[उत्तराखण्ड]] | ज़िला = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] r7pg64qpay7vatbkisq7s4fl7qn43jb 6610839 6610838 2026-09-06T01:53:25Z Doctor Bhole Baba 938979 6610839 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = [[चित्र:Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png|250px]] | चित्र_शीर्षक = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | सम्प्रदाय = [[हिन्दू धर्म]] | मुख्य_देवता = [[शिव]], [[राम]] | राज्य = [[उत्तराखण्ड]] | ज़िला = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | निर्देशांक = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] c8yaabppp911t439nouuhr1pxpmibo8 6610840 6610839 2026-09-06T01:55:08Z Doctor Bhole Baba 938979 6610840 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | image_size = 250px | alt = रामेश्वर मंदिर ताम्रपत्र | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | location = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]], [[उत्तराखण्ड]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] ohwefrffwekpkfdfm12hrc7kxne1yif 6610843 6610840 2026-09-06T01:57:00Z Doctor Bhole Baba 938979 6610843 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | location = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]], [[उत्तराखण्ड]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] g03mw8j4a5mwqaqksv2cxoayboe730q 6610844 6610843 2026-09-06T01:59:03Z Doctor Bhole Baba 938979 6610844 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | location = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]], [[उत्तराखण्ड]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] j4jsn50fsypgnzkzvsyy9ez45dtgvh9 6610845 6610844 2026-09-06T02:00:55Z Doctor Bhole Baba 938979 6610845 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] bx1a3vj6qzxfppjg08j5mb4ct413tmn 6610846 6610845 2026-09-06T02:02:37Z Doctor Bhole Baba 938979 6610846 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक | नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | चित्र_शीर्षक = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | लेबल1 = धर्म | डेटा1 = [[हिन्दू धर्म]] | लेबल2 = मुख्य देवता | डेटा2 = [[शिव]], [[राम]] | लेबल3 = स्थान | डेटा3 = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]], [[उत्तराखण्ड]] | लेबल4 = निर्देशांक | डेटा4 = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] evdxpn13pmbgkpxoca5i3dbo3wcxdcu 6610847 6610846 2026-09-06T02:05:41Z Doctor Bhole Baba 938979 6610847 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक धार्मिक इमारत | इमारत_नाम = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | चित्र = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | चित्र_शीर्षक = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | धार्मिक_सम्बद्धता = [[हिन्दू धर्म]] | संप्रदाय = [[हिन्दू धर्म]] | स्थान = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]], [[उत्तराखण्ड]] | अक्षांश = 29.5447 | रेखांश = 80.1244 }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 0axhkw44pkkr4wvxpt39ixivcdordgo 6610849 6610847 2026-09-06T02:09:20Z Doctor Bhole Baba 938979 6610849 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | image_size = 250px | alt = रामेश्वर मंदिर ताम्रपत्र | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 55ahs1sn3tzu9t68da7exrljj7dnqwf 6610852 6610849 2026-09-06T02:14:13Z Doctor Bhole Baba 938979 6610852 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | image_size = 250px | alt = रामेश्वर मंदिर ताम्रपत्र | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{निर्देशांक|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 1odu8hlch1qhjhjqqs0phktn7fi7kej 6610853 6610852 2026-09-06T02:26:35Z Doctor Bhole Baba 938979 6610853 wikitext text/x-wiki रामेश्वर मंदिर {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | image_size = 250px | alt = रामेश्वर मंदिर ताम्रपत्र | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{निर्देशांक|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 5dwumuk87iszn0tor0rvbdqyrt9gq7t 6610856 6610853 2026-09-06T02:37:33Z Doctor Bhole Baba 938979 6610856 wikitext text/x-wiki रामेश्वर मंदिर {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{निर्देशांक|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline,title}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 68old1ns1q5cfidkd09c7136f73eehv 6610911 6610856 2026-09-06T04:54:11Z AMAN KUMAR 911487 [[Special:Contributions/Doctor Bhole Baba|Doctor Bhole Baba]] ([[User talk:Doctor Bhole Baba|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया 6607973 wikitext text/x-wiki {{कृत्रिम बुद्धि सामग्री}} {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] by81f30zwar88zs0mfidrtobojkxadd 6610921 6610911 2026-09-06T05:37:06Z Doctor Bhole Baba 938979 6610921 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | religion = [[हिन्दू धर्म]] | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] p5t0hrttdu0bw8nuixrd77lo3o59keb 6610923 6610921 2026-09-06T05:44:15Z Doctor Bhole Baba 938979 6610923 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक हिन्दू मन्दिर | name = रामेश्वर मंदिर (पिथौरागढ़) | image = Rameshwar Mandir Tampatra 1695.png | caption = राजा उद्योत चंद द्वारा सन् 1695 में रामेश्वर मंदिर को दिया गया ऐतिहासिक ताम्रपत्र | deity = [[शिव]], [[राम]] | state = [[उत्तराखण्ड]] | district = [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़]] | coordinates = {{coord|29|32|41|N|80|07|28|E|display=inline}} }} '''रामेश्वर मंदिर''' उत्तराखण्ड के [[पिथौरागढ़ ज़िला|पिथौरागढ़ जिले]] में स्थित एक बहुत ही पुराना और प्रसिद्ध मंदिर है। यह मंदिर पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा जिलों की सीमाओं के पास, सरयू और पूर्वी रामगंगा नदी के पवित्र संगम (पनार) पर बना हुआ है। पुराने समय की मान्यताओं और धार्मिक महत्व के कारण लोग इसे कुमाऊं क्षेत्र का एक पवित्र धाम मानते हैं। अब इस संगम तट पर आने वाले भक्तों को भगवान शिव और भगवान श्रीराम, दोनों के एक साथ दर्शन करने का मौका मिलता है। == पौराणिक कथाएं और महत्व == * '''भगवान राम से संबंध:''' पुरानी मान्यताओं के अनुसार, इस मंदिर को त्रेतायुग में खुद भगवान श्रीराम ने स्थापित किया था <ref name="news18">"Pithoragarh: भगवान राम ने बनाया था रामेश्वर मंदिर, यहीं सीखी थी धनुर्विद्या!", News18 हिंदी, 29 November 2022.</ref>। ऐसा माना जाता है कि भगवान राम ने यहीं पर अपने गुरु महर्षि वशिष्ठ से अस्त्र-शस्त्र और धनुर्विद्या सीखी थी। श्रीराम ने अपने अवतार काल के अंतिम समय में इसी संगम पर प्राकृतिक रूप से बने शिवलिंग की पूजा की थी, जिसके कारण इस जगह का नाम रामेश्वर पड़ा। * '''स्कन्द पुराण में जिक्र:''' महर्षि वेद व्यास द्वारा लिखे गए स्कन्द पुराण के मानस खंड में इस मंदिर के बारे में खुलकर बताया गया है। पुराणों के अनुसार, यहाँ पूजा करने का फल काशी विश्वनाथ से 10 गुना और सेतुबंध रामेश्वरम से 100 गुना ज्यादा मिलता है। * '''प्राकृतिक शिवलिंग:''' मंदिर के मुख्य गर्भगृह (अंदर वाले कमरे) में एक प्राकृतिक रूप से बना हुआ शिवलिंग स्थापित है। == भौगोलिक स्थिति (रास्ता और जगह) == यह धाम पिथौरागढ़ मुख्य शहर से लगभग 40 किलोमीटर दूर है। यह मंदिर मानसरोवर झील से निकलने वाली पवित्र सरयू नदी और भगवान परशुराम द्वारा खोजी गई पूर्वी रामगंगा नदी के संगम (पनार) के किनारे बसा है। इस संगम पर नहाना हरिद्वार में नहाने जितना ही पुण्य देने वाला माना जाता है। == पुराना इतिहास और ताम्रपत्र == रामेश्वर मंदिर का ऐतिहासिक महत्व कुमाऊं के चंद राजाओं के समय से रहा है। इसके पक्के सबूत मंदिर से मिले पुराने 'रामेश्वर ताम्रपत्र' (शाके 1617 और शाके 1711) से मिलते हैं <ref name="tamrapatra">रामेश्वर ताम्रपत्र (हिन्दी रूपान्तरण अभिलेख)</ref>। * '''राजा रुद्रचंद्र का संबंध:''' ताम्रपत्र के अनुसार, सीटीवाढी (सीटीडी) क्षेत्र में 1 ज्यूला जमीन पहले से ही चन्द वंश के राजा रुद्रचंद्र ने मंदिर को दान दी थी, जिसे बाद के राजाओं ने भी वैसा ही बनाए रखा <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा उद्योत चंद का योगदान (सन् 1695):''' चन्द राजवंश के राजा उद्योत चंद ने शाके 1617 (सन् 1695) में रामेश्वर मंदिर को कुल 5 ज्यूला जमीन दान (गुंठ भूमि) दी थी और यहाँ की पूजा-व्यवस्था को ठीक किया था <ref name="tamrapatra"/>। * '''राजा महेंद्र चंद का योगदान (सन् 1789):''' चन्द वंश के आखिरी राजा श्री महेंद्र चंद ने शाके 1711 (सन् 1789) में सूर्य ग्रहण के मौके पर मंदिर के पुजारियों (वर्मदेव, मणीराम, हरि और जैभद्र मागो ज्यूलिया) को चार मासा जमीन दान की थी। उन्होंने मंदिर में रोज पूजा करने और अखंड दीपक जलाने की पक्की व्यवस्था की थी <ref name="tamrapatra"/>। == रोज की पूजा और भोग की व्यवस्था == पुराने ताम्रपत्र के अनुसार, चंद राजाओं ने मंदिर को रोज चलाने के लिए कड़े नियम और पैसों का बजट तय किया था <ref name="tamrapatra"/>: * '''रोज का भोग:''' हर दिन 2 तानी चावल का भोग और 6 मुठ्ठी दाल चढ़ाने का नियम था। * '''पूजा का सामान:''' रोज की पूजा के लिए 2 मुठ्ठी अक्षत (चावल), 10 पैसे का घी, और अखंड दीये के लिए 12 पैसे का तेल तय था। * '''धूप और बाकी सामान:''' पूरे साल के लिए 5 पैसे का गुग्गुल (धूप), बत्ती बनाने के लिए 8 पैसे का कपड़ा, भोग के लिए 24 पैसे का घी और रोज नाप के अनुसार नमक देने का नियम राजा ने बनाया था। == श्रीराम मंदिर (2024) का नया निर्माण == पुराने समय से इस संगम पर मुख्य रूप से केवल शिव मंदिर ही था। परिसर में भगवान श्रीराम के एक अलग मंदिर की कमी को देखते हुए हाल ही में यहाँ नया मंदिर बनाया गया है। * '''निर्माण का समय:''' इस नए Ram मंदिर को बनाने का काम साल 2023 से 2024 के बीच पूरा हुआ। * '''प्राण-प्रतिष्ठा:''' मंदिर के अंदर भगवान श्रीराम की मूर्ति की प्राण-प्रतिष्ठा 22 जनवरी 2024 को की गई। * '''बनाने वाले:''' इस मंदिर का सुंदर निर्माण अल्मोड़ा के रहने वाले 84 साल के रामभक्त और कुमाऊँनी रामायण को लिखने वाले डॉ. विश्वम्भर विशन दत्त जोशी "शैलज" और मुख्य पुजारी आनंद बल्लभ जोशी की कोशिशों, संकल्प और सहयोग से पूरा हुआ। == मंदिर के व्यवस्थापक और परंपराएं == * '''समय:''' मंदिर के दरवाजे रोज सुबह 5:00 बजे खुलते हैं और शाम को 7:00 बजे की आरती के बाद बंद होते हैं। * '''मुख्य पुजारी:''' मंदिर के पुराने और पारंपरिक मुख्य पुजारी मेलडुंगरी के जोशी परिवार के लोग हैं। वर्तमान में '''आनंद बल्लभ जोशी''' इसके मुख्य पुजारी हैं, जो यहाँ की रोज की पूजा-पाठ और धार्मिक कामों को संभालते हैं। * '''व्यवस्थापक:''' मंदिर के व्यवस्थापक के रूप में महेश गिरी जी यहाँ की बाकी व्यवस्थाओं को देखते हैं। * '''धार्मिक काम:''' यह जगह पिथौरागढ़, चम्पावत और अल्मोड़ा के लोगों के लिए जनेऊ संस्कार (यज्ञोपवीत), देव डांगरों के पवित्र स्नान और अंतिम संस्कार (शवदाह) का एक बड़ा केंद्र है। == संदर्भ == <references /> [[श्रेणी:उत्तराखंड के हिन्दू मंदिर]] [[श्रेणी:पिथौरागढ़ जिला]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:राम मंदिर]] 1rc9hrawazac8xe8s2m1b0so8ifndpp अक्षय महान्ति 0 1617353 6610630 6602993 2026-09-05T12:59:14Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610630 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = अक्षय महान्ति | native_name = ଅକ୍ଷୟ ମହାନ୍ତି | native_name_lang = or | image = Akshaya Mohanty.jpg | caption = अक्षय महान्ति | birth_name = अक्षय कुमार महान्ति | alias = खोका भाई | birth_date = 12 अक्टूबर 1937 | birth_place = कटक, उड़ीसा प्रांत, ब्रिटिश भारत | death_date = {{Death date and age|2002|11|17|1937|10|12|df=yes}} | death_place = कटक, ओडिशा, भारत | occupation = गायक, पार्श्वगायक, संगीतकार, संगीत निर्देशक, गीतकार, लेखक, अभिनेता | genre = ओड़िया आधुनिक गीत, फ़िल्म संगीत, ओडिशी, भक्ति, लोक, ग़ज़ल | years_active = 1956–2002 | instrument = गायन }} '''अक्षय महान्ति''' (ओड़िया: '''ଅକ୍ଷୟ ମହାନ୍ତି'''; 12 अक्टूबर 1937 – 17 नवम्बर 2002), जिन्हें '''खोका भाई''' के नाम से भी जाना जाता है, ओडिशा के प्रमुख गायक, संगीतकार, संगीत निर्देशक, गीतकार और लेखक थे। उन्होंने ओड़िया फ़िल्म संगीत के साथ-साथ आधुनिक गैर-फ़िल्मी गीत, भजन, ओडिशी संगीत, लोकगीत और ग़ज़ल को लोकप्रिय बनाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref name="PrasarBharati">{{cite report |title=Annual Report 2016–17 |publisher=Prasar Bharati |page=81 |url=https://prasarbharati.gov.in/Annual_ReportPDF/2016-17-EnglishVersion.pdf |language=en }}</ref><ref name="Sahapedia">{{cite web |last=Das |first=Shyamanuja |title=Akshaya Mohanty: The Odia Ghazal Writer |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/akshaya-mohanty-odia-ghazal-writer |language=en }}</ref> उन्हें आधुनिक ओड़िया लोकप्रिय संगीत के विकास में अग्रणी व्यक्तित्व माना जाता है। उनके संगीत में लोकप्रियता और प्रयोगधर्मिता का संयोजन दिखाई देता है और उन्होंने समकालीन विषयों को ओड़िया गीतों में स्थान दिया।<ref name="Sahapedia"/><ref name="NIE">{{cite news |title='Akshaya Mohanty was ahead of his times' |work=The New Indian Express |date=16 October 2009 |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2009/Oct/16/akshaya-mohanty-was-ahead-of-his-times-95301.html |language=en }}</ref> == प्रारंभिक जीवन == अक्षय महान्ति का जन्म कटक क्षेत्र में बिचित्रानन्द महान्ति और सुभर्ण मंजरी महान्ति के यहाँ हुआ था। उनके जन्म की तिथि 12 अक्टूबर निर्विवाद रूप से अनेक स्रोतों में दी गई है, लेकिन जन्म-वर्ष के संबंध में प्रकाशित स्रोतों में मतभेद मिलता है। IMDb 1937 बताता है, जबकि Saregama और कुछ ओड़िया समाचार स्रोत 1934 या 1936 देते हैं।<ref name="IMDb">{{cite web |title=Akshaya Mohanty |website=IMDb |url=https://www.imdb.com/name/nm3369006/ |language=en }}</ref><ref name="Saregama">{{cite web |title=Akshaya Mohanty Songs |website=Saregama |url=https://www.saregama.com/artist/akshaya-mohanty_246/hits/songs |language=en }}</ref><ref name="OrissaPOST">{{cite news |title=Remembering Akshaya Mohanty on his birth anniversary |work=OrissaPOST |date=12 October 2019 |url=https://www.orissapost.com/remembering-akshaya-mohanty-on-his-birth-anniversary/ |language=en }}</ref> उनका संबंध बांकिमुंडई गाँव से था, जो तत्कालीन कटक जिले में था और बाद में केन्द्रापड़ा जिले का हिस्सा बना।<ref name="OrissaPOST"/> अक्षय महान्ति ने स्टीवर्ट साइंस कॉलेज, रेवेन्शॉ कॉलेज और मधुसूदन लॉ कॉलेज, कटक में अध्ययन किया। उन्होंने संगीत का कोई औपचारिक प्रशिक्षण नहीं लिया था।<ref name="NIE"/><ref name="OdishaBytes">{{cite news |last=Das |first=Shyamanuja |title=Odia Ghazals & Akshaya Mohanty |work=OdishaBytes |date=12 October 2020 |url=https://odishabytes.com/odia-ghazals-akshaya-mohanty/ |language=en }}</ref> == आकाशवाणी और संगीत की शुरुआत == अक्षय महान्ति ने 1950 के दशक में आकाशवाणी, कटक के साथ अपना संबंध स्थापित किया। वे 1956 में आकाशवाणी के अनुमोदित गीतकार बने और 1959 तक अनुमोदित संगीतकार के रूप में भी पहचान बना चुके थे।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="PrasarBharati"/> उन्होंने कुछ समय सरकारी सेवा में भी कार्य किया, लेकिन संगीत के प्रति अपनी रुचि के कारण बाद में पूर्णकालिक रूप से संगीत के क्षेत्र में आ गए।<ref name="OrissaPOST"/> उनका पहला रिकॉर्ड किया गया गीत ''गड़ियाला भाई धरिछि सुर रे'' बताया जाता है। 1959 की ओड़िया फ़िल्म ''मा'' में गाया गया ''गोरी गोरी गोरी'' उनके प्रारंभिक फ़िल्मी पार्श्वगीतों में प्रमुख था।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="OdiaMovieDB">{{cite web |title=Akshaya Mohanty |website=Odia Movie Database |url=https://odiamoviedb.com/person/akshaya-mohanty/ |language=en }}</ref> == फ़िल्म संगीत == 1965 में निताई पालित निर्देशित ओड़िया फ़िल्म ''मलाजंहा'' के लिए अक्षय महान्ति ने संगीत दिया। फ़िल्म के गीत ''रकता तलमला'' की लोकप्रियता ने उन्हें ओड़िया फ़िल्म संगीत के प्रमुख संगीतकारों में स्थापित करने में योगदान दिया।<ref name="OdiaMovieDB"/><ref name="OrissaPOST"/> उन्होंने अपने करियर में बड़ी संख्या में ओड़िया फ़िल्मों के लिए संगीत दिया और अनेक फ़िल्मों में पार्श्वगायन भी किया। विभिन्न स्रोत उनके फ़िल्मी योगदान की संख्या अलग-अलग देते हैं; OrissaPOST और अन्य स्रोत लगभग 75 फ़िल्मों में संगीत निर्देशन तथा 129 फ़िल्मों में पार्श्वगायन का उल्लेख करते हैं।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="OdiaMovieDB"/> उनकी प्रमुख फ़िल्मों में ''मलाजंहा'', ''किए कहार'', ''संसार'', ''जजाबर'', ''नागा फाँसा'', ''तापोई'', ''झिली मिली'', ''निझुम रातिर साथी'', ''श्री जगन्नाथ'', ''किए जीते किए हारे'', ''स्वप्न सागर'', ''दंड बालुंगा'', ''जयफुला'', ''बधू निरूपमा'', ''कालिया भरसा'' और ''चका आँखि सबु देखुची'' शामिल हैं।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="OdiaMovieDB"/> == आधुनिक ओड़िया संगीत == अक्षय महान्ति ने ओड़िया फ़िल्म संगीत के अलावा आधुनिक गैर-फ़िल्मी गीतों को लोकप्रिय बनाने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। उनके गीतों में प्रेम, विरह, सामाजिक जीवन, प्रकृति और समकालीन अनुभवों को प्रमुखता मिली।<ref name="Sahapedia"/> आकाशवाणी के अभिलेखीय दस्तावेजों में भी उन्हें ओड़िया भजन, ओडिशी गीत, लोकगीत, फ़िल्म तथा गैर-फ़िल्मी आधुनिक हल्के संगीत और लोकप्रिय आख्यानों पर आधारित बैलेड के रचनाकार के रूप में दर्ज किया गया है।<ref name="PrasarBharati"/> उनकी लोकप्रिय रचनाओं में ''स्मृति तुमे'', ''बयसर कृष्णचूड़ा'', ''जा रे भासि भासि जा'', ''हे फागुन तुमे'', ''सात दरिया पारे'', ''राजा झिअ संग'', ''पुण्यर नदी तीरे'' और ''केने घेनि जाउछ जगन्नाथंकु'' जैसे गीत शामिल हैं।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="Saregama"/> == ओड़िया ग़ज़ल में योगदान == अक्षय महान्ति को ओड़िया ग़ज़ल परंपरा के विकास में अग्रणी भूमिका निभाने वाला संगीतकार माना जाता है। Sahapedia के अनुसार, अनेक शोधकर्ताओं और कलाकारों का मत है कि उन्होंने ओड़िया में ग़ज़ल को एक लोकप्रिय संगीत-विधा के रूप में स्थापित करने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।<ref name="GhazalHistory">{{cite web |title=Tracing the Evolution of Odia Ghazals |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/tracing-evolution-odia-ghazals |language=en }}</ref> गीतकार देवदास छोटराय के साथ उनकी साझेदारी ने ओड़िया ग़ज़ल के विकास को विशेष गति दी। दोनों ने मिलकर ओड़िया ग़ज़ल की एक विशिष्ट शैली को लोकप्रिय बनाने में योगदान दिया।<ref name="Chhotray">{{cite web |title=In Conversation with Odia Lyricist Devdas Chhotray |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/conversation-odia-lyricist-devdas-chhotray |language=en }}</ref> == बैलेड और आख्यानात्मक संगीत == अक्षय महान्ति ने ओडिशा की लोकप्रिय ऐतिहासिक और लोककथात्मक परंपराओं को संगीत में प्रस्तुत करने के लिए बैलेड शैली का प्रयोग किया। उनकी उल्लेखनीय रचनाओं में ''कांची अभियान'', ''रांडीपुआ अनन्त'' और ''कोणार्क गाथा'' शामिल हैं।<ref name="Sahapedia"/><ref name="OdiaMovieDB"/> इन रचनाओं में संगीत के साथ कथा-वाचन, लोक-स्मृति और ऐतिहासिक आख्यान का संयोजन दिखाई देता है। इस प्रयोग ने आधुनिक ओड़िया लोकप्रिय संगीत के दायरे का विस्तार किया।<ref name="Sahapedia"/> == रेडियो और नाट्य संगीत == अक्षय महान्ति का संबंध आकाशवाणी की रचनात्मक गतिविधियों से भी रहा। उन्होंने फकीर मोहन सेनापति की कहानी ''पेटेंट मेडिसिन'' पर आधारित रेडियो नाटक के लिए संगीत और प्रस्तुति में योगदान दिया। यह प्रस्तुति आकाशवाणी के पुरस्कार से सम्मानित हुई थी।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="PrasarBharati"/> उनकी रेडियो गतिविधियाँ केवल गीतों तक सीमित नहीं थीं; वे संगीत, साहित्य और नाट्य रूपों के बीच प्रयोग करने के लिए भी जाने जाते थे।<ref name="NIE"/> == साहित्यिक योगदान == अक्षय महान्ति संगीत के साथ-साथ ओड़िया साहित्य में भी सक्रिय रहे। उन्होंने कहानियाँ, उपन्यास, कविताएँ, यात्रा-वृत्तांत और आत्मकथात्मक लेखन किया। OrissaPOST के अनुसार उन्होंने लगभग 100 कहानियाँ लिखीं, जिनमें से लगभग 70 प्रकाशित हुईं, जबकि उनके 12 उपन्यासों में से चार प्रकाशित हुए।<ref name="OrissaPOST"/> उनकी साहित्यिक कृतियों में ''अनेश्वरता रानी'', ''बिचार'', ''नग्न मोनालिसा'', ''बा बा रे अमेरिका'', ''आर्यदासर आत्मलिपि'', ''आर्यदासर शेषलिपि'', ''बामपंथी'', ''अफेरा नदी'' और ''गायक'' आदि शामिल हैं।<ref name="OrissaPOST"/> उनकी आत्मकथात्मक कृति ''आर्यदासर आत्मलिपि'' और उसके उत्तरवर्ती भाग ''आर्यदासर शेषलिपि'' उनके जीवन और रचनात्मक अनुभवों के महत्वपूर्ण साहित्यिक स्रोत हैं। ''आर्यदासर शेषलिपि'' का प्रकाशन 2003 में मीडिया ओडिशा द्वारा हुआ और पुस्तक 327 पृष्ठों की है।<ref name="GoogleBook">{{cite book |last=Mohanty |first=Akshaya |title=Āryyadāsara śeshalipi |publisher=Miḍiā Oḍiśā |year=2003 |pages=327 |language=or }}</ref> == अभिनय और अन्य गतिविधियाँ == अक्षय महान्ति ने संगीत के अतिरिक्त अभिनय और फ़िल्म निर्माण से भी संबंध रखा। उन्होंने कुछ ओड़िया फ़िल्मों में अभिनय किया तथा फ़िल्म निर्माण और निर्देशन से संबंधित गतिविधियों में भी भाग लिया।<ref name="OdiaMovieDB"/><ref name="NIE"/> == पुरस्कार एवं सम्मान == अक्षय महान्ति को ओड़िया सिनेमा और संगीत में उनके योगदान के लिए अनेक सम्मान प्राप्त हुए। * '''जयदेव पुरस्कार''' — 1996 में ओडिशा सरकार द्वारा प्रदान किया गया।<ref name="Jayadev">{{cite web |title=List of Jayadev Award Winners |website=Department of Culture, Government of Odisha |url=https://culture.odisha.gov.in/ |language=en |access-date=21 अगस्त 2026 |archive-date=10 जून 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250610160801/https://culture.odisha.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> * '''ओडिशा राज्य फ़िल्म पुरस्कार – सर्वश्रेष्ठ पुरुष पार्श्वगायक''' — सात बार।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="OdishaNewsOnline">{{cite news |title=Remember Akshaya Mohanty on his birth anniversary |work=Odisha News Online |date=17 November 2023 |language=en }}</ref> * '''ओडिशा राज्य फ़िल्म पुरस्कार – सर्वश्रेष्ठ संगीत निर्देशक''' — दो बार।<ref name="OrissaPOST"/><ref name="OdishaNewsOnline"/> * ओडिशा सिने क्रिटिक्स एसोसिएशन तथा अन्य सांस्कृतिक संस्थाओं के सम्मान।<ref name="OrissaPOST"/> ओडिशा सरकार के संस्कृति विभाग से संबंधित प्रकाशित अभिलेखों में 1996 के जयदेव पुरस्कार के प्राप्तकर्ता के रूप में अक्षय महान्ति का नाम दर्ज है।<ref name="JayadevList">{{cite web |title=List of Jayadev Award Winners (1980–2015) |website=Department of Culture, Government of Odisha |language=en }}</ref> == लोकप्रियता और प्रभाव == अक्षय महान्ति की संगीत शैली ने ओड़िया समाज में लोकप्रिय संगीत की समझ को बदलने में योगदान दिया। उनके समकालीन और सहकर्मी संगीतकारों ने उनकी बहुमुखी प्रतिभा और प्रयोगधर्मिता को विशेष रूप से रेखांकित किया है।<ref name="NIE"/> Sahapedia में प्रकाशित अध्ययन के अनुसार, वे केवल लोकप्रिय गीतों के रचनाकार नहीं थे, बल्कि लोकप्रियता को संगीत के माध्यम से श्रोताओं की रुचि और सांस्कृतिक स्वाद को प्रभावित करने के साधन के रूप में भी देखते थे।<ref name="Sahapedia"/> उनके संगीत में पारंपरिक ओड़िया धुनों के साथ आधुनिक शहरी अनुभवों, प्रेम और समकालीन जीवन का समावेश हुआ। इसी कारण उन्हें आधुनिक ओड़िया संगीत के इतिहास में एक महत्वपूर्ण परिवर्तनकारी व्यक्तित्व माना जाता है।<ref name="Sahapedia"/><ref name="OdishaBytes"/> == निधन == अक्षय महान्ति का निधन 17 नवम्बर 2002 को कटक में हुआ।<ref name="IMDb"/><ref name="OdiaMovieDB"/> उनके निधन के बाद भी उनकी रचनाएँ ओडिशा के सांस्कृतिक जीवन में लोकप्रिय बनी रहीं। आकाशवाणी तथा अन्य सांस्कृतिक संस्थाओं ने उनके संगीत को स्मरण और प्रसारित करने के लिए विशेष कार्यक्रम आयोजित किए।<ref name="PrasarBharati"/><ref name="NIE"/> == विरासत == अक्षय महान्ति की विरासत ओड़िया फ़िल्म संगीत, आधुनिक गीत, ग़ज़ल, भक्ति संगीत, लोक-संगीत और साहित्य—इन सभी क्षेत्रों में फैली हुई है। उनके गीतों और संगीत रचनाओं का पुनर्प्रस्तुतीकरण आज भी विभिन्न मंचों पर होता है।<ref name="Sahapedia"/><ref name="PrasarBharati"/> उनकी स्मृति में आयोजित संगीत कार्यक्रमों और सांस्कृतिक आयोजनों में उनकी रचनाओं को लगातार प्रस्तुत किया जाता रहा है। ओडिशा सरकार के सांस्कृतिक कार्यक्रमों में भी ''अक्षय महान्ति संगीत संध्या'' का आयोजन किया गया है।<ref name="CultureReport">{{cite report |title=General Activities of the Culture Department, 2012–13 |publisher=Department of Culture, Government of Odisha |url=https://culture.odisha.gov.in/sites/default/files/2021-06/activities_report_culture_2012_13.pdf |language=en }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240427082705/https://culture.odisha.gov.in/sites/default/files/2021-06/activities_report_culture_2012_13.pdf |date=27 अप्रैल 2024 }}</ref> == प्रमुख रचनाएँ == === लोकप्रिय गीत === * ''स्मृति तुमे'' * ''बयसर कृष्णचूड़ा'' * ''जा रे भासि भासि जा'' * ''हे फागुन तुमे'' * ''सात दरिया पारे'' * ''राजा झिअ संग'' * ''पुण्यर नदी तीरे'' * ''केने घेनि जाउछ जगन्नाथंकु'' * ''रकता तलमला''<ref name="Saregama"/><ref name="OrissaPOST"/> === बैलेड === * ''कांची अभियान'' * ''रांडीपुआ अनन्त'' * ''कोणार्क गाथा''<ref name="Sahapedia"/> === साहित्य === * ''अनेश्वरता रानी'' * ''बिचार'' * ''नग्न मोनालिसा'' * ''बा बा रे अमेरिका'' * ''आर्यदासर आत्मलिपि'' * ''आर्यदासर शेषलिपि'' * ''बामपंथी'' * ''अफेरा नदी'' * ''गायक''<ref name="OrissaPOST"/><ref name="GoogleBook"/> == सन्दर्भ == <references/> == बाहरी कड़ियाँ == * {{IMDb name|3369006|Akshaya Mohanty}} * [https://www.sahapedia.org/akshaya-mohanty-odia-ghazal-writer Sahapedia पर अक्षय महान्ति] * [https://www.saregama.com/artist/akshaya-mohanty_246/hits/songs Saregama पर अक्षय महान्ति] * [https://odiamoviedb.com/person/akshaya-mohanty/ Odia Movie Database पर अक्षय महान्ति] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:महान्ति, अक्षय}} [[Category:1937 में जन्मे लोग]] [[Category:2002 में निधन]] [[Category:ओड़िया गायक]] [[Category:भारतीय पुरुष पार्श्वगायक]] [[Category:भारतीय संगीतकार]] [[Category:भारतीय संगीत निर्देशक]] [[Category:भारतीय गीतकार]] [[Category:ओड़िया लेखक]] [[Category:ओडिशा के संगीतकार]] [[Category:ओड़िया फ़िल्म संगीत]] [[Category:कटक के लोग]] ``` gvkwixi6fx5tsqjvsslwv5jc89g9ux0 अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग 0 1617562 6610663 6610447 2026-09-05T13:41:19Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610663 wikitext text/x-wiki [[File:Azerbaijan, administrative divisions 2024 - en - colored.svg|thumb|300x300px|अज़रबैजान के पहले स्तर के प्रशासनिक विभाग का नक्शा।]] [[अज़रबैजान]] प्रशासनिक रूप से 66 रेयोन (Rayon) (क्षेत्रीय ज़िला) और गणतांत्रिक महत्व के 11 शहरों में बंटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Azerbaijan : Background and political system |url=https://www.equalfuture-eurasia.org/womens-representation-in-politics-and-public-administration/azerbaijan |website=इक्वल फ्यूचर |access-date=24 अगस्त 2026 |language=en |trans-title=अज़रबैजान : पृष्ठभूमि और राजनीतिक व्यवस्था |archive-date=6 अक्तूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251006040545/https://www.equalfuture-eurasia.org/womens-representation-in-politics-and-public-administration/azerbaijan |url-status=dead }}</ref> इनमें से सात ज़िले और एक शहर [[नखचिवन स्वायत्त गणराज्य]] के अंतर्गत आते हैं। ज़िलों में कई प्रशासनिक-क्षेत्र शामिल होते हैं। इन्हें शहरी, कस्बाई या ग्रामीण प्रशासनिक-क्षेत्रों के रूप में व्यवस्थित किया गया है, जबकि शहरों को भी शहरी ज़िलों में बांटा गया है। जिन शहरों में शहरी ज़िले नहीं हैं या शहरी ज़िलों के उन हिस्सों में जो किसी अन्य प्रशासनिक-क्षेत्रीय ज़िले का हिस्सा नहीं हैं, वहाँ क्षेत्रक (Sector) प्रशासनिक-क्षेत्र बनाए गए हैं। शहर, कस्बे और गाँव, देश की बस्तियाँ या आबादी वाले स्थान बनाते हैं और इन्हें उन प्रशासनिक-क्षेत्रीय इकाइयों और ज़िलों से अलग समझा जाना चाहिए जिनके माध्यम से राज्य प्रशासन का संचालन होता है। राज्य सांख्यिकी समिति देश के प्रशासनिक-क्षेत्रीय ढांचे को ''प्रशासनिक-क्षेत्रीय विभाजन का वर्गीकरण'' में सूचीबद्ध करती है। ==निचले स्तर के प्रशासनिक-क्षेत्रीय विभाजन== अज़रबैजान में पहले स्तर के प्रशासनिक-क्षेत्रीय विभाग के अंतर्गत कई तरह के निचले स्तर के क्षेत्रीय संगठन हैं। इनमें शहर के ज़िले और प्रशासनिक-क्षेत्रीय इलाके शामिल हैं। प्रशासनिक-क्षेत्रीय इलाकों को उनके क्षेत्रीय संगठन के आधार पर ''क्षेत्रक प्रशासनिक-क्षेत्रीय इलाके'', ''शहरी प्रशासनिक-क्षेत्रीय इलाके'', ''कस्बा प्रशासनिक-क्षेत्रीय इलाके'' और ''ग्रामीण प्रशासनिक-क्षेत्रीय इलाकों'' में बांटा गया है। साथ ही, बस्तियों को शहर, कस्बों और गांवों के रूप में वर्गीकृत किया गया है। ये श्रेणियाँ प्रशासनिक स्तरों का कोई एक समान क्रम नहीं बनाती हैं। इनकी स्थिति और काम उस प्रशासनिक-क्षेत्रीय इकाई पर निर्भर करती हैं जिसमें ये स्थित हैं। ==अन्य क्षेत्रीय विभाजन== ===आर्थिक क्षेत्र=== अज़रबैजान के क्षेत्र को आर्थिक योजना, क्षेत्रीय विकास और सांख्यिकीय उद्देश्यों के लिए 14 आर्थिक क्षेत्रों में बांटा गया है। ये क्षेत्र प्रशासनिक-क्षेत्रीय इकाइयों को बड़े क्षेत्रों में समूहित करते हैं। इसके बावजूद ये प्रशासनिक-क्षेत्रीय पदानुक्रम का कोई अतिरिक्त स्तर नहीं बनाते हैं। यह मौजूदा विभाजन 7 जुलाई 2021 को राष्ट्रपति के एक आदेश द्वारा लागू किया गया था।<ref>{{cite web |title=Azərbaycan Respublikasında iqtisadi rayonların yeni bölgüsü haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı |url=https://president.az/az/articles/view/52389 |website=president.az |access-date=24 अगस्त 2026 |language=az |trans-title=अज़रबैजान गणराज्य में आर्थिक क्षेत्रों के नए विभाजन पर अज़रबैजान गणराज्य के राष्ट्रपति का आदेश}}</ref> ==प्रशासनिक विभाग का कार्य== ज़िलों (रेयोन) और शहरों का प्रशासन स्थानीय स्तर पर सरकारी नीतियों को लागू करता हैं, नागरिक सेवाएँ प्रदान करता हैं और विकास परियोजनाओं का संचालन करता हैं। सामाजिक सेवाएँ जैसे, [[शिक्षा]], [[स्वास्थ्य]] और [[समाज कल्याण|सामाजिक कल्याण]] सेवाओं का प्रबंधन भी प्रशासनिक विभाग के अंतर्गत आता है। ==इन्हें भी देखें== * [[जर्मनी के राज्य]] * [[अज़रबैजान प्रजातांत्रिक गणतंत्र]] * [[फ़्रांस के कम्यून]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Subdivisions of Azerbaijan|अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग}} [[श्रेणी:अज़रबैजान]] [[श्रेणी:एशियाई देशों के उपविभाग]] [[श्रेणी:यूरोपीय देशों के उपविभाग]] [[श्रेणी:देश उपविभागों की सूचियाँ]] 48y1q34qlbrb0knv4kmzvsgy83yu7og इंडियन गेम शो विथ भारती एंड हर्ष 0 1617564 6610815 6606167 2026-09-05T23:48:21Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610815 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | genre = [[खेल]] | creator = [[हर्ष लिम्बाचिया]] | writer = हर्ष लिम्बाचिय | country = भारत | language = हिंदी | num_seasons = | num_episodes = 3 | producer = हर्ष लिम्बाचिया | editor = | runtime = 60 minutes | camera = | company = H3 एंटरटेन्मेंट | network = सोनी एंटरटेन्मेंट टेलीविजन | first_aired = {{Start date|2026|08|24|df=y}} | last_aired = }} '''इंडियन गेम शो विथ भारती एंड हर्ष''' (Indian Game Show with Bharti and Haarsh) एक हास्य खेल शो है जिसके होस्ट [[हर्ष लिम्बाचिया]] और [[भारती सिंह]] हैं। इस शो के माध्यम से हर्ष और भारती 6 साल बाद एक साथ काम कर रहे हैं। 6 साल पहले खतरा खतरा खतरा मे भारती और हर्ष ने साथ काम किया था<ref>{{cite news |url=https://www.timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/when-i-work-with-haarsh-half-my-work-becomes-easier-bharti-singh/amp_articleshow/133422368.cms |title=When I work with Haarsh, half my work becomes easier - Bharti |work=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] |access-date=24 August 2026}}</ref>। इस शो की टैगलाइन है - "जहाँ दोस्तों को फँसायेंगे और आपको हँसायेंगे"। इस शो में पहले हफ़्ते में [[टोनी कक्कड़]], [[चंदन प्रभाकर]], [[अनीता हसनंदानी]], [[करण पटेल]]<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/karan-patel-and-anita-hassanandani-reunite-on-indian-game-show-a-nostalgic-yeh-hai-mohabbatein-comeback-after-10-years/amp_articleshow/133462111.cms&ved=2ahUKEwjEouyIzLmWAxV98TgGHRiwK5QQyM8BKAB6BAgYEAE&usg=AOvVaw38a3PIAkhgNbuwBiF-wj_7 |title=Karan Patel and Anita Hassanandani reunite on Indian Game Show, a nostalgic Yeh Hai Mohabbatein comeback after 10 years |work=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] |access-date=24 August 2026}}</ref>, जन्नत जुबैर<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/abhishek-kumar-and-jannat-zubairs-exciting-reunion-on-indian-game-show-chemistry-fun-and-fan-made-hashtag-abhinat/amp_articleshow/133422107.cms&ved=2ahUKEwjExarT0LmWAxWFxjgGHXZOAnc4ChDIzwEoAHoECBEQAQ&usg=AOvVaw0yevrEgSfAV2NM243rW_yL |title=Abhishek Kumar and Jannat Zubair exciting reunion on Indian Game Show - Chemistry fun and fan made hashtag Abhinat |work=[[टाइम्स ऑफ़ इंडिया]] |access-date=24 August 2026}}</ref> और अभिषेक कुमार<ref>{{cite news |url=https://www.midday.com/amp/entertainment/television-news/article/indian-game-show-abhishek-kumar-and-jannat-zubair-reunite-as-team-partners-23646093&ved=2ahUKEwjExarT0LmWAxWFxjgGHXZOAnc4ChDIzwEoAHoECAgQAQ&usg=AOvVaw2Cqd8lUXiNxIn_0I5fqj2_ |title=Indian Game Show Abhishek Kumar and Jannat Zubair reunite as team partners |work=Midday.com |access-date=24 August 2026 }}{{Dead link|date=सितंबर 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> खिलाडियों के रूप मे नज़र आये। यह शो सोनी एंटरटेन्मेंट टेलेविज़न पर 24 अगस्त 2026 को प्रसारित हुआ। ==निर्माण== टेलीविज़न पर साथ काम करने वाले इस कपल ने ANI से अपनी जर्नी और कैमरे के आगे और पीछे अपनी अलग-अलग भूमिकाओं के बारे में बात की। भारती के लिए, किसी शो की सफलता का सबसे बड़ा संकेत वह एनर्जी है जो कंटेस्टेंट कैमरे बंद होने के बाद भी अपने साथ ले जाते हैं। गर्व महसूस करते हुए उन्होंने कहा, "यह बहुत गर्व का पल था। इसे वही समझ सकते हैं जिन्होंने हमें शुरू से देखा है।" भारती ने आगे कहा, "जब हम 10:30 या 11 बजे शो खत्म करते हैं, तो सभी कंटेस्टेंट कहते हैं कि मज़ा आया। यह फ्रेश था। इसके बाद कोई गेम नहीं होता। तब आपको लगता है कि आपने एक अच्छा शो बनाया है।" भारती ने इस बारे में भी बात की कि कैसे वह और हर्ष अपने शो पर काम करते समय अलग-अलग तरह से काम करते हैं। जहाँ वह स्टेज पर होने वाली चीज़ों पर फोकस करती हैं, वहीं हर्ष प्रोडक्शन और बैकस्टेज की ज़िम्मेदारियाँ संभालते हैं। उन्होंने बताया, "मुझे नहीं पता कि बैकस्टेज क्या हो रहा है। मैं फ्रंट स्टेज पर होती हूँ। वह बैकस्टेज होते हैं।" उन्होंने यह भी कहा कि वह जानबूझकर हर्ष के काम में दखल नहीं देतीं। वहीं, हर्ष ने प्रोड्यूसर के तौर पर कपल के विकास पर बात की। उन्होंने बताया कि उन्होंने 2015 में प्रोड्यूस करना शुरू किया था और पिछले 11 सालों में चार से पाँच शो प्रोड्यूस किए हैं<ref>{{cite news |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2026/8/24/perfect-divide.html |title=PerfectDivide |date=24 August 2026 |access-date=24 August 2026}}</ref>। ==संदर्भ== imhj4239x9efydbujtxwqb695eol6x3 सोने का बछड़ा 0 1617715 6610913 6610098 2026-09-06T05:01:59Z अमर तिवारी 932885 /* बाइबिल में */ 6610913 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Worshiping_the_golden_calf.jpg|अंगूठाकार|सोने के बछड़े की पूजा, जैसा कि निर्गमन 32:1-35 में है, 1901 का चित्रण]] [[तौरात]], [[बाइबिल]], और [[क़ुरान]] के अनुसार, जब [[मूसा]] सीनाई पर्वत पर गया, इस्राएलियों ने अपनी अधीरता में एक '''सोने का बछड़ा''' ({{langx|he|עֵגֶל הַזָּהָב}}) बनवाया और उसकी पूजा करने लगे। इस दुराचार को '''बछड़े का पाप''' कहा जाता है। इसका पहला उल्लेख [[निर्गमन की पुस्तक]] में है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.4.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:4|website=YouVersion}}</ref> [[बैल (पौराणिक मान्यता)|बैलों की पूजा]] कई संस्कृतियों में उपस्थित थी। [[प्राचीन मिस्र|मिस्र]] में, जहाँ से निर्गमन कथा के अनुसार, इस्राएली हाल ही में पहुँचे थे, बैल-देवता [[एपिस]] की पूजा की जाती थी, जिसे कुछ लोग मानते हैं कि इब्रानियों भी जंगल में कर रहे थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2qeoAwAAQBAJ&pg=PA3|title=The Sin of the Calf: The Rise of the Bible's Negative Attitude Toward the Golden Calf|last=Chung|first=Youn Ho|publisher=Bloomsbury Publishing USA|year=2010|isbn=978-0-567-21231-3|page=3|quote=Even today, there are scholars who adhere to this stance.}}</ref> अन्य लोग मानतें हैं कि इस्राएलियों के देवता [[यहोवा]] को पवित्र बैल के रूप में चित्रित या उससे जोड़ा गया था। [[कनान|कनानियों]], जिनमें से कुछ [[इस्राएली]] बनें,<ref>{{Cite book|title=The Bible Unearthed|url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink|last=Finklestein|first=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2002|publisher=Touchstone|isbn=0-684-86913-6|page=[https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink/page/124 118]|quote=Most of the people who formed early Israel were local people—the same people whom we see in the highlands throughout the Bronze and Iron Ages. The early Israelites were—irony of ironies—themselves originally Canaanites!}}</ref> बैल को [[एल]] देव का पशु मानते थे।<ref>{{Cite book|title=Who Wrote the Bible?|url=https://archive.org/details/whowrotebible0000frie_j9s0|last=Friedman|first=Richard Elliott|date=2019|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-9821-2900-2|quote=The calf, or young bull, was often associated with the god El, the chief god of the Canaanites, who was in fact referred to as Bull El.}} </ref> == बाइबिल में == [[File:William Blake - Moses Indignant at the Golden Calf.jpg|thumb|''सोने के बछड़े पर क्रुद्ध मूसा'', [[विलियम ब्लेक]] रचित चित्रकला, 1799–1800]] जब मूसा परमेश्वर से मिलने [[सीनाई पर्वत]] पर चढ़ा, वह वहाँ चालीस दिन और चालीस रात रहा।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.24.12-18.HINOVBSI|title=निर्गमन 24:12-18|website=YouVersion}}</ref> इस्राएलियों को लगा कि वह नहीं लौट आएगा, और उन्होंने [[हारून]] को देवता बनाने को कहा "जो उनके आगे आगे चले"। हारून ने उनसे सोने की बालियों लाने को कहा, जिससे वह एक बछड़े की मूर्ति बनाया। तब लोग कहने लगे, “हे इस्राएल, तेरा ईश्‍वर जो तुझे मिस्र देश से छुड़ा लाया है, वह यही है।”<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.1-4.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:1-4|website=YouVersion}}</ref> यह देख के हारून ने उसके आगे एक वेदी बनवाई; और कहा कि कल यहोवा के लिये पर्व होगा। और दूसरे दिन लोगों ने सुबह-सवेरे होमबलि चढ़ाए, और मेलबलि ले आए; फिर बैठकर खाया पिया, और उठकर खेलने लगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.5-6.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:5-6|website=YouVersion}}</ref> तब यहोवा ने मूसा को अपने लोगों का दुराचार बताया और कहा कि वह उन्हें ढा देकर मूसा से नए लोग बनाएगा। परन्तु मूसा ने उनसे अपने लोगों को बख़्शने की विनती की। तब यहोवा ने लोगों पर अपने दण्ड को त्याग दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.11-14.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:11-14|website=YouVersion}}</ref> मूसा सीनाई पर्वत से उतरा; और बछड़ा देखकर अपने क्रोध में [[पत्थर की तख़्तियाँ|पत्थर की दोनों तख़्तियों]] को पटककर तोड़ डाला। फिर उसने बछड़े को आग में जलाकर, पीसकर चूर चूरकर, पानी में डालकर इस्राएलियों को पिलवाया। जब मूसा ने उससे पूछा, तब हारून के कहा कि उसने ही सोने का बछड़ा बनाया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.21-24.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:21-24|website=YouVersion}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|2}} [[श्रेणी:मूसा]] [[श्रेणी:पवित्र बैल]] [[श्रेणी:हारून]] [[श्रेणी:निर्ग्]] [[श्रेणी:मूर्तिपूजा]] q5adgi6nom5po6g2hpxltdc2cochnk6 6610915 6610913 2026-09-06T05:02:37Z अमर तिवारी 932885 6610915 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Worshiping_the_golden_calf.jpg|अंगूठाकार|सोने के बछड़े की पूजा, जैसा कि निर्गमन 32:1-35 में है, 1901 का चित्रण]] [[तौरात]], [[बाइबिल]], और [[क़ुरान]] के अनुसार, जब [[मूसा]] सीनाई पर्वत पर गया, इस्राएलियों ने अपनी अधीरता में एक '''सोने का बछड़ा''' ({{langx|he|עֵגֶל הַזָּהָב}}) बनवाया और उसकी पूजा करने लगे। इस दुराचार को '''बछड़े का पाप''' कहा जाता है। इसका पहला उल्लेख [[निर्गमन की पुस्तक]] में है।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.4.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:4|website=YouVersion}}</ref> [[बैल (पौराणिक मान्यता)|बैलों की पूजा]] कई संस्कृतियों में उपस्थित थी। [[प्राचीन मिस्र|मिस्र]] में, जहाँ से निर्गमन कथा के अनुसार, इस्राएली हाल ही में पहुँचे थे, बैल-देवता [[एपिस]] की पूजा की जाती थी, जिसे कुछ लोग मानते हैं कि इब्रानियों भी जंगल में कर रहे थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2qeoAwAAQBAJ&pg=PA3|title=The Sin of the Calf: The Rise of the Bible's Negative Attitude Toward the Golden Calf|last=Chung|first=Youn Ho|publisher=Bloomsbury Publishing USA|year=2010|isbn=978-0-567-21231-3|page=3|quote=Even today, there are scholars who adhere to this stance.}}</ref> अन्य लोग मानतें हैं कि इस्राएलियों के देवता [[यहोवा]] को पवित्र बैल के रूप में चित्रित या उससे जोड़ा गया था। [[कनान|कनानियों]], जिनमें से कुछ [[इस्राएली]] बनें,<ref>{{Cite book|title=The Bible Unearthed|url=https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink|last=Finklestein|first=Israel|last2=Silberman|first2=Neil Asher|date=2002|publisher=Touchstone|isbn=0-684-86913-6|page=[https://archive.org/details/bibleunearthedar00fink/page/124 118]|quote=Most of the people who formed early Israel were local people—the same people whom we see in the highlands throughout the Bronze and Iron Ages. The early Israelites were—irony of ironies—themselves originally Canaanites!}}</ref> बैल को [[एल]] देव का पशु मानते थे।<ref>{{Cite book|title=Who Wrote the Bible?|url=https://archive.org/details/whowrotebible0000frie_j9s0|last=Friedman|first=Richard Elliott|date=2019|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-9821-2900-2|quote=The calf, or young bull, was often associated with the god El, the chief god of the Canaanites, who was in fact referred to as Bull El.}} </ref> == बाइबिल में == [[File:William Blake - Moses Indignant at the Golden Calf.jpg|thumb|''सोने के बछड़े पर क्रुद्ध मूसा'', [[विलियम ब्लेक]] रचित चित्रकला, 1799–1800]] जब मूसा परमेश्वर से मिलने [[सीनाई पर्वत]] पर चढ़ा, वह वहाँ चालीस दिन और चालीस रात रहा।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.24.12-18.HINOVBSI|title=निर्गमन 24:12-18|website=YouVersion}}</ref> इस्राएलियों को लगा कि वह नहीं लौट आएगा, और उन्होंने [[हारून]] को देवता बनाने को कहा "जो उनके आगे आगे चले"। हारून ने उनसे सोने की बालियों लाने को कहा, जिससे वह एक बछड़े की मूर्ति बनाया। तब लोग कहने लगे, “हे इस्राएल, तेरा ईश्‍वर जो तुझे मिस्र देश से छुड़ा लाया है, वह यही है।”<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.1-4.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:1-4|website=YouVersion}}</ref> यह देख के हारून ने उसके आगे एक वेदी बनवाई; और कहा कि कल यहोवा के लिये पर्व होगा। और दूसरे दिन लोगों ने सुबह-सवेरे होमबलि चढ़ाए, और मेलबलि ले आए; फिर बैठकर खाया पिया, और उठकर खेलने लगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.5-6.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:5-6|website=YouVersion}}</ref> तब यहोवा ने मूसा को अपने लोगों का दुराचार बताया और कहा कि वह उन्हें ढा देकर मूसा से नए लोग बनाएगा। परन्तु मूसा ने उनसे अपने लोगों को बख़्शने की विनती की। तब यहोवा ने लोगों पर अपने दण्ड को त्याग दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.11-14.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:11-14|website=YouVersion}}</ref> मूसा सीनाई पर्वत से उतरा; और बछड़ा देखकर अपने क्रोध में [[पत्थर की तख़्तियाँ|पत्थर की दोनों तख़्तियों]] को पटककर तोड़ डाला। फिर उसने बछड़े को आग में जलाकर, पीसकर चूर चूरकर, पानी में डालकर इस्राएलियों को पिलवाया। जब मूसा ने उससे पूछा, तब हारून के कहा कि उसने ही सोने का बछड़ा बनाया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.bible.com/bible/1683/EXO.32.21-24.HINOVBSI|title=निर्गमन 32:21-24|website=YouVersion}}</ref> == संदर्भ == {{Reflist|2}} [[श्रेणी:मूसा]] [[श्रेणी:पवित्र बैल]] [[श्रेणी:हारून]] [[श्रेणी:निर्गमन की पुस्तक]] [[श्रेणी:मूर्तिपूजा]] p4unw19k1k69c5ai8ijuen1c57vm9wa सदस्य:AMAN KUMAR/Template:Non-free use rationale book cover 2 1617836 6610960 6609077 2026-09-06T06:16:00Z AMAN KUMAR 911487 उचित स्थान पर स्थानांतरित किया 6610960 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6610961 6610960 2026-09-06T06:16:07Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व5|शीह व5]]) 6610961 wikitext text/x-wiki {{db-blank}} mgmaang58dz96ci2o3omkc2pyhl6vly मोरक्की दिरहम 0 1617840 6610932 6609105 2026-09-06T05:54:58Z अमर तिवारी 932885 "इतिहास" खंड जोड़ा 6610932 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक मुद्रा|local_name1=الدرهم المغربي|local_name_lang1=ar|local_name2=ⴰⴷⵔⵀⵎ ⴰⵎⵖⵔⵉⴱⵉ|local_name_lang2=zgh|image_1=100_dirham.jpg|image_title_1=100 मोरक्की दिरहम का नोट|iso_code=MAD|using_countries={{MAR}}|inflation_rate=0.2%|inflation_source_date=''[https://web.archive.org/web/20260116091927/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/ The World Factbook]'', 2019 est.|replaced_currency=[[मोरक्की फ़्रांक]]|pegged_with=60% EUR और 40% USD<ref>Spurgeon, Susanna (November 28, 2019). "[https://www.moroccoworldnews.com/2019/11/287743/morocco-exchange-rate-flexible-january/ Morocco Considers Making Exchange Rate More Flexible in January]". ''Morocco World News''.</ref>|pegged_by=|subunit_ratio_1={{frac|20}}|subunit_name_1=रियाल (अनौपचारिक)|subunit_ratio_2={{frac|100}}|subunit_name_2=[[सेंटीम|संतीम]] (आधिकारिक)<br>फ़्रांक (अनौपचारिक)|plural_subunit_2=संतीमात|symbol=DH|used_coins=½, 1, 2, 5, 10 दिरहम|rarely_used_coins=1, 5, 10, & 20 संतीमात|used_banknotes=20, 50, 100, 200 दिरहम|issuing_authority=[[बैंक अल-मग़रिब]]|issuing_authority_website={{URL|https://www.bkam.ma}}|currency_name_in_local={{lang|ar|الدرهم المغربي}}<br>{{lang|zgh|ⴰⴷⵔⵀⵎ ⴰⵎⵖⵔⵉⴱⵉ}}}} '''मोरक्की दिरहम''' ({{langx|ar|درهم}}, {{langx|zgh|ⴷⵔⵀⵎ}}<ref>{{Cite web|url=https://ae.linkedin.com/posts/bank-al-maghrib_%D8%AA%D8%AA%D9%85%D9%8A%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%86%D9%83%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%81%D8%A6%D8%A9-100-%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85-activity-7135209643005353985-SDGm|title=‏تتميز الورقة البنكية الجديدة من فئة 100 درهم بعناصر أمان حديثة ندعوكم لاكتشاف تفاصيل عناصر أمان🔑هذه الورقة البنكية الجديدة {{!}} ⵜⵥⵍⵉ ⵜⵡⵔⵉⵇⵜ ⵜⴰⵎⴰⵢⵏⵓⵜ ⵏ 100 ⵏ ⴷⵔⵀⵎ ⵙ ⴽⵔⴰ ⵏ…‏ {{!}} Bank Al-Maghrib|website=LinkedIn|language=ar|access-date=2026-07-06}}</ref>; [[मुद्रा चिह्न|चिन्ह]]: '''DH'''; [[आईएसओ ४२१७|कोड]]: '''MAD''') [[मोरक्को]] की [[मुद्रा (करंसी)|मुद्रा]] है।<ref>{{Cite web|url=https://ae.linkedin.com/posts/bank-al-maghrib_%D8%AA%D8%AA%D9%85%D9%8A%D8%B2-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B1%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%86%D9%83%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%AF%D9%8A%D8%AF%D8%A9-%D9%85%D9%86-%D9%81%D8%A6%D8%A9-100-%D8%AF%D8%B1%D9%87%D9%85-activity-7135209643005353985-SDGm|title=‏تتميز الورقة البنكية الجديدة من فئة 100 درهم بعناصر أمان حديثة ندعوكم لاكتشاف تفاصيل عناصر أمان🔑هذه الورقة البنكية الجديدة {{!}} ⵜⵥⵍⵉ ⵜⵡⵔⵉⵇⵜ ⵜⴰⵎⴰⵢⵏⵓⵜ ⵏ 100 ⵏ ⴷⵔⵀⵎ ⵙ ⴽⵔⴰ ⵏ…‏ {{!}} Bank Al-Maghrib|website=LinkedIn|language=ar|access-date=2026-07-06}}</ref> यह मोरक्को के [[केंद्रीय बैंक]], [[बैंक अल-मग़रिब]] द्वारा जारी किया जाता है। एक मोरक्की दिरहम 100 [[सेंटीम|संतीमात]] (एकवचन: संतीम; {{langx|ar|سنتيم}}) में विभाजित है। == इतिहास == ''[[दिरहम]]'' शब्द प्राचीन यूनान की मुद्रा [[द्रम्म]] से व्युत्पन्न है। [[इद्रीसी दिरहम]] नाम के रजत सिक्के को 8वीं और 10वीं शताब्दियों के बीच [[इद्रीसी राजवंश]] के तहत ढाला गया था।<ref>{{Cite web|title=Qantara - The Idrisids (789- 974)|url=https://www.qantara-med.org/public/show_document.php?do_id=867&lang=en|website=www.qantara-med.org|access-date=2020-05-22}}</ref> 1882 से पहले, मोरक्को में कांस्य में अंकित ''[[फ़लूस]]'', रजत में ''दिरहम'' और स्वर्ण में ''बेनदुक़ी'' प्रचलित थे। 1882 से, दिरहम [[मोरक्की रियाल]] का उपभाग बना, जिसस प्रकार एक रियाल दस दिरहम के बराबर होता था। == यह भी देखें == * [[मोरक्को की अर्थव्यवस्था]] * [[यूएई दिरहम]] == संदर्भ == {{reflist}} b8djyonfulzwvm4aptl5k71ldkrrzoo हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा 0 1617955 6610901 6608970 2026-09-06T04:27:30Z AMAN KUMAR 911487 ज्ञानसन्दूक में परिवर्तन किया 6610901 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |drug_name = |type = |component1 = |class1 = |component2 = |class2 = |pronounce = |tradename =क्लिनोरेट, फेमोस्टन, नोवोफेम, ट्राइडेस्टा, व अन्य |synonyms =रजोनिवृत्ति हार्मोन चिकित्सा, रजोनिवृत्ति पश्चात हार्मोन चिकित्सा |IUPAC_name = |class = |uses = |side_effects = |interactions = |pregnancy_AU = |pregnancy_US = |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=मुख द्वारा, त्वचा पर पैच व क्रीम आदि लगाकर, योनि वलय<ref name="HRT2024Type"/> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose= |typical_dose = |duration = }} '''हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा''', जिसे संक्षेप में एच॰आर॰टी॰ और '''रजोनिवृत्ति हार्मोन चिकित्सा''' भी कहा जाता है, एक प्रकार की [[हार्मोन चिकित्सा]] है जिसका उपयोग [[रजोनिवृत्ति]] से जुड़े लक्षणों के उपचार के लिए किया जाता है।<ref name="Cran2023">{{cite journal|last1=क्रैंडल|first1=सी॰जे॰|last2=मेहता|first2=जे॰एम॰|last3=मैनसन|first3=जे॰ई॰|title=Management of Menopausal Symptoms: A Review.|trans-title=रजोनिवृत्ति के लक्षणों का प्रबंधन: एक समीक्षा|journal=जामा|date=7 फरवरी 2023|volume=329|issue=5|pages=405-420|doi=10.1001/jama.2022.24140|pmid=36749328|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इन लक्षणों में [[गर्म चमक|अचानक गर्मी लगना]], रात में पसीना आना, [[योनि का सूखापन]] और मनोदशा संबंधी समस्याएं शामिल हैं।<ref name="NHS2024About">{{cite web|title=About hormone replacement therapy|trans-title=हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा के बारे में|url=https://www.nhs.uk/medicines/hormone-replacement-therapy-hrt/about-hormone-replacement-therapy-hrt/|website=nhs.uk|publisher=एनएचएस|access-date=6 मार्च 2024|language=अंग्रेज़ी|date=21 जुलाई 2023|archive-date=19 अक्टूबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231019213424/https://www.nhs.uk/medicines/hormone-replacement-therapy-hrt/about-hormone-replacement-therapy-hrt/|url-status=live}}</ref> आमतौर पर इन लक्षणों के उपचार के लिए इसी चिकित्सा की सिफारिश की जाती है।<ref name="Cran2023" /> [[कैंसर|कर्कट रोग]], [[हृदय रोग]], या [[अस्थिसुषिरता]] जैसी दीर्घकालिक स्वास्थ्य समस्याओं को रोकने के लिए इसके सामान्य उपयोग की अनुशंसा नहीं की जाती है।<ref name="Gart2022">{{cite journal|last1=गार्टलेनर|first1=जी॰|last2=पटेल|first2=एस॰वी॰|last3=रेड्डी|first3=एस॰|last4=रेन्स|first4=सी॰|last5=कोकर-श्विमर|first5=एम॰|last6=कहवती|first6=एल॰|title=Hormone Therapy for the Primary Prevention of Chronic Conditions in Postmenopausal Persons: An Evidence Review for the U.S. Preventive Services Task Force|trans-title=रजोनिवृत्ति पश्चात व्यक्तियों में जीर्ण स्थितियों की प्राथमिक रोकथाम के लिए हार्मोन चिकित्सा: अमेरिकी निवारक सेवा कार्य बल के लिए एक साक्ष्य समीक्षा|journal=एविडेंस सिंथेसिस|date=नवंबर 2022|pmid=36413605|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK586478/|access-date=8 मार्च 2024|archive-date=27 दिसंबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221227161529/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK586478/|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसके अल्पकालिक उपयोग की सलाह दी जाती है और इसे विभिन्न माध्यमों से दिया जा सकता है।<ref name="Gart2022" /><ref name="HRT2024Type">{{cite web|title=Types of hormone replacement therapy|trans-title=हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा के प्रकार|url=https://www.nhs.uk/medicines/hormone-replacement-therapy-hrt/types-of-hormone-replacement-therapy-hrt/|website=nhs.uk|publisher=एनएचएस|access-date=6 मार्च 2024|language=अंग्रेज़ी|date=21 जुलाई 2023|archive-date=17 जनवरी 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240117022137/https://www.nhs.uk/medicines/hormone-replacement-therapy-hrt/types-of-hormone-replacement-therapy-hrt/|url-status=live}}</ref> इसके दुष्प्रभावों में [[पित्ताशय विकार]], [[मस्तिष्काघात]], [[मूत्र असंयम]] और [[रुधिरपिंड]] बनना शामिल हो सकते हैं; हालाँकि, इससे खराब परिणामों या मृत्यु के समग्र जोखिम में कोई बदलाव नहीं देखा गया है।<ref name="Gart2022" /> प्रयोगात्मक साक्ष्य इस बात का समर्थन करते हैं कि 60 वर्ष से कम आयु की महिलाओं में इसके नुकसान की तुलना में लाभ अधिक हैं।<ref name="Gart2022" /><ref>{{cite journal|last1=लैंगर|first1=आर॰डी॰|last2=होडिस|first2=एच॰एन॰|last3=लोबो|first3=आर॰ए॰|last4=एलीसन|first4=एम॰ए॰|title=Hormone replacement therapy – where are we now?|trans-title=हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा – अब हम कहाँ हैं?|journal=क्लाइमेक्टेरिक|date=फरवरी 2021|volume=24|issue=1|pages=3–10|doi=10.1080/13697137.2020.1851183|pmid=33403881|s2cid=230783545|doi-access=free|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{cite journal|last1="द 2022 हार्मोन थेरेपी पोजीशन स्टेटमेंट ऑफ द नॉर्थ अमेरिकन मेनोपॉज सोसाइटी" एडवाइजरी|first1=पैनल|title=The 2022 hormone therapy position statement of The North American Menopause Society.|trans-title=द नॉर्थ अमेरिकन मेनोपॉज सोसाइटी का 2022 हार्मोन थेरेपी पोजीशन स्टेटमेंट|journal=मेनोपॉज|date=1 जुलाई 2022|volume=29|issue=7|pages=767-794|doi=10.1097/GME.0000000000002028|pmid=35797481|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यकृत विकारों या [[स्तन कैंसर|स्तन कर्कट रोग]] से पीड़ित महिलाओं को आमतौर पर इसके उपयोग की सलाह नहीं दी जाती है।<ref name="NHS2024About" /> इसमें एक [[एस्ट्रोजन (दवा)|एस्ट्रोजन]] और [[प्रोजेस्टोजेन]] शामिल होता है।<ref name="Stu2015">{{cite journal|last1=स्टुएंकेल|first1=सी॰ए॰|last2=डेविस|first2=एस॰आर॰|last3=गोम्पेल|first3=ए॰|last4=लम्सडेन|first4=एम॰ए॰|last5=मुराद|first5=एम॰एच॰|last6=पिंकर्टन|first6=जे॰वी॰|last7=सैंटन|first7=आर॰जे॰|title=Treatment of Symptoms of the Menopause: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline|trans-title=रजोनिवृत्ति के लक्षणों का उपचार: एक एंडोक्राइन सोसाइटी नैदानिक अभ्यास दिशानिर्देश|journal=जर्नल ऑफ क्लिनिकल एंडोक्रिनोलॉजी एंड मेटाबॉलिज्म|volume=100|issue=11|pages=3975–4011|date=नवंबर 2015|pmid=26444994|doi=10.1210/jc.2015-2236|url=http://eprints.gla.ac.uk/113696/1/113696.pdf|doi-access=free|access-date=20 फरवरी 2024|archive-date=23 जुलाई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723124809/http://eprints.gla.ac.uk/113696/1/113696.pdf|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> [[अंतर्गर्भाशयकला कर्कट रोग]] के बढ़ते जोखिम से बचने के लिए प्रोजेस्टोजेन का उपयोग किया जाता है, जब तक कि [[गर्भाशय]] को शल्य चिकित्सा द्वारा निकाल न दिया गया हो।<ref name="Gart2022" /> कभी-कभी [[टेस्टोस्टेरोन (दवा)|टेस्टोस्टेरोन]] जैसे [[एण्ड्रोजन]] का भी उपयोग किया जाता है।<ref name="HRT2024Type" /> हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा का उपयोग 1890 के दशक से किया जा रहा है।<ref name="Stef2005">{{cite journal|last1=स्टेफनिक|first1=मार्सिया एल॰|title=Estrogens and progestins: background and history, trends in use, and guidelines and regimens approved by the US Food and Drug Administration|trans-title=एस्ट्रोजन और प्रोजेस्टिन: पृष्ठभूमि और इतिहास, उपयोग की प्रवृत्तियाँ, और अमेरिकी खाद्य एवं औषधि प्रशासन द्वारा अनुमोदित दिशानिर्देश|journal=द अमेरिकन जर्नल ऑफ मेडिसिन|date=दिसंबर 2005|volume=118|issue=12|pages=64–73|doi=10.1016/j.amjmed.2005.09.059|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वर्ष 2024 तक, [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इसके प्रकार के आधार पर इसकी लागत 10 अमेरिकी डॉलर से लेकर 500 अमेरिकी डॉलर के बीच है।<ref>{{cite web|title=HRT Cost: Hormone Replacement Therapy Pricing Explained|trans-title=एच॰आर॰टी॰ लागत: हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा मूल्य निर्धारण की व्याख्या|url=https://www.goodrx.com/conditions/estrogen-replacement/hrt-cost|website=गुडरैक्स|access-date=8 मार्च 2024|archive-date=2 मार्च 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240302161633/https://www.goodrx.com/conditions/estrogen-replacement/hrt-cost|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> एस्ट्रोजन के एक प्रकार, [[इस्ट्रोडायल|एस्ट्राडियोल]] को वर्ष 2023 में [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की प्रादर्श सूची]] में शामिल करने से अस्वीकार कर दिया गया था, साथ ही भविष्य में इसे शामिल करने पर विचार करने की सिफारिश की गई थी।<ref>{{cite web|title=eEML - Electronic Essential Medicines List|trans-title=ईईएमएल - इलेक्ट्रॉनिक आवश्यक दवाओं की सूची|url=https://list.essentialmeds.org/medicines/931|website=list.essentialmeds.org|access-date=8 मार्च 2024|archive-date=7 दिसंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207130325/https://list.essentialmeds.org/medicines/931|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> 2000 के दशक में समरूप हार्मोन प्रतिस्थापन चिकित्सा ने यह दावा करते हुए लोकप्रियता हासिल की कि वे अधिक प्राकृतिक हैं; हालाँकि, इसके लाभ और सुरक्षा स्पष्ट नहीं हैं, और इसके उपयोग की अनुशंसा नहीं की जाती है।<ref name="Stef2005" /><ref name="Cob2017">{{cite journal|last1=कोबिन|first1=आर॰एच॰|last2=गुडमैन|first2=एन॰एफ॰|last3=एएसीई रिप्रोडक्टिव एंडोक्रिनोलॉजी साइंटिफिक|first3=कमेटी|title=Position Statement on Menopause – 2017 Update|trans-title=रजोनिवृत्ति पर स्थिति वक्तव्य - 2017 अद्यतन|journal=एंडोक्राइन प्रैक्टिस|date=1 जुलाई 2017|volume=23|issue=7|pages=869–880|doi=10.4158/EP171828.PS|pmid=28703650|url=https://www.aace.com/files/position-statements/ep171828ps.pdf|access-date=1 मार्च 2019|archive-date=1 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301140024/https://www.aace.com/files/position-statements/ep171828ps.pdf|url-status=dead|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="ML2010">{{Cite journal|pmid=20508582|year=2010|title=Bioidentical hormones|trans-title=समरूप हार्मोन|volume=52|issue=1339|pages=43–44|journal=[[द मेडिकल लेटर ऑन ड्रग्स एंड थेरेप्यूटिक्स]]|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[Category:थेरेपी]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] buz9hyea43zmcgvhzghfgeqnnm7vq5r गैबापेंटिन 0 1617958 6610900 6608978 2026-09-06T04:25:24Z AMAN KUMAR 911487 ज्ञानसन्दूक में परिवर्तन किया 6610900 wikitext text/x-wiki {{Drugbox | verifiedrevid = 461115603 | drug_name = गैबापेंटिन | INN = | image = Gabapentin2DACS.svg | width = | alt = | image2 = Gabapentin3Dan.gif | width2 = | alt2 = | caption = | type = | pronounce = | tradename = न्यूरोंटिन, व अन्य<ref name="Drugs.com">{{cite web | url = https://www.drugs.com/international/gabapentin.html | work = ड्रग्स.कॉम | title = International listings for Gabapentin | trans-title = गैबापेंटिन की अंतर्राष्ट्रीय सूची | archive-url = https://web.archive.org/web/20160216074247/http://www.drugs.com/international/gabapentin.html | archive-date=16 फरवरी 2016 | access-date = 9 फरवरी 2016 | language = अंग्रेज़ी }}</ref> | synonyms = सीआई-945, जीओई-3450, डीएम-1796 | INN = | IUPAC_name = 1-एमिनोमिथाइल साइक्लोहेक्सेनएसिटिक एसिड | class = [[गैबापेंटिनोइड]] | uses = [[आंशिक दौरे|आंशिक दौरों]], [[न्यूरोपैथिक शूल]], [[गर्म चमक|हॉट फ्लैश]], रेस्टलेस लेग्स सिंड्रोम<ref name="AHFS2015"/><ref name="Wij2015"/> | side_effects = [[उनींदापन]], [[चक्कर (शिरोभ्रमण)|चक्कर आना]]<ref name="AHFS2015" /> | interactions = | pregnancy_AU = B1 | pregnancy_AU_comment= <ref name="Drugs.com Pregnancy">{{cite web | title=Gabapentin Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान गैबापेंटिन का उपयोग | website=ड्रग्स.कॉम | date=2 दिसंबर 2019 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html | access-date=21 दिसंबर 2019 | archive-date=29 अगस्त 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170829040336/https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html | url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> | pregnancy_US = | pregnancy_US_comment= <ref name="Drugs.com Pregnancy" /> | pregnancy_category= | breastfeeding = | routes_of_administration= [[मौखिक प्रशासन|मुख द्वारा]] | onset = | duration_of_action= | defined_daily_dose= 1.8 ग्राम<ref name="WHO2020DDD"/> | typical_dose = | dependency_liability= निम्न | addiction_liability= निम्न | bioavailability = 27 से 60 प्रतिशत खुराक के व्युत्क्रमानुपाती, उच्च वसायुक्त भोजन भी जैव उपलब्धता को बढ़ाता है<ref name="MSR">{{cite web |title = Neurontin, Gralise (gabapentin) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more |trans-title=न्यूरोंटिन, ग्रैलिस खुराक, संकेत, अंतःक्रियाएं, प्रतिकूल प्रभाव, और बहुत कुछ |work = मेडस्केप रेफरेंस |publisher = वेबएमडी |access-date = 6 अप्रैल 2014 |url = http://reference.medscape.com/drug/neurontin-gralise-gabapentin-343011#showall |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141216215811/http://reference.medscape.com/drug/neurontin-gralise-gabapentin-343011#showall |archive-date = 16 दिसंबर 2014 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="drugs93">{{cite journal | last1=गोआ |first1=के॰एल॰ |last2=सॉर्किन |first2=ई॰एम॰ | title = Gabapentin. A review of its pharmacological properties and clinical potential in epilepsy |trans-title=गैबापेंटिन: मिर्गी में इसके औषधीय गुणों और नैदानिक क्षमता की समीक्षा | journal = ड्रग्स | volume = 46 | issue = 3 | pages = 409–427 | date = सितम्बर 1993 | pmid = 7693432 | doi = 10.2165/00003495-199346030-00007 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> | protein_bound = 3 प्रतिशत से कम<ref name="MSR" /><ref name="drugs93" /> | metabolism = महत्त्वपूर्ण रूप से चयापचय नहीं होता<ref name="MSR" /><ref name="drugs93" /> | metabolites = | elimination_half-life= 5 से 7 घंटे<ref name="MSR" /><ref name="drugs93" /> | excretion = [[वृक्क]]<ref name="MSR" /><ref name="drugs93" /> }} '''गैबापेंटिन''', जिसे मुख्य रूप से '''न्यूरोंटिन''' सहित अन्य ब्रांड नामों से भी बेचा जाता है, एक [[आक्षेपरोधी]] दवा है। इसका उपयोग [[आंशिक दौरे|आंशिक दौरों]], [[तंत्रिका संबंधी शूल]], [[गर्म चमक|हॉट फ्लैश]] और [[अशांत पाद संलक्षण]] के उपचार में किया जाता है।<ref name="AHFS2015">{{cite web |title = Gabapentin |trans-title=गैबापेंटिन |url = https://www.drugs.com/monograph/gabapentin.html |publisher = द अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स |access-date = 23 अक्टूबर 2015 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170819150204/https://www.drugs.com/monograph/gabapentin.html |archive-date = 19 अगस्त 2017 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="Wij2015">{{cite journal | last1=विजेमन्ने |first1=एस॰ |last2=जानकोविक |first2=जे॰ | title = Restless legs syndrome: clinical presentation diagnosis and treatment |trans-title=रेस्टलेस लेग्स सिंड्रोम: नैदानिक प्रस्तुति निदान और उपचार | journal = स्लीप मेडिसिन | volume = 16 | issue = 6 | pages = 678–90 | date = जून 2015 | pmid = 25979181 | doi = 10.1016/j.sleep.2015.03.002 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह [[मधुमेही न्यूरोपैथी]], पोस्टहर्पेटिक न्यूराल्जिया और केंद्रीय तंत्रिका शूल से उत्पन्न होने वाले कष्ट के उपचार हेतु पहली पंक्ति की अनुशंसित दवाओं में से एक है।<ref name="Attal2010">{{cite journal | last1=अट्टल |first1=एन॰ |last2=क्रुक्कू |first2=जी॰ |last3=बैरन |first3=आर॰ |last4=हानपा |first4=एम॰ |last5=हैन्सन |first5=पी॰ |last6=जेन्सेन |first6=टी॰एस॰ |last7=नुरमिक्को |first7=टी॰ | title = EFNS guidelines on the pharmacological treatment of neuropathic pain: 2010 revision |trans-title=न्यूरोपैथिक शूल के औषधीय उपचार पर ईएफएनएस दिशानिर्देश: 2010 संशोधन | journal = यूरोपियन जर्नल ऑफ न्यूरोलॉजी | volume = 17 | issue = 9 | pages = 1113–e88 | date = सितम्बर 2010 | pmid = 20402746 | doi = 10.1111/j.1468-1331.2010.02999.x |language=अंग्रेज़ी}}</ref> इन विशिष्ट स्थितियों से पीड़ित लगभग 15 प्रतिशत रोगियों में इसका सकारात्मक प्रभाव देखा गया है।<ref name="Wiffen2017">{{cite journal | last1=विफेन |first1=पी॰जे॰ |last2=डेरी |first2=एस॰ |last3=बेल |first3=आर॰एफ॰ |last4=राइस |first4=ए॰एस॰ |last5=टॉले |first5=टी॰आर॰ |last6=फिलिप्स |first6=टी॰ |last7=मूर |first7=आर॰ए॰ | title = Gabapentin for chronic neuropathic pain in adults |trans-title=वयस्कों में जीर्ण न्यूरोपैथिक शूल के लिए गैबापेंटिन | journal = द कोक्रेन डेटाबेस ऑफ़ सिस्टमैटिक रिव्यूज़ | volume = 6 | issue = 6 | article-number = CD007938 | date = जून 2017 | pmid = 28597471 | pmc = 6452908 | doi = 10.1002/14651858.CD007938.pub4 | hdl = 10044/1/52908 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> वहीं अन्य प्रकार के शारीरिक शूल में इसकी प्रभावशीलता के प्रामाणिक साक्ष्य अत्यंत कमजोर हैं।<ref>{{cite journal |last1=पटेल |first1=नीति जी॰ |last2=गोएसे |first2=डेविड |last3=बेलक्नैप |first3=स्टीवन एम॰ |last4=मदीरा |first4=चार्ल्स एल॰ |last5=बार्सुक |first5=जेफरी एच॰ |title=Things We Do for No Reason™: Prescribing gabapentinoids for pain |trans-title=थिंग्स वी डू फॉर नो रीज़न™: दर्द के लिए गैबापेंटिनोइड्स लिखना |journal=जर्नल ऑफ हॉस्पिटल मेडिसिन |date=15 फरवरी 2026 |doi=41693218 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> गैबापेंटिन को [[मौखिक प्रशासन|मुख द्वारा]] लिया जाता है।<ref name="AHFS2015"/> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[उनींदापन]] और [[चक्कर (शिरोभ्रमण)|चक्कर आना]] शामिल हैं।<ref name="AHFS2015" /> गंभीर दुष्प्रभावों में [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति का विकास, [[आक्रामकता|आक्रामक व्यवहार]] और औषधीय प्रतिक्रियाएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS2015" /> यह अभी पूर्णतः स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref>{{cite web |title = Gabapentin Pregnancy and Breastfeeding Warnings |trans-title=गैबापेंटिन गर्भावस्था और स्तनपान चेतावनियाँ |url = https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html |access-date = 13 मार्च 2016 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170829040336/https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html |archive-date = 29 अगस्त 2017 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> क्षीण [[गुर्दे की कार्यक्षमता|वृक्क कार्यक्षमता]] वाले रोगियों को इसकी कम खुराक लेने की सलाह दी जाती है।<ref name="AHFS2015" /> गैबापेंटिन मूलतः एक [[गैबापेंटिनोइड]] है।<ref name="pmid27345098"/> इसकी आण्विक संरचना न्यूरोट्रांसमीटर [[गामा-एमाइनोबायूटरिक अम्ल|गामा-एमिनोब्यूट्रिक अम्ल]] के समान होती है और यह कुछ कैल्शियम चैनलों को अवरुद्ध करके अपना कार्य करता है।<ref name="Sneader2005">{{cite book |last1 = स्नीडर |first1 = वाल्टर |title = Drug Discovery: A History |trans-title=ड्रग डिस्कवरी: एक इतिहास |date = 2005 |publisher = जॉन विली एंड संस |isbn = 978-0-470-01552-0 |pages = 219–220 |url = https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&pg=PA219 |access-date = 31 अगस्त 2017 |archive-date = 8 सितम्बर 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170908192246/https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&pg=PA219 |url-status = live |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="pmid27345098">{{cite journal | last1=कैलेंड्रे |first1=ई॰पी॰ |last2=रिको-विलाडेमोरोस |first2=एफ॰ |last3=स्लिम |first3=एम॰ | title = 2delta ligands, gabapentin, pregabalin and mirogabalin: a review of their clinical pharmacology and therapeutic use |trans-title=2डेल्टा लिगैंड्स, गैबापेंटिन, प्रीगैबलिन और म्रोगैबलिन: उनके नैदानिक औषध विज्ञान और चिकित्सीय उपयोग की समीक्षा | journal = एक्सपर्ट रिव्यू ऑफ न्यूरोथेरेप्यूटिक्स | volume = 16 | issue = 11 | pages = 1263–1277 | date = नवम्बर 2016 | pmid = 27345098 | doi = 10.1080/14737175.2016.1202764 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="pmid21150315">{{cite journal | last1=उचिटेल |first1=ओ॰डी॰ |last2=डी गिल्मी |first2=एम॰एन॰ |last3=उरबानो |first3=एफ॰जे॰ |last4=गोंजालेज-इंचौस्पे |first4=सी॰ | title = Acute modulation of calcium currents and synaptic transmission by gabapentinoids |trans-title=गैबापेंटिनोइड्स द्वारा कैल्शियम धाराओं और अन्तर्ग्रथनी संचरण का तीव्र मॉड्यूलेशन | journal = चैनल्स | volume = 4 | issue = 6 | pages = 490–6 | year = 2010 | pmid = 21150315 | doi = 10.4161/chan.4.6.12864 | doi-access = free |language=अंग्रेज़ी}}</ref> इस औषधि को सर्वप्रथम सन् 1993 में चिकित्सकीय उपयोग के लिए स्वीकृति प्रदान की गई थी।<ref>{{cite book |last1=पिटकानेन |first1=असला |last2=श्वार्त्ज़क्रोइन |first2=फिलिप ए॰ |last3=मोशे |first3=सोलोमन एल॰ |title = Models of Seizures and Epilepsy |trans-title=दौरों और मिर्गी के मॉडल |date = 2005 |publisher = एल्सेवियर |location = बर्लिंगटन |isbn = 978-0-08-045702-4 |page = 539 |url = https://books.google.com/books?id=Qw6KqLjwtZQC&pg=PA539 |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170908192246/https://books.google.com/books?id=Qw6KqLjwtZQC&pg=PA539 |archive-date = 8 सितम्बर 2017 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[Category:दवा]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] p1x4s2fkdzpreis4c0lxn3wfsccjh89 अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान 0 1618078 6610710 6609416 2026-09-05T14:44:12Z InternetArchiveBot 500600 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 6610710 wikitext text/x-wiki [[File:Anamudi shola national park.JPG|thumb|अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान का दृश्य]] {{Infobox protected area | name = अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान | iucn_category = II | location = [[इडुक्की ज़िला]], [[केरल]], [[भारत]] | area = 7.5 वर्ग किलोमीटर | established = 2003 }} '''अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान''' [[भारत]] के [[केरल|केरल राज्य]] के [[इडुक्की ज़िले]] में [[पश्चिमी घाट]] के किनारे स्थित एक [[संरक्षित क्षेत्र]] है। यह राष्ट्रीय उद्यान मन्नावन शोला, इदिवारा शोला और पुल्लार्डी शोला से मिलकर बना है और इसका कुल क्षेत्रफल लगभग 7.5 वर्ग किलोमीटर है। दक्षिण भारत की सबसे ऊँची चोटी अनामुडी के नाम पर इस उद्यान का नाम रखा गया है। इसके [[पारितंत्र]] की सुरक्षा के लिए 2003 में राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया गया।<ref>{{cite web |title=Anamudi Shola National Park |url=https://nationalparktravel.in/all-national-parks/kerala-6-national-parks/anamudi-shola-national-park-a-comprehensive-guide/ |access-date=2 सितम्बर 2026 |date=6 जनवरी 2025 |trans-title=अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान}}</ref> ==भूगोल== यह [[मथिकेत्तन शोला राष्ट्रीय उद्यान]], [[एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान]], [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]], [[चिन्नार अभयारण्य|चिन्नार वन्यजीव अभयारण्य]] से घिरा हुआ है। अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान का प्रबंधन केरल वन्यजीव और वन विभाग तथा मुन्नार वन्यजीव विभाग करते हैं साथ ही एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान, मथिकेत्तन शोला राष्ट्रीय उद्यान, चिन्नार वन्यजीव अभयारण्य, पम्बाडुम शोला राष्ट्रीय उद्यान और कुरिंजीमाला अभयारण्य जैसे अन्य राष्ट्रीय उद्यान और अभयारण्य भी इसमें शामिल हैं।<ref>{{cite web |title=Anamudi Shola National Park |url=https://munnarinfo.in/61510/anamudi-shola-national-park |website=मुन्नारइन्फो |access-date=2 सितम्बर 2026 |trans-title=अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान}}</ref> यह राष्ट्रीय उद्यान अनामलाई उप-क्लस्टर का हिस्सा है और इसे यूनेस्को के विश्व धरोहर कार्यक्रम के तहत विश्व धरोहर स्थल का दर्जा देने पर विचार के नामित किया गया था।<ref>{{cite web |title=Anamudi Shola National Park |url=http://www.ecoinfoindia.org/lldb_anamudi_np.php |website=इको-इनफॉर्मेटिक्स सेंटर |access-date=2 सितम्बर 2026 |trans-title=अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान |archive-date=5 मई 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090505205338/http://www.ecoinfoindia.org/lldb_anamudi_np.php |url-status=bot: unknown }}</ref> ==जैव विविधता== इस उद्यान में जीव-जंतु और वनस्पति की प्रजातियां बड़ी संख्या में पायी जाती हैं। इसमें कुछ सबसे दुर्लभ प्रकार के पौधे और प्रजातियाँ पाई जाती हैं जो और कहीं नहीं मिलतीं। यह उद्यान पेड़-पौधों और जानवरों की जंगली प्रजातियों को सुरक्षित और आरामदायक आवास प्रदान करता है। यहाँ के समृद्ध वन्यजीवों में [[हाथी]], [[बाघ]], [[नीलगिरि तहर]], [[गौर]], [[चीतल]], [[साम्भर (हिरण)|सांभर]], हनुमान लंगूर, [[स्लॉथ रीछ]] आदि शामिल हैं। ==इन्हें भी देखें== * [[वायनाड वन्य अभयारण्य]] * [[पेप्पारा वन्य अभयारण्य]] * [[अगसत्यमला संरक्षित जैवमंडल]] * [[नेय्यार वन्य अभयारण्य]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:केरल के संरक्षित क्षेत्र]] [[श्रेणी:आईयूसीएन श्रेणी II]] [[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान]] lg0bu6emlnqfc5g99zzi0xuy1fygnbk कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी 0 1618084 6610680 6610556 2026-09-05T13:57:50Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610680 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में इसे आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जो अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी प्रसिद्ध फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। वे आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति पर शोध के लिए जाने जाते हैं। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर के पद पर कार्य किया है। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> पिकेटी न केवल एक प्रसिद्ध फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं, बल्कि एक कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि उनके विचारों का प्रभाव उच्चतम राजनीतिक स्तर पर भी पड़ा था। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== इस पुस्तक का मूल फ्रांसीसी संस्करण अगस्त 2013 में प्रकाशित हुआ था। बाद में इसका अंग्रेजी अनुवाद आर्थर गोल्डहैमर ने किया था। जो अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। थॉमस पिकेटी की पुस्तक ‘कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी’ अमेज़न की बेस्टसेलर सूची में सबसे ऊपर पहुंच गई थी। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर, दक्षिणपंथी टिप्पणीकार उन्हें नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 90j15rp6igfvu7yftrcdvftbag31sjs 6610681 6610680 2026-09-05T13:59:23Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610681 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी प्रसिद्ध फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। वे आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति पर शोध के लिए जाने जाते हैं। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर के पद पर कार्य किया है। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> पिकेटी न केवल एक प्रसिद्ध फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं, बल्कि एक कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि उनके विचारों का प्रभाव उच्चतम राजनीतिक स्तर पर भी पड़ा था। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== इस पुस्तक का मूल फ्रांसीसी संस्करण अगस्त 2013 में प्रकाशित हुआ था। बाद में इसका अंग्रेजी अनुवाद आर्थर गोल्डहैमर ने किया था। जो अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। थॉमस पिकेटी की पुस्तक ‘कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी’ अमेज़न की बेस्टसेलर सूची में सबसे ऊपर पहुंच गई थी। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर, दक्षिणपंथी टिप्पणीकार उन्हें नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 2dgxhv1lkt4if8aes4tiawkxr85rlaa 6610682 6610681 2026-09-05T14:04:43Z Bhabha57 833167 /* लेखक के बारे में */ 6610682 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर के पद पर कार्य किया है। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> पिकेटी न केवल एक प्रसिद्ध फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं, बल्कि एक कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि उनके विचारों का प्रभाव उच्चतम राजनीतिक स्तर पर भी पड़ा था। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== इस पुस्तक का मूल फ्रांसीसी संस्करण अगस्त 2013 में प्रकाशित हुआ था। बाद में इसका अंग्रेजी अनुवाद आर्थर गोल्डहैमर ने किया था। जो अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। थॉमस पिकेटी की पुस्तक ‘कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी’ अमेज़न की बेस्टसेलर सूची में सबसे ऊपर पहुंच गई थी। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर, दक्षिणपंथी टिप्पणीकार उन्हें नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] k67r18rrw0g941hiq6liq9seqe5w1qt 6610683 6610682 2026-09-05T14:08:41Z Bhabha57 833167 /* लेखक के बारे में */ 6610683 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== इस पुस्तक का मूल फ्रांसीसी संस्करण अगस्त 2013 में प्रकाशित हुआ था। बाद में इसका अंग्रेजी अनुवाद आर्थर गोल्डहैमर ने किया था। जो अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। थॉमस पिकेटी की पुस्तक ‘कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी’ अमेज़न की बेस्टसेलर सूची में सबसे ऊपर पहुंच गई थी। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर, दक्षिणपंथी टिप्पणीकार उन्हें नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] cv1o2p1u45ixv668otygqlb40lsjmws 6610688 6610683 2026-09-05T14:15:05Z Bhabha57 833167 /* प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया */ 6610688 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। थॉमस पिकेटी की पुस्तक ‘कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी’ अमेज़न की बेस्टसेलर सूची में सबसे ऊपर पहुंच गई थी। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर, दक्षिणपंथी टिप्पणीकार उन्हें नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] pyqm56px44s6muv6f49z139eymk9vkt 6610691 6610688 2026-09-05T14:17:54Z Bhabha57 833167 /* प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया */ 6610691 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर,दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] n161w4017gygxbipy84aaqlr1t6anmm 6610694 6610691 2026-09-05T14:20:01Z Bhabha57 833167 /* प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया */ 6610694 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस किताब को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 8rfm93syipwrskc0nwqb567jbqgkgfp 6610695 6610694 2026-09-05T14:20:30Z Bhabha57 833167 /* प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया */ 6610695 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' ने असमानता पर गहरी चर्चा छेड़ी, लेकिन अर्थशास्त्रियों ने इसकी कई आधारों पर आलोचना भी की है: '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] hicrtttja4vi2heb7kivvyrhfiou3fy 6610698 6610695 2026-09-05T14:23:52Z Bhabha57 833167 /* आलोचना */ 6610698 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी:''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] ly11imggzj8upy82rwc6mqqlpi2r6dh 6610699 6610698 2026-09-05T14:24:24Z Bhabha57 833167 /* आलोचना */ 6610699 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आंका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 708wz6dz6kmf0ul0adgh8kjto64gso1 6610701 6610699 2026-09-05T14:24:55Z Bhabha57 833167 /* आलोचना */ 6610701 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] 2p2hoss11eeyclvul5cbu3w8ry3w43o 6610702 6610701 2026-09-05T14:25:06Z Bhabha57 833167 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:पुस्तकें]] जोड़ी 6610702 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] a1noz1hhq907sb31v7fgwl4r0yu6e2w 6610703 6610702 2026-09-05T14:25:22Z Bhabha57 833167 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] जोड़ी 6610703 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = [[आर्थर गोल्डहैमर]] | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = [[थॉमस पिकेटी]] | language = फ्रेंच | subjects = [[राजनीतिक अर्थव्यवस्था]] | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट ([[हार्डकवर|हार्डबैक]]) | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] 8421bmsuxwnwzdazi1j4ddmc6sl1pa8 6610706 6610703 2026-09-05T14:27:37Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610706 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = आर्थर गोल्डहैमर | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = थॉमस पिकेटी | language = फ्रेंच | subjects = राजनीतिक अर्थव्यवस्था | publisher = {{ubl | | [[हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस]] }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट हार्डकवर | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] bfbmw9z1iyiim0rw7sczpq199cob7us 6610707 6610706 2026-09-05T14:28:06Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610707 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = आर्थर गोल्डहैमर | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = थॉमस पिकेटी | language = फ्रेंच | subjects = राजनीतिक अर्थव्यवस्था | publisher = {{ubl | | हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट हार्डकवर | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी अर्थशास्त्री थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक यूरोप और अमेरिका में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] do82wcqtg6q0i25z1gox1s4x6972use 6610982 6610707 2026-09-06T06:53:26Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610982 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = आर्थर गोल्डहैमर | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = थॉमस पिकेटी | language = फ्रेंच | subjects = राजनीतिक अर्थव्यवस्था | publisher = {{ubl | | हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट हार्डकवर | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी [[अर्थशास्त्री]] थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक [[यूरोप]] और [[अमेरिका]] में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को पेरिस के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। मैनहट्टन के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] l07mf8z73e271cz17b3dz64j5igzrk8 6610984 6610982 2026-09-06T06:54:23Z Bhabha57 833167 /* लेखक के बारे में */ 6610984 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = आर्थर गोल्डहैमर | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = थॉमस पिकेटी | language = फ्रेंच | subjects = राजनीतिक अर्थव्यवस्था | publisher = {{ubl | | हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट हार्डकवर | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी [[अर्थशास्त्री]] थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक [[यूरोप]] और [[अमेरिका]] में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को [[पेरिस]] के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी अनुवाद अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। [[मैनहट्टन]] के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर दक्षिणपंथी टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] i8lekoyvspxt84j3dk71n3iahmcab7b 6610986 6610984 2026-09-06T06:55:36Z Bhabha57 833167 /* प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया */ 6610986 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी | orig_lang_code = fr | translator = आर्थर गोल्डहैमर | image = Capital in the Twenty-First Century (front cover).jpg | caption = हार्डकवर संस्करण | author = थॉमस पिकेटी | language = फ्रेंच | subjects = राजनीतिक अर्थव्यवस्था | publisher = {{ubl | | हार्वर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस }} | pub_date = अगस्त 2013 | english_pub_date = अप्रैल 15, 2014 | media_type = प्रिंट हार्डकवर | pages = 696 | isbn = 978-0674430006 }} '''कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी''' फ्रांसीसी [[अर्थशास्त्री]] थॉमस पिकेटी द्वारा लिखित पुस्तक है। यह पुस्तक विश्व में तेजी से बढ़ती आर्थिक असमानता (अमीर और गरीब के बीच की खाई) के कारणों और उसके इतिहास को बताती है। इसमें 18वीं सदी से लेकर अब तक [[यूरोप]] और [[अमेरिका]] में धन और आय के बीच बढ़ती असमानता को रेखांकित किया गया है। इसका पहली बार प्रकाशन अगस्त 2013 में फ़्रांसीसी भाषा में Le Capital au XXIe siècle नाम हुआ था। बाद में आर्थर गोल्डहैमर ने इसका अंग्रेजी में अनुवाद किया, जिसका प्रकाशन अप्रैल 2014 में हुआ। <ref>{{cite web |last1=Gura |first1=David |title=Meet Thomas Piketty’s translator |url=https://www.marketplace.org/story/2014/05/15/meet-thomas-pikettys-translator |website=www.marketplace.org |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en}}</ref> =लेखक के बारे में= थॉमस पिकेटी फ्रांसीसी अर्थशास्त्री हैं। उन्होंने आर्थिक असमानता, आय, संपत्ति और कर नीति के क्षेत्र में काम किया है। थॉमस पिकेटी का जन्म 7 मई, 1971 को [[पेरिस]] के उपनगर क्लिची में हुआ था। थॉमस पिकेटी फ्रांस में स्थित उच्च शिक्षा संस्थान स्कूल ऑफ एडवांस स्टडीज इन सोशल साइंस में निदेशक रहे है और पेरिस स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स में प्रोफेसर हैं। पिकेटी ने 1993 से 1995 तक मैसाचुसेट्स इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी के अर्थशास्त्र विभाग में सहायक प्रोफेसर रहे हैं। <ref>{{cite web |title=Capital in the Twenty-First Century |url=https://www.goodreads.com/book/show/21400363-capital-in-the-twenty-first-century |website=www.goodreads.com |access-date=1 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी}}</ref> वे कुशल राजनीतिज्ञ भी थे। ==प्रकाशन और शुरुआती प्रतिक्रिया== यह पुस्तक मूल रुप से फ्रांसीसी भाषा में अगस्त 2013 में प्रकाशित हुई थी। आर्थर गोल्डहैमर द्वारा किया गया इसका अंग्रेज़ी [[अनुवाद]] अप्रैल 2014 में प्रकाशित हुआ था। [[मैनहट्टन]] के कुछ इलाकों में इस पुस्तक को साथ लेकर चलना युवा प्रगतिशील लोगों के बीच पहचान और मेल-जोल का एक नया तरीका बन गया था। दूसरी ओर [[दक्षिणपंथी]] टिप्पणीकार थॉमस पिकेटी को नव-मार्क्सवादी कहकर उनकी आलोचना कर रहे हैं।<ref>{{cite news |last1=Mason |first1=Paul |title=Thomas Piketty's Capital: everything you need to know about the surprise bestseller |url=https://www-theguardian-com.translate.goog/books/2014/apr/28/thomas-piketty-capital-surprise-bestseller?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |access-date=1 सितम्बर 2026 |work=The Guardian |date=28 अप्रैल 2014}}</ref> =आलोचना= थॉमस पिकेटी की पुस्तक 'कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी' की अर्थशास्त्रियों ने आलोचना की। जैसे- '''आर्थिक विकास की अनदेखी''' आलोचकों का मानना है कि पिकेटी का नियम r > g (पूंजी पर रिटर्न > आर्थिक विकास) हमेशा लागू नहीं होता। आधुनिक डिजिटल अर्थव्यवस्था में नवाचार, तकनीक और मानव पूंजी (कौशल) भी धन सृजन के बड़े कारक हैं, जिन्हें इसमें कम आँका गया है।<ref>{{cite web |title=A Discussion of Thomas Piketty’s Capital in the Twenty‑First Century: By How Much Is r Greater than g? |url=https://libertystreeteconomics-newyorkfed-org.translate.goog/2015/07/a-discussion-of-thomas-pikettys-capital-in-the-twenty-first-century-by-how-much-is-r-greater-than-g/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc |website=Liberty Street Economics |access-date=1 सितम्बर 2026 |date=13 जुलाई 2015}}</ref> ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:अर्थशास्त्र]] [[श्रेणी:पुस्तकें]] [[श्रेणी:फ्रांसीसी लेखक]] 8fgvgc9disp4bkibjpbbuwxnzvni3n3 विकिपीडिया:आँकड़े/2026/सितम्बर 4 1618320 6610595 6610134 2026-09-05T12:14:18Z NeechalBOT 98381 statistics 6610595 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =1-9-2026 6:14 |Pages = 1392892 |dPages = 339 |Articles = 171205 |dArticles = 29 |Edits = 6592018 |dEdits = 810 |Files = 4694 |dFiles = 0 |Users = 923220 |dUsers = 171 |Ausers = 1064 |dAusers = 10 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =2-9-2026 6:14 |Pages = 1392934 |dPages = 42 |Articles = 171216 |dArticles = 11 |Edits = 6592390 |dEdits = 372 |Files = 4694 |dFiles = 0 |Users = 923420 |dUsers = 200 |Ausers = 1064 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =3-9-2026 6:14 |Pages = 1392992 |dPages = 58 |Articles = 171249 |dArticles = 33 |Edits = 6592834 |dEdits = 444 |Files = 4694 |dFiles = 0 |Users = 923597 |dUsers = 177 |Ausers = 1064 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =4-9-2026 6:14 |Pages = 1392969 |dPages = -23 |Articles = 171228 |dArticles = -21 |Edits = 6593330 |dEdits = 496 |Files = 4694 |dFiles = 0 |Users = 923756 |dUsers = 159 |Ausers = 1070 |dAusers = 6 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =5-9-2026 6:14 |Pages = 1393002 |dPages = 33 |Articles = 171240 |dArticles = 12 |Edits = 6593742 |dEdits = 412 |Files = 4694 |dFiles = 0 |Users = 923944 |dUsers = 188 |Ausers = 1070 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> ccp4u4bzkgcboqc3uscx084x32brvsm टेराज़ोसिन 0 1618365 6610899 6609294 2026-09-06T04:23:39Z AMAN KUMAR 911487 ज्ञानसन्दूक में परिवर्तन किया 6610899 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields = changed |verifiedrevid = 470602141 |drug_name = टेराज़ोसिन |image = Terazosin.svg <!-- Names --> |pronounce = |tradename = हायट्रिन, ज़ायसेल, व अन्य |synonyms = <small>4-अमीनो-6,7-डाइमेथॉक्सी-क्विनाज़ोलिन-2-वाईएल पाइपरज़िन-1-वाईएल-टेट्राहाइड्रोफ्यूरान-2-वाईएल-मीथेनोन</small> |IUPAC_name = 6,7-डाइमेथॉक्सी-2-4-टेट्राहाइड्रोफ्यूरान-2-वाईएलकार्बोनिल पाइपरज़िन-1-वाईएल क्विनाज़ोलिन-4-अमाइन <!-- Clinical data --> |class = |uses = |side_effects = |interactions = |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration= [[मौखिक प्रशासन|मुख द्वारा]] |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose= 5 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=G04CA03 |website=www.whocc.no |access-date=7 September 2020 |archive-date=1 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200701204754/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=G04CA03 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com = {{drugs.com|monograph|terazosin-hydrochloride}} |MedlinePlus = a693046 <!-- Legal data --> |legal_US = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability = |protein_bound = 90 से 94 प्रतिशत |metabolism = |elimination_half-life= 12 घंटे <!-- Chemical and physical data --> |C = 19 |H = 25 |N = 5 |O = 4 |SMILES = O=C(N3CCN(c2nc1cc(OC)c(OC)cc1c(n2)N)CC3)C4OCCC4 |StdInChI = |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = VCKUSRYTPJJLNI-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} }} '''टेराज़ोसिन''', जिसे अन्य नामों के अतिरिक्त मुख्य रूप से '''हायट्रिन''' ब्रांड नाम के तहत बेचा जाता है, यह एक दवा है जिसका उपयोग बढ़े हुए [[सुदम्य पुरस्थ ग्रंथि अतिवृद्धि]] और [[उच्च रक्तचाप]] के लक्षणों के उपचार में किया जाता है।<ref name="AHFS20192">{{cite web|title=Terazosin Hydrochloride Monograph for Professionals|trans-title=पेशेवरों के लिए टेराज़ोसिन हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ|url=https://www.drugs.com/monograph/terazosin-hydrochloride.html|website=ड्रग्स.कॉम|publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स|access-date=17 मार्च 2019|language=अंग्रेज़ी|archive-date=7 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807044911/https://www.drugs.com/monograph/terazosin-hydrochloride.html|url-status=live}}</ref> उच्च रक्तचाप के लिए इसे कम प्राथमिकता दी जाती है।<ref name="AHFS20192" /> इसे [[मौखिक प्रशासन|मुख द्वारा]] लिया जाता है।<ref name="AHFS20192" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में चक्कर आना, सिरदर्द, थकान, सूजन, मतली और खड़े होने पर निम्न रक्तचाप शामिल हैं।<ref name="AHFS20192" /> गंभीर दुष्प्रभावों में [[प्रायापिज़्म]] और अत्यधिक निम्न रक्तचाप शामिल हो सकते हैं।<ref name="AHFS20192" /> उपचार शुरू करने से पहले [[प्रोस्टेट कैंसर]] की संभावना को पूर्णतः समाप्त कर देना चाहिए।<ref name="AHFS20192" /> यह एक अल्फा-1 ब्लॉकर है जो [[रक्त वाहिका|रक्त वाहिकाओं]] और मूत्राशय के द्वार को शिथिल करके अपना कार्य करता है।<ref name="AHFS20192" /> टेराज़ोसिन को सन् 1975 में पेटेंट कराया गया था और यह वर्ष 1985 में चिकित्सकीय उपयोग में आई।<ref>{{cite book|last1=फिशर|first1=जानोस|last2=गैनेलिन|first2=सी॰ रॉबिन|title=Analogue-based Drug Discovery|trans-title=एनालॉग-आधारित औषधि खोज|date=2006|publisher=जॉन विली एंड संस|isbn=9783527607495|page=455|url=https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA455|language=अंग्रेज़ी|access-date=28 फरवरी 2019|archive-date=22 दिसंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222100935/https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA455|url-status=live}}</ref> यह एक [[जेनेरिक दवा]] के रूप में भी उपलब्ध है।<ref name="BNF822">{{cite book|title=British National Formulary|trans-title=ब्रिटिश नेशनल फॉर्मूलरी|date=सितम्बर 2021 से मार्च 2022|publisher=बीएमजे ग्रुप एंड द फार्मास्युटिकल प्रेस|location=लंदन|isbn=978-0-85711-413-6|edition=82|page=833|chapter=7. Genito-urinary system}}</ref> [[यूनाइटेड किंगडम]] में वर्ष 2021 तक [[राष्ट्रीय स्वास्थ सेवा|राष्ट्रीय स्वास्थ्य सेवा]] के लिए इसके एक महीने की आपूर्ति की लागत लगभग 5 पाउंड थी।<ref name="BNF822" /> [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इतनी ही मात्रा की थोक कीमत लगभग 4.50 अमेरिकी डॉलर है।<ref name="NADAC20192">{{cite web|title=NADAC|date=27 फरवरी 2019|url=https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2019-02-27/s7c9-pfa6|work=सेंटर्स फॉर मेडिकेयर एंड मेडिकेड सर्विसेज|access-date=17 मार्च 2019|archive-date=6 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044447/https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2019-02-27/s7c9-pfa6|url-status=dead|language=अंग्रेज़ी}}</ref> सन् 2017 में यह अमेरिका में 194वीं सबसे अधिक लिखी जाने वाली दवा थी, जिसके लिए बीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref2">{{cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=क्लिनकैल्क|access-date=11 अप्रैल 2020|archive-date=18 मार्च 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318234059/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="ref12">{{cite web|title=Terazosin - Drug Usage Statistics|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Terazosin|website=क्लिनकैल्क|access-date=11 अप्रैल 2020|archive-date=8 अक्टूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201008003518/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Terazosin|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[Category:दवा]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] he700t1y9qyxf97lpfp8x1ztl0z0ve4 फ़िनास्टेराइड 0 1618368 6610898 6609322 2026-09-06T04:22:39Z AMAN KUMAR 911487 ज्ञानसन्दूक में परिवर्तन किया 6610898 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =458461973 |image =Finasteride.svg |width =200px |image2 =Finasteride-3D-balls.png |width2 =250px |pronounce = |tradename =प्रोस्कर, प्रोपेसिया, व अन्य |synonyms =एमके-906, वाईएम-152, एल-652,931, 17बीटा-एन-टर्ट-ब्यूटाइलकार्बामॉयल-4-अज़ा-5अल्फा-एंड्रोस्ट-1-एन-3-वन, एन-1,1-डाइमेथाइलइथाइल-3-ऑक्सो-4-अज़ा-5अल्फा-एंड्रोस्ट-1-एन-17बीटा-कार्बोक्सामाइड |IUPAC_name =1एस, 3एएस, 3बीएस, 5एआर, 9एआर, 9बीएस, 11एएस - एन-टर्ट-ब्यूटाइल-9ए,11ए-डाइमेथाइल-7-ऑक्सो-1,2,3,3ए,3बी,4,5,5ए,6,9बी,10,11-डोडेकाहाइड्रोइन्डेनो-5,4-एफ-क्विनोलिन-1-कार्बोक्सामाइड |class =[[5अल्फा-रिडक्टेस अवरोधक]] |uses = |side_effects = |interactions = |pregnancy_category= जन्म दोष का कारण बनेगा |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मौखिक प्रशासन|मुख द्वारा]] |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=1 से 5 मिलीग्राम<ref name=WHO2020DDDa>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=D11AX10 |website=www.whocc.no |access-date=7 September 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807160526/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=D11AX10 |url-status=live }}</ref><ref name=WHO2020DDDb>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=G04CB01 |website=www.whocc.no |access-date=7 September 2020 |archive-date=17 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917162738/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=G04CB01 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|finasteride}} |MedlinePlus =a698016 |legal_CA =केवल नुस्खे पर |legal_UK =पी॰ओ॰एम॰ |legal_US = |DailyMedID = |bioavailability =65 प्रतिशत<ref name="LemkeWilliams2008">{{cite book |last1=लेम्के |first1=थॉमस एल॰ |last2=विलियम्स |first2=डेविड ए॰ |title=Foye's Principles of Medicinal Chemistry |trans-title=फोयेज़ प्रिंसिपल्स ऑफ मेडिसिनल केमिस्ट्री |edition=छठा |url=https://books.google.com/books?id=R0W1ErpsQpkC&pg=PA1286 |year=2008 |publisher=लिपिनकॉट विलियम्स एंड विल्किंस |isbn=978-0-7817-6879-5 |pages=1286– |access-date=1 अगस्त 2020 |archive-date=8 सितम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908145128/https://books.google.com/books?id=R0W1ErpsQpkC |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |protein_bound =90 प्रतिशत<ref name="LemkeWilliams2008" /> |metabolism =[[यकृत]] तथा एल्डीहाइड डिहाइड्रोजनेज<ref name="LemkeWilliams2008" /> |elimination_half-life=वयस्क: 5 से 6 घंटे<ref name="LemkeWilliams2008" /><br />बुजुर्ग: 8 घंटे से अधिक<ref name="LemkeWilliams2008" /> |excretion =[[मल]]: 57 प्रतिशत<ref name="LemkeWilliams2008" /><br />[[मूत्र]]: 40 प्रतिशत<ref name="LemkeWilliams2008" /> |C =23 |H =36 |N =2 |O =2 |SMILES =O=C(NC(C)(C)C)[C@@H]2[C@]1(CC[C@H]3[C@H]([C@@H]1CC2)CC[C@H]4NC(=O)\C=C/[C@]34C)C |StdInChI = |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =DBEPLOCGEIEOCV-WSBQPABSSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} }} '''फिनास्टेराइड''', जिसे अन्य नामों के अतिरिक्त मुख्य रूप से '''प्रोस्कर''' और '''प्रोपेसिया''' ब्रांड नाम के तहत बेचा जाता है, यह एक दवा है। इसका मुख्य रूप से [[सुदम्य पुरस्थ ग्रंथि अतिवृद्धि|बढ़े हुए प्रोस्टेट]] या पुरुषों में [[गंजापन|बालों के झड़ने]] के उपचार में उपयोग किया जाता है।<ref name="AHFS2019">{{cite web|title=Finasteride Monograph for Professionals|trans-title=पेशेवरों के लिए फिनास्टेराइड मोनोग्राफ|url=https://www.drugs.com/monograph/finasteride.html|website=ड्रग्स.कॉम|publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स|access-date=5 मार्च 2019|archive-date=25 अगस्त 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825002456/https://www.drugs.com/monograph/finasteride.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसका उपयोग महिलाओं में [[हिर्सुटिज़्म|अतिरोमता]] और ट्रांसजेंडर महिलाओं के लिए हार्मोन थेरेपी के एक भाग के रूप में भी किया जा सकता है।<ref name="Blume-PeytaviWhiting20082">{{cite book|last1=ब्लूम-पेयतावी|first1=उलरिके|last2=वाइटिंग|first2=डेविड ए॰|last3=ट्रुब|first3=राल्फ एम॰|url=https://books.google.com/books?id=pHrX2-huQCoC&pg=PA369|title=Hair Growth and Disorders|trans-title=बालों का विकास और विकार|date=26 जून 2008|publisher=स्प्रिंगर साइंस एंड बिजनेस मीडिया|isbn=978-3-540-46911-7|pages=369|access-date=1 अगस्त 2020|archive-date=11 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111212011/https://books.google.com/books?id=pHrX2-huQCoC&pg=PA369|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="TranssexualMgmnt20122">{{cite journal|last1=क्नेज़ेविच|first1=ई॰एल॰|last2=विएरेक|first2=एल॰के॰|last3=ड्रिंसिक|first3=ए॰टी॰|title=Medical management of adult transsexual persons|trans-title=वयस्क ट्रांससेक्सुअल व्यक्तियों का चिकित्सा प्रबंधन|journal=फार्माकोथेरेपी|volume=32|issue=1|pages=54–66|date=जनवरी 2012|pmid=22392828|doi=10.1002/PHAR.1006|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे [[मौखिक प्रशासन|मुख द्वारा]] लिया जाता है।<ref name="AHFS2019" /> फिनास्टेराइड के दुष्प्रभाव दुर्लभ हैं, लेकिन कुछ पुरुषों में [[यौन रोग|यौन शिथिलता]], [[अवसाद]] और [[पुंस्तनवृद्धि|स्तन वृद्धि]] की समस्या देखी जाती है।<ref name="Cochrane20103">{{cite journal|last1=टैकलिंड|first1=जे॰|last2=फिंक|first2=एच॰ए॰|last3=मैकडोनाल्ड|first3=आर॰|last4=रुत्क्स|first4=आई॰|last5=विल्ट|first5=टी॰जे॰|title=Finasteride for benign prostatic hyperplasia|trans-title=सौम्य प्रोस्टेटिक हाइपरप्लासिया के लिए फिनास्टेराइड|journal=द कोक्रेन डेटाबेस ऑफ़ सिस्टमैटिक रिव्यूज़|issue=10|pages=CD006015|date=अक्टूबर 2010|pmid=20927745|doi=10.1002/14651858.CD006015.pub3|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{cite journal|last1=ज़ेखेम|first1=जी॰ए॰|last2=गोल्डबर्ग|first2=जे॰ई॰|last3=मोटोस्को|first3=सी॰सी॰|last4=कोहेन|first4=बी॰ई॰|last5=हो|first5=आर॰एस॰|title=Sexual dysfunction in men taking systemic dermatologic medication: A systematic review|trans-title=प्रणालीगत त्वचा संबंधी दवा लेने वाले पुरुषों में यौन शिथिलता: एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=जर्नल ऑफ द अमेरिकन अकैडमी ऑफ डर्मेटोलॉजी|volume=81|issue=1|pages=163–172|date=1 जुलाई 2019|doi=10.1016/j.jaad.2019.03.043|pmid=30905792|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="2014AArev3">{{cite journal|last1=वरोथाई|first1=एस॰|last2=बर्गफेल्ड|first2=डब्लू॰एफ॰|title=Androgenetic alopecia: an evidence-based treatment update|trans-title=एंड्रोजेनेटिक एलोपेसिया: एक साक्ष्य-आधारित उपचार अद्यतन|journal=अमेरिकन जर्नल ऑफ क्लिनिकल डर्मेटोलॉजी|volume=15|issue=3|pages=217–30|date=जुलाई 2014|pmid=24848508|doi=10.1007/s40257-014-0077-5|language=अंग्रेज़ी}}</ref> दवा का सेवन बंद करने के बाद भी कुछ पुरुषों में यह यौन शिथिलता बनी रह सकती है।<ref name="Zax20193">{{cite journal|last1=ज़ेखेम|first1=जी॰ए॰|last2=गोल्डबर्ग|first2=जे॰ई॰|last3=मोटोस्को|first3=सी॰सी॰|last4=कोहेन|first4=बी॰ई॰|last5=हो|first5=आर॰एस॰|title=Sexual dysfunction in men taking systemic dermatologic medication: A systematic review.|trans-title=प्रणालीगत त्वचा संबंधी दवा लेने वाले पुरुषों में यौन शिथिलता: एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=जर्नल ऑफ द अमेरिकन अकैडमी ऑफ डर्मेटोलॉजी|date=जुलाई 2019|volume=81|issue=1|pages=163–172|doi=10.1016/j.jaad.2019.03.043|pmid=30905792|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="Tra20203">{{cite journal|last1=ट्रैश|first1=ए॰एम॰|title=Post-finasteride syndrome: a surmountable challenge for clinicians.|trans-title=पोस्ट-फिनास्टेराइड सिंड्रोम: चिकित्सकों के लिए एक पार करने योग्य चुनौती|journal=फर्टिलिटी एंड स्टेरिलिटी|date=जनवरी 2020|volume=113|issue=1|pages=21–50|doi=10.1016/j.fertnstert.2019.11.030|pmid=32033719|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह कुछ प्रकार के [[प्रोस्टेट कैंसर]] के जोखिम को भी बढ़ा सकता है।<ref name="2014AArev3" /> फिनास्टेराइड एक 5अल्फा-रिडक्टेस अवरोधक है जो एक [[एंटीएंड्रोजन]] के रूप में कार्य करता है।<ref>{{cite book|last1=फेरी|first1=फ्रेड एफ॰|title=Ferri's Clinical Advisor 2015 E-Book: 5 Books in 1|trans-title=फेरी का क्लिनिकल सलाहकार 2015 ई-बुक: 1 में 5 किताबें|date=2014|publisher=एल्सेवियर हेल्थ साइंसेज|isbn=9780323084307|page=580|url=https://books.google.com/books?id=icTsAwAAQBAJ&pg=PA580|access-date=1 अगस्त 2020|archive-date=6 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606214629/https://books.google.com/books?id=icTsAwAAQBAJ&pg=PA580|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह [[पुरस्थ|पुरस्थ ग्रंथि]] और [[खोपड़ी]] सहित शरीर में डायहाइड्रोटेस्टोस्टेरोन के [[जैवसंश्लेषण|उत्पादन]] को लगभग 70 प्रतिशत तक कम करके अपना काम करता है।<ref name="AHFS2019" /> फिनास्टेराइड को वर्ष 1984 में पेटेंट कराया गया था और 1992 में इसे चिकित्सा उपयोग के लिए स्वीकृत किया गया।<ref name="Fis20062">{{cite book|last1=फिशर|first1=जेनोस|last2=गैनेलिन|first2=सी॰ रॉबिन|title=Analogue-based Drug Discovery|trans-title=एनालॉग-आधारित ड्रग डिस्कवरी|date=2006|publisher=जॉन विली एंड संस|isbn=9783527607495|page=483|url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA483|access-date=1 अगस्त 2020|archive-date=6 जून 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606214626/https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA483|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह एक [[जेनेरिक दवा]] के रूप में आसानी से उपलब्ध है और अधिक महंगी नहीं है।<ref name="SataloffSclafani20152">{{cite book|last1=सैटलॉफ़|first1=रॉबर्ट टी॰|last2=स्क्लाफानी|first2=एंथनी पी॰|title=Sataloff's Comprehensive Textbook of Otolaryngology: Head & Neck Surgery: Facial Plastic and Reconstructive Surgery|trans-title=सैटलॉफ़ का ओटोलरींगोलॉजी का व्यापक पाठ्यपुस्तक: सिर और गर्दन की सर्जरी: चेहरे की प्लास्टिक और पुनर्निर्माण सर्जरी|url=https://books.google.com/books?id=acswCwAAQBAJ&pg=PA400|date=30 नवम्बर 2015|publisher=जेपी मेडिकल लिमिटेड|isbn=978-93-5152-459-5|pages=400–|access-date=1 अगस्त 2020|archive-date=12 जनवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112031637/https://books.google.com/books?id=acswCwAAQBAJ&pg=PA400|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="Hitch20192">{{cite book|last1=हिचिंग्स|first1=एंड्रयू|last2=लोंसडेल|first2=डागन|last3=बुराज|first3=डैनियल|last4=बेकर|first4=एम्मा|url=https://books.google.com/books?id=FPx0DwAAQBAJ|title=The Top 100 Drugs: Clinical Pharmacology and Practical Prescribing|trans-title=शीर्ष 100 दवाएं: क्लिनिकल फार्माकोलॉजी और व्यावहारिक नुस्खे|date=2019|publisher=एल्सेवियर|isbn=978-0-7020-7442-4|edition=दूसरा|pages=24-25|access-date=9 नवम्बर 2021|archive-date=22 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522175005/https://books.google.com/books?id=FPx0DwAAQBAJ|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वर्ष 2019 के आंकड़ों के अनुसार [[यूनाइटेड किंगडम]] में [[राष्ट्रीय स्वास्थ सेवा|राष्ट्रीय स्वास्थ्य सेवा]] के लिए इसकी एक महीने की आपूर्ति की लागत लगभग 0.90 पाउंड थी।<ref name="BNF762">{{cite book|title=British national formulary: BNF 76|trans-title=ब्रिटिश नेशनल फॉर्मूलरी: बीएनएफ 76|date=2018|publisher=फार्मास्युटिकल प्रेस|isbn=9780857113382|pages=769|edition=76|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वहीं [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इस मात्रा की थोक लागत लगभग 2.30 अमेरिकी डॉलर है।<ref name="NADAC20192">{{cite web|title=NADAC as of 2019-02-27|trans-title=27-02-2019 तक एनएडीएसी|url=https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2019-02-27/s7c9-pfa6|website=सेंटर्स फॉर मेडिकेयर एंड मेडिकेड सर्विसेज|access-date=3 मार्च 2019|archive-date=6 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306044447/https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2019-02-27/s7c9-pfa6|url-status=dead|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वर्ष 2017 में, यह नब्बे लाख से अधिक बार लिखे जाने के साथ, यह दवा अमेरिका में 86वीं सबसे ज़्यादा डॉक्टर द्वारा सुझाई जाने वाली दवा थी।<ref name="ref2">{{cite web|title=The Top 300 of 2020|trans-title=2020 के शीर्ष 300|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=क्लिनकैल्क|access-date=11 अप्रैल 2020|archive-date=12 फरवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="ref12">{{cite web|title=Finasteride - Drug Usage Statistics|trans-title=फिनास्टेराइड - दवा उपयोग के आंकड़े|website=क्लिनकैल्क|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Finasteride|access-date=11 अप्रैल 2020|archive-date=6 फरवरी 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200206153249/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Finasteride|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[Category:दवा]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] kykj3yb576ypguxnvo600o6f8972d3p पीएनजी 0 1618390 6610959 6609460 2026-09-06T06:15:28Z चाहर धर्मेंद्र 703114 6610959 wikitext text/x-wiki {{Infobox file format | name = पोर्टेबल नेटवर्क ग्राफ़िक्स | icon = | screenshot = <div style="background-color: #fff; background-image: linear-gradient(45deg, #eee 25%, transparent 25%, transparent 75%, #eee 75%, #eee), linear-gradient(45deg, #eee 25%, transparent 25%, transparent 75%, #eee 75%, #eee); background-size:20px 20px; background-position:0 0, 10px 10px; background-attachment: fixed; width: -moz-fit-content; width: -webkit-fit-content; width: fit-content; margin: 0 auto;"> [[File:PNG transparency demonstration 1.png|280px]] </div> | caption = एक चेकर वाली पृष्ठभूमि पर रखे गए चार अलग-अलग रंगों के [[पासा|पासों]] की एक PNG छवि , जिसमें 8-बिट पारदर्शिता चैनल है, आमतौर पर ग्राफिक्स सॉफ़्टवेयर में पारदर्शिता दर्शाने के लिए उपयोग की जाती है। | extension = {{code|.png}} | mime = {{code|image/png}} | typecode = {{ubl | <code>PNGf</code> | <code>PNG </code> (एकल अंतिम रिक्त स्थान सहित) }} | uniform type = public.png | conforms to = public.image | genre = हानिरहित, बिटमैप, छवि प्रारूप | containerfor = | containedby = | owner = पीएनजी डेवलपमेंट ग्रुप ([[विश्व व्यापी वेब संघ|डब्ल्यू3सी]] को दान दिया) | released = {{start date and age|df=yes|1996|10|1}} | latest_release_version = 3.0 | latest_release_date = {{start date and age|df=yes|2025|06|24}} | extendedfrom = | extendedto = एपीएनजी, जेएनजी, और एमएनजी | standard = [[अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन|आईएसओ]] / [[अन्तर्राष्ट्रीय विद्युततकनीकी आयोग|आईईसी]] 15948,<ref name="iso">{{Cite web|url=http://www.iso.org/iso/catalogue_detail.htm?csnumber=29581|title=ISO/IEC 15948:2004 – Information technology – Computer graphics and image processing – Portable Network Graphics (PNG): Functional specification|publisher=[[अंतरराष्ट्रीय मानकीकरण संगठन]]|date=3 मार्च 2004|access-date=2011-02-19}}</ref> [[अन्तर्जाल अभियान्त्रिकी कार्य बल|आईईटीएफ]] आरएफसी 2083 | open = Yes [[Zlib/libpng license]]<ref>{{cite web | title=COPYRIGHT NOTICE, DISCLAIMER, and LICENSE - PNG Reference Library License version 2 | website=libpng.org | date=2000-07-01 | url=http://www.libpng.org/pub/png/src/libpng-LICENSE.txt | format=TXT}}</ref> | magic = {{code|89 50 4e 47 0d 0a 1a 0a}} (8 बाइट्स [[षोडश आधारी|हेक्साडेसिमल]]) | url = {{ubl | {{URL|1=https://w3.org/TR/png}} (specification) | {{URL|https://libpng.org/pub/png}} (home site) }} }} '''पोर्टेबल नेटवर्क ग्राफिक्स''' ( पीएनजी, आधिकारिक उच्चारण “पिंग” (/pɪŋ/) है,<ref name="pnghist">{{Cite web|url=http://libpng.org/pub/png/#history|title=History of PNG|last=रोएलॉफ्स|first=ग्रेग|publisher=लिबपीएनजी|date=29 मई 2010|access-date=2010-10-20}}</ref> हालांकि आम बोलचाल में लोग इसे अक्सर “पी-एन-जी” कहते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/png|title=Definition of PNG noun from the Oxford Advanced Learner's Dictionary|website=ऑक्सफ़ोर्ड लर्नर्स डिक्शनरी|access-date=2018-01-21}}</ref>) एक रास्टर ग्राफ़िक्स फ़ाइल फ़ॉर्मेट है, जिसका उपयोग चित्रों को डिजिटल रूप में सहेजने के लिए किया जाता है। पीएनजी में दोषरहित डेटा संपीड़न होता है।<ref>{{Cite web |title=Portable Network Graphic .PNG File Description |url=https://surferhelp.goldensoftware.com/subsys/subsys_portable_network_graphic_file_description.htm |access-date=2022-08-12 |website=surferhelp.goldensoftware.com}}</ref> यानी फ़ाइल का आकार कम करने पर भी मूल चित्र की गुणवत्ता और डेटा नष्ट नहीं होता। पीएनजी को मुख्य रूप से [[जीआईएफ|ग्राफिक्स इंटरचेंज फॉर्मेट]] (GIF) के एक बेहतर और उस समय के पेटेंट-संबंधी प्रतिबंधों से मुक्त विकल्प के रूप में विकसित किया गया था। पीएनजी कई प्रकार की तस्वीरों को सपोर्ट करता है, जैसे: पैलेट-आधारित चित्र — इनमें पहले से निर्धारित रंगों की सूची होती है। ग्रेस्केल चित्र — केवल काले, सफेद और उनके बीच के धूसर रंग। RGB/RGBA पूर्ण-रंग चित्र — लाखों रंगों वाली सामान्य रंगीन तस्वीरें। आरजीबीए में [[लाल हरा नीला रंग प्रतिरूप|आरजीबी]] के साथ अल्फा चैनल भी होता है, जो पारदर्शिता को नियंत्रित करता है। पीएनजी को मुख्य रूप से [[अंतरजाल]] पर चित्रों को भेजने और प्रदर्शित करने के लिए बनाया गया था, न कि पेशेवर प्रिंटिंग के लिए। इसलिए पीएनजी में CMYK जैसे रंग मॉडल का समर्थन नहीं है। [[सी एम वाई के वर्ण प्रतिरूप |सी एम वाई के]] (CMYK ) का उपयोग मुख्यतः प्रिंटिंग में किया जाता है। एक पीएनजी फ़ाइल में सामान्यतः एक ही चित्र होता है। यह चित्र और उससे जुड़ी अन्य जानकारी छोटे-छोटे “chunks” में संगठित होती है। इन chunks में [[पिक्सल|पिक्सेल]] की जानकारी के अलावा टेक्स्ट टिप्पणियाँ और फ़ाइल की अखंडता जाँचने से संबंधित जानकारी भी हो सकती है। पीएनजी की यह संरचना [[टिप्पणियों के लिए अनुरोध]] (RFC) 2083 में दस्तावेज़ीकृत की गई है। PNG फ़ाइल का सामान्य फ़ाइल एक्सटेंशन .png होता है। उदाहरण: photo.png इंटरनेट पर PNG की पहचान के लिए इसका MIME प्रकार image/png होता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.iana.org/assignments/media-types/image/png|title=Registration of new Media Type image/png|publisher=आईएएनए |date=1996-07-27}}</ref> इससे वेब ब्राउज़र और सर्वर समझते हैं कि फ़ाइल PNG चित्र है। PNG को मार्च 1997 में RFC 2083 के रूप में प्रकाशित किया गया था। यह एक informational RFC था। बाद में, 2004 में, PNG को ISO/IEC [https://www.iso.org/standard/29581.html ISO/IEC 15948:2004] नामक अंतरराष्ट्रीय मानक के रूप में प्रकाशित किया गया।<ref name="iso" /> ==सन्दर्भ == [[श्रेणी:ISO मानक]] j9a4flswbk448vc53rqriamc3snltaj आईफ़ोन 5सी 0 1618426 6610609 6610561 2026-09-05T12:36:35Z Bhabha57 833167 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:आईफ़ोन]] हटाई 6610609 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का हिस्सा है । यह फोन 4.00-इंच टचस्क्रीन डिस्प्ले के साथ आता है जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसका पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) आस्पेक्ट रेशियो हैं। ऐप्पल आईफोन 5सी फोन 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर ऐप्पल ए6 प्रोसेसर के साथ आता है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref>ऐपल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] t7k4ck842rcn4dngfmcpfejmqdbnkwh 6610610 6610609 2026-09-05T12:36:44Z Bhabha57 833167 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:आईफ़ोन]] जोड़ी 6610610 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का हिस्सा है । यह फोन 4.00-इंच टचस्क्रीन डिस्प्ले के साथ आता है जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसका पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) आस्पेक्ट रेशियो हैं। ऐप्पल आईफोन 5सी फोन 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर ऐप्पल ए6 प्रोसेसर के साथ आता है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref>ऐपल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] pnymp4fyz0a2h45grxrnxiubn44nkn4 6610614 6610610 2026-09-05T12:43:56Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610614 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी है। इस फोन की डिस्प्ले 4.00-इंच की है इसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) हैं। ऐप्पल आईफोन 5सी फोन 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर ऐप्पल ए6 प्रोसेसर के साथ आता है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref>ऐपल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] g7rrzxxm7jnyxzrk31op4two0mykhxb 6610616 6610614 2026-09-05T12:44:44Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610616 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी है। इस फोन की डिस्प्ले 4.00-इंच की है इसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। ऐप्पल आईफोन 5सी फोन 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर ऐप्पल ए6 प्रोसेसर के साथ आता है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref>ऐपल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] kd9rxen1h64ru0e2v2qhqrzujne8vve 6610617 6610616 2026-09-05T12:48:09Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610617 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी है। इस फोन की डिस्प्ले 4.00-इंच की है इसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर ऐप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref>ऐपल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] qqg6i7demqd4tib6z74e3o9ztisf05v 6610619 6610617 2026-09-05T12:48:57Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610619 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी है। इस फोन की डिस्प्ले 4.00-इंच की है इसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर ऐप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref>एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 42rwntdfsn054fpwlo40n9kfp52etkw 6610620 6610619 2026-09-05T12:50:38Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610620 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी है। इस फोन की डिस्प्ले 4.00-इंच की है इसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है, लेकिन सोशल मीडिया पर इसके विंटेज लुक के कारण यह काफी समय तक ट्रेंड में बना हुआ था। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 33kw20n8x6pcc00mh54gzkshay84445 6610623 6610620 2026-09-05T12:51:35Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610623 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह आईफ़ोन की छठी पीढ़ी है। इस फोन की डिस्प्ले 4.00-इंच की है इसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 5ie7f15g3kpvr976nxksbrq6g4av313 6610624 6610623 2026-09-05T12:53:44Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610624 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल है। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] mgl8jp909x4wd4bhgppuomoz3y5vwpj 6610627 6610624 2026-09-05T12:57:04Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610627 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) है। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] r45juczz239e3yy2wxh5rn2ngthy0qu 6610628 6610627 2026-09-05T12:57:50Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610628 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशिष्टताएँ== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] f0ms9895mv01jybwy38p644zwmzfz0d 6610629 6610628 2026-09-05T12:58:34Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशिष्टताएँ */ 6610629 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== इसमें 1136 गुणा 400 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 0024hhzke8lchj5oxpdqo0ua1fmsjs5 6610635 6610629 2026-09-05T13:03:05Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610635 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी में 400*1136 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले, 8 एमपी रियर कैमरा और 1.2 एमपी फ्रंट कैमरा, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] fnhxzjn5c9rw0ifuub2viaj5n0w63uc 6610643 6610635 2026-09-05T13:16:23Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610643 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी की 400*1136 पिक्सल रिजॉल्यूशन के साथ 4 इंच की थी ओर इसमें रेटिना डिस्प्ले लगी हुई थी, इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा और 1.2 एमपी का था, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] i0ba4ygm87bgaeke6jjd2hi2r64z1iw 6610645 6610643 2026-09-05T13:19:19Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610645 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी की स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल के साथ 4 इंच की थी ओर इसमें रेटिना डिस्प्ले लगी हुई थी, इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा और 1.2 एमपी का था, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 6lw6gzx7ynez17j2bctn3bbxnkdkfbq 6610647 6610645 2026-09-05T13:23:34Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610647 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था और इसमें 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले लगी हुई थी, इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा और 1.2 एमपी का था, आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 25o7wzto8j04p65bgpoa2r2mxtrz869 6610649 6610647 2026-09-05T13:24:51Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610649 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था और इसमें 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले लगी हुई थी, इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था,और इसमें आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम, एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर था, 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] jnwb3yv72vzjz27anpxf51353qszgjb 6610650 6610649 2026-09-05T13:26:26Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610650 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था और इसमें 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले लगी हुई थी। इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। और इसमें आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम,एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर था , 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] an5grzoscju1nrov7b8oiqds3vudbut 6610651 6610650 2026-09-05T13:27:08Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610651 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसमें 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले लगी हुई थी। इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। और इसमें आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम,एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर था , 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] tl0gvktg5m5921dcstqiqbxozapw40c 6610652 6610651 2026-09-05T13:28:10Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610652 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। इस फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का था और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। और इसमें आइओएस 7 ऑपरेटिंग सिस्टम,एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर था , 1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] konn8iai9a52ui6wrloa3pch3upf3ll 6610654 6610652 2026-09-05T13:31:41Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610654 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7,एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर था,1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] p6vxhvp7jdbri7fqla7eqal72q8nuf8 6610655 6610654 2026-09-05T13:33:07Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610655 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज प्रोसेसर था,1 जीबी डीडीआर 2 रैम का ऑप्शन मिलता है। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। फोन में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] exdi0145k1syruv6zlus8j8sxjd98rl 6610656 6610655 2026-09-05T13:36:26Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610656 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री में 1510 एमएएच की बैट्री लगी हुई है।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 9uta6bj5v0s79oo53xpxj9zpkdymfaq 6610659 6610656 2026-09-05T13:37:40Z Bhabha57 833167 /* तकनीकी विशेषता */ 6610659 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को ही कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 17jfdp7lrxa6xs40ofntmr86n1dz2fj 6610660 6610659 2026-09-05T13:38:27Z Bhabha57 833167 /* कलर */ 6610660 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक का मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] g2vl3ubd1krv0mlql73vuen0arg5emg 6610662 6610660 2026-09-05T13:39:21Z Bhabha57 833167 /* कलर */ 6610662 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को मजबूत प्लास्टिक (पॉलीकार्बोनेट) से बनाया गया था, और अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] mrhg2w2gywflqvk7fgjuc2c4n3858vj 6610665 6610662 2026-09-05T13:43:10Z Bhabha57 833167 /* वजन */ 6610665 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। अंदर स्टील का फ्रेम देकर इसे और मजबूत किया गया था। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] m2q17tqlm2h38krkk6nws86ac77d3qi 6610667 6610665 2026-09-05T13:44:36Z Bhabha57 833167 /* वजन */ 6610667 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया वह जिससे यह और मजबूत हो गया। इसी वजह से इसका वज़न 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] d8l1t9au87px54os5tisoimqmc1gdsx 6610669 6610667 2026-09-05T13:46:22Z Bhabha57 833167 /* वजन */ 6610669 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] oqa3fh4zyg5em4ehpvp5ecjz3rzp3d0 6610670 6610669 2026-09-05T13:46:59Z Bhabha57 833167 /* सॉफ़्टवेयर */ 6610670 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का [[मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम iOS]] है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 6zvq5mhrgrxl958x002yoej1x10t6ll 6610671 6610670 2026-09-05T13:47:23Z Bhabha57 833167 /* सॉफ़्टवेयर */ 6610671 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल्स के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का [[मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम]] iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] pdzkq1cge7ithxt20mkhrimztj3mpcz 6610672 6610671 2026-09-05T13:48:24Z Bhabha57 833167 /* वजन */ 6610672 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन यह इससे पहले आए पुराने आईफ़ोन मॉडल के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का [[मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम]] iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] g5nl0yich3nl4zuftz34qn7aesbwmgg 6610673 6610672 2026-09-05T13:49:06Z Bhabha57 833167 /* वजन */ 6610673 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए आईफ़ोन मॉडल के मुकाबले काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का [[मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम]] iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] np0fuhuxqxwmy3dmcevp3ndm8n5gcv5 6610675 6610673 2026-09-05T13:49:33Z Bhabha57 833167 /* वजन */ 6610675 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए आईफ़ोन मॉडल के मुकाबले यह काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का [[मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम]] iOS है। इस आईफ़ोन को iOS 7 के साथ दिया गया था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] saczh86umxbecu7g18rhf4z3e92jqhq 6610677 6610675 2026-09-05T13:50:44Z Bhabha57 833167 /* सॉफ़्टवेयर */ 6610677 wikitext text/x-wiki [[File:Apple iPhone 5c (15048809731).jpg|thumb|एप्पल आईफ़ोन 5सी]] '''आईफ़ोन 5सी''' स्मार्टफोन 10 सितंबर 2013 में [[एप्पल इंक॰]] ने लॉन्च किया था। यह स्मार्टफोन आईफ़ोन की छठी पीढ़ी का था । उसकी डिस्प्ले 4.00-इंच की थी जिसका रिजॉल्यूशन 640x1136 पिक्सल था। इसकी पिक्सल डेंसिटी 326 पिक्सल प्रति इंच (पीपीआई) थी। इसका प्रोसेसर 1.3 गीगाहर्ट्ज़ डुअल-कोर एप्पल ए6 का है।<ref>{{cite web |title=iPhone 5c - Technical Specifications - Apple Support (IN) |url=https://support.apple.com/en-in/111917 |website=Apple Support |language=en |trans-title=iPhone 5c - तकनीकी जानकारी - Apple सपोर्ट (IN)}}</ref> एप्पल ने इस पुराने मॉडल को बंद कर दिया है। ==तकनीकी विशेषता== आईफ़ोन 5सी का स्क्रीन रिजॉल्यूशन 400*1136 पिक्सल था। इसकी 4 इंच की रेटिना डिस्प्ले थी। फोन के पीछे का कैमरा 8 एमपी का और आगे कैमरा 1.2 एमपी का था। इसका ऑपरेटिंग सिस्टम आइओएस 7 था। इसमें इस्तमाल होने वाला प्रोसेसर एआरएम वी7 बेस्ड डुअल कोर 1.3 गीगाह‌र्ट्ज था। यह फोन 16 जीबी और 32 जीबी वर्जन में आता है। इस फोन की बैट्री क्षमता 1510 एमएएच थी।<ref>{{cite news |title=एपल आईफोन 5सी, जानिए खासियतें - Apple iphone 5c |url=https://www.jagran.com/technology/latest-launch-apple-iphone-5c-11155902.html |work=Jagran |language=hi}}</ref> =डिज़ाइन= ===कलर=== आईफ़ोन 5सी को कई रंगों में एक साथ लांच किया गया था। यह फोन नीले, हरे, गुलाबी, पीले और सफेद रंगों में आया था। कंपनी ने फोन के डिजाईन में प्लास्टिक के मटेरियल इस्तेमाल किया था।<ref>{{cite news |title=अगर आपके पास भी है iPhone 5C तो जान लें, apple ने उठाया ये बड़ा कदम - Apple is going to do something with this model of iPhone which you will be surprised to know |url=https://www.jagran.com/technology/tech-news-apple-is-going-to-do-something-with-this-model-of-iphone-which-you-will-be-surprised-to-know-23130715.html |access-date=4 सितम्बर 2026 |work=Jagran |language=hi}}</ref> {| class="wikitable" |- ! कलर !! नाम <!-- hex codes from product selection page --> !! फ्रंट |- |bgcolor="F3F3F3" | ||व्हाइट ||rowspan="5"|काला |- |bgcolor="48AEE6" | ||ब्लू |- |bgcolor="A2EB67" | ||ग्रीन |- |bgcolor="F9D045" | ||येलो |- |bgcolor="FF6E5A" | ||पिंक |- |} ===वजन=== आईफ़ोन 5सी को बनाने में प्लास्टिक पॉलीकार्बोनेट का इस्तमाल किया गया था। इसके अंदर स्टील का फ्रेम बनाया गया जिससे यह और मजबूत हो गया। इसलिए यह वज़न में 132 ग्राम था। यह आईफ़ोन 5 और 5s से 20 ग्राम भारी था, लेकिन इससे पहले आए आईफ़ोन मॉडल के मुकाबले यह काफी हल्का था। ===सॉफ़्टवेयर=== आईफ़ोन 5सी में एप्पल का [[मोबाइल ऑपरेटिंग सिस्टम]] iOS है। यह आईफ़ोन iOS 7 के साथ लॉन्च हुआ था। ==सन्दर्भ== [[श्रेणी:एप्पल इंक॰ के उत्पाद]] [[श्रेणी:एप्पल इंक॰]] [[श्रेणी:आईफ़ोन]] 3zgdxs0eob6arnr0m31sba7k9xgu9qa विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/निर्मित लेख सूची 4 1618462 6610875 6610472 2026-09-06T03:01:51Z Kandarpajit Kallol 88042 /* साहित्य और रंगमंच */ 6610875 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। == भारत के धरोहर स्थल == # [[w:en:Agra Fort|Agra Fort]] - [[आगरा का लाल किला]] # [[w:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Ajanta Caves|Ajanta Caves]] - [[अजंता गुफाएँ]] # [[w:en:Alai Darwaza|Alai Darwaza]] - [[अलाई दरवाजा]] # [[w:en:Amber Fort|Amber Fort]] - [[आमेर का किला]] # [[w:en:Arab Serai|Arab Serai]] - [[अरब सराय]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 09:10, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Basilica of Bom Jesus|Basilica of Bom Jesus]] - [[बासिलिका ऑफ बम जीसस]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] # [[w:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]] - [[बोधगया]] # [[w:en:Brihadisvara Temple|Brihadisvara Temple]] - [[बृहदेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram]] - [[बृहदीश्वर मन्दिर, गंगैकोण्ड चोलपुरम]] # [[w:en:Cave Temples of Mahabalipuram|Cave Temples of Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व उद्यान]] # [[w:en:Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh Capitol Complex]] - [[चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लैक्स]] # [[w:en:Chapel of St. Catherine|Chapel of St. Catherine]] - [[सेंट कैथरीन चैपल]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]] - [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] # [[w:en:Chittor Fort|Chittor Fort]] - [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग]] # [[w:en:Church of Our Lady of the Rosary (Goa)|Church of Our Lady of the Rosary (Goa)]] - [[चर्च ऑफ अवर लेडी ऑफ द रोजरी (गोवा)]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Churches and Convents of Goa|Churches and Convents of Goa]] - [[गोवा के चर्च और कॉन्वेंट]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling Himalayan Railway]] - [[दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] # [[w:en:Dholavira|Dholavira]] - [[धोलावीरा]] # [[w:en:Duladeo Temple|Duladeo Temple]] - [[दुलादेव मन्दिर]] # [[w:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]] - [[एलिफेंटा की गुफाएं]] # [[w:en:Ellora Caves|Ellora Caves]] - [[एलोरा की गुफाएं]] # [[w:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] # [[w:en:Gagron Fort|Gagron Fort]] - [[गागरौन दुर्ग]] # [[w:en:Great Himalayan National Park|Great Himalayan National Park]] - [[ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Great Living Chola Temples|Great Living Chola Temples]] - [[महान जीवित चोल मंदिर]] # [[w:en:Group of Monuments at Mahabalipuram|Group of Monuments at Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Hampi|Hampi]] - [[हम्पी]] # [[w:en:Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts of Rajasthan]] - [[राजस्थान के पहाड़ी दुर्ग]] # [[w:en:Historic City of Ahmadabad|Historic City of Ahmadabad]] - [[अहमदाबाद का ऐतिहासिक शहर]] # [[w:en:Humayun's tomb|Humayun's tomb]] - [[हुमायूँ का मक़बरा]] # [[w:en:Jaipur|Jaipur]] - [[जयपुर]] # [[w:en:Jaisalmer Fort|Jaisalmer Fort]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jaisalmer Fort Palace Museum|Jaisalmer Fort Palace Museum]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar, Jaipur]] - [[जंतर मंतर, जयपुर]] # [[w:en:Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple, Ellora]] - [[कैलाश मन्दिर, एलोरा]] # [[w:en:Kakatiya Kala Thoranam|Kakatiya Kala Thoranam]] - [[काकतिया कला तोरणम्]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla Railway]] - [[कालका शिमला रेलवे]] # [[w:en:Kas Plateau Reserved Forest|Kas Plateau Reserved Forest]] - [[कास पठार आरक्षित वन]] # [[w:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]] - [[काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Keoladeo National Park|Keoladeo National Park]] - [[केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Khajuraho Group of Monuments|Khajuraho Group of Monuments]] - [[खजुराहो स्मारक समूह]] # [[w:en:Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga National Park]] - [[कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] # [[w:en:Kumbhalgarh|Kumbhalgarh]] - [[कुंभलगढ़]] # [[w:en:Lakshmi Temple, Khajuraho|Lakshmi Temple, Khajuraho]] - [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 08:19, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:List of World Heritage Sites in India|List of World Heritage Sites in India]] - [[भारत के विश्व धरोहर स्थल]] # [[w:en:Madrasa and tomb of Alauddin Khalji|Madrasa and tomb of Alauddin Khalji]] - [[अलाउद्दीन खिलजी का मदरसा और मकबरा]] # [[w:en:Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple]] - [[महाबोधि मंदिर]] # [[w:en:Manas National Park|Manas National Park]] - [[मानस राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Matanga Hill|Matanga Hill]] - [[मातंग पहाड़ी]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:49, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Moidam|Moidam]] - [[मैदाम]] # [[w:en:Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व पार्क के स्मारक]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mountain railways of India|Mountain railways of India]] - [[भारत की पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Nalanda mahavihara|Nalanda mahavihara]] - [[नालन्दा महाविहार]] # [[w:en:Nanda Devi|Nanda Devi]] - [[नन्दा देवी पर्वत]] # [[w:en:Nanda Devi National Park|Nanda Devi National Park]] - [[नन्दा देवी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks]] - [[नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] - [[User:TypeInfo|टाइपइन्फो]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 12:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nila Gumbad|Nila Gumbad]] - [[नीला गुम्बद, दिल्ली]] # [[w:en:Nilgiri Mountain Railway|Nilgiri Mountain Railway]] - [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Old Goa|Old Goa]] - [[पुराना गोवा]] # [[w:en:Origins and architecture of the Taj Mahal|Origins and architecture of the Taj Mahal]] - [[ताजमहल के मूल एवं वास्तु|ताजमहल की उत्पत्ति और वास्तुकला]] # [[w:en:Pattadakal|Pattadakal]] - [[पट्टदकल]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Qutb Minar|Qutb Minar]] - [[कुतुब मीनार]] # [[w:en:Qutb Minar complex|Qutb Minar complex]] - [[कुतुब परिसर]] # [[w:en:Ramappa Temple|Ramappa Temple]] - [[रामप्पा मंदिर]] # [[w:en:Rani ki Vav|Rani ki Vav]] - [[रानी की वाव]] # [[w:en:Ranthambore Fort|Ranthambore Fort]] - [[रणथम्भोर दुर्ग]] # [[w:en:Red Fort|Red Fort]] - [[लाल किला]] # [[w:en:Sabz Burj|Sabz Burj]] - [[सब्ज़ बुर्ज]] # [[w:en:Sacred Ensembles of the Hoysalas|Sacred Ensembles of the Hoysalas]] - [[होयसल के पवित्र समूह]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] - [[सांची स्तूप]] # [[w:en:Sanchi Stupa No. 2|Sanchi Stupa No. 2]] - [[सांची स्तूप संख्या-2]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Shantiniketan|Shantiniketan]] - [[शांतिनिकेतन]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sundarbans|Sundarbans]] - [[सुंदरबन]] # [[w:en:Sundarbans National Park|Sundarbans National Park]] - [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Taj Mahal|Taj Mahal]] - [[ताजमहल]] # [[w:en:The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier]] - [[ली कोर्बुज़ियर की वास्तुकला]] - [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 12:58, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Imam Zamin|Tomb of Imam Zamin]] - [[इमाम ज़ामिन का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Isa Khan|Tomb of Isa Khan]] - [[ईसा खान का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Valley of Flowers National Park|Valley of Flowers National Park]] - [[फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Varaha Cave Temple|Varaha Cave Temple]] - [[वराह गुफा मंदिर]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:05, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] - [[मुंबई का विक्टोरियन और आर्ट डेको एनसेंबल]] # [[w:en:Vijayanagara|Vijayanagara]] - [[विजयनगर]] # [[w:en:Warangal Fort|Warangal Fort]] - [[वरंगल दुर्ग]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats|Western Ghats]] - [[पश्चिम घाट]] # [[w:en:Pitalkhora|Pitalkhora]] - [[पीतलखोरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tholung Monastery|Tholung Monastery]] - [[थोलुंग मठ]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 22:01, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats Ecology Expert Panel|Western Ghats Ecology Expert Panel]] - [[पश्चिमी घाट पारिस्थितिकी विशेषज्ञ पैनल]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] - [[कार्पेथियन और यूरोप के अन्य क्षेत्रों के प्राचीन और आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 04:24, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Carpathian Biosphere Reserve|Carpathian Biosphere Reserve]] - [[कार्पेथियन बायोस्फीयर रिजर्व]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest|Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest]] - [[उहोल्का-शिरोकी लुह आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:39, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzh National Nature Park|Uzh National Nature Park]] - [[उझ राष्ट्रीय प्राकृतिक उद्यान]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chersonesus|Chersonesus]] - [[चेर्सनेसास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:39, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Saint Sophia Cathedral, Kyiv|Saint Sophia Cathedral, Kyiv]] - [[सेंट सोफिया कैथेड्रल, कीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bell Tower of Saint Sophia Cathedral|Bell Tower of Saint Sophia Cathedral]] - [[सेंट सोफिया गिरजाघर का घंटाघर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:14, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv Pechersk Lavra]] - [[कीव पेचेर्स्क लावर]] -[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Saviour at Berestove|Church of the Saviour at Berestove]] - [[चर्च ऑफ़ द सेवियर, बेरेस्टोव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:23, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Lviv|Lviv]] - [[ल्वीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Old Town (Lviv)|Old Town (Lviv)]] - [[ओल्ड टाउन (लवीव)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:13, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Cathedral, Lviv|St. George's Cathedral, Lviv]] - [[सेंट जॉर्ज कैथेड्रल,ल्वीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] - [[बुकोविनियन और डालमेशियन महानगर निवास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Struve Geodetic Arc|Struve Geodetic Arc]] - [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] # [[w:en:Historic Centre of Odesa|Historic Centre of Odesa]] - [[ओडेसा का ऐतिहासिक केंद्र]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Prymorskyi Boulevard|Prymorskyi Boulevard]] - [[प्रिमोर्स्की बुलेवार्ड]] # [[w:en:Potemkin Stairs|Potemkin Stairs]] - [[पोटेमकिन की सीढ़ियाँ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:16, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Odesa Opera and Ballet Theatre|Odesa Opera and Ballet Theatre]] - [[ओडेसा ओपेरा और बैले थिएटर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:52, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine]] - [[पोलैंड और यूक्रेन के कार्पेथियन क्षेत्र के लकड़ी के चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:45, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Church, Drohobych|St. George's Church, Drohobych]] - [[सेंट जॉर्ज चर्च, ड्रोहोबिच]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:34, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv|Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv]] - [[चर्च ऑफ द सिनाक्सिस ऑफ द ब्लेस्ड वर्जिन मैरी, मटकिव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:53, 21 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[w:en:Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)|Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)]] - [[डिसेंट ऑफ द होली स्पिरिट चर्च (पोटेलिच)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Church of the Archangel Michael, Uzhok|Church of the Archangel Michael, Uzhok]] - [[चर्च ऑफ द आर्कएंजेल माइकल, उझोक]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Ascension, Yasinia|Church of the Ascension, Yasinia]] - [[असेंशन चर्च, यासिनिया]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:39, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Holy Trinity Church, Zhovkva|Holy Trinity Church, Zhovkva]] - [[होली ट्रिनिटी चर्च, झोवक्वा]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Rohatyn (Holy Spirit Church)|Rohatyn (Holy Spirit Church)]] - [[रोहाटिन (होली स्पिरिट चर्च)]] # [[w:en:Chernihiv|Chernihiv]] - [[चेर्निहीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Transfiguration Cathedral, Chernihiv|Transfiguration Cathedral, Chernihiv]] - [[ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:23, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv|Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv]] -[[बोरिस और ग्लेब कैथेड्रल,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Piatnytska Church, Chernihiv|Piatnytska Church, Chernihiv]] - [[पियात्नित्स्का चर्च,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi|Kamianets-Podilskyi]] - [[कामियानेट्स-पोदिल्स्की]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:40, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi Castle|Kamianets-Podilskyi Castle]] - [[कामियानेट्स-पोडिल्स्की किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 14:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Taras Hill|Taras Hill]] - [[तारास पहाड़ी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Shevchenko National Reserve|Shevchenko National Reserve]] - [[शेवचेंको राष्ट्रीय रिजर्व]] [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 17:18, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Askania-Nova|Askania-Nova]] - [[अस्कानिया-नोवा]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sofiyivka Park|Sofiyivka Park]] - [[सोफियावका पार्क]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai Palace|Bakhchysarai Palace]] - [[बखचीसराय महल]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamyana Mohyla|Kamyana Mohyla]] - [[काम्याना मोहिला]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:09, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mykolaiv Observatory|Mykolaiv Observatory]] - [[मायकोलाइव वेधशाला]] [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:37, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Genoese fortress, Sudak|Genoese fortress, Sudak]] - [[जेनोई किला, सुदाक]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:20, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Crimean Astrophysical Observatory|Crimean Astrophysical Observatory]] - [[क्रिमियन एस्ट्रोफिजिकल वेधशाला]] # [[w:en:St. Cyril's Monastery, Kyiv|St. Cyril's Monastery, Kyiv]] - [[सेंट सिरिल मठ, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St Andrew's Church, Kyiv|St Andrew's Church, Kyiv]] - [[सेंट एंड्रयू चर्च, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mangup|Mangup]] - [[मंगुप]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:43, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Eski-Kermen|Eski-Kermen]] - [[एस्की-क़ैरमन]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chufut-Kale|Chufut-Kale]] - [[चुफ़ुत-काले]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:49, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai|Bakhchysarai]] - [[बखचीसराय]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Derzhprom|Derzhprom]] - [[दर्झप्रोम]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tyras|Tyras]] - [[टायरस]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:02, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bilhorod-Dnistrovskyi fortress|Bilhorod-Dnistrovskyi fortress]] - [[बिलहोरोद-निस्त्रोवस्की किला]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:45, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Trypillia|Trypillia]] - [[त्रिपिल्लिया]] [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nebelivka|Nebelivka]] - [[नेबेलिव्का]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) #<s>[[w:en:Volodymyrivka (excavation site)|Volodymyrivka (excavation site)]] - [[वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Verteba Cave|Verteba Cave]] - [[वेरतेबा गुफा ]] [[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:33, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Maidanetske|Maidanetske]] - [[मैदानेत्स्के]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Talianki (archaeological site)|Talianki (archaeological site)]] - [[तालियांकी (पुरातात्विक स्थल)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dobrovody|Dobrovody]] - [[डोब्रोवोडी]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:19, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khotyn Fortress|Khotyn Fortress]] - [[खोतिन दुर्ग]] - पहले से निर्मित # [[w:en:Lubart's Castle|Lubart's Castle]] - [[लुबार्ट का किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:58, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Olesko Castle|Olesko Castle]] - [[ओलेस्को किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pidhirtsi Castle|Pidhirtsi Castle]] - [[पिधिरत्सी किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Palanok Castle|Palanok Castle]] - [[पालानोक किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzhhorod Castle|Uzhhorod Castle]] - [[उझहोरोड किला]]-[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Zolochiv Castle|Zolochiv Castle]] - [[ज़ोलोचिव किला]] # [[w:en:Dubno Castle|Dubno Castle]] - [[दुब्नो किला]] # [[w:en:Zbarazh Castle|Zbarazh Castle]] - [[ज़बाराझ किला]] - # [[w:en:Medzhybizh Fortress|Medzhybizh Fortress]] - [[मेद्ज़िबिज़्का क़िला]] -[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:38, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khortytsia|Khortytsia]]-[[खोर्तिशिया]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Golden Gate, Kyiv|Golden Gate, Kyiv]] - [[गोल्डन गेट, कीव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dormition Cathedral, Kharkiv|Dormition Cathedral, Kharkiv]] - [[डॉर्मिशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Intercession Cathedral, Kharkiv|Intercession Cathedral, Kharkiv]] - [[इंटरसेशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Berezil Theatre|Berezil Theatre]] - [[बेरेज़िल थिएटर]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Sharivka Palace|Sharivka Palace]] - [[शारिव्का महल]] # [[w:en:Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum|Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum]] - [[ह्रिहोरी स्कोवोरोदा साहित्यिक स्मारक संग्रहालय]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 07:52, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Drobytsky Yar|Drobytsky Yar]] - [[ड्रोबित्स्की यार]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Mariinskyi Palace|Mariinskyi Palace]] - [[मरिंस्की महल]] # [[w:en:St. Michael's Golden-Domed Monastery|St. Michael's Golden-Domed Monastery]] - [[सेंट माइकल का स्वर्ण-गुंबददार मठ]] # [[w:en:House with Chimaeras|House with Chimaeras]] - [[हाउस विद काइमेराज़]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:30, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Fortress|Kyiv Fortress]] - [[कीव किला]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Kachanivka Palace|Kachanivka Palace]] - [[कचानिव्का महल]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Baturyn|Baturyn]] - [[बातुरिन]] # [[w:en:Hlukhiv|Hlukhiv]] - [[हलुखिव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:25, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pochaiv Lavra|Pochaiv Lavra]] - [[पोचाइव लावर]] # [[w:en:Kremenets Castle|Kremenets Castle]] - [[क्रेमेनेट्स किला]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:19, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sviatohirsk Lavra|Sviatohirsk Lavra]] - [[स्वियातोहिर्स्क लावर]] — [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 16:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Vorontsov Palace (Alupka)|Vorontsov Palace (Alupka)]] - [[वोरोनत्सोव महल (अलुपका)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Livadia Palace|Livadia Palace]] - [[लिवाडिया महल]] -<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Popov Manor House|Popov Manor House]] - [[पोपोव मनोर हाउस]]<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pereiaslav|Pereiaslav]] - [[पेरेयस्लाव]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chyhyryn|Chyhyryn]] - [[चिहिरिन]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC)पहले से निर्मित पृष्ठ # [[w:en:Zymne Monastery|Zymne Monastery]] - [[जिम्ने मठ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) == व्यंजन और पेय == # [[:en:Ham|Ham]] – [[हैम(व्यंजन)]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:16, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ratatouille|Ratatouille]] – [[रातातुय]]-[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:51, 21 अगस्त 2026 (UTC) == भौगोलिक अवस्थिति == # [[:en:Administrative divisions of Azerbaijan|Administrative divisions of Azerbaijan]] – [[अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:36, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cantons of France|Cantons of France]] – [[फ़्रांस के कैंटन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Autonomous okrugs of Russia|Autonomous okrugs of Russia]] – [[रूस के स्वायत्त ओक्रुग]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fief|Fief]] – [[मिल्कियत]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Hungary|Counties of Hungary]] – [[हंगरी के काउंटी]]- [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regierungsbezirk|Regierungsbezirk]] – [[प्रशासनिक ज़िला (जर्मनी)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:31, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Provinces of China|Provinces of China]] – [[चीन के प्रांत]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 05:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regions of Finland|Regions of Finland]] – [[फ़िनलैंड के क्षेत्र]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Garrison|Garrison]] – [[गैरिसन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Gaeltacht|Gaeltacht]] – [[गेल्टैक्ट]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:52, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fortress|Fortress]] – [[किलाबंदी]] # [[:en:Limes (Roman Empire)|Limes (Roman Empire)]] – [[सीमांत क्षेत्र (रोमन साम्राज्य)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Estonia|Counties of Estonia]] – [[एस्टोनिया की काउंटी]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Governorate (Russia)|Governorate (Russia)]] – [[गवर्नरेट (रूस)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oppidum|Oppidum]] – [[ऑपिडम]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:List of cities in Bosnia and Herzegovina|List of cities in Bosnia and Herzegovina]] – [[बोस्निया और हर्जेगोविना के शहरों की सूची]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:33, 5 सितंबर 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Sadomasochism|Sadomasochism]] – [[परपीड़न-स्वपीड़न रति]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:42, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Salmonellosis|Salmonellosis]] – [[साल्मोनेलोसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Jet lag|Jet lag]] – [[जेट लैग]] # [[:en:Conjoined twins|Conjoined twins]] – [[संयुक्त जुड़वाँ]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Arachnophobia|Arachnophobia]] – [[मकड़ी का भय]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:51, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Acute radiation syndrome|Acute radiation syndrome]] – [[एक्यूट रेडिएशन सिंड्रोम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 11:33, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Muteness|Muteness]] – [[मूकता]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:50, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pressure ulcer|Pressure ulcer]] – [[प्रेशर अल्सर]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Postpartum depression|Postpartum depression]] – [[प्रसवोत्तर अवसाद]] # [[:en:Gender dysphoria|Gender dysphoria]] – [[जेंडर डिस्फोरिया]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 02:07, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cellulitis|Cellulitis]] – [[सेल्युलाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ataxia|Ataxia]] – [[गतिविभ्रम]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 13:15, 15 अगस्त 2026 (UTC) == इतिहास == # [[:en:Phoney War|Phoney War]] – [[फोनी युद्ध]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 05:55, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fork (software development)|Fork (software development)]] – [[फोर्क (सॉफ्टवेयर विकास)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Defenestrations of Prague|Defenestrations of Prague]] – [[प्राग की खिड़की से फेंकने की घटनाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:2017 CONCACAF Gold Cup|2017 CONCACAF Gold Cup]] – [[2017 CONCACAF गोल्ड कप]] # [[:en:Diet of Worms|Diet of Worms]] – [[वॉर्म्स की शाही सभा]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 06:05, 19 अगस्त 2026 (UTC) == विधि == # [[:en:Jus soli|Jus soli]] – [[जन्मसिद्ध नागरिकता]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ius in re|Ius in re]] – [[वस्तु अधिकार]] # [[:en:Servitude in civil law|Servitude in civil law]] – [[नागरिक विधि में सुखाधिकार]] # [[:en:Usufruct|Usufruct]] – [[कानूनी फलोपभोग]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Margin (finance)|Margin (finance)]] – [[मार्जिन (वित्त)]] # [[:en:Customary international law|Customary international law]] – [[प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Paranja|Paranja]] – [[परांजा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Great Lent|Great Lent]] – [[महा उपवास]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) == मीडिया == # [[:en:Silent film|Silent film]] – [[मूक फ़िल्म]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 11:16, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – [[व्यापक बहुखिलाड़ी ऑनलाइन भूमिका-निर्वाह खेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Adventure film|Adventure film]] – [[एडवेंचर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Television series|Television series]] – [[टेलीविजन कार्यक्रम]] # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – [[बहुखिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Film noir|Film noir]] – [[नॉयर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cult film|Cult film]] – [[कल्ट फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:French New Wave|French New Wave]] – [[फ्रांसीसी नई लहर]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – [[युद्ध आधारित फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – [[एकल-खिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Telenovela|Telenovela]] – [[टेलीनोवेला]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:37, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Servant of the People (2015 TV series)|Servant of the People (2015 TV series)]] – [[सर्वेंट ऑफ़ द पीपल (2015 टीवी धारावाहिक)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) == वीडियो गेमिंग == # [[:en:Super Mario Bros.|Super Mario Bros.]] – [[सुपर मारियो ब्रदर्स]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:59, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Half-Life (video game)|Half-Life (video game)]] – [[हाफ़-लाइफ़ (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pac-Man|Pac-Man]] – [[पैकमैन]] # [[:en:StarCraft (video game)|StarCraft (video game)]] – [[स्टारक्राफ़्ट (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Elder Scrolls V: Skyrim|The Elder Scrolls V: Skyrim]] – [[द एल्डर स्क्रोल्स V: स्काइरिम]] # [[:en:Half-Life 2|Half-Life 2]] – [[हाफ़-लाइफ़ 2 (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dota 2|Dota 2]] – [[डोटा 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:21, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty 4: Modern Warfare|Call of Duty 4: Modern Warfare]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी 4: मॉडर्न वारफेयर]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:28, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal (video game)|Portal (video game)]] – [[पोर्टल (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Assassin's Creed (video game)|Assassin's Creed (video game)]] – [[असैसिन्स क्रीड (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pong|Pong]] – [[पोंग]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:31, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2]] – [[रेड डेड रिडेम्पशन 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims (video game)|The Sims (video game)]] – [[द सिम्स (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Doom (1993 video game)|Doom (1993 video game)]] – [[डूम (1993 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 3|The Sims 3]] – [[द सिम्स 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto (video game)|Grand Theft Auto (video game)]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Second Life|Second Life]] – [[सेकंड लाइफ़]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Undertale|Undertale]] – [[अंडरटेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Travian|Travian]] – [[ट्रैवियन]] # [[:en:The Sims 2|The Sims 2]] – [[द सिम्स 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mafia (video game)|Mafia (video game)]] – [[माफिया (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty: Modern Warfare 2|Call of Duty: Modern Warfare 2]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी: मॉडर्न वारफेयर 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Witcher 3: Wild Hunt|The Witcher 3: Wild Hunt]] – [[द विचर 3: वाइल्ड हंट]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Far Cry 3|Far Cry 3]] – [[फ़ार क्राइ 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto 2|Grand Theft Auto 2]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 2]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:45, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild]] – [[द लीजेंड ऑफ़ ज़ेल्डा: ब्रीथ ऑफ़ द वाइल्ड]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Clash Royale|Clash Royale]] – [[क्लैश रॉयल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:17, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wordle|Wordle]] – [[वर्डल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:37, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft III: Reign of Chaos]] – [[वारक्राफ़्ट III: रीग्न ऑफ़ कैओस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:44, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Super Mario 64|Super Mario 64]] – [[सुपर मारियो 64]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Space Invaders|Space Invaders]] – [[स्पेस इन्वेडर्स]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 4|The Sims 4]] – [[द सिम्स 4]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal 2|Portal 2]] – [[पोर्टल 2]] # [[:en:Donkey Kong (1981 video game)|Donkey Kong (1981 video game)]] – [[डॉन्की कॉन्ग (1981 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Hot Jupiter|Hot Jupiter]] – [[गरम बृहस्पति]] # [[:en:Stellar population|Stellar population]] – [[तारकीय समष्टि]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ocean world|Ocean world]] – [[महासागर विश्व]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:K-type main-sequence star|K-type main-sequence star]] – [[K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:30, 31 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[:en:Near-Earth asteroid|Near-Earth asteroid]] – [[पृथ्वी-समीप वस्तु]] </s>पूर्व निर्मित लेख[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Planets beyond Neptune|Planets beyond Neptune]] – [[वरुण से परे ग्रह]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:01, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fixed stars|Fixed stars]] – [[स्थिर तारे]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:51, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Piedmontese language|Piedmontese language]] – [[पीडमोंटी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Leonese language|Leonese language]] – [[लेओनी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sorbian languages|Sorbian languages]] – [[सोर्बियाई भाषाएँ]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Minangkabau language|Minangkabau language]] – [[मीनांगकाबाऊ भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Võro language|Võro language]] – [[वोरो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]] – [[काल्मिक ओइरात]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tsonga language|Tsonga language]] – [[त्सोंगा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Etruscan language|Etruscan language]] – [[एट्रस्कन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alemannic German|Alemannic German]] – [[आलमानी जर्मन]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:59, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mazanderani language|Mazanderani language]] – [[मज़ंदरानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gilbertese language|Gilbertese language]] – [[गिल्बर्टी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch language]] – [[पेन्सिल्वेनियाई डच भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Votic language|Votic language]] – [[वोटिक भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sango language|Sango language]] – [[सांगो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]] – [[उत्तरी सोथो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:American Sign Language|American Sign Language]] – [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banjarese language|Banjarese language]] – [[बान्जारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Standard Chinese|Standard Chinese]] – [[मानक चीनी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Svan language|Svan language]] – [[स्वान भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old French|Old French]] – [[पुरानी फ्रांसीसी]] – [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा]] # [[:en:Samogitian language|Samogitian language]] – [[सामोगिशियाई भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Niuean language|Niuean language]] – [[निउएई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Evenki language|Evenki language]] – [[एवेंकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old East Slavic|Old East Slavic]] – [[पुरानी पूर्वी स्लाविक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Meänkieli|Meänkieli]] – [[मेआनकिएली भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tarifit|Tarifit]] – [[तारिफ़ित भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alsatian dialect|Alsatian dialect]] – [[अलज़ासी बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tabasaran language|Tabasaran language]] – [[तबासरान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luwian language|Luwian language]] – [[लुवियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nganasan language|Nganasan language]] – [[न्गानासान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kven language|Kven language]] – [[क्वेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tat language (Caucasus)|Tat language (Caucasus)]] – [[तात भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:French Sign Language|French Sign Language]] – [[फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Biblical Hebrew|Biblical Hebrew]] – [[बाइबिली हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mooré|Mooré]] – [[मूर भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old High German|Old High German]] – [[पुरानी उच्च जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nivkh languages|Nivkh languages]] – [[निव्ख भाषाएँ]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]] – [[पोंटिक ग्रीक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gallo language|Gallo language]] – [[गैलो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dolgan language|Dolgan language]] – [[डोलगन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seychellois Creole|Seychellois Creole]] – [[सेशेलोइस क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Enets language|Enets language]] – [[एनेट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wymysorys|Wymysorys]] – [[विमिसोरीस भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nanai language|Nanai language]] – [[नानाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cheyenne language|Cheyenne language]] – [[शायेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luba-Kasai language|Luba-Kasai language]] – [[सिलुबा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Western Armenian|Western Armenian]] – [[पश्चिमी आर्मीनियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istro-Romanian language|Istro-Romanian language]] – [[इस्ट्रो-रोमानियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shor language|Shor language]] – [[शोर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ter Sámi|Ter Sámi]] – [[तेर सामी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hassaniya Arabic|Hassaniya Arabic]] – [[हसानिया अरबी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zeelandic|Zeelandic]] – [[ज़ीलैंडिक]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lakota language|Lakota language]] – [[लाकोटा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Saxon|Old Saxon]] – [[पुरानी सैक्सन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Urum language|Urum language]] – [[उरुम भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palatine German dialects|Palatine German dialects]] – [[पैलेटाइन जर्मन बोलियाँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pirahã language|Pirahã language]] – [[पिराहा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Judeo-Arabic|Judeo-Arabic]] – [[यहूदी-अरबी]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hill Mari language|Hill Mari language]] – [[पहाड़ी मरी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istriot|Istriot]] – [[इस्ट्रियोट भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lydian language|Lydian language]] – [[लिडियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Krymchak language|Krymchak language]] – [[क्रिम्चक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nicaraguan Sign Language|Nicaraguan Sign Language]] – [[निकारागुआई सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Udi language|Udi language]] – [[उदी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Chulym language|Chulym language]] – [[चुलिम भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dinka language|Dinka language]] – [[डिंका भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laki language|Laki language]] – [[लकी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Eblaite language|Eblaite language]] – [[एब्लाइट भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Edo language|Edo language]] – [[एडो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian language]] – [[लिव्वी-करेलियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eyak language|Eyak language]] – [[इयाक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gheg Albanian|Gheg Albanian]] – [[घेग अल्बानियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Swabian German|Swabian German]] – [[स्वाबियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Italian Sign Language|Italian Sign Language]] – [[इतालवी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lycian language|Lycian language]] – [[लिसियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khazar language|Khazar language]] – [[खज़र भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Champenois language|Champenois language]] – [[शैंपेनोइस भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Itelmen language|Itelmen language]] – [[इटेलमेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Moghol language|Moghol language]] – [[मोग़ोल भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Central Bikol|Central Bikol]] – [[सेंट्रल बिकोल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kamas language|Kamas language]] – [[कामास भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Venetic language|Venetic language]] – [[वेनेटिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siberian Tatar language|Siberian Tatar language]] – [[साइबेरियाई तातार भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Makassarese language|Makassarese language]] – [[माकासारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Anglo-Norman language|Anglo-Norman language]] – [[आंग्ल-नॉर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Beja language|Beja language]] – [[बेजा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan dialect]] – [[बन्युमासन बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bats language|Bats language]] – [[बाट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Austrian German|Austrian German]] – [[ऑस्ट्रियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Katharevousa|Katharevousa]] – [[कथारेवौसा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mandaic language|Mandaic language]] – [[मैंडाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ludic language|Ludic language]] – [[लुडिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cia-Cia language|Cia-Cia language]] – [[सिया-सिया भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Taa language|Taa language]] – [[ता भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carolinian language|Carolinian language]] – [[कैरोलिनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dagbani language|Dagbani language]] – [[दगबानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Middle French|Middle French]] – [[मध्य फ़्रान्सीसी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maasai language|Maasai language]] – [[मासाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hadza language|Hadza language]] – [[हद्ज़ा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mauritian Creole|Mauritian Creole]] – [[मॉरीशियाई क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Jin Chinese|Jin Chinese]] – [[जिन चीनी]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 13:09, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Western Yugur language|Western Yugur language]] – [[पश्चिमी युगुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Soqotri language|Soqotri language]] – [[सोक़ोत्री भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mohawk language|Mohawk language]] – [[मोहॉक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khwarezmian language|Khwarezmian language]] – [[ख़्वारेज़्मी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Uilta language|Uilta language]] – [[उइल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seto dialect|Seto dialect]] – [[सेतो बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khinalug language|Khinalug language]] – [[ख़िनालुग भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palaic language|Palaic language]] – [[पलाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shelta|Shelta]] – [[शेल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Modern Hebrew|Modern Hebrew]] – [[आधुनिक हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siwi language|Siwi language]] – [[सिवी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warao language|Warao language]] – [[वाराओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Chuukese language|Chuukese language]] – [[चुउकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Standard German|Standard German]] – [[मानक जर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hunnic language|Hunnic language]] – [[हूणी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Medieval Latin|Medieval Latin]] – [[मध्यकालीन लातिन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Guanche language|Guanche language]] – [[गुआंचे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Curonian language|Curonian language]] – [[क्यूरोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carian language|Carian language]] – [[करियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ancient Macedonian language|Ancient Macedonian language]] – [[प्राचीन मैसेडोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Fur language|Fur language]] – [[फ़ुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lozi language|Lozi language]] – [[लोज़ी भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 08:33, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sandawe language|Sandawe language]] – [[संडावे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Andi language|Andi language]] – [[अंडी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Garifuna language|Garifuna language]] – [[गरिफ़ुना भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Messapic language|Messapic language]] – [[मेसापिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Purépecha language|Purépecha language]] – [[पुरेपेचा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zenaga language|Zenaga language]] – [[ज़ेनागा भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 07:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cimbrian language|Cimbrian language]] – [[सिम्ब्रियन भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maguindanao language|Maguindanao language]] – [[मागुइंदानाओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hopi language|Hopi language]] – [[होपी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bukharian language|Bukharian language]] – [[बुख़ारी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pu–Xian Min|Pu–Xian Min]] – [[पु-ज़ियान मिन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Yapese language|Yapese language]] – [[यापी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kaqchikel language|Kaqchikel language]] – [[काक़चिकेल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Chinese|Old Chinese]] – [[पुरानी चीनी भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] # [[:en:Zapotec languages|Zapotec languages]] – [[ज़ापोटेक भाषाएँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Four Books and Five Classics|Four Books and Five Classics]] – [[चार पुस्तकें और पाँच क्लासिक्स]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:49, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:A Vindication of the Rights of Woman|A Vindication of the Rights of Woman]] – [[अ विंडिकेशन ऑफ़ द राइट्स ऑफ़ वूमेन (निबंध)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:00, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laws (dialogue)|Laws (dialogue)]] – [[द लॉज़ (संवाद)]] - [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 10:33, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:On Liberty|On Liberty]] – [[ऑन लिबर्टी]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 08:11, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Capital in the Twenty-First Century|Capital in the Twenty-First Century]] – [[कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 06:43, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tintin in Tibet|Tintin in Tibet]] – [[तिब्बत में टिनटिन]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 17:26, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The German Ideology|The German Ideology]] – [[द जर्मन आइडियोलॉजी (पुस्तक)]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:40, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Verse (poetry)|Verse (poetry)]] – [[पद (कविता)]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 18:04, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lyric poetry|Lyric poetry]] – [[गीतात्मक काव्य]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:43, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Code|Code]] – [[कोड]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:53, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Play (theatre)|Play (theatre)]] – पहले से लेख उपलब्ध - [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)]] तथा [[नाटक]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:33, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Obituary|Obituary]] – [[शोकसंदेश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:48, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Caliber|Caliber]] – [[कैलिबर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:20, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Armistice|Armistice]] – [[युद्धविराम संधि]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:PNG|PNG]] – [[पीएनजी]] - - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Monograph|Monograph]] – [[मोनोग्राफ]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:56, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Peace treaty|Peace treaty]] – [[शांति संधि]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 08:06, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:IPhone 5c|IPhone 5c]] – [[आईफ़ोन 5सी]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 17:20, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Samsung Galaxy S7|Samsung Galaxy S7]] – [[सैमसंग गैलेक्सी एस7]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:16, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Firmware|Firmware]] - [[फर्मवेयर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Plug-in (computing)|Plug-in (computing)]] – [[प्लग-इन (कंप्यूटिंग)]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 12:35, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Ninety-five Theses|Ninety-five Theses]] – [[पंचानबे थीसिस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:29, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oriental Orthodox Churches|Oriental Orthodox Churches]] – [[ओरिएंटल ऑर्थोडॉक्स चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:03, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wicca|Wicca]] – [[विका]] # [[:en:Monophysitism|Monophysitism]] – [[एकात्मवाद]] # [[:en:Henotheism|Henotheism]] – [[एकदेववाद]] # [[:en:Golden calf|Golden calf]] – [[सोने का बछड़ा]] - [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:22, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Puritans|Puritans]] – [[प्यूरिटन]] 18qla2hok0ik232wz4kry2h823anpt4 6610876 6610875 2026-09-06T03:02:22Z Kandarpajit Kallol 88042 6610876 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। == भारत के धरोहर स्थल == # [[w:en:Agra Fort|Agra Fort]] - [[आगरा का लाल किला]] # [[w:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Ajanta Caves|Ajanta Caves]] - [[अजंता गुफाएँ]] # [[w:en:Alai Darwaza|Alai Darwaza]] - [[अलाई दरवाजा]] # [[w:en:Amber Fort|Amber Fort]] - [[आमेर का किला]] # [[w:en:Arab Serai|Arab Serai]] - [[अरब सराय]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 09:10, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Basilica of Bom Jesus|Basilica of Bom Jesus]] - [[बासिलिका ऑफ बम जीसस]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] # [[w:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]] - [[बोधगया]] # [[w:en:Brihadisvara Temple|Brihadisvara Temple]] - [[बृहदेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram]] - [[बृहदीश्वर मन्दिर, गंगैकोण्ड चोलपुरम]] # [[w:en:Cave Temples of Mahabalipuram|Cave Temples of Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व उद्यान]] # [[w:en:Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh Capitol Complex]] - [[चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लैक्स]] # [[w:en:Chapel of St. Catherine|Chapel of St. Catherine]] - [[सेंट कैथरीन चैपल]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]] - [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] # [[w:en:Chittor Fort|Chittor Fort]] - [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग]] # [[w:en:Church of Our Lady of the Rosary (Goa)|Church of Our Lady of the Rosary (Goa)]] - [[चर्च ऑफ अवर लेडी ऑफ द रोजरी (गोवा)]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Churches and Convents of Goa|Churches and Convents of Goa]] - [[गोवा के चर्च और कॉन्वेंट]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling Himalayan Railway]] - [[दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] # [[w:en:Dholavira|Dholavira]] - [[धोलावीरा]] # [[w:en:Duladeo Temple|Duladeo Temple]] - [[दुलादेव मन्दिर]] # [[w:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]] - [[एलिफेंटा की गुफाएं]] # [[w:en:Ellora Caves|Ellora Caves]] - [[एलोरा की गुफाएं]] # [[w:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] # [[w:en:Gagron Fort|Gagron Fort]] - [[गागरौन दुर्ग]] # [[w:en:Great Himalayan National Park|Great Himalayan National Park]] - [[ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Great Living Chola Temples|Great Living Chola Temples]] - [[महान जीवित चोल मंदिर]] # [[w:en:Group of Monuments at Mahabalipuram|Group of Monuments at Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Hampi|Hampi]] - [[हम्पी]] # [[w:en:Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts of Rajasthan]] - [[राजस्थान के पहाड़ी दुर्ग]] # [[w:en:Historic City of Ahmadabad|Historic City of Ahmadabad]] - [[अहमदाबाद का ऐतिहासिक शहर]] # [[w:en:Humayun's tomb|Humayun's tomb]] - [[हुमायूँ का मक़बरा]] # [[w:en:Jaipur|Jaipur]] - [[जयपुर]] # [[w:en:Jaisalmer Fort|Jaisalmer Fort]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jaisalmer Fort Palace Museum|Jaisalmer Fort Palace Museum]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar, Jaipur]] - [[जंतर मंतर, जयपुर]] # [[w:en:Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple, Ellora]] - [[कैलाश मन्दिर, एलोरा]] # [[w:en:Kakatiya Kala Thoranam|Kakatiya Kala Thoranam]] - [[काकतिया कला तोरणम्]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla Railway]] - [[कालका शिमला रेलवे]] # [[w:en:Kas Plateau Reserved Forest|Kas Plateau Reserved Forest]] - [[कास पठार आरक्षित वन]] # [[w:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]] - [[काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Keoladeo National Park|Keoladeo National Park]] - [[केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Khajuraho Group of Monuments|Khajuraho Group of Monuments]] - [[खजुराहो स्मारक समूह]] # [[w:en:Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga National Park]] - [[कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] # [[w:en:Kumbhalgarh|Kumbhalgarh]] - [[कुंभलगढ़]] # [[w:en:Lakshmi Temple, Khajuraho|Lakshmi Temple, Khajuraho]] - [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 08:19, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:List of World Heritage Sites in India|List of World Heritage Sites in India]] - [[भारत के विश्व धरोहर स्थल]] # [[w:en:Madrasa and tomb of Alauddin Khalji|Madrasa and tomb of Alauddin Khalji]] - [[अलाउद्दीन खिलजी का मदरसा और मकबरा]] # [[w:en:Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple]] - [[महाबोधि मंदिर]] # [[w:en:Manas National Park|Manas National Park]] - [[मानस राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Matanga Hill|Matanga Hill]] - [[मातंग पहाड़ी]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:49, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Moidam|Moidam]] - [[मैदाम]] # [[w:en:Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व पार्क के स्मारक]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mountain railways of India|Mountain railways of India]] - [[भारत की पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Nalanda mahavihara|Nalanda mahavihara]] - [[नालन्दा महाविहार]] # [[w:en:Nanda Devi|Nanda Devi]] - [[नन्दा देवी पर्वत]] # [[w:en:Nanda Devi National Park|Nanda Devi National Park]] - [[नन्दा देवी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks]] - [[नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] - [[User:TypeInfo|टाइपइन्फो]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 12:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nila Gumbad|Nila Gumbad]] - [[नीला गुम्बद, दिल्ली]] # [[w:en:Nilgiri Mountain Railway|Nilgiri Mountain Railway]] - [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Old Goa|Old Goa]] - [[पुराना गोवा]] # [[w:en:Origins and architecture of the Taj Mahal|Origins and architecture of the Taj Mahal]] - [[ताजमहल के मूल एवं वास्तु|ताजमहल की उत्पत्ति और वास्तुकला]] # [[w:en:Pattadakal|Pattadakal]] - [[पट्टदकल]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Qutb Minar|Qutb Minar]] - [[कुतुब मीनार]] # [[w:en:Qutb Minar complex|Qutb Minar complex]] - [[कुतुब परिसर]] # [[w:en:Ramappa Temple|Ramappa Temple]] - [[रामप्पा मंदिर]] # [[w:en:Rani ki Vav|Rani ki Vav]] - [[रानी की वाव]] # [[w:en:Ranthambore Fort|Ranthambore Fort]] - [[रणथम्भोर दुर्ग]] # [[w:en:Red Fort|Red Fort]] - [[लाल किला]] # [[w:en:Sabz Burj|Sabz Burj]] - [[सब्ज़ बुर्ज]] # [[w:en:Sacred Ensembles of the Hoysalas|Sacred Ensembles of the Hoysalas]] - [[होयसल के पवित्र समूह]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] - [[सांची स्तूप]] # [[w:en:Sanchi Stupa No. 2|Sanchi Stupa No. 2]] - [[सांची स्तूप संख्या-2]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Shantiniketan|Shantiniketan]] - [[शांतिनिकेतन]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sundarbans|Sundarbans]] - [[सुंदरबन]] # [[w:en:Sundarbans National Park|Sundarbans National Park]] - [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Taj Mahal|Taj Mahal]] - [[ताजमहल]] # [[w:en:The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier]] - [[ली कोर्बुज़ियर की वास्तुकला]] - [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 12:58, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Imam Zamin|Tomb of Imam Zamin]] - [[इमाम ज़ामिन का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Isa Khan|Tomb of Isa Khan]] - [[ईसा खान का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Valley of Flowers National Park|Valley of Flowers National Park]] - [[फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Varaha Cave Temple|Varaha Cave Temple]] - [[वराह गुफा मंदिर]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:05, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] - [[मुंबई का विक्टोरियन और आर्ट डेको एनसेंबल]] # [[w:en:Vijayanagara|Vijayanagara]] - [[विजयनगर]] # [[w:en:Warangal Fort|Warangal Fort]] - [[वरंगल दुर्ग]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats|Western Ghats]] - [[पश्चिम घाट]] # [[w:en:Pitalkhora|Pitalkhora]] - [[पीतलखोरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tholung Monastery|Tholung Monastery]] - [[थोलुंग मठ]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 22:01, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats Ecology Expert Panel|Western Ghats Ecology Expert Panel]] - [[पश्चिमी घाट पारिस्थितिकी विशेषज्ञ पैनल]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] - [[कार्पेथियन और यूरोप के अन्य क्षेत्रों के प्राचीन और आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 04:24, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Carpathian Biosphere Reserve|Carpathian Biosphere Reserve]] - [[कार्पेथियन बायोस्फीयर रिजर्व]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest|Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest]] - [[उहोल्का-शिरोकी लुह आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:39, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzh National Nature Park|Uzh National Nature Park]] - [[उझ राष्ट्रीय प्राकृतिक उद्यान]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chersonesus|Chersonesus]] - [[चेर्सनेसास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:39, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Saint Sophia Cathedral, Kyiv|Saint Sophia Cathedral, Kyiv]] - [[सेंट सोफिया कैथेड्रल, कीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bell Tower of Saint Sophia Cathedral|Bell Tower of Saint Sophia Cathedral]] - [[सेंट सोफिया गिरजाघर का घंटाघर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:14, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv Pechersk Lavra]] - [[कीव पेचेर्स्क लावर]] -[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Saviour at Berestove|Church of the Saviour at Berestove]] - [[चर्च ऑफ़ द सेवियर, बेरेस्टोव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:23, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Lviv|Lviv]] - [[ल्वीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Old Town (Lviv)|Old Town (Lviv)]] - [[ओल्ड टाउन (लवीव)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:13, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Cathedral, Lviv|St. George's Cathedral, Lviv]] - [[सेंट जॉर्ज कैथेड्रल,ल्वीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] - [[बुकोविनियन और डालमेशियन महानगर निवास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Struve Geodetic Arc|Struve Geodetic Arc]] - [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] # [[w:en:Historic Centre of Odesa|Historic Centre of Odesa]] - [[ओडेसा का ऐतिहासिक केंद्र]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Prymorskyi Boulevard|Prymorskyi Boulevard]] - [[प्रिमोर्स्की बुलेवार्ड]] # [[w:en:Potemkin Stairs|Potemkin Stairs]] - [[पोटेमकिन की सीढ़ियाँ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:16, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Odesa Opera and Ballet Theatre|Odesa Opera and Ballet Theatre]] - [[ओडेसा ओपेरा और बैले थिएटर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:52, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine]] - [[पोलैंड और यूक्रेन के कार्पेथियन क्षेत्र के लकड़ी के चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:45, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Church, Drohobych|St. George's Church, Drohobych]] - [[सेंट जॉर्ज चर्च, ड्रोहोबिच]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:34, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv|Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv]] - [[चर्च ऑफ द सिनाक्सिस ऑफ द ब्लेस्ड वर्जिन मैरी, मटकिव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:53, 21 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[w:en:Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)|Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)]] - [[डिसेंट ऑफ द होली स्पिरिट चर्च (पोटेलिच)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Church of the Archangel Michael, Uzhok|Church of the Archangel Michael, Uzhok]] - [[चर्च ऑफ द आर्कएंजेल माइकल, उझोक]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Ascension, Yasinia|Church of the Ascension, Yasinia]] - [[असेंशन चर्च, यासिनिया]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:39, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Holy Trinity Church, Zhovkva|Holy Trinity Church, Zhovkva]] - [[होली ट्रिनिटी चर्च, झोवक्वा]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Rohatyn (Holy Spirit Church)|Rohatyn (Holy Spirit Church)]] - [[रोहाटिन (होली स्पिरिट चर्च)]] # [[w:en:Chernihiv|Chernihiv]] - [[चेर्निहीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Transfiguration Cathedral, Chernihiv|Transfiguration Cathedral, Chernihiv]] - [[ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:23, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv|Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv]] -[[बोरिस और ग्लेब कैथेड्रल,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Piatnytska Church, Chernihiv|Piatnytska Church, Chernihiv]] - [[पियात्नित्स्का चर्च,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi|Kamianets-Podilskyi]] - [[कामियानेट्स-पोदिल्स्की]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:40, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi Castle|Kamianets-Podilskyi Castle]] - [[कामियानेट्स-पोडिल्स्की किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 14:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Taras Hill|Taras Hill]] - [[तारास पहाड़ी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Shevchenko National Reserve|Shevchenko National Reserve]] - [[शेवचेंको राष्ट्रीय रिजर्व]] [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 17:18, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Askania-Nova|Askania-Nova]] - [[अस्कानिया-नोवा]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sofiyivka Park|Sofiyivka Park]] - [[सोफियावका पार्क]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai Palace|Bakhchysarai Palace]] - [[बखचीसराय महल]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamyana Mohyla|Kamyana Mohyla]] - [[काम्याना मोहिला]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:09, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mykolaiv Observatory|Mykolaiv Observatory]] - [[मायकोलाइव वेधशाला]] [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:37, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Genoese fortress, Sudak|Genoese fortress, Sudak]] - [[जेनोई किला, सुदाक]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:20, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Crimean Astrophysical Observatory|Crimean Astrophysical Observatory]] - [[क्रिमियन एस्ट्रोफिजिकल वेधशाला]] # [[w:en:St. Cyril's Monastery, Kyiv|St. Cyril's Monastery, Kyiv]] - [[सेंट सिरिल मठ, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St Andrew's Church, Kyiv|St Andrew's Church, Kyiv]] - [[सेंट एंड्रयू चर्च, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mangup|Mangup]] - [[मंगुप]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:43, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Eski-Kermen|Eski-Kermen]] - [[एस्की-क़ैरमन]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chufut-Kale|Chufut-Kale]] - [[चुफ़ुत-काले]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:49, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai|Bakhchysarai]] - [[बखचीसराय]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Derzhprom|Derzhprom]] - [[दर्झप्रोम]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tyras|Tyras]] - [[टायरस]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:02, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bilhorod-Dnistrovskyi fortress|Bilhorod-Dnistrovskyi fortress]] - [[बिलहोरोद-निस्त्रोवस्की किला]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:45, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Trypillia|Trypillia]] - [[त्रिपिल्लिया]] [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nebelivka|Nebelivka]] - [[नेबेलिव्का]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) #<s>[[w:en:Volodymyrivka (excavation site)|Volodymyrivka (excavation site)]] - [[वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Verteba Cave|Verteba Cave]] - [[वेरतेबा गुफा ]] [[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:33, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Maidanetske|Maidanetske]] - [[मैदानेत्स्के]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Talianki (archaeological site)|Talianki (archaeological site)]] - [[तालियांकी (पुरातात्विक स्थल)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dobrovody|Dobrovody]] - [[डोब्रोवोडी]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:19, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khotyn Fortress|Khotyn Fortress]] - [[खोतिन दुर्ग]] - पहले से निर्मित # [[w:en:Lubart's Castle|Lubart's Castle]] - [[लुबार्ट का किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:58, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Olesko Castle|Olesko Castle]] - [[ओलेस्को किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pidhirtsi Castle|Pidhirtsi Castle]] - [[पिधिरत्सी किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Palanok Castle|Palanok Castle]] - [[पालानोक किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzhhorod Castle|Uzhhorod Castle]] - [[उझहोरोड किला]]-[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Zolochiv Castle|Zolochiv Castle]] - [[ज़ोलोचिव किला]] # [[w:en:Dubno Castle|Dubno Castle]] - [[दुब्नो किला]] # [[w:en:Zbarazh Castle|Zbarazh Castle]] - [[ज़बाराझ किला]] - # [[w:en:Medzhybizh Fortress|Medzhybizh Fortress]] - [[मेद्ज़िबिज़्का क़िला]] -[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:38, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khortytsia|Khortytsia]]-[[खोर्तिशिया]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Golden Gate, Kyiv|Golden Gate, Kyiv]] - [[गोल्डन गेट, कीव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dormition Cathedral, Kharkiv|Dormition Cathedral, Kharkiv]] - [[डॉर्मिशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Intercession Cathedral, Kharkiv|Intercession Cathedral, Kharkiv]] - [[इंटरसेशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Berezil Theatre|Berezil Theatre]] - [[बेरेज़िल थिएटर]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Sharivka Palace|Sharivka Palace]] - [[शारिव्का महल]] # [[w:en:Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum|Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum]] - [[ह्रिहोरी स्कोवोरोदा साहित्यिक स्मारक संग्रहालय]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 07:52, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Drobytsky Yar|Drobytsky Yar]] - [[ड्रोबित्स्की यार]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Mariinskyi Palace|Mariinskyi Palace]] - [[मरिंस्की महल]] # [[w:en:St. Michael's Golden-Domed Monastery|St. Michael's Golden-Domed Monastery]] - [[सेंट माइकल का स्वर्ण-गुंबददार मठ]] # [[w:en:House with Chimaeras|House with Chimaeras]] - [[हाउस विद काइमेराज़]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:30, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Fortress|Kyiv Fortress]] - [[कीव किला]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Kachanivka Palace|Kachanivka Palace]] - [[कचानिव्का महल]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Baturyn|Baturyn]] - [[बातुरिन]] # [[w:en:Hlukhiv|Hlukhiv]] - [[हलुखिव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:25, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pochaiv Lavra|Pochaiv Lavra]] - [[पोचाइव लावर]] # [[w:en:Kremenets Castle|Kremenets Castle]] - [[क्रेमेनेट्स किला]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:19, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sviatohirsk Lavra|Sviatohirsk Lavra]] - [[स्वियातोहिर्स्क लावर]] — [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 16:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Vorontsov Palace (Alupka)|Vorontsov Palace (Alupka)]] - [[वोरोनत्सोव महल (अलुपका)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Livadia Palace|Livadia Palace]] - [[लिवाडिया महल]] -<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Popov Manor House|Popov Manor House]] - [[पोपोव मनोर हाउस]]<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pereiaslav|Pereiaslav]] - [[पेरेयस्लाव]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chyhyryn|Chyhyryn]] - [[चिहिरिन]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC)पहले से निर्मित पृष्ठ # [[w:en:Zymne Monastery|Zymne Monastery]] - [[जिम्ने मठ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) == व्यंजन और पेय == # [[:en:Ham|Ham]] – [[हैम(व्यंजन)]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:16, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ratatouille|Ratatouille]] – [[रातातुय]]-[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:51, 21 अगस्त 2026 (UTC) == भौगोलिक अवस्थिति == # [[:en:Administrative divisions of Azerbaijan|Administrative divisions of Azerbaijan]] – [[अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:36, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cantons of France|Cantons of France]] – [[फ़्रांस के कैंटन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Autonomous okrugs of Russia|Autonomous okrugs of Russia]] – [[रूस के स्वायत्त ओक्रुग]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fief|Fief]] – [[मिल्कियत]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Hungary|Counties of Hungary]] – [[हंगरी के काउंटी]]- [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regierungsbezirk|Regierungsbezirk]] – [[प्रशासनिक ज़िला (जर्मनी)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:31, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Provinces of China|Provinces of China]] – [[चीन के प्रांत]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 05:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regions of Finland|Regions of Finland]] – [[फ़िनलैंड के क्षेत्र]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Garrison|Garrison]] – [[गैरिसन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Gaeltacht|Gaeltacht]] – [[गेल्टैक्ट]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:52, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fortress|Fortress]] – [[किलाबंदी]] # [[:en:Limes (Roman Empire)|Limes (Roman Empire)]] – [[सीमांत क्षेत्र (रोमन साम्राज्य)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Estonia|Counties of Estonia]] – [[एस्टोनिया की काउंटी]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Governorate (Russia)|Governorate (Russia)]] – [[गवर्नरेट (रूस)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oppidum|Oppidum]] – [[ऑपिडम]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:List of cities in Bosnia and Herzegovina|List of cities in Bosnia and Herzegovina]] – [[बोस्निया और हर्जेगोविना के शहरों की सूची]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:33, 5 सितंबर 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Sadomasochism|Sadomasochism]] – [[परपीड़न-स्वपीड़न रति]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:42, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Salmonellosis|Salmonellosis]] – [[साल्मोनेलोसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Jet lag|Jet lag]] – [[जेट लैग]] # [[:en:Conjoined twins|Conjoined twins]] – [[संयुक्त जुड़वाँ]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Arachnophobia|Arachnophobia]] – [[मकड़ी का भय]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:51, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Acute radiation syndrome|Acute radiation syndrome]] – [[एक्यूट रेडिएशन सिंड्रोम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 11:33, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Muteness|Muteness]] – [[मूकता]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:50, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pressure ulcer|Pressure ulcer]] – [[प्रेशर अल्सर]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Postpartum depression|Postpartum depression]] – [[प्रसवोत्तर अवसाद]] # [[:en:Gender dysphoria|Gender dysphoria]] – [[जेंडर डिस्फोरिया]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 02:07, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cellulitis|Cellulitis]] – [[सेल्युलाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ataxia|Ataxia]] – [[गतिविभ्रम]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 13:15, 15 अगस्त 2026 (UTC) == इतिहास == # [[:en:Phoney War|Phoney War]] – [[फोनी युद्ध]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 05:55, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fork (software development)|Fork (software development)]] – [[फोर्क (सॉफ्टवेयर विकास)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Defenestrations of Prague|Defenestrations of Prague]] – [[प्राग की खिड़की से फेंकने की घटनाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:2017 CONCACAF Gold Cup|2017 CONCACAF Gold Cup]] – [[2017 CONCACAF गोल्ड कप]] # [[:en:Diet of Worms|Diet of Worms]] – [[वॉर्म्स की शाही सभा]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 06:05, 19 अगस्त 2026 (UTC) == विधि == # [[:en:Jus soli|Jus soli]] – [[जन्मसिद्ध नागरिकता]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ius in re|Ius in re]] – [[वस्तु अधिकार]] # [[:en:Servitude in civil law|Servitude in civil law]] – [[नागरिक विधि में सुखाधिकार]] # [[:en:Usufruct|Usufruct]] – [[कानूनी फलोपभोग]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Margin (finance)|Margin (finance)]] – [[मार्जिन (वित्त)]] # [[:en:Customary international law|Customary international law]] – [[प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Paranja|Paranja]] – [[परांजा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Great Lent|Great Lent]] – [[महा उपवास]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) == मीडिया == # [[:en:Silent film|Silent film]] – [[मूक फ़िल्म]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 11:16, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – [[व्यापक बहुखिलाड़ी ऑनलाइन भूमिका-निर्वाह खेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Adventure film|Adventure film]] – [[एडवेंचर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Television series|Television series]] – [[टेलीविजन कार्यक्रम]] # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – [[बहुखिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Film noir|Film noir]] – [[नॉयर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cult film|Cult film]] – [[कल्ट फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:French New Wave|French New Wave]] – [[फ्रांसीसी नई लहर]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – [[युद्ध आधारित फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – [[एकल-खिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Telenovela|Telenovela]] – [[टेलीनोवेला]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:37, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Servant of the People (2015 TV series)|Servant of the People (2015 TV series)]] – [[सर्वेंट ऑफ़ द पीपल (2015 टीवी धारावाहिक)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) == वीडियो गेमिंग == # [[:en:Super Mario Bros.|Super Mario Bros.]] – [[सुपर मारियो ब्रदर्स]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:59, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Half-Life (video game)|Half-Life (video game)]] – [[हाफ़-लाइफ़ (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pac-Man|Pac-Man]] – [[पैकमैन]] # [[:en:StarCraft (video game)|StarCraft (video game)]] – [[स्टारक्राफ़्ट (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Elder Scrolls V: Skyrim|The Elder Scrolls V: Skyrim]] – [[द एल्डर स्क्रोल्स V: स्काइरिम]] # [[:en:Half-Life 2|Half-Life 2]] – [[हाफ़-लाइफ़ 2 (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dota 2|Dota 2]] – [[डोटा 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:21, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty 4: Modern Warfare|Call of Duty 4: Modern Warfare]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी 4: मॉडर्न वारफेयर]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:28, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal (video game)|Portal (video game)]] – [[पोर्टल (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Assassin's Creed (video game)|Assassin's Creed (video game)]] – [[असैसिन्स क्रीड (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pong|Pong]] – [[पोंग]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:31, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2]] – [[रेड डेड रिडेम्पशन 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims (video game)|The Sims (video game)]] – [[द सिम्स (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Doom (1993 video game)|Doom (1993 video game)]] – [[डूम (1993 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 3|The Sims 3]] – [[द सिम्स 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto (video game)|Grand Theft Auto (video game)]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Second Life|Second Life]] – [[सेकंड लाइफ़]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Undertale|Undertale]] – [[अंडरटेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Travian|Travian]] – [[ट्रैवियन]] # [[:en:The Sims 2|The Sims 2]] – [[द सिम्स 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mafia (video game)|Mafia (video game)]] – [[माफिया (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty: Modern Warfare 2|Call of Duty: Modern Warfare 2]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी: मॉडर्न वारफेयर 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Witcher 3: Wild Hunt|The Witcher 3: Wild Hunt]] – [[द विचर 3: वाइल्ड हंट]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Far Cry 3|Far Cry 3]] – [[फ़ार क्राइ 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto 2|Grand Theft Auto 2]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 2]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:45, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild]] – [[द लीजेंड ऑफ़ ज़ेल्डा: ब्रीथ ऑफ़ द वाइल्ड]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Clash Royale|Clash Royale]] – [[क्लैश रॉयल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:17, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wordle|Wordle]] – [[वर्डल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:37, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft III: Reign of Chaos]] – [[वारक्राफ़्ट III: रीग्न ऑफ़ कैओस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:44, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Super Mario 64|Super Mario 64]] – [[सुपर मारियो 64]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Space Invaders|Space Invaders]] – [[स्पेस इन्वेडर्स]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 4|The Sims 4]] – [[द सिम्स 4]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal 2|Portal 2]] – [[पोर्टल 2]] # [[:en:Donkey Kong (1981 video game)|Donkey Kong (1981 video game)]] – [[डॉन्की कॉन्ग (1981 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Hot Jupiter|Hot Jupiter]] – [[गरम बृहस्पति]] # [[:en:Stellar population|Stellar population]] – [[तारकीय समष्टि]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ocean world|Ocean world]] – [[महासागर विश्व]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:K-type main-sequence star|K-type main-sequence star]] – [[K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:30, 31 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[:en:Near-Earth asteroid|Near-Earth asteroid]] – [[पृथ्वी-समीप वस्तु]] </s>पूर्व निर्मित लेख[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Planets beyond Neptune|Planets beyond Neptune]] – [[वरुण से परे ग्रह]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:01, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fixed stars|Fixed stars]] – [[स्थिर तारे]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:51, 27 अगस्त 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Piedmontese language|Piedmontese language]] – [[पीडमोंटी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Leonese language|Leonese language]] – [[लेओनी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sorbian languages|Sorbian languages]] – [[सोर्बियाई भाषाएँ]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Minangkabau language|Minangkabau language]] – [[मीनांगकाबाऊ भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Võro language|Võro language]] – [[वोरो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]] – [[काल्मिक ओइरात]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tsonga language|Tsonga language]] – [[त्सोंगा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Etruscan language|Etruscan language]] – [[एट्रस्कन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alemannic German|Alemannic German]] – [[आलमानी जर्मन]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:59, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mazanderani language|Mazanderani language]] – [[मज़ंदरानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gilbertese language|Gilbertese language]] – [[गिल्बर्टी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch language]] – [[पेन्सिल्वेनियाई डच भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Votic language|Votic language]] – [[वोटिक भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sango language|Sango language]] – [[सांगो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]] – [[उत्तरी सोथो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:American Sign Language|American Sign Language]] – [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banjarese language|Banjarese language]] – [[बान्जारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Standard Chinese|Standard Chinese]] – [[मानक चीनी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Svan language|Svan language]] – [[स्वान भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old French|Old French]] – [[पुरानी फ्रांसीसी]] – [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा]] # [[:en:Samogitian language|Samogitian language]] – [[सामोगिशियाई भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Niuean language|Niuean language]] – [[निउएई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Evenki language|Evenki language]] – [[एवेंकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old East Slavic|Old East Slavic]] – [[पुरानी पूर्वी स्लाविक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Meänkieli|Meänkieli]] – [[मेआनकिएली भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tarifit|Tarifit]] – [[तारिफ़ित भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alsatian dialect|Alsatian dialect]] – [[अलज़ासी बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tabasaran language|Tabasaran language]] – [[तबासरान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luwian language|Luwian language]] – [[लुवियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nganasan language|Nganasan language]] – [[न्गानासान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kven language|Kven language]] – [[क्वेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tat language (Caucasus)|Tat language (Caucasus)]] – [[तात भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:French Sign Language|French Sign Language]] – [[फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Biblical Hebrew|Biblical Hebrew]] – [[बाइबिली हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mooré|Mooré]] – [[मूर भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old High German|Old High German]] – [[पुरानी उच्च जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nivkh languages|Nivkh languages]] – [[निव्ख भाषाएँ]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]] – [[पोंटिक ग्रीक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gallo language|Gallo language]] – [[गैलो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dolgan language|Dolgan language]] – [[डोलगन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seychellois Creole|Seychellois Creole]] – [[सेशेलोइस क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Enets language|Enets language]] – [[एनेट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wymysorys|Wymysorys]] – [[विमिसोरीस भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nanai language|Nanai language]] – [[नानाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cheyenne language|Cheyenne language]] – [[शायेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luba-Kasai language|Luba-Kasai language]] – [[सिलुबा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Western Armenian|Western Armenian]] – [[पश्चिमी आर्मीनियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istro-Romanian language|Istro-Romanian language]] – [[इस्ट्रो-रोमानियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shor language|Shor language]] – [[शोर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ter Sámi|Ter Sámi]] – [[तेर सामी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hassaniya Arabic|Hassaniya Arabic]] – [[हसानिया अरबी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zeelandic|Zeelandic]] – [[ज़ीलैंडिक]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lakota language|Lakota language]] – [[लाकोटा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Saxon|Old Saxon]] – [[पुरानी सैक्सन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Urum language|Urum language]] – [[उरुम भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palatine German dialects|Palatine German dialects]] – [[पैलेटाइन जर्मन बोलियाँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pirahã language|Pirahã language]] – [[पिराहा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Judeo-Arabic|Judeo-Arabic]] – [[यहूदी-अरबी]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hill Mari language|Hill Mari language]] – [[पहाड़ी मरी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istriot|Istriot]] – [[इस्ट्रियोट भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lydian language|Lydian language]] – [[लिडियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Krymchak language|Krymchak language]] – [[क्रिम्चक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nicaraguan Sign Language|Nicaraguan Sign Language]] – [[निकारागुआई सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Udi language|Udi language]] – [[उदी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Chulym language|Chulym language]] – [[चुलिम भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dinka language|Dinka language]] – [[डिंका भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laki language|Laki language]] – [[लकी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Eblaite language|Eblaite language]] – [[एब्लाइट भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Edo language|Edo language]] – [[एडो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian language]] – [[लिव्वी-करेलियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eyak language|Eyak language]] – [[इयाक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gheg Albanian|Gheg Albanian]] – [[घेग अल्बानियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Swabian German|Swabian German]] – [[स्वाबियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Italian Sign Language|Italian Sign Language]] – [[इतालवी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lycian language|Lycian language]] – [[लिसियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khazar language|Khazar language]] – [[खज़र भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Champenois language|Champenois language]] – [[शैंपेनोइस भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Itelmen language|Itelmen language]] – [[इटेलमेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Moghol language|Moghol language]] – [[मोग़ोल भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Central Bikol|Central Bikol]] – [[सेंट्रल बिकोल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kamas language|Kamas language]] – [[कामास भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Venetic language|Venetic language]] – [[वेनेटिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siberian Tatar language|Siberian Tatar language]] – [[साइबेरियाई तातार भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Makassarese language|Makassarese language]] – [[माकासारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Anglo-Norman language|Anglo-Norman language]] – [[आंग्ल-नॉर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Beja language|Beja language]] – [[बेजा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan dialect]] – [[बन्युमासन बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bats language|Bats language]] – [[बाट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Austrian German|Austrian German]] – [[ऑस्ट्रियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Katharevousa|Katharevousa]] – [[कथारेवौसा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mandaic language|Mandaic language]] – [[मैंडाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ludic language|Ludic language]] – [[लुडिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cia-Cia language|Cia-Cia language]] – [[सिया-सिया भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Taa language|Taa language]] – [[ता भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carolinian language|Carolinian language]] – [[कैरोलिनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dagbani language|Dagbani language]] – [[दगबानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Middle French|Middle French]] – [[मध्य फ़्रान्सीसी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maasai language|Maasai language]] – [[मासाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hadza language|Hadza language]] – [[हद्ज़ा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mauritian Creole|Mauritian Creole]] – [[मॉरीशियाई क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Jin Chinese|Jin Chinese]] – [[जिन चीनी]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 13:09, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Western Yugur language|Western Yugur language]] – [[पश्चिमी युगुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Soqotri language|Soqotri language]] – [[सोक़ोत्री भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mohawk language|Mohawk language]] – [[मोहॉक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khwarezmian language|Khwarezmian language]] – [[ख़्वारेज़्मी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Uilta language|Uilta language]] – [[उइल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seto dialect|Seto dialect]] – [[सेतो बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khinalug language|Khinalug language]] – [[ख़िनालुग भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palaic language|Palaic language]] – [[पलाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shelta|Shelta]] – [[शेल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Modern Hebrew|Modern Hebrew]] – [[आधुनिक हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siwi language|Siwi language]] – [[सिवी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warao language|Warao language]] – [[वाराओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Chuukese language|Chuukese language]] – [[चुउकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Standard German|Standard German]] – [[मानक जर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hunnic language|Hunnic language]] – [[हूणी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Medieval Latin|Medieval Latin]] – [[मध्यकालीन लातिन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Guanche language|Guanche language]] – [[गुआंचे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Curonian language|Curonian language]] – [[क्यूरोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carian language|Carian language]] – [[करियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ancient Macedonian language|Ancient Macedonian language]] – [[प्राचीन मैसेडोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Fur language|Fur language]] – [[फ़ुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lozi language|Lozi language]] – [[लोज़ी भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 08:33, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sandawe language|Sandawe language]] – [[संडावे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Andi language|Andi language]] – [[अंडी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Garifuna language|Garifuna language]] – [[गरिफ़ुना भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Messapic language|Messapic language]] – [[मेसापिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Purépecha language|Purépecha language]] – [[पुरेपेचा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zenaga language|Zenaga language]] – [[ज़ेनागा भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 07:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cimbrian language|Cimbrian language]] – [[सिम्ब्रियन भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maguindanao language|Maguindanao language]] – [[मागुइंदानाओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hopi language|Hopi language]] – [[होपी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bukharian language|Bukharian language]] – [[बुख़ारी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pu–Xian Min|Pu–Xian Min]] – [[पु-ज़ियान मिन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Yapese language|Yapese language]] – [[यापी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kaqchikel language|Kaqchikel language]] – [[काक़चिकेल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Chinese|Old Chinese]] – [[पुरानी चीनी भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] # [[:en:Zapotec languages|Zapotec languages]] – [[ज़ापोटेक भाषाएँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Four Books and Five Classics|Four Books and Five Classics]] – [[चार पुस्तकें और पाँच क्लासिक्स]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:49, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:A Vindication of the Rights of Woman|A Vindication of the Rights of Woman]] – [[अ विंडिकेशन ऑफ़ द राइट्स ऑफ़ वूमेन (निबंध)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:00, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laws (dialogue)|Laws (dialogue)]] – [[द लॉज़ (संवाद)]] - [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 10:33, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:On Liberty|On Liberty]] – [[ऑन लिबर्टी]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 08:11, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Capital in the Twenty-First Century|Capital in the Twenty-First Century]] – [[कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 06:43, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tintin in Tibet|Tintin in Tibet]] – [[तिब्बत में टिनटिन]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 17:26, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The German Ideology|The German Ideology]] – [[द जर्मन आइडियोलॉजी (पुस्तक)]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:40, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Verse (poetry)|Verse (poetry)]] – [[पद (कविता)]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 18:04, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lyric poetry|Lyric poetry]] – [[गीतात्मक काव्य]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:43, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Code|Code]] – [[कोड]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:53, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Play (theatre)|Play (theatre)]] – पहले से लेख उपलब्ध - [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)]] तथा [[नाटक]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:33, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Obituary|Obituary]] – [[शोकसंदेश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:48, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Caliber|Caliber]] – [[कैलिबर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:20, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Armistice|Armistice]] – [[युद्धविराम संधि]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:PNG|PNG]] – [[पीएनजी]] - - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Monograph|Monograph]] – [[मोनोग्राफ]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:56, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Peace treaty|Peace treaty]] – [[शांति संधि]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 08:06, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:IPhone 5c|IPhone 5c]] – [[आईफ़ोन 5सी]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 17:20, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Samsung Galaxy S7|Samsung Galaxy S7]] – [[सैमसंग गैलेक्सी एस7]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:16, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Firmware|Firmware]] - [[फर्मवेयर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Plug-in (computing)|Plug-in (computing)]] – [[प्लग-इन (कंप्यूटिंग)]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 12:35, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Ninety-five Theses|Ninety-five Theses]] – [[पंचानबे थीसिस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:29, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oriental Orthodox Churches|Oriental Orthodox Churches]] – [[ओरिएंटल ऑर्थोडॉक्स चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:03, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wicca|Wicca]] – [[विका]] # [[:en:Monophysitism|Monophysitism]] – [[एकात्मवाद]] # [[:en:Henotheism|Henotheism]] – [[एकदेववाद]] # [[:en:Golden calf|Golden calf]] – [[सोने का बछड़ा]] - [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:22, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Puritans|Puritans]] – [[प्यूरिटन]] 8eo2ofqwzb40hdwj5a6kqa1qff5zorr 6610877 6610876 2026-09-06T03:03:01Z Kandarpajit Kallol 88042 6610877 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। == भारत के धरोहर स्थल == # [[w:en:Agra Fort|Agra Fort]] - [[आगरा का लाल किला]] # [[w:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Ajanta Caves|Ajanta Caves]] - [[अजंता गुफाएँ]] # [[w:en:Alai Darwaza|Alai Darwaza]] - [[अलाई दरवाजा]] # [[w:en:Amber Fort|Amber Fort]] - [[आमेर का किला]] # [[w:en:Arab Serai|Arab Serai]] - [[अरब सराय]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 09:10, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Basilica of Bom Jesus|Basilica of Bom Jesus]] - [[बासिलिका ऑफ बम जीसस]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] # [[w:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]] - [[बोधगया]] # [[w:en:Brihadisvara Temple|Brihadisvara Temple]] - [[बृहदेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram]] - [[बृहदीश्वर मन्दिर, गंगैकोण्ड चोलपुरम]] # [[w:en:Cave Temples of Mahabalipuram|Cave Temples of Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व उद्यान]] # [[w:en:Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh Capitol Complex]] - [[चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लैक्स]] # [[w:en:Chapel of St. Catherine|Chapel of St. Catherine]] - [[सेंट कैथरीन चैपल]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]] - [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] # [[w:en:Chittor Fort|Chittor Fort]] - [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग]] # [[w:en:Church of Our Lady of the Rosary (Goa)|Church of Our Lady of the Rosary (Goa)]] - [[चर्च ऑफ अवर लेडी ऑफ द रोजरी (गोवा)]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Churches and Convents of Goa|Churches and Convents of Goa]] - [[गोवा के चर्च और कॉन्वेंट]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling Himalayan Railway]] - [[दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] # [[w:en:Dholavira|Dholavira]] - [[धोलावीरा]] # [[w:en:Duladeo Temple|Duladeo Temple]] - [[दुलादेव मन्दिर]] # [[w:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]] - [[एलिफेंटा की गुफाएं]] # [[w:en:Ellora Caves|Ellora Caves]] - [[एलोरा की गुफाएं]] # [[w:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] # [[w:en:Gagron Fort|Gagron Fort]] - [[गागरौन दुर्ग]] # [[w:en:Great Himalayan National Park|Great Himalayan National Park]] - [[ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Great Living Chola Temples|Great Living Chola Temples]] - [[महान जीवित चोल मंदिर]] # [[w:en:Group of Monuments at Mahabalipuram|Group of Monuments at Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Hampi|Hampi]] - [[हम्पी]] # [[w:en:Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts of Rajasthan]] - [[राजस्थान के पहाड़ी दुर्ग]] # [[w:en:Historic City of Ahmadabad|Historic City of Ahmadabad]] - [[अहमदाबाद का ऐतिहासिक शहर]] # [[w:en:Humayun's tomb|Humayun's tomb]] - [[हुमायूँ का मक़बरा]] # [[w:en:Jaipur|Jaipur]] - [[जयपुर]] # [[w:en:Jaisalmer Fort|Jaisalmer Fort]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jaisalmer Fort Palace Museum|Jaisalmer Fort Palace Museum]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar, Jaipur]] - [[जंतर मंतर, जयपुर]] # [[w:en:Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple, Ellora]] - [[कैलाश मन्दिर, एलोरा]] # [[w:en:Kakatiya Kala Thoranam|Kakatiya Kala Thoranam]] - [[काकतिया कला तोरणम्]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla Railway]] - [[कालका शिमला रेलवे]] # [[w:en:Kas Plateau Reserved Forest|Kas Plateau Reserved Forest]] - [[कास पठार आरक्षित वन]] # [[w:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]] - [[काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Keoladeo National Park|Keoladeo National Park]] - [[केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Khajuraho Group of Monuments|Khajuraho Group of Monuments]] - [[खजुराहो स्मारक समूह]] # [[w:en:Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga National Park]] - [[कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] # [[w:en:Kumbhalgarh|Kumbhalgarh]] - [[कुंभलगढ़]] # [[w:en:Lakshmi Temple, Khajuraho|Lakshmi Temple, Khajuraho]] - [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 08:19, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:List of World Heritage Sites in India|List of World Heritage Sites in India]] - [[भारत के विश्व धरोहर स्थल]] # [[w:en:Madrasa and tomb of Alauddin Khalji|Madrasa and tomb of Alauddin Khalji]] - [[अलाउद्दीन खिलजी का मदरसा और मकबरा]] # [[w:en:Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple]] - [[महाबोधि मंदिर]] # [[w:en:Manas National Park|Manas National Park]] - [[मानस राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Matanga Hill|Matanga Hill]] - [[मातंग पहाड़ी]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:49, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Moidam|Moidam]] - [[मैदाम]] # [[w:en:Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व पार्क के स्मारक]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mountain railways of India|Mountain railways of India]] - [[भारत की पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Nalanda mahavihara|Nalanda mahavihara]] - [[नालन्दा महाविहार]] # [[w:en:Nanda Devi|Nanda Devi]] - [[नन्दा देवी पर्वत]] # [[w:en:Nanda Devi National Park|Nanda Devi National Park]] - [[नन्दा देवी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks]] - [[नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] - [[User:TypeInfo|टाइपइन्फो]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 12:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nila Gumbad|Nila Gumbad]] - [[नीला गुम्बद, दिल्ली]] # [[w:en:Nilgiri Mountain Railway|Nilgiri Mountain Railway]] - [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Old Goa|Old Goa]] - [[पुराना गोवा]] # [[w:en:Origins and architecture of the Taj Mahal|Origins and architecture of the Taj Mahal]] - [[ताजमहल के मूल एवं वास्तु|ताजमहल की उत्पत्ति और वास्तुकला]] # [[w:en:Pattadakal|Pattadakal]] - [[पट्टदकल]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Qutb Minar|Qutb Minar]] - [[कुतुब मीनार]] # [[w:en:Qutb Minar complex|Qutb Minar complex]] - [[कुतुब परिसर]] # [[w:en:Ramappa Temple|Ramappa Temple]] - [[रामप्पा मंदिर]] # [[w:en:Rani ki Vav|Rani ki Vav]] - [[रानी की वाव]] # [[w:en:Ranthambore Fort|Ranthambore Fort]] - [[रणथम्भोर दुर्ग]] # [[w:en:Red Fort|Red Fort]] - [[लाल किला]] # [[w:en:Sabz Burj|Sabz Burj]] - [[सब्ज़ बुर्ज]] # [[w:en:Sacred Ensembles of the Hoysalas|Sacred Ensembles of the Hoysalas]] - [[होयसल के पवित्र समूह]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] - [[सांची स्तूप]] # [[w:en:Sanchi Stupa No. 2|Sanchi Stupa No. 2]] - [[सांची स्तूप संख्या-2]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Shantiniketan|Shantiniketan]] - [[शांतिनिकेतन]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sundarbans|Sundarbans]] - [[सुंदरबन]] # [[w:en:Sundarbans National Park|Sundarbans National Park]] - [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Taj Mahal|Taj Mahal]] - [[ताजमहल]] # [[w:en:The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier]] - [[ली कोर्बुज़ियर की वास्तुकला]] - [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 12:58, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Imam Zamin|Tomb of Imam Zamin]] - [[इमाम ज़ामिन का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Isa Khan|Tomb of Isa Khan]] - [[ईसा खान का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Valley of Flowers National Park|Valley of Flowers National Park]] - [[फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Varaha Cave Temple|Varaha Cave Temple]] - [[वराह गुफा मंदिर]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:05, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] - [[मुंबई का विक्टोरियन और आर्ट डेको एनसेंबल]] # [[w:en:Vijayanagara|Vijayanagara]] - [[विजयनगर]] # [[w:en:Warangal Fort|Warangal Fort]] - [[वरंगल दुर्ग]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats|Western Ghats]] - [[पश्चिम घाट]] # [[w:en:Pitalkhora|Pitalkhora]] - [[पीतलखोरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tholung Monastery|Tholung Monastery]] - [[थोलुंग मठ]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 22:01, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats Ecology Expert Panel|Western Ghats Ecology Expert Panel]] - [[पश्चिमी घाट पारिस्थितिकी विशेषज्ञ पैनल]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] - [[कार्पेथियन और यूरोप के अन्य क्षेत्रों के प्राचीन और आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 04:24, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Carpathian Biosphere Reserve|Carpathian Biosphere Reserve]] - [[कार्पेथियन बायोस्फीयर रिजर्व]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest|Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest]] - [[उहोल्का-शिरोकी लुह आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:39, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzh National Nature Park|Uzh National Nature Park]] - [[उझ राष्ट्रीय प्राकृतिक उद्यान]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chersonesus|Chersonesus]] - [[चेर्सनेसास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:39, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Saint Sophia Cathedral, Kyiv|Saint Sophia Cathedral, Kyiv]] - [[सेंट सोफिया कैथेड्रल, कीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bell Tower of Saint Sophia Cathedral|Bell Tower of Saint Sophia Cathedral]] - [[सेंट सोफिया गिरजाघर का घंटाघर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:14, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv Pechersk Lavra]] - [[कीव पेचेर्स्क लावर]] -[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Saviour at Berestove|Church of the Saviour at Berestove]] - [[चर्च ऑफ़ द सेवियर, बेरेस्टोव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:23, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Lviv|Lviv]] - [[ल्वीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Old Town (Lviv)|Old Town (Lviv)]] - [[ओल्ड टाउन (लवीव)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:13, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Cathedral, Lviv|St. George's Cathedral, Lviv]] - [[सेंट जॉर्ज कैथेड्रल,ल्वीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] - [[बुकोविनियन और डालमेशियन महानगर निवास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Struve Geodetic Arc|Struve Geodetic Arc]] - [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] # [[w:en:Historic Centre of Odesa|Historic Centre of Odesa]] - [[ओडेसा का ऐतिहासिक केंद्र]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Prymorskyi Boulevard|Prymorskyi Boulevard]] - [[प्रिमोर्स्की बुलेवार्ड]] # [[w:en:Potemkin Stairs|Potemkin Stairs]] - [[पोटेमकिन की सीढ़ियाँ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:16, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Odesa Opera and Ballet Theatre|Odesa Opera and Ballet Theatre]] - [[ओडेसा ओपेरा और बैले थिएटर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:52, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine]] - [[पोलैंड और यूक्रेन के कार्पेथियन क्षेत्र के लकड़ी के चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:45, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Church, Drohobych|St. George's Church, Drohobych]] - [[सेंट जॉर्ज चर्च, ड्रोहोबिच]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:34, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv|Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv]] - [[चर्च ऑफ द सिनाक्सिस ऑफ द ब्लेस्ड वर्जिन मैरी, मटकिव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:53, 21 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[w:en:Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)|Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)]] - [[डिसेंट ऑफ द होली स्पिरिट चर्च (पोटेलिच)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Church of the Archangel Michael, Uzhok|Church of the Archangel Michael, Uzhok]] - [[चर्च ऑफ द आर्कएंजेल माइकल, उझोक]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Ascension, Yasinia|Church of the Ascension, Yasinia]] - [[असेंशन चर्च, यासिनिया]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:39, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Holy Trinity Church, Zhovkva|Holy Trinity Church, Zhovkva]] - [[होली ट्रिनिटी चर्च, झोवक्वा]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Rohatyn (Holy Spirit Church)|Rohatyn (Holy Spirit Church)]] - [[रोहाटिन (होली स्पिरिट चर्च)]] # [[w:en:Chernihiv|Chernihiv]] - [[चेर्निहीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Transfiguration Cathedral, Chernihiv|Transfiguration Cathedral, Chernihiv]] - [[ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:23, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv|Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv]] -[[बोरिस और ग्लेब कैथेड्रल,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Piatnytska Church, Chernihiv|Piatnytska Church, Chernihiv]] - [[पियात्नित्स्का चर्च,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi|Kamianets-Podilskyi]] - [[कामियानेट्स-पोदिल्स्की]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:40, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi Castle|Kamianets-Podilskyi Castle]] - [[कामियानेट्स-पोडिल्स्की किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 14:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Taras Hill|Taras Hill]] - [[तारास पहाड़ी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Shevchenko National Reserve|Shevchenko National Reserve]] - [[शेवचेंको राष्ट्रीय रिजर्व]] [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 17:18, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Askania-Nova|Askania-Nova]] - [[अस्कानिया-नोवा]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sofiyivka Park|Sofiyivka Park]] - [[सोफियावका पार्क]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai Palace|Bakhchysarai Palace]] - [[बखचीसराय महल]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamyana Mohyla|Kamyana Mohyla]] - [[काम्याना मोहिला]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:09, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mykolaiv Observatory|Mykolaiv Observatory]] - [[मायकोलाइव वेधशाला]] [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:37, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Genoese fortress, Sudak|Genoese fortress, Sudak]] - [[जेनोई किला, सुदाक]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:20, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Crimean Astrophysical Observatory|Crimean Astrophysical Observatory]] - [[क्रिमियन एस्ट्रोफिजिकल वेधशाला]] # [[w:en:St. Cyril's Monastery, Kyiv|St. Cyril's Monastery, Kyiv]] - [[सेंट सिरिल मठ, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St Andrew's Church, Kyiv|St Andrew's Church, Kyiv]] - [[सेंट एंड्रयू चर्च, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mangup|Mangup]] - [[मंगुप]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:43, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Eski-Kermen|Eski-Kermen]] - [[एस्की-क़ैरमन]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chufut-Kale|Chufut-Kale]] - [[चुफ़ुत-काले]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:49, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai|Bakhchysarai]] - [[बखचीसराय]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Derzhprom|Derzhprom]] - [[दर्झप्रोम]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tyras|Tyras]] - [[टायरस]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:02, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bilhorod-Dnistrovskyi fortress|Bilhorod-Dnistrovskyi fortress]] - [[बिलहोरोद-निस्त्रोवस्की किला]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:45, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Trypillia|Trypillia]] - [[त्रिपिल्लिया]] [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nebelivka|Nebelivka]] - [[नेबेलिव्का]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) #<s>[[w:en:Volodymyrivka (excavation site)|Volodymyrivka (excavation site)]] - [[वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Verteba Cave|Verteba Cave]] - [[वेरतेबा गुफा ]] [[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:33, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Maidanetske|Maidanetske]] - [[मैदानेत्स्के]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Talianki (archaeological site)|Talianki (archaeological site)]] - [[तालियांकी (पुरातात्विक स्थल)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dobrovody|Dobrovody]] - [[डोब्रोवोडी]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:19, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khotyn Fortress|Khotyn Fortress]] - [[खोतिन दुर्ग]] - पहले से निर्मित # [[w:en:Lubart's Castle|Lubart's Castle]] - [[लुबार्ट का किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:58, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Olesko Castle|Olesko Castle]] - [[ओलेस्को किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pidhirtsi Castle|Pidhirtsi Castle]] - [[पिधिरत्सी किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Palanok Castle|Palanok Castle]] - [[पालानोक किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzhhorod Castle|Uzhhorod Castle]] - [[उझहोरोड किला]]-[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Zolochiv Castle|Zolochiv Castle]] - [[ज़ोलोचिव किला]] # [[w:en:Dubno Castle|Dubno Castle]] - [[दुब्नो किला]] # [[w:en:Zbarazh Castle|Zbarazh Castle]] - [[ज़बाराझ किला]] - # [[w:en:Medzhybizh Fortress|Medzhybizh Fortress]] - [[मेद्ज़िबिज़्का क़िला]] -[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:38, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khortytsia|Khortytsia]]-[[खोर्तिशिया]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Golden Gate, Kyiv|Golden Gate, Kyiv]] - [[गोल्डन गेट, कीव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dormition Cathedral, Kharkiv|Dormition Cathedral, Kharkiv]] - [[डॉर्मिशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Intercession Cathedral, Kharkiv|Intercession Cathedral, Kharkiv]] - [[इंटरसेशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Berezil Theatre|Berezil Theatre]] - [[बेरेज़िल थिएटर]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Sharivka Palace|Sharivka Palace]] - [[शारिव्का महल]] # [[w:en:Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum|Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum]] - [[ह्रिहोरी स्कोवोरोदा साहित्यिक स्मारक संग्रहालय]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 07:52, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Drobytsky Yar|Drobytsky Yar]] - [[ड्रोबित्स्की यार]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Mariinskyi Palace|Mariinskyi Palace]] - [[मरिंस्की महल]] # [[w:en:St. Michael's Golden-Domed Monastery|St. Michael's Golden-Domed Monastery]] - [[सेंट माइकल का स्वर्ण-गुंबददार मठ]] # [[w:en:House with Chimaeras|House with Chimaeras]] - [[हाउस विद काइमेराज़]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:30, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Fortress|Kyiv Fortress]] - [[कीव किला]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Kachanivka Palace|Kachanivka Palace]] - [[कचानिव्का महल]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Baturyn|Baturyn]] - [[बातुरिन]] # [[w:en:Hlukhiv|Hlukhiv]] - [[हलुखिव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:25, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pochaiv Lavra|Pochaiv Lavra]] - [[पोचाइव लावर]] # [[w:en:Kremenets Castle|Kremenets Castle]] - [[क्रेमेनेट्स किला]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:19, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sviatohirsk Lavra|Sviatohirsk Lavra]] - [[स्वियातोहिर्स्क लावर]] — [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 16:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Vorontsov Palace (Alupka)|Vorontsov Palace (Alupka)]] - [[वोरोनत्सोव महल (अलुपका)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Livadia Palace|Livadia Palace]] - [[लिवाडिया महल]] -<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Popov Manor House|Popov Manor House]] - [[पोपोव मनोर हाउस]]<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pereiaslav|Pereiaslav]] - [[पेरेयस्लाव]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chyhyryn|Chyhyryn]] - [[चिहिरिन]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC)पहले से निर्मित पृष्ठ # [[w:en:Zymne Monastery|Zymne Monastery]] - [[जिम्ने मठ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) == व्यंजन और पेय == # [[:en:Ham|Ham]] – [[हैम(व्यंजन)]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:16, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ratatouille|Ratatouille]] – [[रातातुय]]-[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:51, 21 अगस्त 2026 (UTC) == भौगोलिक अवस्थिति == # [[:en:Administrative divisions of Azerbaijan|Administrative divisions of Azerbaijan]] – [[अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:36, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cantons of France|Cantons of France]] – [[फ़्रांस के कैंटन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Autonomous okrugs of Russia|Autonomous okrugs of Russia]] – [[रूस के स्वायत्त ओक्रुग]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fief|Fief]] – [[मिल्कियत]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Hungary|Counties of Hungary]] – [[हंगरी के काउंटी]]- [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regierungsbezirk|Regierungsbezirk]] – [[प्रशासनिक ज़िला (जर्मनी)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:31, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Provinces of China|Provinces of China]] – [[चीन के प्रांत]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 05:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regions of Finland|Regions of Finland]] – [[फ़िनलैंड के क्षेत्र]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Garrison|Garrison]] – [[गैरिसन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Gaeltacht|Gaeltacht]] – [[गेल्टैक्ट]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:52, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fortress|Fortress]] – [[किलाबंदी]] # [[:en:Limes (Roman Empire)|Limes (Roman Empire)]] – [[सीमांत क्षेत्र (रोमन साम्राज्य)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Estonia|Counties of Estonia]] – [[एस्टोनिया की काउंटी]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Governorate (Russia)|Governorate (Russia)]] – [[गवर्नरेट (रूस)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oppidum|Oppidum]] – [[ऑपिडम]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:List of cities in Bosnia and Herzegovina|List of cities in Bosnia and Herzegovina]] – [[बोस्निया और हर्जेगोविना के शहरों की सूची]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:33, 5 सितंबर 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Sadomasochism|Sadomasochism]] – [[परपीड़न-स्वपीड़न रति]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:42, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Salmonellosis|Salmonellosis]] – [[साल्मोनेलोसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Jet lag|Jet lag]] – [[जेट लैग]] # [[:en:Conjoined twins|Conjoined twins]] – [[संयुक्त जुड़वाँ]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Arachnophobia|Arachnophobia]] – [[मकड़ी का भय]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:51, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Acute radiation syndrome|Acute radiation syndrome]] – [[एक्यूट रेडिएशन सिंड्रोम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 11:33, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Muteness|Muteness]] – [[मूकता]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:50, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pressure ulcer|Pressure ulcer]] – [[प्रेशर अल्सर]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Postpartum depression|Postpartum depression]] – [[प्रसवोत्तर अवसाद]] # [[:en:Gender dysphoria|Gender dysphoria]] – [[जेंडर डिस्फोरिया]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 02:07, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cellulitis|Cellulitis]] – [[सेल्युलाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ataxia|Ataxia]] – [[गतिविभ्रम]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 13:15, 15 अगस्त 2026 (UTC) == इतिहास == # [[:en:Phoney War|Phoney War]] – [[फोनी युद्ध]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 05:55, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fork (software development)|Fork (software development)]] – [[फोर्क (सॉफ्टवेयर विकास)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Defenestrations of Prague|Defenestrations of Prague]] – [[प्राग की खिड़की से फेंकने की घटनाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:2017 CONCACAF Gold Cup|2017 CONCACAF Gold Cup]] – [[2017 CONCACAF गोल्ड कप]] # [[:en:Diet of Worms|Diet of Worms]] – [[वॉर्म्स की शाही सभा]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 06:05, 19 अगस्त 2026 (UTC) == विधि == # [[:en:Jus soli|Jus soli]] – [[जन्मसिद्ध नागरिकता]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ius in re|Ius in re]] – [[वस्तु अधिकार]] # [[:en:Servitude in civil law|Servitude in civil law]] – [[नागरिक विधि में सुखाधिकार]] # [[:en:Usufruct|Usufruct]] – [[कानूनी फलोपभोग]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Margin (finance)|Margin (finance)]] – [[मार्जिन (वित्त)]] # [[:en:Customary international law|Customary international law]] – [[प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Paranja|Paranja]] – [[परांजा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Great Lent|Great Lent]] – [[महा उपवास]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) == मीडिया == # [[:en:Silent film|Silent film]] – [[मूक फ़िल्म]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 11:16, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – [[व्यापक बहुखिलाड़ी ऑनलाइन भूमिका-निर्वाह खेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Adventure film|Adventure film]] – [[एडवेंचर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Television series|Television series]] – [[टेलीविजन कार्यक्रम]] # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – [[बहुखिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Film noir|Film noir]] – [[नॉयर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cult film|Cult film]] – [[कल्ट फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:French New Wave|French New Wave]] – [[फ्रांसीसी नई लहर]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – [[युद्ध आधारित फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – [[एकल-खिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Telenovela|Telenovela]] – [[टेलीनोवेला]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:37, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Servant of the People (2015 TV series)|Servant of the People (2015 TV series)]] – [[सर्वेंट ऑफ़ द पीपल (2015 टीवी धारावाहिक)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) == वीडियो गेमिंग == # [[:en:Super Mario Bros.|Super Mario Bros.]] – [[सुपर मारियो ब्रदर्स]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:59, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Half-Life (video game)|Half-Life (video game)]] – [[हाफ़-लाइफ़ (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pac-Man|Pac-Man]] – [[पैकमैन]] # [[:en:StarCraft (video game)|StarCraft (video game)]] – [[स्टारक्राफ़्ट (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Elder Scrolls V: Skyrim|The Elder Scrolls V: Skyrim]] – [[द एल्डर स्क्रोल्स V: स्काइरिम]] # [[:en:Half-Life 2|Half-Life 2]] – [[हाफ़-लाइफ़ 2 (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dota 2|Dota 2]] – [[डोटा 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:21, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty 4: Modern Warfare|Call of Duty 4: Modern Warfare]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी 4: मॉडर्न वारफेयर]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:28, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal (video game)|Portal (video game)]] – [[पोर्टल (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Assassin's Creed (video game)|Assassin's Creed (video game)]] – [[असैसिन्स क्रीड (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pong|Pong]] – [[पोंग]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:31, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2]] – [[रेड डेड रिडेम्पशन 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims (video game)|The Sims (video game)]] – [[द सिम्स (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Doom (1993 video game)|Doom (1993 video game)]] – [[डूम (1993 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 3|The Sims 3]] – [[द सिम्स 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto (video game)|Grand Theft Auto (video game)]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Second Life|Second Life]] – [[सेकंड लाइफ़]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Undertale|Undertale]] – [[अंडरटेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Travian|Travian]] – [[ट्रैवियन]] # [[:en:The Sims 2|The Sims 2]] – [[द सिम्स 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mafia (video game)|Mafia (video game)]] – [[माफिया (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty: Modern Warfare 2|Call of Duty: Modern Warfare 2]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी: मॉडर्न वारफेयर 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Witcher 3: Wild Hunt|The Witcher 3: Wild Hunt]] – [[द विचर 3: वाइल्ड हंट]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Far Cry 3|Far Cry 3]] – [[फ़ार क्राइ 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto 2|Grand Theft Auto 2]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 2]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:45, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild]] – [[द लीजेंड ऑफ़ ज़ेल्डा: ब्रीथ ऑफ़ द वाइल्ड]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Clash Royale|Clash Royale]] – [[क्लैश रॉयल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:17, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wordle|Wordle]] – [[वर्डल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:37, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft III: Reign of Chaos]] – [[वारक्राफ़्ट III: रीग्न ऑफ़ कैओस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:44, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Super Mario 64|Super Mario 64]] – [[सुपर मारियो 64]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Space Invaders|Space Invaders]] – [[स्पेस इन्वेडर्स]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 4|The Sims 4]] – [[द सिम्स 4]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal 2|Portal 2]] – [[पोर्टल 2]] # [[:en:Donkey Kong (1981 video game)|Donkey Kong (1981 video game)]] – [[डॉन्की कॉन्ग (1981 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Hot Jupiter|Hot Jupiter]] – [[गरम बृहस्पति]] # [[:en:Stellar population|Stellar population]] – [[तारकीय समष्टि]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ocean world|Ocean world]] – [[महासागर विश्व]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:K-type main-sequence star|K-type main-sequence star]] – [[K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:30, 31 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[:en:Near-Earth asteroid|Near-Earth asteroid]] – [[पृथ्वी-समीप वस्तु]] </s>पूर्व निर्मित लेख[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Planets beyond Neptune|Planets beyond Neptune]] – [[वरुण से परे ग्रह]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:01, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fixed stars|Fixed stars]] – [[स्थिर तारे]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:51, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Piedmontese language|Piedmontese language]] – [[पीडमोंटी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Leonese language|Leonese language]] – [[लेओनी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sorbian languages|Sorbian languages]] – [[सोर्बियाई भाषाएँ]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Minangkabau language|Minangkabau language]] – [[मीनांगकाबाऊ भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Võro language|Võro language]] – [[वोरो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]] – [[काल्मिक ओइरात]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tsonga language|Tsonga language]] – [[त्सोंगा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Etruscan language|Etruscan language]] – [[एट्रस्कन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alemannic German|Alemannic German]] – [[आलमानी जर्मन]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:59, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mazanderani language|Mazanderani language]] – [[मज़ंदरानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gilbertese language|Gilbertese language]] – [[गिल्बर्टी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch language]] – [[पेन्सिल्वेनियाई डच भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Votic language|Votic language]] – [[वोटिक भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sango language|Sango language]] – [[सांगो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]] – [[उत्तरी सोथो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:American Sign Language|American Sign Language]] – [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banjarese language|Banjarese language]] – [[बान्जारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Standard Chinese|Standard Chinese]] – [[मानक चीनी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Svan language|Svan language]] – [[स्वान भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old French|Old French]] – [[पुरानी फ्रांसीसी]] – [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा]] # [[:en:Samogitian language|Samogitian language]] – [[सामोगिशियाई भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Niuean language|Niuean language]] – [[निउएई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Evenki language|Evenki language]] – [[एवेंकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old East Slavic|Old East Slavic]] – [[पुरानी पूर्वी स्लाविक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Meänkieli|Meänkieli]] – [[मेआनकिएली भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tarifit|Tarifit]] – [[तारिफ़ित भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alsatian dialect|Alsatian dialect]] – [[अलज़ासी बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tabasaran language|Tabasaran language]] – [[तबासरान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luwian language|Luwian language]] – [[लुवियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nganasan language|Nganasan language]] – [[न्गानासान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kven language|Kven language]] – [[क्वेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tat language (Caucasus)|Tat language (Caucasus)]] – [[तात भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:French Sign Language|French Sign Language]] – [[फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Biblical Hebrew|Biblical Hebrew]] – [[बाइबिली हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mooré|Mooré]] – [[मूर भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old High German|Old High German]] – [[पुरानी उच्च जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nivkh languages|Nivkh languages]] – [[निव्ख भाषाएँ]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]] – [[पोंटिक ग्रीक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gallo language|Gallo language]] – [[गैलो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dolgan language|Dolgan language]] – [[डोलगन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seychellois Creole|Seychellois Creole]] – [[सेशेलोइस क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Enets language|Enets language]] – [[एनेट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wymysorys|Wymysorys]] – [[विमिसोरीस भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nanai language|Nanai language]] – [[नानाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cheyenne language|Cheyenne language]] – [[शायेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luba-Kasai language|Luba-Kasai language]] – [[सिलुबा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Western Armenian|Western Armenian]] – [[पश्चिमी आर्मीनियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istro-Romanian language|Istro-Romanian language]] – [[इस्ट्रो-रोमानियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shor language|Shor language]] – [[शोर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ter Sámi|Ter Sámi]] – [[तेर सामी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hassaniya Arabic|Hassaniya Arabic]] – [[हसानिया अरबी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zeelandic|Zeelandic]] – [[ज़ीलैंडिक]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lakota language|Lakota language]] – [[लाकोटा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Saxon|Old Saxon]] – [[पुरानी सैक्सन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Urum language|Urum language]] – [[उरुम भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palatine German dialects|Palatine German dialects]] – [[पैलेटाइन जर्मन बोलियाँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pirahã language|Pirahã language]] – [[पिराहा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Judeo-Arabic|Judeo-Arabic]] – [[यहूदी-अरबी]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hill Mari language|Hill Mari language]] – [[पहाड़ी मरी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istriot|Istriot]] – [[इस्ट्रियोट भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lydian language|Lydian language]] – [[लिडियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Krymchak language|Krymchak language]] – [[क्रिम्चक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nicaraguan Sign Language|Nicaraguan Sign Language]] – [[निकारागुआई सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Udi language|Udi language]] – [[उदी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Chulym language|Chulym language]] – [[चुलिम भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dinka language|Dinka language]] – [[डिंका भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laki language|Laki language]] – [[लकी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Eblaite language|Eblaite language]] – [[एब्लाइट भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Edo language|Edo language]] – [[एडो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian language]] – [[लिव्वी-करेलियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eyak language|Eyak language]] – [[इयाक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gheg Albanian|Gheg Albanian]] – [[घेग अल्बानियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Swabian German|Swabian German]] – [[स्वाबियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Italian Sign Language|Italian Sign Language]] – [[इतालवी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lycian language|Lycian language]] – [[लिसियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khazar language|Khazar language]] – [[खज़र भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Champenois language|Champenois language]] – [[शैंपेनोइस भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Itelmen language|Itelmen language]] – [[इटेलमेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Moghol language|Moghol language]] – [[मोग़ोल भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Central Bikol|Central Bikol]] – [[सेंट्रल बिकोल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kamas language|Kamas language]] – [[कामास भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Venetic language|Venetic language]] – [[वेनेटिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siberian Tatar language|Siberian Tatar language]] – [[साइबेरियाई तातार भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Makassarese language|Makassarese language]] – [[माकासारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Anglo-Norman language|Anglo-Norman language]] – [[आंग्ल-नॉर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Beja language|Beja language]] – [[बेजा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan dialect]] – [[बन्युमासन बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bats language|Bats language]] – [[बाट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Austrian German|Austrian German]] – [[ऑस्ट्रियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Katharevousa|Katharevousa]] – [[कथारेवौसा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mandaic language|Mandaic language]] – [[मैंडाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ludic language|Ludic language]] – [[लुडिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cia-Cia language|Cia-Cia language]] – [[सिया-सिया भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Taa language|Taa language]] – [[ता भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carolinian language|Carolinian language]] – [[कैरोलिनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dagbani language|Dagbani language]] – [[दगबानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Middle French|Middle French]] – [[मध्य फ़्रान्सीसी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maasai language|Maasai language]] – [[मासाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hadza language|Hadza language]] – [[हद्ज़ा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mauritian Creole|Mauritian Creole]] – [[मॉरीशियाई क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Jin Chinese|Jin Chinese]] – [[जिन चीनी]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 13:09, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Western Yugur language|Western Yugur language]] – [[पश्चिमी युगुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Soqotri language|Soqotri language]] – [[सोक़ोत्री भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mohawk language|Mohawk language]] – [[मोहॉक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khwarezmian language|Khwarezmian language]] – [[ख़्वारेज़्मी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Uilta language|Uilta language]] – [[उइल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seto dialect|Seto dialect]] – [[सेतो बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khinalug language|Khinalug language]] – [[ख़िनालुग भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palaic language|Palaic language]] – [[पलाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shelta|Shelta]] – [[शेल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Modern Hebrew|Modern Hebrew]] – [[आधुनिक हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siwi language|Siwi language]] – [[सिवी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warao language|Warao language]] – [[वाराओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Chuukese language|Chuukese language]] – [[चुउकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Standard German|Standard German]] – [[मानक जर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hunnic language|Hunnic language]] – [[हूणी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Medieval Latin|Medieval Latin]] – [[मध्यकालीन लातिन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Guanche language|Guanche language]] – [[गुआंचे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Curonian language|Curonian language]] – [[क्यूरोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carian language|Carian language]] – [[करियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ancient Macedonian language|Ancient Macedonian language]] – [[प्राचीन मैसेडोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Fur language|Fur language]] – [[फ़ुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lozi language|Lozi language]] – [[लोज़ी भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 08:33, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sandawe language|Sandawe language]] – [[संडावे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Andi language|Andi language]] – [[अंडी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Garifuna language|Garifuna language]] – [[गरिफ़ुना भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Messapic language|Messapic language]] – [[मेसापिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Purépecha language|Purépecha language]] – [[पुरेपेचा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zenaga language|Zenaga language]] – [[ज़ेनागा भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 07:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cimbrian language|Cimbrian language]] – [[सिम्ब्रियन भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maguindanao language|Maguindanao language]] – [[मागुइंदानाओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hopi language|Hopi language]] – [[होपी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bukharian language|Bukharian language]] – [[बुख़ारी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pu–Xian Min|Pu–Xian Min]] – [[पु-ज़ियान मिन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Yapese language|Yapese language]] – [[यापी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kaqchikel language|Kaqchikel language]] – [[काक़चिकेल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Chinese|Old Chinese]] – [[पुरानी चीनी भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] # [[:en:Zapotec languages|Zapotec languages]] – [[ज़ापोटेक भाषाएँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Four Books and Five Classics|Four Books and Five Classics]] – [[चार पुस्तकें और पाँच क्लासिक्स]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:49, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:A Vindication of the Rights of Woman|A Vindication of the Rights of Woman]] – [[अ विंडिकेशन ऑफ़ द राइट्स ऑफ़ वूमेन (निबंध)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:00, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laws (dialogue)|Laws (dialogue)]] – [[द लॉज़ (संवाद)]] - [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 10:33, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:On Liberty|On Liberty]] – [[ऑन लिबर्टी]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 08:11, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Capital in the Twenty-First Century|Capital in the Twenty-First Century]] – [[कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 06:43, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tintin in Tibet|Tintin in Tibet]] – [[तिब्बत में टिनटिन]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 17:26, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The German Ideology|The German Ideology]] – [[द जर्मन आइडियोलॉजी (पुस्तक)]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:40, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Verse (poetry)|Verse (poetry)]] – [[पद (कविता)]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 18:04, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lyric poetry|Lyric poetry]] – [[गीतात्मक काव्य]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:43, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Code|Code]] – [[कोड]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:53, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Play (theatre)|Play (theatre)]] – पहले से लेख उपलब्ध - [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)]] तथा [[नाटक]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:33, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Obituary|Obituary]] – [[शोकसंदेश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:48, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Caliber|Caliber]] – [[कैलिबर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:20, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Armistice|Armistice]] – [[युद्धविराम संधि]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:PNG|PNG]] – [[पीएनजी]] - - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Monograph|Monograph]] – [[मोनोग्राफ]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:56, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Peace treaty|Peace treaty]] – [[शांति संधि]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 08:06, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:IPhone 5c|IPhone 5c]] – [[आईफ़ोन 5सी]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 17:20, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Samsung Galaxy S7|Samsung Galaxy S7]] – [[सैमसंग गैलेक्सी एस7]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:16, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Firmware|Firmware]] - [[फर्मवेयर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Plug-in (computing)|Plug-in (computing)]] – [[प्लग-इन (कंप्यूटिंग)]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 12:35, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Ninety-five Theses|Ninety-five Theses]] – [[पंचानबे थीसिस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:29, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oriental Orthodox Churches|Oriental Orthodox Churches]] – [[ओरिएंटल ऑर्थोडॉक्स चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:03, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wicca|Wicca]] – [[विका]] # [[:en:Monophysitism|Monophysitism]] – [[एकात्मवाद]] # [[:en:Henotheism|Henotheism]] – [[एकदेववाद]] # [[:en:Golden calf|Golden calf]] – [[सोने का बछड़ा]] - [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:22, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Puritans|Puritans]] – [[प्यूरिटन]] bgj6h1x2vyl2kqypd3okffx58sfhwcq 6610879 6610877 2026-09-06T03:04:21Z Kandarpajit Kallol 88042 /* धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ */ 6610879 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। == भारत के धरोहर स्थल == # [[w:en:Agra Fort|Agra Fort]] - [[आगरा का लाल किला]] # [[w:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Ajanta Caves|Ajanta Caves]] - [[अजंता गुफाएँ]] # [[w:en:Alai Darwaza|Alai Darwaza]] - [[अलाई दरवाजा]] # [[w:en:Amber Fort|Amber Fort]] - [[आमेर का किला]] # [[w:en:Arab Serai|Arab Serai]] - [[अरब सराय]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 09:10, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Basilica of Bom Jesus|Basilica of Bom Jesus]] - [[बासिलिका ऑफ बम जीसस]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] # [[w:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]] - [[बोधगया]] # [[w:en:Brihadisvara Temple|Brihadisvara Temple]] - [[बृहदेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram]] - [[बृहदीश्वर मन्दिर, गंगैकोण्ड चोलपुरम]] # [[w:en:Cave Temples of Mahabalipuram|Cave Temples of Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व उद्यान]] # [[w:en:Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh Capitol Complex]] - [[चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लैक्स]] # [[w:en:Chapel of St. Catherine|Chapel of St. Catherine]] - [[सेंट कैथरीन चैपल]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]] - [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] # [[w:en:Chittor Fort|Chittor Fort]] - [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग]] # [[w:en:Church of Our Lady of the Rosary (Goa)|Church of Our Lady of the Rosary (Goa)]] - [[चर्च ऑफ अवर लेडी ऑफ द रोजरी (गोवा)]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Churches and Convents of Goa|Churches and Convents of Goa]] - [[गोवा के चर्च और कॉन्वेंट]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling Himalayan Railway]] - [[दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] # [[w:en:Dholavira|Dholavira]] - [[धोलावीरा]] # [[w:en:Duladeo Temple|Duladeo Temple]] - [[दुलादेव मन्दिर]] # [[w:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]] - [[एलिफेंटा की गुफाएं]] # [[w:en:Ellora Caves|Ellora Caves]] - [[एलोरा की गुफाएं]] # [[w:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] # [[w:en:Gagron Fort|Gagron Fort]] - [[गागरौन दुर्ग]] # [[w:en:Great Himalayan National Park|Great Himalayan National Park]] - [[ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Great Living Chola Temples|Great Living Chola Temples]] - [[महान जीवित चोल मंदिर]] # [[w:en:Group of Monuments at Mahabalipuram|Group of Monuments at Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Hampi|Hampi]] - [[हम्पी]] # [[w:en:Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts of Rajasthan]] - [[राजस्थान के पहाड़ी दुर्ग]] # [[w:en:Historic City of Ahmadabad|Historic City of Ahmadabad]] - [[अहमदाबाद का ऐतिहासिक शहर]] # [[w:en:Humayun's tomb|Humayun's tomb]] - [[हुमायूँ का मक़बरा]] # [[w:en:Jaipur|Jaipur]] - [[जयपुर]] # [[w:en:Jaisalmer Fort|Jaisalmer Fort]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jaisalmer Fort Palace Museum|Jaisalmer Fort Palace Museum]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar, Jaipur]] - [[जंतर मंतर, जयपुर]] # [[w:en:Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple, Ellora]] - [[कैलाश मन्दिर, एलोरा]] # [[w:en:Kakatiya Kala Thoranam|Kakatiya Kala Thoranam]] - [[काकतिया कला तोरणम्]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla Railway]] - [[कालका शिमला रेलवे]] # [[w:en:Kas Plateau Reserved Forest|Kas Plateau Reserved Forest]] - [[कास पठार आरक्षित वन]] # [[w:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]] - [[काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Keoladeo National Park|Keoladeo National Park]] - [[केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Khajuraho Group of Monuments|Khajuraho Group of Monuments]] - [[खजुराहो स्मारक समूह]] # [[w:en:Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga National Park]] - [[कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] # [[w:en:Kumbhalgarh|Kumbhalgarh]] - [[कुंभलगढ़]] # [[w:en:Lakshmi Temple, Khajuraho|Lakshmi Temple, Khajuraho]] - [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 08:19, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:List of World Heritage Sites in India|List of World Heritage Sites in India]] - [[भारत के विश्व धरोहर स्थल]] # [[w:en:Madrasa and tomb of Alauddin Khalji|Madrasa and tomb of Alauddin Khalji]] - [[अलाउद्दीन खिलजी का मदरसा और मकबरा]] # [[w:en:Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple]] - [[महाबोधि मंदिर]] # [[w:en:Manas National Park|Manas National Park]] - [[मानस राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Matanga Hill|Matanga Hill]] - [[मातंग पहाड़ी]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:49, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Moidam|Moidam]] - [[मैदाम]] # [[w:en:Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व पार्क के स्मारक]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mountain railways of India|Mountain railways of India]] - [[भारत की पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Nalanda mahavihara|Nalanda mahavihara]] - [[नालन्दा महाविहार]] # [[w:en:Nanda Devi|Nanda Devi]] - [[नन्दा देवी पर्वत]] # [[w:en:Nanda Devi National Park|Nanda Devi National Park]] - [[नन्दा देवी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks]] - [[नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] - [[User:TypeInfo|टाइपइन्फो]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 12:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nila Gumbad|Nila Gumbad]] - [[नीला गुम्बद, दिल्ली]] # [[w:en:Nilgiri Mountain Railway|Nilgiri Mountain Railway]] - [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Old Goa|Old Goa]] - [[पुराना गोवा]] # [[w:en:Origins and architecture of the Taj Mahal|Origins and architecture of the Taj Mahal]] - [[ताजमहल के मूल एवं वास्तु|ताजमहल की उत्पत्ति और वास्तुकला]] # [[w:en:Pattadakal|Pattadakal]] - [[पट्टदकल]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Qutb Minar|Qutb Minar]] - [[कुतुब मीनार]] # [[w:en:Qutb Minar complex|Qutb Minar complex]] - [[कुतुब परिसर]] # [[w:en:Ramappa Temple|Ramappa Temple]] - [[रामप्पा मंदिर]] # [[w:en:Rani ki Vav|Rani ki Vav]] - [[रानी की वाव]] # [[w:en:Ranthambore Fort|Ranthambore Fort]] - [[रणथम्भोर दुर्ग]] # [[w:en:Red Fort|Red Fort]] - [[लाल किला]] # [[w:en:Sabz Burj|Sabz Burj]] - [[सब्ज़ बुर्ज]] # [[w:en:Sacred Ensembles of the Hoysalas|Sacred Ensembles of the Hoysalas]] - [[होयसल के पवित्र समूह]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] - [[सांची स्तूप]] # [[w:en:Sanchi Stupa No. 2|Sanchi Stupa No. 2]] - [[सांची स्तूप संख्या-2]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Shantiniketan|Shantiniketan]] - [[शांतिनिकेतन]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sundarbans|Sundarbans]] - [[सुंदरबन]] # [[w:en:Sundarbans National Park|Sundarbans National Park]] - [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Taj Mahal|Taj Mahal]] - [[ताजमहल]] # [[w:en:The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier]] - [[ली कोर्बुज़ियर की वास्तुकला]] - [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 12:58, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Imam Zamin|Tomb of Imam Zamin]] - [[इमाम ज़ामिन का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Isa Khan|Tomb of Isa Khan]] - [[ईसा खान का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Valley of Flowers National Park|Valley of Flowers National Park]] - [[फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Varaha Cave Temple|Varaha Cave Temple]] - [[वराह गुफा मंदिर]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:05, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] - [[मुंबई का विक्टोरियन और आर्ट डेको एनसेंबल]] # [[w:en:Vijayanagara|Vijayanagara]] - [[विजयनगर]] # [[w:en:Warangal Fort|Warangal Fort]] - [[वरंगल दुर्ग]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats|Western Ghats]] - [[पश्चिम घाट]] # [[w:en:Pitalkhora|Pitalkhora]] - [[पीतलखोरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tholung Monastery|Tholung Monastery]] - [[थोलुंग मठ]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 22:01, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats Ecology Expert Panel|Western Ghats Ecology Expert Panel]] - [[पश्चिमी घाट पारिस्थितिकी विशेषज्ञ पैनल]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] - [[कार्पेथियन और यूरोप के अन्य क्षेत्रों के प्राचीन और आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 04:24, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Carpathian Biosphere Reserve|Carpathian Biosphere Reserve]] - [[कार्पेथियन बायोस्फीयर रिजर्व]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest|Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest]] - [[उहोल्का-शिरोकी लुह आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:39, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzh National Nature Park|Uzh National Nature Park]] - [[उझ राष्ट्रीय प्राकृतिक उद्यान]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chersonesus|Chersonesus]] - [[चेर्सनेसास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:39, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Saint Sophia Cathedral, Kyiv|Saint Sophia Cathedral, Kyiv]] - [[सेंट सोफिया कैथेड्रल, कीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bell Tower of Saint Sophia Cathedral|Bell Tower of Saint Sophia Cathedral]] - [[सेंट सोफिया गिरजाघर का घंटाघर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:14, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv Pechersk Lavra]] - [[कीव पेचेर्स्क लावर]] -[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Saviour at Berestove|Church of the Saviour at Berestove]] - [[चर्च ऑफ़ द सेवियर, बेरेस्टोव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:23, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Lviv|Lviv]] - [[ल्वीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Old Town (Lviv)|Old Town (Lviv)]] - [[ओल्ड टाउन (लवीव)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:13, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Cathedral, Lviv|St. George's Cathedral, Lviv]] - [[सेंट जॉर्ज कैथेड्रल,ल्वीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] - [[बुकोविनियन और डालमेशियन महानगर निवास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Struve Geodetic Arc|Struve Geodetic Arc]] - [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] # [[w:en:Historic Centre of Odesa|Historic Centre of Odesa]] - [[ओडेसा का ऐतिहासिक केंद्र]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Prymorskyi Boulevard|Prymorskyi Boulevard]] - [[प्रिमोर्स्की बुलेवार्ड]] # [[w:en:Potemkin Stairs|Potemkin Stairs]] - [[पोटेमकिन की सीढ़ियाँ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:16, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Odesa Opera and Ballet Theatre|Odesa Opera and Ballet Theatre]] - [[ओडेसा ओपेरा और बैले थिएटर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:52, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine]] - [[पोलैंड और यूक्रेन के कार्पेथियन क्षेत्र के लकड़ी के चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:45, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Church, Drohobych|St. George's Church, Drohobych]] - [[सेंट जॉर्ज चर्च, ड्रोहोबिच]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:34, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv|Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv]] - [[चर्च ऑफ द सिनाक्सिस ऑफ द ब्लेस्ड वर्जिन मैरी, मटकिव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:53, 21 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[w:en:Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)|Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)]] - [[डिसेंट ऑफ द होली स्पिरिट चर्च (पोटेलिच)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Church of the Archangel Michael, Uzhok|Church of the Archangel Michael, Uzhok]] - [[चर्च ऑफ द आर्कएंजेल माइकल, उझोक]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Ascension, Yasinia|Church of the Ascension, Yasinia]] - [[असेंशन चर्च, यासिनिया]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:39, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Holy Trinity Church, Zhovkva|Holy Trinity Church, Zhovkva]] - [[होली ट्रिनिटी चर्च, झोवक्वा]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Rohatyn (Holy Spirit Church)|Rohatyn (Holy Spirit Church)]] - [[रोहाटिन (होली स्पिरिट चर्च)]] # [[w:en:Chernihiv|Chernihiv]] - [[चेर्निहीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Transfiguration Cathedral, Chernihiv|Transfiguration Cathedral, Chernihiv]] - [[ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:23, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv|Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv]] -[[बोरिस और ग्लेब कैथेड्रल,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Piatnytska Church, Chernihiv|Piatnytska Church, Chernihiv]] - [[पियात्नित्स्का चर्च,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi|Kamianets-Podilskyi]] - [[कामियानेट्स-पोदिल्स्की]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:40, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi Castle|Kamianets-Podilskyi Castle]] - [[कामियानेट्स-पोडिल्स्की किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 14:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Taras Hill|Taras Hill]] - [[तारास पहाड़ी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Shevchenko National Reserve|Shevchenko National Reserve]] - [[शेवचेंको राष्ट्रीय रिजर्व]] [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 17:18, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Askania-Nova|Askania-Nova]] - [[अस्कानिया-नोवा]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sofiyivka Park|Sofiyivka Park]] - [[सोफियावका पार्क]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai Palace|Bakhchysarai Palace]] - [[बखचीसराय महल]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamyana Mohyla|Kamyana Mohyla]] - [[काम्याना मोहिला]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:09, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mykolaiv Observatory|Mykolaiv Observatory]] - [[मायकोलाइव वेधशाला]] [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:37, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Genoese fortress, Sudak|Genoese fortress, Sudak]] - [[जेनोई किला, सुदाक]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:20, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Crimean Astrophysical Observatory|Crimean Astrophysical Observatory]] - [[क्रिमियन एस्ट्रोफिजिकल वेधशाला]] # [[w:en:St. Cyril's Monastery, Kyiv|St. Cyril's Monastery, Kyiv]] - [[सेंट सिरिल मठ, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St Andrew's Church, Kyiv|St Andrew's Church, Kyiv]] - [[सेंट एंड्रयू चर्च, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mangup|Mangup]] - [[मंगुप]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:43, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Eski-Kermen|Eski-Kermen]] - [[एस्की-क़ैरमन]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chufut-Kale|Chufut-Kale]] - [[चुफ़ुत-काले]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:49, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai|Bakhchysarai]] - [[बखचीसराय]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Derzhprom|Derzhprom]] - [[दर्झप्रोम]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tyras|Tyras]] - [[टायरस]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:02, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bilhorod-Dnistrovskyi fortress|Bilhorod-Dnistrovskyi fortress]] - [[बिलहोरोद-निस्त्रोवस्की किला]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:45, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Trypillia|Trypillia]] - [[त्रिपिल्लिया]] [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nebelivka|Nebelivka]] - [[नेबेलिव्का]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) #<s>[[w:en:Volodymyrivka (excavation site)|Volodymyrivka (excavation site)]] - [[वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Verteba Cave|Verteba Cave]] - [[वेरतेबा गुफा ]] [[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:33, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Maidanetske|Maidanetske]] - [[मैदानेत्स्के]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Talianki (archaeological site)|Talianki (archaeological site)]] - [[तालियांकी (पुरातात्विक स्थल)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dobrovody|Dobrovody]] - [[डोब्रोवोडी]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:19, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khotyn Fortress|Khotyn Fortress]] - [[खोतिन दुर्ग]] - पहले से निर्मित # [[w:en:Lubart's Castle|Lubart's Castle]] - [[लुबार्ट का किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:58, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Olesko Castle|Olesko Castle]] - [[ओलेस्को किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pidhirtsi Castle|Pidhirtsi Castle]] - [[पिधिरत्सी किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Palanok Castle|Palanok Castle]] - [[पालानोक किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzhhorod Castle|Uzhhorod Castle]] - [[उझहोरोड किला]]-[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Zolochiv Castle|Zolochiv Castle]] - [[ज़ोलोचिव किला]] # [[w:en:Dubno Castle|Dubno Castle]] - [[दुब्नो किला]] # [[w:en:Zbarazh Castle|Zbarazh Castle]] - [[ज़बाराझ किला]] - # [[w:en:Medzhybizh Fortress|Medzhybizh Fortress]] - [[मेद्ज़िबिज़्का क़िला]] -[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:38, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khortytsia|Khortytsia]]-[[खोर्तिशिया]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Golden Gate, Kyiv|Golden Gate, Kyiv]] - [[गोल्डन गेट, कीव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dormition Cathedral, Kharkiv|Dormition Cathedral, Kharkiv]] - [[डॉर्मिशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Intercession Cathedral, Kharkiv|Intercession Cathedral, Kharkiv]] - [[इंटरसेशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Berezil Theatre|Berezil Theatre]] - [[बेरेज़िल थिएटर]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Sharivka Palace|Sharivka Palace]] - [[शारिव्का महल]] # [[w:en:Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum|Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum]] - [[ह्रिहोरी स्कोवोरोदा साहित्यिक स्मारक संग्रहालय]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 07:52, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Drobytsky Yar|Drobytsky Yar]] - [[ड्रोबित्स्की यार]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Mariinskyi Palace|Mariinskyi Palace]] - [[मरिंस्की महल]] # [[w:en:St. Michael's Golden-Domed Monastery|St. Michael's Golden-Domed Monastery]] - [[सेंट माइकल का स्वर्ण-गुंबददार मठ]] # [[w:en:House with Chimaeras|House with Chimaeras]] - [[हाउस विद काइमेराज़]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:30, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Fortress|Kyiv Fortress]] - [[कीव किला]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Kachanivka Palace|Kachanivka Palace]] - [[कचानिव्का महल]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Baturyn|Baturyn]] - [[बातुरिन]] # [[w:en:Hlukhiv|Hlukhiv]] - [[हलुखिव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:25, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pochaiv Lavra|Pochaiv Lavra]] - [[पोचाइव लावर]] # [[w:en:Kremenets Castle|Kremenets Castle]] - [[क्रेमेनेट्स किला]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:19, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sviatohirsk Lavra|Sviatohirsk Lavra]] - [[स्वियातोहिर्स्क लावर]] — [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 16:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Vorontsov Palace (Alupka)|Vorontsov Palace (Alupka)]] - [[वोरोनत्सोव महल (अलुपका)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Livadia Palace|Livadia Palace]] - [[लिवाडिया महल]] -<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Popov Manor House|Popov Manor House]] - [[पोपोव मनोर हाउस]]<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pereiaslav|Pereiaslav]] - [[पेरेयस्लाव]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chyhyryn|Chyhyryn]] - [[चिहिरिन]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC)पहले से निर्मित पृष्ठ # [[w:en:Zymne Monastery|Zymne Monastery]] - [[जिम्ने मठ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) == व्यंजन और पेय == # [[:en:Ham|Ham]] – [[हैम(व्यंजन)]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:16, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ratatouille|Ratatouille]] – [[रातातुय]]-[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:51, 21 अगस्त 2026 (UTC) == भौगोलिक अवस्थिति == # [[:en:Administrative divisions of Azerbaijan|Administrative divisions of Azerbaijan]] – [[अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:36, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cantons of France|Cantons of France]] – [[फ़्रांस के कैंटन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Autonomous okrugs of Russia|Autonomous okrugs of Russia]] – [[रूस के स्वायत्त ओक्रुग]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fief|Fief]] – [[मिल्कियत]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Hungary|Counties of Hungary]] – [[हंगरी के काउंटी]]- [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regierungsbezirk|Regierungsbezirk]] – [[प्रशासनिक ज़िला (जर्मनी)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:31, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Provinces of China|Provinces of China]] – [[चीन के प्रांत]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 05:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regions of Finland|Regions of Finland]] – [[फ़िनलैंड के क्षेत्र]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Garrison|Garrison]] – [[गैरिसन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Gaeltacht|Gaeltacht]] – [[गेल्टैक्ट]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:52, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fortress|Fortress]] – [[किलाबंदी]] # [[:en:Limes (Roman Empire)|Limes (Roman Empire)]] – [[सीमांत क्षेत्र (रोमन साम्राज्य)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Estonia|Counties of Estonia]] – [[एस्टोनिया की काउंटी]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Governorate (Russia)|Governorate (Russia)]] – [[गवर्नरेट (रूस)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oppidum|Oppidum]] – [[ऑपिडम]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:List of cities in Bosnia and Herzegovina|List of cities in Bosnia and Herzegovina]] – [[बोस्निया और हर्जेगोविना के शहरों की सूची]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:33, 5 सितंबर 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Sadomasochism|Sadomasochism]] – [[परपीड़न-स्वपीड़न रति]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:42, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Salmonellosis|Salmonellosis]] – [[साल्मोनेलोसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Jet lag|Jet lag]] – [[जेट लैग]] # [[:en:Conjoined twins|Conjoined twins]] – [[संयुक्त जुड़वाँ]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Arachnophobia|Arachnophobia]] – [[मकड़ी का भय]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:51, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Acute radiation syndrome|Acute radiation syndrome]] – [[एक्यूट रेडिएशन सिंड्रोम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 11:33, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Muteness|Muteness]] – [[मूकता]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:50, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pressure ulcer|Pressure ulcer]] – [[प्रेशर अल्सर]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Postpartum depression|Postpartum depression]] – [[प्रसवोत्तर अवसाद]] # [[:en:Gender dysphoria|Gender dysphoria]] – [[जेंडर डिस्फोरिया]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 02:07, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cellulitis|Cellulitis]] – [[सेल्युलाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ataxia|Ataxia]] – [[गतिविभ्रम]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 13:15, 15 अगस्त 2026 (UTC) == इतिहास == # [[:en:Phoney War|Phoney War]] – [[फोनी युद्ध]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 05:55, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fork (software development)|Fork (software development)]] – [[फोर्क (सॉफ्टवेयर विकास)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Defenestrations of Prague|Defenestrations of Prague]] – [[प्राग की खिड़की से फेंकने की घटनाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:2017 CONCACAF Gold Cup|2017 CONCACAF Gold Cup]] – [[2017 CONCACAF गोल्ड कप]] # [[:en:Diet of Worms|Diet of Worms]] – [[वॉर्म्स की शाही सभा]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 06:05, 19 अगस्त 2026 (UTC) == विधि == # [[:en:Jus soli|Jus soli]] – [[जन्मसिद्ध नागरिकता]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ius in re|Ius in re]] – [[वस्तु अधिकार]] # [[:en:Servitude in civil law|Servitude in civil law]] – [[नागरिक विधि में सुखाधिकार]] # [[:en:Usufruct|Usufruct]] – [[कानूनी फलोपभोग]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Margin (finance)|Margin (finance)]] – [[मार्जिन (वित्त)]] # [[:en:Customary international law|Customary international law]] – [[प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Paranja|Paranja]] – [[परांजा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Great Lent|Great Lent]] – [[महा उपवास]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) == मीडिया == # [[:en:Silent film|Silent film]] – [[मूक फ़िल्म]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 11:16, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – [[व्यापक बहुखिलाड़ी ऑनलाइन भूमिका-निर्वाह खेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Adventure film|Adventure film]] – [[एडवेंचर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Television series|Television series]] – [[टेलीविजन कार्यक्रम]] # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – [[बहुखिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Film noir|Film noir]] – [[नॉयर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cult film|Cult film]] – [[कल्ट फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:French New Wave|French New Wave]] – [[फ्रांसीसी नई लहर]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – [[युद्ध आधारित फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – [[एकल-खिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Telenovela|Telenovela]] – [[टेलीनोवेला]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:37, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Servant of the People (2015 TV series)|Servant of the People (2015 TV series)]] – [[सर्वेंट ऑफ़ द पीपल (2015 टीवी धारावाहिक)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) == वीडियो गेमिंग == # [[:en:Super Mario Bros.|Super Mario Bros.]] – [[सुपर मारियो ब्रदर्स]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:59, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Half-Life (video game)|Half-Life (video game)]] – [[हाफ़-लाइफ़ (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pac-Man|Pac-Man]] – [[पैकमैन]] # [[:en:StarCraft (video game)|StarCraft (video game)]] – [[स्टारक्राफ़्ट (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Elder Scrolls V: Skyrim|The Elder Scrolls V: Skyrim]] – [[द एल्डर स्क्रोल्स V: स्काइरिम]] # [[:en:Half-Life 2|Half-Life 2]] – [[हाफ़-लाइफ़ 2 (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dota 2|Dota 2]] – [[डोटा 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:21, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty 4: Modern Warfare|Call of Duty 4: Modern Warfare]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी 4: मॉडर्न वारफेयर]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:28, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal (video game)|Portal (video game)]] – [[पोर्टल (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Assassin's Creed (video game)|Assassin's Creed (video game)]] – [[असैसिन्स क्रीड (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pong|Pong]] – [[पोंग]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:31, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2]] – [[रेड डेड रिडेम्पशन 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims (video game)|The Sims (video game)]] – [[द सिम्स (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Doom (1993 video game)|Doom (1993 video game)]] – [[डूम (1993 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 3|The Sims 3]] – [[द सिम्स 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto (video game)|Grand Theft Auto (video game)]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Second Life|Second Life]] – [[सेकंड लाइफ़]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Undertale|Undertale]] – [[अंडरटेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Travian|Travian]] – [[ट्रैवियन]] # [[:en:The Sims 2|The Sims 2]] – [[द सिम्स 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mafia (video game)|Mafia (video game)]] – [[माफिया (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty: Modern Warfare 2|Call of Duty: Modern Warfare 2]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी: मॉडर्न वारफेयर 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Witcher 3: Wild Hunt|The Witcher 3: Wild Hunt]] – [[द विचर 3: वाइल्ड हंट]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Far Cry 3|Far Cry 3]] – [[फ़ार क्राइ 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto 2|Grand Theft Auto 2]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 2]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:45, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild]] – [[द लीजेंड ऑफ़ ज़ेल्डा: ब्रीथ ऑफ़ द वाइल्ड]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Clash Royale|Clash Royale]] – [[क्लैश रॉयल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:17, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wordle|Wordle]] – [[वर्डल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:37, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft III: Reign of Chaos]] – [[वारक्राफ़्ट III: रीग्न ऑफ़ कैओस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:44, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Super Mario 64|Super Mario 64]] – [[सुपर मारियो 64]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Space Invaders|Space Invaders]] – [[स्पेस इन्वेडर्स]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 4|The Sims 4]] – [[द सिम्स 4]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal 2|Portal 2]] – [[पोर्टल 2]] # [[:en:Donkey Kong (1981 video game)|Donkey Kong (1981 video game)]] – [[डॉन्की कॉन्ग (1981 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Hot Jupiter|Hot Jupiter]] – [[गरम बृहस्पति]] # [[:en:Stellar population|Stellar population]] – [[तारकीय समष्टि]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ocean world|Ocean world]] – [[महासागर विश्व]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:K-type main-sequence star|K-type main-sequence star]] – [[K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:30, 31 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[:en:Near-Earth asteroid|Near-Earth asteroid]] – [[पृथ्वी-समीप वस्तु]] </s>पूर्व निर्मित लेख[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Planets beyond Neptune|Planets beyond Neptune]] – [[वरुण से परे ग्रह]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:01, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fixed stars|Fixed stars]] – [[स्थिर तारे]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:51, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Piedmontese language|Piedmontese language]] – [[पीडमोंटी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Leonese language|Leonese language]] – [[लेओनी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sorbian languages|Sorbian languages]] – [[सोर्बियाई भाषाएँ]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Minangkabau language|Minangkabau language]] – [[मीनांगकाबाऊ भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Võro language|Võro language]] – [[वोरो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]] – [[काल्मिक ओइरात]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tsonga language|Tsonga language]] – [[त्सोंगा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Etruscan language|Etruscan language]] – [[एट्रस्कन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alemannic German|Alemannic German]] – [[आलमानी जर्मन]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:59, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mazanderani language|Mazanderani language]] – [[मज़ंदरानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gilbertese language|Gilbertese language]] – [[गिल्बर्टी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch language]] – [[पेन्सिल्वेनियाई डच भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Votic language|Votic language]] – [[वोटिक भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sango language|Sango language]] – [[सांगो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]] – [[उत्तरी सोथो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:American Sign Language|American Sign Language]] – [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banjarese language|Banjarese language]] – [[बान्जारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Standard Chinese|Standard Chinese]] – [[मानक चीनी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Svan language|Svan language]] – [[स्वान भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old French|Old French]] – [[पुरानी फ्रांसीसी]] – [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा]] # [[:en:Samogitian language|Samogitian language]] – [[सामोगिशियाई भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Niuean language|Niuean language]] – [[निउएई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Evenki language|Evenki language]] – [[एवेंकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old East Slavic|Old East Slavic]] – [[पुरानी पूर्वी स्लाविक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Meänkieli|Meänkieli]] – [[मेआनकिएली भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tarifit|Tarifit]] – [[तारिफ़ित भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alsatian dialect|Alsatian dialect]] – [[अलज़ासी बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tabasaran language|Tabasaran language]] – [[तबासरान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luwian language|Luwian language]] – [[लुवियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nganasan language|Nganasan language]] – [[न्गानासान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kven language|Kven language]] – [[क्वेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tat language (Caucasus)|Tat language (Caucasus)]] – [[तात भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:French Sign Language|French Sign Language]] – [[फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Biblical Hebrew|Biblical Hebrew]] – [[बाइबिली हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mooré|Mooré]] – [[मूर भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old High German|Old High German]] – [[पुरानी उच्च जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nivkh languages|Nivkh languages]] – [[निव्ख भाषाएँ]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]] – [[पोंटिक ग्रीक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gallo language|Gallo language]] – [[गैलो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dolgan language|Dolgan language]] – [[डोलगन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seychellois Creole|Seychellois Creole]] – [[सेशेलोइस क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Enets language|Enets language]] – [[एनेट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wymysorys|Wymysorys]] – [[विमिसोरीस भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nanai language|Nanai language]] – [[नानाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cheyenne language|Cheyenne language]] – [[शायेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luba-Kasai language|Luba-Kasai language]] – [[सिलुबा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Western Armenian|Western Armenian]] – [[पश्चिमी आर्मीनियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istro-Romanian language|Istro-Romanian language]] – [[इस्ट्रो-रोमानियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shor language|Shor language]] – [[शोर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ter Sámi|Ter Sámi]] – [[तेर सामी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hassaniya Arabic|Hassaniya Arabic]] – [[हसानिया अरबी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zeelandic|Zeelandic]] – [[ज़ीलैंडिक]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lakota language|Lakota language]] – [[लाकोटा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Saxon|Old Saxon]] – [[पुरानी सैक्सन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Urum language|Urum language]] – [[उरुम भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palatine German dialects|Palatine German dialects]] – [[पैलेटाइन जर्मन बोलियाँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pirahã language|Pirahã language]] – [[पिराहा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Judeo-Arabic|Judeo-Arabic]] – [[यहूदी-अरबी]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hill Mari language|Hill Mari language]] – [[पहाड़ी मरी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istriot|Istriot]] – [[इस्ट्रियोट भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lydian language|Lydian language]] – [[लिडियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Krymchak language|Krymchak language]] – [[क्रिम्चक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nicaraguan Sign Language|Nicaraguan Sign Language]] – [[निकारागुआई सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Udi language|Udi language]] – [[उदी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Chulym language|Chulym language]] – [[चुलिम भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dinka language|Dinka language]] – [[डिंका भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laki language|Laki language]] – [[लकी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Eblaite language|Eblaite language]] – [[एब्लाइट भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Edo language|Edo language]] – [[एडो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian language]] – [[लिव्वी-करेलियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eyak language|Eyak language]] – [[इयाक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gheg Albanian|Gheg Albanian]] – [[घेग अल्बानियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Swabian German|Swabian German]] – [[स्वाबियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Italian Sign Language|Italian Sign Language]] – [[इतालवी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lycian language|Lycian language]] – [[लिसियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khazar language|Khazar language]] – [[खज़र भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Champenois language|Champenois language]] – [[शैंपेनोइस भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Itelmen language|Itelmen language]] – [[इटेलमेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Moghol language|Moghol language]] – [[मोग़ोल भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Central Bikol|Central Bikol]] – [[सेंट्रल बिकोल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kamas language|Kamas language]] – [[कामास भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Venetic language|Venetic language]] – [[वेनेटिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siberian Tatar language|Siberian Tatar language]] – [[साइबेरियाई तातार भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Makassarese language|Makassarese language]] – [[माकासारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Anglo-Norman language|Anglo-Norman language]] – [[आंग्ल-नॉर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Beja language|Beja language]] – [[बेजा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan dialect]] – [[बन्युमासन बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bats language|Bats language]] – [[बाट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Austrian German|Austrian German]] – [[ऑस्ट्रियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Katharevousa|Katharevousa]] – [[कथारेवौसा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mandaic language|Mandaic language]] – [[मैंडाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ludic language|Ludic language]] – [[लुडिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cia-Cia language|Cia-Cia language]] – [[सिया-सिया भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Taa language|Taa language]] – [[ता भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carolinian language|Carolinian language]] – [[कैरोलिनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dagbani language|Dagbani language]] – [[दगबानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Middle French|Middle French]] – [[मध्य फ़्रान्सीसी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maasai language|Maasai language]] – [[मासाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hadza language|Hadza language]] – [[हद्ज़ा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mauritian Creole|Mauritian Creole]] – [[मॉरीशियाई क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Jin Chinese|Jin Chinese]] – [[जिन चीनी]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 13:09, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Western Yugur language|Western Yugur language]] – [[पश्चिमी युगुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Soqotri language|Soqotri language]] – [[सोक़ोत्री भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mohawk language|Mohawk language]] – [[मोहॉक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khwarezmian language|Khwarezmian language]] – [[ख़्वारेज़्मी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Uilta language|Uilta language]] – [[उइल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seto dialect|Seto dialect]] – [[सेतो बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khinalug language|Khinalug language]] – [[ख़िनालुग भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palaic language|Palaic language]] – [[पलाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shelta|Shelta]] – [[शेल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Modern Hebrew|Modern Hebrew]] – [[आधुनिक हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siwi language|Siwi language]] – [[सिवी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warao language|Warao language]] – [[वाराओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Chuukese language|Chuukese language]] – [[चुउकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Standard German|Standard German]] – [[मानक जर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hunnic language|Hunnic language]] – [[हूणी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Medieval Latin|Medieval Latin]] – [[मध्यकालीन लातिन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Guanche language|Guanche language]] – [[गुआंचे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Curonian language|Curonian language]] – [[क्यूरोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carian language|Carian language]] – [[करियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ancient Macedonian language|Ancient Macedonian language]] – [[प्राचीन मैसेडोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Fur language|Fur language]] – [[फ़ुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lozi language|Lozi language]] – [[लोज़ी भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 08:33, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sandawe language|Sandawe language]] – [[संडावे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Andi language|Andi language]] – [[अंडी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Garifuna language|Garifuna language]] – [[गरिफ़ुना भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Messapic language|Messapic language]] – [[मेसापिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Purépecha language|Purépecha language]] – [[पुरेपेचा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zenaga language|Zenaga language]] – [[ज़ेनागा भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 07:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cimbrian language|Cimbrian language]] – [[सिम्ब्रियन भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maguindanao language|Maguindanao language]] – [[मागुइंदानाओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hopi language|Hopi language]] – [[होपी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bukharian language|Bukharian language]] – [[बुख़ारी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pu–Xian Min|Pu–Xian Min]] – [[पु-ज़ियान मिन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Yapese language|Yapese language]] – [[यापी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kaqchikel language|Kaqchikel language]] – [[काक़चिकेल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Chinese|Old Chinese]] – [[पुरानी चीनी भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] # [[:en:Zapotec languages|Zapotec languages]] – [[ज़ापोटेक भाषाएँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Four Books and Five Classics|Four Books and Five Classics]] – [[चार पुस्तकें और पाँच क्लासिक्स]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:49, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:A Vindication of the Rights of Woman|A Vindication of the Rights of Woman]] – [[अ विंडिकेशन ऑफ़ द राइट्स ऑफ़ वूमेन (निबंध)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:00, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laws (dialogue)|Laws (dialogue)]] – [[द लॉज़ (संवाद)]] - [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 10:33, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:On Liberty|On Liberty]] – [[ऑन लिबर्टी]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 08:11, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Capital in the Twenty-First Century|Capital in the Twenty-First Century]] – [[कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 06:43, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tintin in Tibet|Tintin in Tibet]] – [[तिब्बत में टिनटिन]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 17:26, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The German Ideology|The German Ideology]] – [[द जर्मन आइडियोलॉजी (पुस्तक)]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:40, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Verse (poetry)|Verse (poetry)]] – [[पद (कविता)]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 18:04, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lyric poetry|Lyric poetry]] – [[गीतात्मक काव्य]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:43, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Code|Code]] – [[कोड]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:53, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Play (theatre)|Play (theatre)]] – पहले से लेख उपलब्ध - [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)]] तथा [[नाटक]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:33, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Obituary|Obituary]] – [[शोकसंदेश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:48, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Caliber|Caliber]] – [[कैलिबर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:20, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Armistice|Armistice]] – [[युद्धविराम संधि]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:PNG|PNG]] – [[पीएनजी]] - - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Monograph|Monograph]] – [[मोनोग्राफ]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:56, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Peace treaty|Peace treaty]] – [[शांति संधि]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 08:06, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:IPhone 5c|IPhone 5c]] – [[आईफ़ोन 5सी]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 17:20, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Samsung Galaxy S7|Samsung Galaxy S7]] – [[सैमसंग गैलेक्सी एस7]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:16, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Firmware|Firmware]] - [[फर्मवेयर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Plug-in (computing)|Plug-in (computing)]] – [[प्लग-इन (कंप्यूटिंग)]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 12:35, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Ninety-five Theses|Ninety-five Theses]] – [[पंचानबे थीसिस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:29, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oriental Orthodox Churches|Oriental Orthodox Churches]] – [[ओरिएंटल ऑर्थोडॉक्स चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:03, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wicca|Wicca]] – [[विका]] # [[:en:Monophysitism|Monophysitism]] – [[एकात्मवाद]] # [[:en:Henotheism|Henotheism]] – [[एकदेववाद]] # [[:en:Golden calf|Golden calf]] – [[सोने का बछड़ा]] - [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:22, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Puritans|Puritans]] – [[प्यूरिटन]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) fhi0v88drt03dbjr7ec4o249c75irxf 6610883 6610879 2026-09-06T03:08:49Z Kandarpajit Kallol 88042 /* भौतिकी और खगोल विज्ञान */ 6610883 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। == भारत के धरोहर स्थल == # [[w:en:Agra Fort|Agra Fort]] - [[आगरा का लाल किला]] # [[w:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Ajanta Caves|Ajanta Caves]] - [[अजंता गुफाएँ]] # [[w:en:Alai Darwaza|Alai Darwaza]] - [[अलाई दरवाजा]] # [[w:en:Amber Fort|Amber Fort]] - [[आमेर का किला]] # [[w:en:Arab Serai|Arab Serai]] - [[अरब सराय]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 09:10, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Basilica of Bom Jesus|Basilica of Bom Jesus]] - [[बासिलिका ऑफ बम जीसस]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] # [[w:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]] - [[बोधगया]] # [[w:en:Brihadisvara Temple|Brihadisvara Temple]] - [[बृहदेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram]] - [[बृहदीश्वर मन्दिर, गंगैकोण्ड चोलपुरम]] # [[w:en:Cave Temples of Mahabalipuram|Cave Temples of Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व उद्यान]] # [[w:en:Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh Capitol Complex]] - [[चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लैक्स]] # [[w:en:Chapel of St. Catherine|Chapel of St. Catherine]] - [[सेंट कैथरीन चैपल]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]] - [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] # [[w:en:Chittor Fort|Chittor Fort]] - [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग]] # [[w:en:Church of Our Lady of the Rosary (Goa)|Church of Our Lady of the Rosary (Goa)]] - [[चर्च ऑफ अवर लेडी ऑफ द रोजरी (गोवा)]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Churches and Convents of Goa|Churches and Convents of Goa]] - [[गोवा के चर्च और कॉन्वेंट]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling Himalayan Railway]] - [[दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] # [[w:en:Dholavira|Dholavira]] - [[धोलावीरा]] # [[w:en:Duladeo Temple|Duladeo Temple]] - [[दुलादेव मन्दिर]] # [[w:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]] - [[एलिफेंटा की गुफाएं]] # [[w:en:Ellora Caves|Ellora Caves]] - [[एलोरा की गुफाएं]] # [[w:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] # [[w:en:Gagron Fort|Gagron Fort]] - [[गागरौन दुर्ग]] # [[w:en:Great Himalayan National Park|Great Himalayan National Park]] - [[ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Great Living Chola Temples|Great Living Chola Temples]] - [[महान जीवित चोल मंदिर]] # [[w:en:Group of Monuments at Mahabalipuram|Group of Monuments at Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Hampi|Hampi]] - [[हम्पी]] # [[w:en:Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts of Rajasthan]] - [[राजस्थान के पहाड़ी दुर्ग]] # [[w:en:Historic City of Ahmadabad|Historic City of Ahmadabad]] - [[अहमदाबाद का ऐतिहासिक शहर]] # [[w:en:Humayun's tomb|Humayun's tomb]] - [[हुमायूँ का मक़बरा]] # [[w:en:Jaipur|Jaipur]] - [[जयपुर]] # [[w:en:Jaisalmer Fort|Jaisalmer Fort]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jaisalmer Fort Palace Museum|Jaisalmer Fort Palace Museum]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar, Jaipur]] - [[जंतर मंतर, जयपुर]] # [[w:en:Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple, Ellora]] - [[कैलाश मन्दिर, एलोरा]] # [[w:en:Kakatiya Kala Thoranam|Kakatiya Kala Thoranam]] - [[काकतिया कला तोरणम्]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla Railway]] - [[कालका शिमला रेलवे]] # [[w:en:Kas Plateau Reserved Forest|Kas Plateau Reserved Forest]] - [[कास पठार आरक्षित वन]] # [[w:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]] - [[काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Keoladeo National Park|Keoladeo National Park]] - [[केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Khajuraho Group of Monuments|Khajuraho Group of Monuments]] - [[खजुराहो स्मारक समूह]] # [[w:en:Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga National Park]] - [[कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] # [[w:en:Kumbhalgarh|Kumbhalgarh]] - [[कुंभलगढ़]] # [[w:en:Lakshmi Temple, Khajuraho|Lakshmi Temple, Khajuraho]] - [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 08:19, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:List of World Heritage Sites in India|List of World Heritage Sites in India]] - [[भारत के विश्व धरोहर स्थल]] # [[w:en:Madrasa and tomb of Alauddin Khalji|Madrasa and tomb of Alauddin Khalji]] - [[अलाउद्दीन खिलजी का मदरसा और मकबरा]] # [[w:en:Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple]] - [[महाबोधि मंदिर]] # [[w:en:Manas National Park|Manas National Park]] - [[मानस राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Matanga Hill|Matanga Hill]] - [[मातंग पहाड़ी]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:49, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Moidam|Moidam]] - [[मैदाम]] # [[w:en:Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व पार्क के स्मारक]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mountain railways of India|Mountain railways of India]] - [[भारत की पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Nalanda mahavihara|Nalanda mahavihara]] - [[नालन्दा महाविहार]] # [[w:en:Nanda Devi|Nanda Devi]] - [[नन्दा देवी पर्वत]] # [[w:en:Nanda Devi National Park|Nanda Devi National Park]] - [[नन्दा देवी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks]] - [[नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] - [[User:TypeInfo|टाइपइन्फो]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 12:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nila Gumbad|Nila Gumbad]] - [[नीला गुम्बद, दिल्ली]] # [[w:en:Nilgiri Mountain Railway|Nilgiri Mountain Railway]] - [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Old Goa|Old Goa]] - [[पुराना गोवा]] # [[w:en:Origins and architecture of the Taj Mahal|Origins and architecture of the Taj Mahal]] - [[ताजमहल के मूल एवं वास्तु|ताजमहल की उत्पत्ति और वास्तुकला]] # [[w:en:Pattadakal|Pattadakal]] - [[पट्टदकल]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Qutb Minar|Qutb Minar]] - [[कुतुब मीनार]] # [[w:en:Qutb Minar complex|Qutb Minar complex]] - [[कुतुब परिसर]] # [[w:en:Ramappa Temple|Ramappa Temple]] - [[रामप्पा मंदिर]] # [[w:en:Rani ki Vav|Rani ki Vav]] - [[रानी की वाव]] # [[w:en:Ranthambore Fort|Ranthambore Fort]] - [[रणथम्भोर दुर्ग]] # [[w:en:Red Fort|Red Fort]] - [[लाल किला]] # [[w:en:Sabz Burj|Sabz Burj]] - [[सब्ज़ बुर्ज]] # [[w:en:Sacred Ensembles of the Hoysalas|Sacred Ensembles of the Hoysalas]] - [[होयसल के पवित्र समूह]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] - [[सांची स्तूप]] # [[w:en:Sanchi Stupa No. 2|Sanchi Stupa No. 2]] - [[सांची स्तूप संख्या-2]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Shantiniketan|Shantiniketan]] - [[शांतिनिकेतन]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sundarbans|Sundarbans]] - [[सुंदरबन]] # [[w:en:Sundarbans National Park|Sundarbans National Park]] - [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Taj Mahal|Taj Mahal]] - [[ताजमहल]] # [[w:en:The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier]] - [[ली कोर्बुज़ियर की वास्तुकला]] - [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 12:58, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Imam Zamin|Tomb of Imam Zamin]] - [[इमाम ज़ामिन का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Isa Khan|Tomb of Isa Khan]] - [[ईसा खान का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Valley of Flowers National Park|Valley of Flowers National Park]] - [[फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Varaha Cave Temple|Varaha Cave Temple]] - [[वराह गुफा मंदिर]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:05, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] - [[मुंबई का विक्टोरियन और आर्ट डेको एनसेंबल]] # [[w:en:Vijayanagara|Vijayanagara]] - [[विजयनगर]] # [[w:en:Warangal Fort|Warangal Fort]] - [[वरंगल दुर्ग]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats|Western Ghats]] - [[पश्चिम घाट]] # [[w:en:Pitalkhora|Pitalkhora]] - [[पीतलखोरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tholung Monastery|Tholung Monastery]] - [[थोलुंग मठ]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 22:01, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats Ecology Expert Panel|Western Ghats Ecology Expert Panel]] - [[पश्चिमी घाट पारिस्थितिकी विशेषज्ञ पैनल]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] - [[कार्पेथियन और यूरोप के अन्य क्षेत्रों के प्राचीन और आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 04:24, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Carpathian Biosphere Reserve|Carpathian Biosphere Reserve]] - [[कार्पेथियन बायोस्फीयर रिजर्व]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest|Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest]] - [[उहोल्का-शिरोकी लुह आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:39, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzh National Nature Park|Uzh National Nature Park]] - [[उझ राष्ट्रीय प्राकृतिक उद्यान]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chersonesus|Chersonesus]] - [[चेर्सनेसास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:39, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Saint Sophia Cathedral, Kyiv|Saint Sophia Cathedral, Kyiv]] - [[सेंट सोफिया कैथेड्रल, कीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bell Tower of Saint Sophia Cathedral|Bell Tower of Saint Sophia Cathedral]] - [[सेंट सोफिया गिरजाघर का घंटाघर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:14, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv Pechersk Lavra]] - [[कीव पेचेर्स्क लावर]] -[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Saviour at Berestove|Church of the Saviour at Berestove]] - [[चर्च ऑफ़ द सेवियर, बेरेस्टोव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:23, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Lviv|Lviv]] - [[ल्वीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Old Town (Lviv)|Old Town (Lviv)]] - [[ओल्ड टाउन (लवीव)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:13, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Cathedral, Lviv|St. George's Cathedral, Lviv]] - [[सेंट जॉर्ज कैथेड्रल,ल्वीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] - [[बुकोविनियन और डालमेशियन महानगर निवास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Struve Geodetic Arc|Struve Geodetic Arc]] - [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] # [[w:en:Historic Centre of Odesa|Historic Centre of Odesa]] - [[ओडेसा का ऐतिहासिक केंद्र]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Prymorskyi Boulevard|Prymorskyi Boulevard]] - [[प्रिमोर्स्की बुलेवार्ड]] # [[w:en:Potemkin Stairs|Potemkin Stairs]] - [[पोटेमकिन की सीढ़ियाँ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:16, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Odesa Opera and Ballet Theatre|Odesa Opera and Ballet Theatre]] - [[ओडेसा ओपेरा और बैले थिएटर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:52, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine]] - [[पोलैंड और यूक्रेन के कार्पेथियन क्षेत्र के लकड़ी के चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:45, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Church, Drohobych|St. George's Church, Drohobych]] - [[सेंट जॉर्ज चर्च, ड्रोहोबिच]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:34, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv|Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv]] - [[चर्च ऑफ द सिनाक्सिस ऑफ द ब्लेस्ड वर्जिन मैरी, मटकिव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:53, 21 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[w:en:Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)|Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)]] - [[डिसेंट ऑफ द होली स्पिरिट चर्च (पोटेलिच)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Church of the Archangel Michael, Uzhok|Church of the Archangel Michael, Uzhok]] - [[चर्च ऑफ द आर्कएंजेल माइकल, उझोक]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Ascension, Yasinia|Church of the Ascension, Yasinia]] - [[असेंशन चर्च, यासिनिया]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:39, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Holy Trinity Church, Zhovkva|Holy Trinity Church, Zhovkva]] - [[होली ट्रिनिटी चर्च, झोवक्वा]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Rohatyn (Holy Spirit Church)|Rohatyn (Holy Spirit Church)]] - [[रोहाटिन (होली स्पिरिट चर्च)]] # [[w:en:Chernihiv|Chernihiv]] - [[चेर्निहीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Transfiguration Cathedral, Chernihiv|Transfiguration Cathedral, Chernihiv]] - [[ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:23, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv|Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv]] -[[बोरिस और ग्लेब कैथेड्रल,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Piatnytska Church, Chernihiv|Piatnytska Church, Chernihiv]] - [[पियात्नित्स्का चर्च,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi|Kamianets-Podilskyi]] - [[कामियानेट्स-पोदिल्स्की]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:40, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi Castle|Kamianets-Podilskyi Castle]] - [[कामियानेट्स-पोडिल्स्की किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 14:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Taras Hill|Taras Hill]] - [[तारास पहाड़ी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Shevchenko National Reserve|Shevchenko National Reserve]] - [[शेवचेंको राष्ट्रीय रिजर्व]] [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 17:18, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Askania-Nova|Askania-Nova]] - [[अस्कानिया-नोवा]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sofiyivka Park|Sofiyivka Park]] - [[सोफियावका पार्क]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai Palace|Bakhchysarai Palace]] - [[बखचीसराय महल]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamyana Mohyla|Kamyana Mohyla]] - [[काम्याना मोहिला]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:09, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mykolaiv Observatory|Mykolaiv Observatory]] - [[मायकोलाइव वेधशाला]] [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:37, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Genoese fortress, Sudak|Genoese fortress, Sudak]] - [[जेनोई किला, सुदाक]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:20, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Crimean Astrophysical Observatory|Crimean Astrophysical Observatory]] - [[क्रिमियन एस्ट्रोफिजिकल वेधशाला]] # [[w:en:St. Cyril's Monastery, Kyiv|St. Cyril's Monastery, Kyiv]] - [[सेंट सिरिल मठ, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St Andrew's Church, Kyiv|St Andrew's Church, Kyiv]] - [[सेंट एंड्रयू चर्च, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mangup|Mangup]] - [[मंगुप]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:43, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Eski-Kermen|Eski-Kermen]] - [[एस्की-क़ैरमन]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chufut-Kale|Chufut-Kale]] - [[चुफ़ुत-काले]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:49, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai|Bakhchysarai]] - [[बखचीसराय]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Derzhprom|Derzhprom]] - [[दर्झप्रोम]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tyras|Tyras]] - [[टायरस]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:02, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bilhorod-Dnistrovskyi fortress|Bilhorod-Dnistrovskyi fortress]] - [[बिलहोरोद-निस्त्रोवस्की किला]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:45, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Trypillia|Trypillia]] - [[त्रिपिल्लिया]] [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nebelivka|Nebelivka]] - [[नेबेलिव्का]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) #<s>[[w:en:Volodymyrivka (excavation site)|Volodymyrivka (excavation site)]] - [[वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Verteba Cave|Verteba Cave]] - [[वेरतेबा गुफा ]] [[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:33, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Maidanetske|Maidanetske]] - [[मैदानेत्स्के]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Talianki (archaeological site)|Talianki (archaeological site)]] - [[तालियांकी (पुरातात्विक स्थल)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dobrovody|Dobrovody]] - [[डोब्रोवोडी]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:19, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khotyn Fortress|Khotyn Fortress]] - [[खोतिन दुर्ग]] - पहले से निर्मित # [[w:en:Lubart's Castle|Lubart's Castle]] - [[लुबार्ट का किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:58, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Olesko Castle|Olesko Castle]] - [[ओलेस्को किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pidhirtsi Castle|Pidhirtsi Castle]] - [[पिधिरत्सी किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Palanok Castle|Palanok Castle]] - [[पालानोक किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzhhorod Castle|Uzhhorod Castle]] - [[उझहोरोड किला]]-[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Zolochiv Castle|Zolochiv Castle]] - [[ज़ोलोचिव किला]] # [[w:en:Dubno Castle|Dubno Castle]] - [[दुब्नो किला]] # [[w:en:Zbarazh Castle|Zbarazh Castle]] - [[ज़बाराझ किला]] - # [[w:en:Medzhybizh Fortress|Medzhybizh Fortress]] - [[मेद्ज़िबिज़्का क़िला]] -[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:38, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khortytsia|Khortytsia]]-[[खोर्तिशिया]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Golden Gate, Kyiv|Golden Gate, Kyiv]] - [[गोल्डन गेट, कीव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dormition Cathedral, Kharkiv|Dormition Cathedral, Kharkiv]] - [[डॉर्मिशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Intercession Cathedral, Kharkiv|Intercession Cathedral, Kharkiv]] - [[इंटरसेशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Berezil Theatre|Berezil Theatre]] - [[बेरेज़िल थिएटर]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Sharivka Palace|Sharivka Palace]] - [[शारिव्का महल]] # [[w:en:Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum|Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum]] - [[ह्रिहोरी स्कोवोरोदा साहित्यिक स्मारक संग्रहालय]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 07:52, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Drobytsky Yar|Drobytsky Yar]] - [[ड्रोबित्स्की यार]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Mariinskyi Palace|Mariinskyi Palace]] - [[मरिंस्की महल]] # [[w:en:St. Michael's Golden-Domed Monastery|St. Michael's Golden-Domed Monastery]] - [[सेंट माइकल का स्वर्ण-गुंबददार मठ]] # [[w:en:House with Chimaeras|House with Chimaeras]] - [[हाउस विद काइमेराज़]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:30, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Fortress|Kyiv Fortress]] - [[कीव किला]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Kachanivka Palace|Kachanivka Palace]] - [[कचानिव्का महल]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Baturyn|Baturyn]] - [[बातुरिन]] # [[w:en:Hlukhiv|Hlukhiv]] - [[हलुखिव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:25, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pochaiv Lavra|Pochaiv Lavra]] - [[पोचाइव लावर]] # [[w:en:Kremenets Castle|Kremenets Castle]] - [[क्रेमेनेट्स किला]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:19, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sviatohirsk Lavra|Sviatohirsk Lavra]] - [[स्वियातोहिर्स्क लावर]] — [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 16:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Vorontsov Palace (Alupka)|Vorontsov Palace (Alupka)]] - [[वोरोनत्सोव महल (अलुपका)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Livadia Palace|Livadia Palace]] - [[लिवाडिया महल]] -<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Popov Manor House|Popov Manor House]] - [[पोपोव मनोर हाउस]]<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pereiaslav|Pereiaslav]] - [[पेरेयस्लाव]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chyhyryn|Chyhyryn]] - [[चिहिरिन]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC)पहले से निर्मित पृष्ठ # [[w:en:Zymne Monastery|Zymne Monastery]] - [[जिम्ने मठ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) == व्यंजन और पेय == # [[:en:Ham|Ham]] – [[हैम(व्यंजन)]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:16, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ratatouille|Ratatouille]] – [[रातातुय]]-[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:51, 21 अगस्त 2026 (UTC) == भौगोलिक अवस्थिति == # [[:en:Administrative divisions of Azerbaijan|Administrative divisions of Azerbaijan]] – [[अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:36, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cantons of France|Cantons of France]] – [[फ़्रांस के कैंटन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Autonomous okrugs of Russia|Autonomous okrugs of Russia]] – [[रूस के स्वायत्त ओक्रुग]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fief|Fief]] – [[मिल्कियत]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Hungary|Counties of Hungary]] – [[हंगरी के काउंटी]]- [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regierungsbezirk|Regierungsbezirk]] – [[प्रशासनिक ज़िला (जर्मनी)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:31, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Provinces of China|Provinces of China]] – [[चीन के प्रांत]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 05:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regions of Finland|Regions of Finland]] – [[फ़िनलैंड के क्षेत्र]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Garrison|Garrison]] – [[गैरिसन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Gaeltacht|Gaeltacht]] – [[गेल्टैक्ट]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:52, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fortress|Fortress]] – [[किलाबंदी]] # [[:en:Limes (Roman Empire)|Limes (Roman Empire)]] – [[सीमांत क्षेत्र (रोमन साम्राज्य)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Estonia|Counties of Estonia]] – [[एस्टोनिया की काउंटी]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Governorate (Russia)|Governorate (Russia)]] – [[गवर्नरेट (रूस)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oppidum|Oppidum]] – [[ऑपिडम]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:List of cities in Bosnia and Herzegovina|List of cities in Bosnia and Herzegovina]] – [[बोस्निया और हर्जेगोविना के शहरों की सूची]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:33, 5 सितंबर 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Sadomasochism|Sadomasochism]] – [[परपीड़न-स्वपीड़न रति]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:42, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Salmonellosis|Salmonellosis]] – [[साल्मोनेलोसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Jet lag|Jet lag]] – [[जेट लैग]] # [[:en:Conjoined twins|Conjoined twins]] – [[संयुक्त जुड़वाँ]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Arachnophobia|Arachnophobia]] – [[मकड़ी का भय]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:51, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Acute radiation syndrome|Acute radiation syndrome]] – [[एक्यूट रेडिएशन सिंड्रोम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 11:33, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Muteness|Muteness]] – [[मूकता]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:50, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pressure ulcer|Pressure ulcer]] – [[प्रेशर अल्सर]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Postpartum depression|Postpartum depression]] – [[प्रसवोत्तर अवसाद]] # [[:en:Gender dysphoria|Gender dysphoria]] – [[जेंडर डिस्फोरिया]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 02:07, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cellulitis|Cellulitis]] – [[सेल्युलाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ataxia|Ataxia]] – [[गतिविभ्रम]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 13:15, 15 अगस्त 2026 (UTC) == इतिहास == # [[:en:Phoney War|Phoney War]] – [[फोनी युद्ध]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 05:55, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fork (software development)|Fork (software development)]] – [[फोर्क (सॉफ्टवेयर विकास)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Defenestrations of Prague|Defenestrations of Prague]] – [[प्राग की खिड़की से फेंकने की घटनाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:2017 CONCACAF Gold Cup|2017 CONCACAF Gold Cup]] – [[2017 CONCACAF गोल्ड कप]] # [[:en:Diet of Worms|Diet of Worms]] – [[वॉर्म्स की शाही सभा]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 06:05, 19 अगस्त 2026 (UTC) == विधि == # [[:en:Jus soli|Jus soli]] – [[जन्मसिद्ध नागरिकता]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ius in re|Ius in re]] – [[वस्तु अधिकार]] # [[:en:Servitude in civil law|Servitude in civil law]] – [[नागरिक विधि में सुखाधिकार]] # [[:en:Usufruct|Usufruct]] – [[कानूनी फलोपभोग]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Margin (finance)|Margin (finance)]] – [[मार्जिन (वित्त)]] # [[:en:Customary international law|Customary international law]] – [[प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Paranja|Paranja]] – [[परांजा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Great Lent|Great Lent]] – [[महा उपवास]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) == मीडिया == # [[:en:Silent film|Silent film]] – [[मूक फ़िल्म]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 11:16, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – [[व्यापक बहुखिलाड़ी ऑनलाइन भूमिका-निर्वाह खेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Adventure film|Adventure film]] – [[एडवेंचर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Television series|Television series]] – [[टेलीविजन कार्यक्रम]] # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – [[बहुखिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Film noir|Film noir]] – [[नॉयर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cult film|Cult film]] – [[कल्ट फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:French New Wave|French New Wave]] – [[फ्रांसीसी नई लहर]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – [[युद्ध आधारित फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – [[एकल-खिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Telenovela|Telenovela]] – [[टेलीनोवेला]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:37, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Servant of the People (2015 TV series)|Servant of the People (2015 TV series)]] – [[सर्वेंट ऑफ़ द पीपल (2015 टीवी धारावाहिक)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) == वीडियो गेमिंग == # [[:en:Super Mario Bros.|Super Mario Bros.]] – [[सुपर मारियो ब्रदर्स]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:59, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Half-Life (video game)|Half-Life (video game)]] – [[हाफ़-लाइफ़ (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pac-Man|Pac-Man]] – [[पैकमैन]] # [[:en:StarCraft (video game)|StarCraft (video game)]] – [[स्टारक्राफ़्ट (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Elder Scrolls V: Skyrim|The Elder Scrolls V: Skyrim]] – [[द एल्डर स्क्रोल्स V: स्काइरिम]] # [[:en:Half-Life 2|Half-Life 2]] – [[हाफ़-लाइफ़ 2 (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dota 2|Dota 2]] – [[डोटा 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:21, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty 4: Modern Warfare|Call of Duty 4: Modern Warfare]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी 4: मॉडर्न वारफेयर]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:28, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal (video game)|Portal (video game)]] – [[पोर्टल (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Assassin's Creed (video game)|Assassin's Creed (video game)]] – [[असैसिन्स क्रीड (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pong|Pong]] – [[पोंग]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:31, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2]] – [[रेड डेड रिडेम्पशन 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims (video game)|The Sims (video game)]] – [[द सिम्स (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Doom (1993 video game)|Doom (1993 video game)]] – [[डूम (1993 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 3|The Sims 3]] – [[द सिम्स 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto (video game)|Grand Theft Auto (video game)]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Second Life|Second Life]] – [[सेकंड लाइफ़]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Undertale|Undertale]] – [[अंडरटेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Travian|Travian]] – [[ट्रैवियन]] # [[:en:The Sims 2|The Sims 2]] – [[द सिम्स 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mafia (video game)|Mafia (video game)]] – [[माफिया (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty: Modern Warfare 2|Call of Duty: Modern Warfare 2]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी: मॉडर्न वारफेयर 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Witcher 3: Wild Hunt|The Witcher 3: Wild Hunt]] – [[द विचर 3: वाइल्ड हंट]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Far Cry 3|Far Cry 3]] – [[फ़ार क्राइ 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto 2|Grand Theft Auto 2]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 2]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:45, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild]] – [[द लीजेंड ऑफ़ ज़ेल्डा: ब्रीथ ऑफ़ द वाइल्ड]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Clash Royale|Clash Royale]] – [[क्लैश रॉयल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:17, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wordle|Wordle]] – [[वर्डल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:37, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft III: Reign of Chaos]] – [[वारक्राफ़्ट III: रीग्न ऑफ़ कैओस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:44, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Super Mario 64|Super Mario 64]] – [[सुपर मारियो 64]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Space Invaders|Space Invaders]] – [[स्पेस इन्वेडर्स]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 4|The Sims 4]] – [[द सिम्स 4]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal 2|Portal 2]] – [[पोर्टल 2]] # [[:en:Donkey Kong (1981 video game)|Donkey Kong (1981 video game)]] – [[डॉन्की कॉन्ग (1981 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Hot Jupiter|Hot Jupiter]] – [[गरम बृहस्पति]] # [[:en:Stellar population|Stellar population]] – [[तारकीय समष्टि]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ocean world|Ocean world]] – [[महासागर विश्व]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:K-type main-sequence star|K-type main-sequence star]] – [[K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:30, 31 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[:en:Near-Earth asteroid|Near-Earth asteroid]] – [[पृथ्वी-समीप वस्तु]] </s>पूर्व निर्मित लेख[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Planets beyond Neptune|Planets beyond Neptune]] – [[वरुण से परे ग्रह]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:01, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fixed stars|Fixed stars]] – [[स्थिर तारे]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:51, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Piedmontese language|Piedmontese language]] – [[पीडमोंटी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Leonese language|Leonese language]] – [[लेओनी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sorbian languages|Sorbian languages]] – [[सोर्बियाई भाषाएँ]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Minangkabau language|Minangkabau language]] – [[मीनांगकाबाऊ भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Võro language|Võro language]] – [[वोरो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]] – [[काल्मिक ओइरात]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tsonga language|Tsonga language]] – [[त्सोंगा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Etruscan language|Etruscan language]] – [[एट्रस्कन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alemannic German|Alemannic German]] – [[आलमानी जर्मन]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:59, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mazanderani language|Mazanderani language]] – [[मज़ंदरानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gilbertese language|Gilbertese language]] – [[गिल्बर्टी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch language]] – [[पेन्सिल्वेनियाई डच भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Votic language|Votic language]] – [[वोटिक भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sango language|Sango language]] – [[सांगो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]] – [[उत्तरी सोथो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:American Sign Language|American Sign Language]] – [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banjarese language|Banjarese language]] – [[बान्जारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Standard Chinese|Standard Chinese]] – [[मानक चीनी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Svan language|Svan language]] – [[स्वान भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old French|Old French]] – [[पुरानी फ्रांसीसी]] – [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा]] # [[:en:Samogitian language|Samogitian language]] – [[सामोगिशियाई भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Niuean language|Niuean language]] – [[निउएई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Evenki language|Evenki language]] – [[एवेंकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old East Slavic|Old East Slavic]] – [[पुरानी पूर्वी स्लाविक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Meänkieli|Meänkieli]] – [[मेआनकिएली भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tarifit|Tarifit]] – [[तारिफ़ित भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alsatian dialect|Alsatian dialect]] – [[अलज़ासी बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tabasaran language|Tabasaran language]] – [[तबासरान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luwian language|Luwian language]] – [[लुवियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nganasan language|Nganasan language]] – [[न्गानासान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kven language|Kven language]] – [[क्वेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tat language (Caucasus)|Tat language (Caucasus)]] – [[तात भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:French Sign Language|French Sign Language]] – [[फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Biblical Hebrew|Biblical Hebrew]] – [[बाइबिली हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mooré|Mooré]] – [[मूर भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old High German|Old High German]] – [[पुरानी उच्च जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nivkh languages|Nivkh languages]] – [[निव्ख भाषाएँ]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]] – [[पोंटिक ग्रीक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gallo language|Gallo language]] – [[गैलो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dolgan language|Dolgan language]] – [[डोलगन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seychellois Creole|Seychellois Creole]] – [[सेशेलोइस क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Enets language|Enets language]] – [[एनेट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wymysorys|Wymysorys]] – [[विमिसोरीस भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nanai language|Nanai language]] – [[नानाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cheyenne language|Cheyenne language]] – [[शायेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luba-Kasai language|Luba-Kasai language]] – [[सिलुबा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Western Armenian|Western Armenian]] – [[पश्चिमी आर्मीनियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istro-Romanian language|Istro-Romanian language]] – [[इस्ट्रो-रोमानियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shor language|Shor language]] – [[शोर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ter Sámi|Ter Sámi]] – [[तेर सामी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hassaniya Arabic|Hassaniya Arabic]] – [[हसानिया अरबी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zeelandic|Zeelandic]] – [[ज़ीलैंडिक]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lakota language|Lakota language]] – [[लाकोटा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Saxon|Old Saxon]] – [[पुरानी सैक्सन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Urum language|Urum language]] – [[उरुम भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palatine German dialects|Palatine German dialects]] – [[पैलेटाइन जर्मन बोलियाँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pirahã language|Pirahã language]] – [[पिराहा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Judeo-Arabic|Judeo-Arabic]] – [[यहूदी-अरबी]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hill Mari language|Hill Mari language]] – [[पहाड़ी मरी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istriot|Istriot]] – [[इस्ट्रियोट भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lydian language|Lydian language]] – [[लिडियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Krymchak language|Krymchak language]] – [[क्रिम्चक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nicaraguan Sign Language|Nicaraguan Sign Language]] – [[निकारागुआई सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Udi language|Udi language]] – [[उदी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Chulym language|Chulym language]] – [[चुलिम भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dinka language|Dinka language]] – [[डिंका भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laki language|Laki language]] – [[लकी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Eblaite language|Eblaite language]] – [[एब्लाइट भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Edo language|Edo language]] – [[एडो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian language]] – [[लिव्वी-करेलियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eyak language|Eyak language]] – [[इयाक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gheg Albanian|Gheg Albanian]] – [[घेग अल्बानियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Swabian German|Swabian German]] – [[स्वाबियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Italian Sign Language|Italian Sign Language]] – [[इतालवी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lycian language|Lycian language]] – [[लिसियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khazar language|Khazar language]] – [[खज़र भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Champenois language|Champenois language]] – [[शैंपेनोइस भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Itelmen language|Itelmen language]] – [[इटेलमेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Moghol language|Moghol language]] – [[मोग़ोल भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Central Bikol|Central Bikol]] – [[सेंट्रल बिकोल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kamas language|Kamas language]] – [[कामास भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Venetic language|Venetic language]] – [[वेनेटिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siberian Tatar language|Siberian Tatar language]] – [[साइबेरियाई तातार भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Makassarese language|Makassarese language]] – [[माकासारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Anglo-Norman language|Anglo-Norman language]] – [[आंग्ल-नॉर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Beja language|Beja language]] – [[बेजा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan dialect]] – [[बन्युमासन बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bats language|Bats language]] – [[बाट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Austrian German|Austrian German]] – [[ऑस्ट्रियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Katharevousa|Katharevousa]] – [[कथारेवौसा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mandaic language|Mandaic language]] – [[मैंडाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ludic language|Ludic language]] – [[लुडिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cia-Cia language|Cia-Cia language]] – [[सिया-सिया भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Taa language|Taa language]] – [[ता भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carolinian language|Carolinian language]] – [[कैरोलिनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dagbani language|Dagbani language]] – [[दगबानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Middle French|Middle French]] – [[मध्य फ़्रान्सीसी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maasai language|Maasai language]] – [[मासाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hadza language|Hadza language]] – [[हद्ज़ा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mauritian Creole|Mauritian Creole]] – [[मॉरीशियाई क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Jin Chinese|Jin Chinese]] – [[जिन चीनी]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 13:09, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Western Yugur language|Western Yugur language]] – [[पश्चिमी युगुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Soqotri language|Soqotri language]] – [[सोक़ोत्री भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mohawk language|Mohawk language]] – [[मोहॉक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khwarezmian language|Khwarezmian language]] – [[ख़्वारेज़्मी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Uilta language|Uilta language]] – [[उइल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seto dialect|Seto dialect]] – [[सेतो बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khinalug language|Khinalug language]] – [[ख़िनालुग भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palaic language|Palaic language]] – [[पलाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shelta|Shelta]] – [[शेल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Modern Hebrew|Modern Hebrew]] – [[आधुनिक हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siwi language|Siwi language]] – [[सिवी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warao language|Warao language]] – [[वाराओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Chuukese language|Chuukese language]] – [[चुउकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Standard German|Standard German]] – [[मानक जर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hunnic language|Hunnic language]] – [[हूणी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Medieval Latin|Medieval Latin]] – [[मध्यकालीन लातिन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Guanche language|Guanche language]] – [[गुआंचे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Curonian language|Curonian language]] – [[क्यूरोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carian language|Carian language]] – [[करियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ancient Macedonian language|Ancient Macedonian language]] – [[प्राचीन मैसेडोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Fur language|Fur language]] – [[फ़ुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lozi language|Lozi language]] – [[लोज़ी भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 08:33, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sandawe language|Sandawe language]] – [[संडावे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Andi language|Andi language]] – [[अंडी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Garifuna language|Garifuna language]] – [[गरिफ़ुना भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Messapic language|Messapic language]] – [[मेसापिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Purépecha language|Purépecha language]] – [[पुरेपेचा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zenaga language|Zenaga language]] – [[ज़ेनागा भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 07:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cimbrian language|Cimbrian language]] – [[सिम्ब्रियन भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maguindanao language|Maguindanao language]] – [[मागुइंदानाओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hopi language|Hopi language]] – [[होपी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bukharian language|Bukharian language]] – [[बुख़ारी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pu–Xian Min|Pu–Xian Min]] – [[पु-ज़ियान मिन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Yapese language|Yapese language]] – [[यापी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kaqchikel language|Kaqchikel language]] – [[काक़चिकेल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Chinese|Old Chinese]] – [[पुरानी चीनी भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] # [[:en:Zapotec languages|Zapotec languages]] – [[ज़ापोटेक भाषाएँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Four Books and Five Classics|Four Books and Five Classics]] – [[चार पुस्तकें और पाँच क्लासिक्स]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:49, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:A Vindication of the Rights of Woman|A Vindication of the Rights of Woman]] – [[अ विंडिकेशन ऑफ़ द राइट्स ऑफ़ वूमेन (निबंध)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:00, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laws (dialogue)|Laws (dialogue)]] – [[द लॉज़ (संवाद)]] - [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 10:33, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:On Liberty|On Liberty]] – [[ऑन लिबर्टी]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 08:11, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Capital in the Twenty-First Century|Capital in the Twenty-First Century]] – [[कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 06:43, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tintin in Tibet|Tintin in Tibet]] – [[तिब्बत में टिनटिन]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 17:26, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The German Ideology|The German Ideology]] – [[द जर्मन आइडियोलॉजी (पुस्तक)]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:40, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Verse (poetry)|Verse (poetry)]] – [[पद (कविता)]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 18:04, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lyric poetry|Lyric poetry]] – [[गीतात्मक काव्य]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:43, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Code|Code]] – [[कोड]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:53, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Play (theatre)|Play (theatre)]] – पहले से लेख उपलब्ध - [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)]] तथा [[नाटक]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:33, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Obituary|Obituary]] – [[शोकसंदेश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:48, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Caliber|Caliber]] – [[कैलिबर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:20, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Armistice|Armistice]] – [[युद्धविराम संधि]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:PNG|PNG]] – [[पीएनजी]] - - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Monograph|Monograph]] – [[मोनोग्राफ]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:56, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Peace treaty|Peace treaty]] – [[शांति संधि]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 08:06, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:IPhone 5c|IPhone 5c]] – [[आईफ़ोन 5सी]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 17:20, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Samsung Galaxy S7|Samsung Galaxy S7]] – [[सैमसंग गैलेक्सी एस7]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:16, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Firmware|Firmware]] - [[फर्मवेयर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Plug-in (computing)|Plug-in (computing)]] – [[प्लग-इन (कंप्यूटिंग)]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 12:35, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Ninety-five Theses|Ninety-five Theses]] – [[पंचानबे थीसिस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:29, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oriental Orthodox Churches|Oriental Orthodox Churches]] – [[ओरिएंटल ऑर्थोडॉक्स चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:03, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wicca|Wicca]] – [[विका]] # [[:en:Monophysitism|Monophysitism]] – [[एकात्मवाद]] # [[:en:Henotheism|Henotheism]] – [[एकदेववाद]] # [[:en:Golden calf|Golden calf]] – [[सोने का बछड़ा]] - [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:22, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Puritans|Puritans]] – [[प्यूरिटन]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) 3dts1g67e5206asqokagt94q1rleilt 6611056 6610883 2026-09-06T10:08:16Z Kandarpajit Kallol 88042 /* साहित्य और रंगमंच */ 6611056 wikitext text/x-wiki <noinclude> __NOTOC__ <div style="width: 99%; color: #111; {{box-shadow|0|0|6px|rgba(0, 0, 0, 0.55)}} {{border-radius|2px}}"> <div style="overflow:hidden; height:auto; background: #ADD8E6; width: 100%; padding-bottom:18px;"> <div style="font-size: 26px; margin-top: 24px;margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height: 1.2em;"> {{center|स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव लेख सूची</span>}} </div> <div style="font-size: 18px; padding-top: 0px; margin-left: 16px; margin-right:10px; font-family: 'Linux Libertine',Georgia,Times,serif; line-height:1.2em; color: #666; "> {{विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/Navbar}} '''विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026''' (15 अगस्त से 14 सितंबर 2026) में बनाए जाने वाले लेखों की सूची नीचे दी गई है। : नए लेख के लिए [[विकिपीडिया:स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव 2026/लेख अनुरोध|लेख अनुरोध]] पृष्ठ पर अनुरोध करें। == भारत के धरोहर स्थल == # [[w:en:Agra Fort|Agra Fort]] - [[आगरा का लाल किला]] # [[w:en:Airavatesvara Temple|Airavatesvara Temple]] - [[ऐरावतेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Ajanta Caves|Ajanta Caves]] - [[अजंता गुफाएँ]] # [[w:en:Alai Darwaza|Alai Darwaza]] - [[अलाई दरवाजा]] # [[w:en:Amber Fort|Amber Fort]] - [[आमेर का किला]] # [[w:en:Arab Serai|Arab Serai]] - [[अरब सराय]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 09:10, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Basilica of Bom Jesus|Basilica of Bom Jesus]] - [[बासिलिका ऑफ बम जीसस]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bhimbetka rock shelters|Bhimbetka rock shelters]] - [[भीमबेटका शैलाश्रय]] # [[w:en:Bodh Gaya|Bodh Gaya]] - [[बोधगया]] # [[w:en:Brihadisvara Temple|Brihadisvara Temple]] - [[बृहदेश्वर मंदिर]] # [[w:en:Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram|Brihadisvara Temple, Gangaikonda Cholapuram]] - [[बृहदीश्वर मन्दिर, गंगैकोण्ड चोलपुरम]] # [[w:en:Cave Temples of Mahabalipuram|Cave Temples of Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व उद्यान]] # [[w:en:Chandigarh Capitol Complex|Chandigarh Capitol Complex]] - [[चंडीगढ़ कैपिटल कॉम्प्लैक्स]] # [[w:en:Chapel of St. Catherine|Chapel of St. Catherine]] - [[सेंट कैथरीन चैपल]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chhatrapati Shivaji Terminus|Chhatrapati Shivaji Terminus]] - [[छत्रपति शिवाजी टर्मिनस]] # [[w:en:Chittor Fort|Chittor Fort]] - [[चित्तौड़गढ़ दुर्ग]] # [[w:en:Church of Our Lady of the Rosary (Goa)|Church of Our Lady of the Rosary (Goa)]] - [[चर्च ऑफ अवर लेडी ऑफ द रोजरी (गोवा)]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Churches and Convents of Goa|Churches and Convents of Goa]] - [[गोवा के चर्च और कॉन्वेंट]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Darjeeling Himalayan Railway|Darjeeling Himalayan Railway]] - [[दार्जिलिंग हिमालयन रेलवे]] # [[w:en:Dholavira|Dholavira]] - [[धोलावीरा]] # [[w:en:Duladeo Temple|Duladeo Temple]] - [[दुलादेव मन्दिर]] # [[w:en:Elephanta Caves|Elephanta Caves]] - [[एलिफेंटा की गुफाएं]] # [[w:en:Ellora Caves|Ellora Caves]] - [[एलोरा की गुफाएं]] # [[w:en:Fatehpur Sikri|Fatehpur Sikri]] - [[फतेहपुर सीकरी]] # [[w:en:Gagron Fort|Gagron Fort]] - [[गागरौन दुर्ग]] # [[w:en:Great Himalayan National Park|Great Himalayan National Park]] - [[ग्रेट हिमालयन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Great Living Chola Temples|Great Living Chola Temples]] - [[महान जीवित चोल मंदिर]] # [[w:en:Group of Monuments at Mahabalipuram|Group of Monuments at Mahabalipuram]] - [[महाबलीपुरम के स्मारकों का समूह]] # [[w:en:Hampi|Hampi]] - [[हम्पी]] # [[w:en:Hill Forts of Rajasthan|Hill Forts of Rajasthan]] - [[राजस्थान के पहाड़ी दुर्ग]] # [[w:en:Historic City of Ahmadabad|Historic City of Ahmadabad]] - [[अहमदाबाद का ऐतिहासिक शहर]] # [[w:en:Humayun's tomb|Humayun's tomb]] - [[हुमायूँ का मक़बरा]] # [[w:en:Jaipur|Jaipur]] - [[जयपुर]] # [[w:en:Jaisalmer Fort|Jaisalmer Fort]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jaisalmer Fort Palace Museum|Jaisalmer Fort Palace Museum]] - [[जैसलमेर दुर्ग]] # [[w:en:Jantar Mantar, Jaipur|Jantar Mantar, Jaipur]] - [[जंतर मंतर, जयपुर]] # [[w:en:Kailasa Temple, Ellora|Kailasa Temple, Ellora]] - [[कैलाश मन्दिर, एलोरा]] # [[w:en:Kakatiya Kala Thoranam|Kakatiya Kala Thoranam]] - [[काकतिया कला तोरणम्]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:39, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kalka–Shimla Railway|Kalka–Shimla Railway]] - [[कालका शिमला रेलवे]] # [[w:en:Kas Plateau Reserved Forest|Kas Plateau Reserved Forest]] - [[कास पठार आरक्षित वन]] # [[w:en:Kaziranga National Park|Kaziranga National Park]] - [[काज़ीरंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Keoladeo National Park|Keoladeo National Park]] - [[केवलादेव राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Khajuraho Group of Monuments|Khajuraho Group of Monuments]] - [[खजुराहो स्मारक समूह]] # [[w:en:Khangchendzonga National Park|Khangchendzonga National Park]] - [[कंचनजंगा राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Konark Sun Temple|Konark Sun Temple]] - [[कोणार्क सूर्य मंदिर]] # [[w:en:Kumbhalgarh|Kumbhalgarh]] - [[कुंभलगढ़]] # [[w:en:Lakshmi Temple, Khajuraho|Lakshmi Temple, Khajuraho]] - [[लक्ष्मी मंदिर, खजुराहो]] - [[सदस्य:RJ Raawat|RJ RAAWAT]] ([[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|Talk]]) 08:19, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:List of World Heritage Sites in India|List of World Heritage Sites in India]] - [[भारत के विश्व धरोहर स्थल]] # [[w:en:Madrasa and tomb of Alauddin Khalji|Madrasa and tomb of Alauddin Khalji]] - [[अलाउद्दीन खिलजी का मदरसा और मकबरा]] # [[w:en:Mahabodhi Temple|Mahabodhi Temple]] - [[महाबोधि मंदिर]] # [[w:en:Manas National Park|Manas National Park]] - [[मानस राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Matanga Hill|Matanga Hill]] - [[मातंग पहाड़ी]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 08:49, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Moidam|Moidam]] - [[मैदाम]] # [[w:en:Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park|Monuments of Champaner-Pavagadh Archaeological Park]] - [[चंपानेर-पावागढ़ पुरातत्व पार्क के स्मारक]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mountain railways of India|Mountain railways of India]] - [[भारत की पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Nalanda mahavihara|Nalanda mahavihara]] - [[नालन्दा महाविहार]] # [[w:en:Nanda Devi|Nanda Devi]] - [[नन्दा देवी पर्वत]] # [[w:en:Nanda Devi National Park|Nanda Devi National Park]] - [[नन्दा देवी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks|Nanda Devi and Valley of Flowers National Parks]] - [[नंदा देवी और फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] - [[User:TypeInfo|टाइपइन्फो]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 12:22, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nila Gumbad|Nila Gumbad]] - [[नीला गुम्बद, दिल्ली]] # [[w:en:Nilgiri Mountain Railway|Nilgiri Mountain Railway]] - [[नीलगिरि पर्वतीय रेल]] # [[w:en:Old Goa|Old Goa]] - [[पुराना गोवा]] # [[w:en:Origins and architecture of the Taj Mahal|Origins and architecture of the Taj Mahal]] - [[ताजमहल के मूल एवं वास्तु|ताजमहल की उत्पत्ति और वास्तुकला]] # [[w:en:Pattadakal|Pattadakal]] - [[पट्टदकल]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Qutb Minar|Qutb Minar]] - [[कुतुब मीनार]] # [[w:en:Qutb Minar complex|Qutb Minar complex]] - [[कुतुब परिसर]] # [[w:en:Ramappa Temple|Ramappa Temple]] - [[रामप्पा मंदिर]] # [[w:en:Rani ki Vav|Rani ki Vav]] - [[रानी की वाव]] # [[w:en:Ranthambore Fort|Ranthambore Fort]] - [[रणथम्भोर दुर्ग]] # [[w:en:Red Fort|Red Fort]] - [[लाल किला]] # [[w:en:Sabz Burj|Sabz Burj]] - [[सब्ज़ बुर्ज]] # [[w:en:Sacred Ensembles of the Hoysalas|Sacred Ensembles of the Hoysalas]] - [[होयसल के पवित्र समूह]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sanchi Stupa|Sanchi Stupa]] - [[सांची स्तूप]] # [[w:en:Sanchi Stupa No. 2|Sanchi Stupa No. 2]] - [[सांची स्तूप संख्या-2]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Shantiniketan|Shantiniketan]] - [[शांतिनिकेतन]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sundarbans|Sundarbans]] - [[सुंदरबन]] # [[w:en:Sundarbans National Park|Sundarbans National Park]] - [[सुंदरबन राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Taj Mahal|Taj Mahal]] - [[ताजमहल]] # [[w:en:The Architectural Work of Le Corbusier|The Architectural Work of Le Corbusier]] - [[ली कोर्बुज़ियर की वास्तुकला]] - [[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 12:58, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Imam Zamin|Tomb of Imam Zamin]] - [[इमाम ज़ामिन का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tomb of Isa Khan|Tomb of Isa Khan]] - [[ईसा खान का मक़बरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 10:04, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Valley of Flowers National Park|Valley of Flowers National Park]] - [[फूलों की घाटी राष्ट्रीय उद्यान]] # [[w:en:Varaha Cave Temple|Varaha Cave Temple]] - [[वराह गुफा मंदिर]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:05, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai|Victorian Gothic and Art Deco Ensembles of Mumbai]] - [[मुंबई का विक्टोरियन और आर्ट डेको एनसेंबल]] # [[w:en:Vijayanagara|Vijayanagara]] - [[विजयनगर]] # [[w:en:Warangal Fort|Warangal Fort]] - [[वरंगल दुर्ग]] - [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:54, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats|Western Ghats]] - [[पश्चिम घाट]] # [[w:en:Pitalkhora|Pitalkhora]] - [[पीतलखोरा]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 12:45, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tholung Monastery|Tholung Monastery]] - [[थोलुंग मठ]] - [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 22:01, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Western Ghats Ecology Expert Panel|Western Ghats Ecology Expert Panel]] - [[पश्चिमी घाट पारिस्थितिकी विशेषज्ञ पैनल]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) == यूक्रेन के धरोहर स्थल == # [[w:en:Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe]] - [[कार्पेथियन और यूरोप के अन्य क्षेत्रों के प्राचीन और आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 04:24, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Carpathian Biosphere Reserve|Carpathian Biosphere Reserve]] - [[कार्पेथियन बायोस्फीयर रिजर्व]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:29, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest|Uholka-Shyrokyi Luh primeval beech forest]] - [[उहोल्का-शिरोकी लुह आदिम बीच वृक्षों के वन]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:39, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzh National Nature Park|Uzh National Nature Park]] - [[उझ राष्ट्रीय प्राकृतिक उद्यान]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chersonesus|Chersonesus]] - [[चेर्सनेसास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:39, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Saint Sophia Cathedral, Kyiv|Saint Sophia Cathedral, Kyiv]] - [[सेंट सोफिया कैथेड्रल, कीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bell Tower of Saint Sophia Cathedral|Bell Tower of Saint Sophia Cathedral]] - [[सेंट सोफिया गिरजाघर का घंटाघर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:14, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Pechersk Lavra|Kyiv Pechersk Lavra]] - [[कीव पेचेर्स्क लावर]] -[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Saviour at Berestove|Church of the Saviour at Berestove]] - [[चर्च ऑफ़ द सेवियर, बेरेस्टोव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:23, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Lviv|Lviv]] - [[ल्वीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Old Town (Lviv)|Old Town (Lviv)]] - [[ओल्ड टाउन (लवीव)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:13, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Cathedral, Lviv|St. George's Cathedral, Lviv]] - [[सेंट जॉर्ज कैथेड्रल,ल्वीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans|Residence of Bukovinian and Dalmatian Metropolitans]] - [[बुकोविनियन और डालमेशियन महानगर निवास]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Struve Geodetic Arc|Struve Geodetic Arc]] - [[स्ट्रूव जिओडेटिक आर्क]] # [[w:en:Historic Centre of Odesa|Historic Centre of Odesa]] - [[ओडेसा का ऐतिहासिक केंद्र]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 09:36, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Prymorskyi Boulevard|Prymorskyi Boulevard]] - [[प्रिमोर्स्की बुलेवार्ड]] # [[w:en:Potemkin Stairs|Potemkin Stairs]] - [[पोटेमकिन की सीढ़ियाँ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 08:16, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Odesa Opera and Ballet Theatre|Odesa Opera and Ballet Theatre]] - [[ओडेसा ओपेरा और बैले थिएटर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:52, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine|Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine]] - [[पोलैंड और यूक्रेन के कार्पेथियन क्षेत्र के लकड़ी के चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:45, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St. George's Church, Drohobych|St. George's Church, Drohobych]] - [[सेंट जॉर्ज चर्च, ड्रोहोबिच]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:34, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv|Church of the Synaxis of the Blessed Virgin Mary, Matkiv]] - [[चर्च ऑफ द सिनाक्सिस ऑफ द ब्लेस्ड वर्जिन मैरी, मटकिव]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:53, 21 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[w:en:Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)|Descent of the Holy Spirit Church (Potelych)]] - [[डिसेंट ऑफ द होली स्पिरिट चर्च (पोटेलिच)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Church of the Archangel Michael, Uzhok|Church of the Archangel Michael, Uzhok]] - [[चर्च ऑफ द आर्कएंजेल माइकल, उझोक]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:49, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Church of the Ascension, Yasinia|Church of the Ascension, Yasinia]] - [[असेंशन चर्च, यासिनिया]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 07:39, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Holy Trinity Church, Zhovkva|Holy Trinity Church, Zhovkva]] - [[होली ट्रिनिटी चर्च, झोवक्वा]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Rohatyn (Holy Spirit Church)|Rohatyn (Holy Spirit Church)]] - [[रोहाटिन (होली स्पिरिट चर्च)]] # [[w:en:Chernihiv|Chernihiv]] - [[चेर्निहीव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:04, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Transfiguration Cathedral, Chernihiv|Transfiguration Cathedral, Chernihiv]] - [[ट्रांसफिगरेशन कैथेड्रल, चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:23, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv|Boris and Gleb Cathedral, Chernihiv]] -[[बोरिस और ग्लेब कैथेड्रल,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Piatnytska Church, Chernihiv|Piatnytska Church, Chernihiv]] - [[पियात्नित्स्का चर्च,चेर्निहीव]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi|Kamianets-Podilskyi]] - [[कामियानेट्स-पोदिल्स्की]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:40, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamianets-Podilskyi Castle|Kamianets-Podilskyi Castle]] - [[कामियानेट्स-पोडिल्स्की किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 14:43, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Taras Hill|Taras Hill]] - [[तारास पहाड़ी]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Shevchenko National Reserve|Shevchenko National Reserve]] - [[शेवचेंको राष्ट्रीय रिजर्व]] [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 17:18, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Askania-Nova|Askania-Nova]] - [[अस्कानिया-नोवा]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sofiyivka Park|Sofiyivka Park]] - [[सोफियावका पार्क]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai Palace|Bakhchysarai Palace]] - [[बखचीसराय महल]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:50, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kamyana Mohyla|Kamyana Mohyla]] - [[काम्याना मोहिला]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:09, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mykolaiv Observatory|Mykolaiv Observatory]] - [[मायकोलाइव वेधशाला]] [[सदस्य:Avimaarak|Avimaarak]] ([[सदस्य वार्ता:Avimaarak|वार्ता]]) 09:37, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Genoese fortress, Sudak|Genoese fortress, Sudak]] - [[जेनोई किला, सुदाक]]—[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:20, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Crimean Astrophysical Observatory|Crimean Astrophysical Observatory]] - [[क्रिमियन एस्ट्रोफिजिकल वेधशाला]] # [[w:en:St. Cyril's Monastery, Kyiv|St. Cyril's Monastery, Kyiv]] - [[सेंट सिरिल मठ, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:St Andrew's Church, Kyiv|St Andrew's Church, Kyiv]] - [[सेंट एंड्रयू चर्च, कीव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 07:48, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Mangup|Mangup]] - [[मंगुप]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:43, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Eski-Kermen|Eski-Kermen]] - [[एस्की-क़ैरमन]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chufut-Kale|Chufut-Kale]] - [[चुफ़ुत-काले]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:49, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bakhchysarai|Bakhchysarai]] - [[बखचीसराय]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Derzhprom|Derzhprom]] - [[दर्झप्रोम]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Tyras|Tyras]] - [[टायरस]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 14:02, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Bilhorod-Dnistrovskyi fortress|Bilhorod-Dnistrovskyi fortress]] - [[बिलहोरोद-निस्त्रोवस्की किला]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:45, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Trypillia|Trypillia]] - [[त्रिपिल्लिया]] [[सदस्य:रोहित कुमार साव|रोहित कुमार साव]] ([[सदस्य वार्ता:रोहित कुमार साव|वार्ता]]) 06:18, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Nebelivka|Nebelivka]] - [[नेबेलिव्का]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:28, 23 अगस्त 2026 (UTC) #<s>[[w:en:Volodymyrivka (excavation site)|Volodymyrivka (excavation site)]] - [[वोलोदिमिरिव्का (उत्खनन स्थल)]]</s> यह अंग्रेजी विकिपीडिया पे हटाया गया # [[w:en:Verteba Cave|Verteba Cave]] - [[वेरतेबा गुफा ]] [[सदस्य:MuskanChaudhary121|MuskanChaudhary121]] ([[सदस्य वार्ता:MuskanChaudhary121|वार्ता]]) 10:33, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Maidanetske|Maidanetske]] - [[मैदानेत्स्के]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Talianki (archaeological site)|Talianki (archaeological site)]] - [[तालियांकी (पुरातात्विक स्थल)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dobrovody|Dobrovody]] - [[डोब्रोवोडी]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 15:19, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khotyn Fortress|Khotyn Fortress]] - [[खोतिन दुर्ग]] - पहले से निर्मित # [[w:en:Lubart's Castle|Lubart's Castle]] - [[लुबार्ट का किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:58, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Olesko Castle|Olesko Castle]] - [[ओलेस्को किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pidhirtsi Castle|Pidhirtsi Castle]] - [[पिधिरत्सी किला]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:22, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Palanok Castle|Palanok Castle]] - [[पालानोक किला]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 14:52, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Uzhhorod Castle|Uzhhorod Castle]] - [[उझहोरोड किला]]-[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Zolochiv Castle|Zolochiv Castle]] - [[ज़ोलोचिव किला]] # [[w:en:Dubno Castle|Dubno Castle]] - [[दुब्नो किला]] # [[w:en:Zbarazh Castle|Zbarazh Castle]] - [[ज़बाराझ किला]] - # [[w:en:Medzhybizh Fortress|Medzhybizh Fortress]] - [[मेद्ज़िबिज़्का क़िला]] -[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:38, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Khortytsia|Khortytsia]]-[[खोर्तिशिया]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:33, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Golden Gate, Kyiv|Golden Gate, Kyiv]] - [[गोल्डन गेट, कीव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Dormition Cathedral, Kharkiv|Dormition Cathedral, Kharkiv]] - [[डॉर्मिशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Intercession Cathedral, Kharkiv|Intercession Cathedral, Kharkiv]] - [[इंटरसेशन कैथेड्रल, खार्किव]]- [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 07:32, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Berezil Theatre|Berezil Theatre]] - [[बेरेज़िल थिएटर]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Sharivka Palace|Sharivka Palace]] - [[शारिव्का महल]] # [[w:en:Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum|Hryhorii Skovoroda Literary Memorial Museum]] - [[ह्रिहोरी स्कोवोरोदा साहित्यिक स्मारक संग्रहालय]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 07:52, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Drobytsky Yar|Drobytsky Yar]] - [[ड्रोबित्स्की यार]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Mariinskyi Palace|Mariinskyi Palace]] - [[मरिंस्की महल]] # [[w:en:St. Michael's Golden-Domed Monastery|St. Michael's Golden-Domed Monastery]] - [[सेंट माइकल का स्वर्ण-गुंबददार मठ]] # [[w:en:House with Chimaeras|House with Chimaeras]] - [[हाउस विद काइमेराज़]] - [[सदस्य:आदेश यादव|आदेश यादव]] ([[सदस्य वार्ता:आदेश यादव|वार्ता]]) 15:30, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Kyiv Fortress|Kyiv Fortress]] - [[कीव किला]]-[[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[w:en:Kachanivka Palace|Kachanivka Palace]] - [[कचानिव्का महल]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Baturyn|Baturyn]] - [[बातुरिन]] # [[w:en:Hlukhiv|Hlukhiv]] - [[हलुखिव]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 09:25, 17 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pochaiv Lavra|Pochaiv Lavra]] - [[पोचाइव लावर]] # [[w:en:Kremenets Castle|Kremenets Castle]] - [[क्रेमेनेट्स किला]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 06:19, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Sviatohirsk Lavra|Sviatohirsk Lavra]] - [[स्वियातोहिर्स्क लावर]] — [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 16:31, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Vorontsov Palace (Alupka)|Vorontsov Palace (Alupka)]] - [[वोरोनत्सोव महल (अलुपका)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 06:25, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Livadia Palace|Livadia Palace]] - [[लिवाडिया महल]] -<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Popov Manor House|Popov Manor House]] - [[पोपोव मनोर हाउस]]<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 15:40, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Pereiaslav|Pereiaslav]] - [[पेरेयस्लाव]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[w:en:Chyhyryn|Chyhyryn]] - [[चिहिरिन]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 16:09, 20 अगस्त 2026 (UTC)पहले से निर्मित पृष्ठ # [[w:en:Zymne Monastery|Zymne Monastery]] - [[जिम्ने मठ]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 11:19, 15 अगस्त 2026 (UTC) == व्यंजन और पेय == # [[:en:Ham|Ham]] – [[हैम(व्यंजन)]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 19:16, 14 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ratatouille|Ratatouille]] – [[रातातुय]]-[[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:51, 21 अगस्त 2026 (UTC) == भौगोलिक अवस्थिति == # [[:en:Administrative divisions of Azerbaijan|Administrative divisions of Azerbaijan]] – [[अज़रबैजान के प्रशासनिक विभाग]] —[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 12:36, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cantons of France|Cantons of France]] – [[फ़्रांस के कैंटन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Autonomous okrugs of Russia|Autonomous okrugs of Russia]] – [[रूस के स्वायत्त ओक्रुग]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fief|Fief]] – [[मिल्कियत]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Hungary|Counties of Hungary]] – [[हंगरी के काउंटी]]- [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 16:52, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regierungsbezirk|Regierungsbezirk]] – [[प्रशासनिक ज़िला (जर्मनी)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:31, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Provinces of China|Provinces of China]] – [[चीन के प्रांत]]-<span style="color:green;">&#9997;</span>[[u:शीतल सिन्हा|<u><span style="color:Magenta;">शीतल </span></u>]] ([[User talk:शीतल सिन्हा|<span style="color:blue;">talk</span>]]) 05:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Regions of Finland|Regions of Finland]] – [[फ़िनलैंड के क्षेत्र]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Garrison|Garrison]] – [[गैरिसन]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Gaeltacht|Gaeltacht]] – [[गेल्टैक्ट]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 13:52, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fortress|Fortress]] – [[किलाबंदी]] # [[:en:Limes (Roman Empire)|Limes (Roman Empire)]] – [[सीमांत क्षेत्र (रोमन साम्राज्य)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:06, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Counties of Estonia|Counties of Estonia]] – [[एस्टोनिया की काउंटी]] -- [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:17, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Governorate (Russia)|Governorate (Russia)]] – [[गवर्नरेट (रूस)]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oppidum|Oppidum]] – [[ऑपिडम]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 10:20, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:List of cities in Bosnia and Herzegovina|List of cities in Bosnia and Herzegovina]] – [[बोस्निया और हर्जेगोविना के शहरों की सूची]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:33, 5 सितंबर 2026 (UTC) == स्वास्थ्य और औषधि == # [[:en:Sadomasochism|Sadomasochism]] – [[परपीड़न-स्वपीड़न रति]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:42, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Salmonellosis|Salmonellosis]] – [[साल्मोनेलोसिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Jet lag|Jet lag]] – [[जेट लैग]] # [[:en:Conjoined twins|Conjoined twins]] – [[संयुक्त जुड़वाँ]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:42, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Arachnophobia|Arachnophobia]] – [[मकड़ी का भय]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:51, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Acute radiation syndrome|Acute radiation syndrome]] – [[एक्यूट रेडिएशन सिंड्रोम]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 11:33, 18 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Muteness|Muteness]] – [[मूकता]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:50, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pressure ulcer|Pressure ulcer]] – [[प्रेशर अल्सर]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Postpartum depression|Postpartum depression]] – [[प्रसवोत्तर अवसाद]] # [[:en:Gender dysphoria|Gender dysphoria]] – [[जेंडर डिस्फोरिया]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 02:07, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cellulitis|Cellulitis]] – [[सेल्युलाइटिस]] - [[सदस्य:सौरभ कुमार75|सौरभ कुमार75]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ कुमार75|वार्ता]]) 02:54, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ataxia|Ataxia]] – [[गतिविभ्रम]] [[User:TypeInfo|<b style="font-variant:small-caps;border:2px solid #d32730;padding:0 9px;background:linear-gradient(#0842cd,#139c43);color:#f7eda1;border-radius:6px">टाइपइन्फो</b>]] ([[User talk:TypeInfo|talk]]) 13:15, 15 अगस्त 2026 (UTC) == इतिहास == # [[:en:Phoney War|Phoney War]] – [[फोनी युद्ध]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 05:55, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fork (software development)|Fork (software development)]] – [[फोर्क (सॉफ्टवेयर विकास)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Defenestrations of Prague|Defenestrations of Prague]] – [[प्राग की खिड़की से फेंकने की घटनाएँ]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:18, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:2017 CONCACAF Gold Cup|2017 CONCACAF Gold Cup]] – [[2017 CONCACAF गोल्ड कप]] # [[:en:Diet of Worms|Diet of Worms]] – [[वॉर्म्स की शाही सभा]] [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 06:05, 19 अगस्त 2026 (UTC) == विधि == # [[:en:Jus soli|Jus soli]] – [[जन्मसिद्ध नागरिकता]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ius in re|Ius in re]] – [[वस्तु अधिकार]] # [[:en:Servitude in civil law|Servitude in civil law]] – [[नागरिक विधि में सुखाधिकार]] # [[:en:Usufruct|Usufruct]] – [[कानूनी फलोपभोग]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 10:14, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Margin (finance)|Margin (finance)]] – [[मार्जिन (वित्त)]] # [[:en:Customary international law|Customary international law]] – [[प्रथागत अंतरराष्ट्रीय कानून]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Paranja|Paranja]] – [[परांजा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 03:41, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Great Lent|Great Lent]] – [[महा उपवास]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 18:10, 27 अगस्त 2026 (UTC) == मीडिया == # [[:en:Silent film|Silent film]] – [[मूक फ़िल्म]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 11:16, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Massively multiplayer online role-playing game|Massively multiplayer online role-playing game]] – [[व्यापक बहुखिलाड़ी ऑनलाइन भूमिका-निर्वाह खेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Adventure film|Adventure film]] – [[एडवेंचर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Television series|Television series]] – [[टेलीविजन कार्यक्रम]] # [[:en:Multiplayer video game|Multiplayer video game]] – [[बहुखिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:55, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Film noir|Film noir]] – [[नॉयर फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cult film|Cult film]] – [[कल्ट फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:French New Wave|French New Wave]] – [[फ्रांसीसी नई लहर]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:39, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:War film|War film]] – [[युद्ध आधारित फ़िल्म]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 17:52, 28 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Single-player video game|Single-player video game]] – [[एकल-खिलाड़ी वीडियो गेम]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Telenovela|Telenovela]] – [[टेलीनोवेला]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 16:37, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Servant of the People (2015 TV series)|Servant of the People (2015 TV series)]] – [[सर्वेंट ऑफ़ द पीपल (2015 टीवी धारावाहिक)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:56, 31 अगस्त 2026 (UTC) == वीडियो गेमिंग == # [[:en:Super Mario Bros.|Super Mario Bros.]] – [[सुपर मारियो ब्रदर्स]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 19:59, 19 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Half-Life (video game)|Half-Life (video game)]] – [[हाफ़-लाइफ़ (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pac-Man|Pac-Man]] – [[पैकमैन]] # [[:en:StarCraft (video game)|StarCraft (video game)]] – [[स्टारक्राफ़्ट (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Elder Scrolls V: Skyrim|The Elder Scrolls V: Skyrim]] – [[द एल्डर स्क्रोल्स V: स्काइरिम]] # [[:en:Half-Life 2|Half-Life 2]] – [[हाफ़-लाइफ़ 2 (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dota 2|Dota 2]] – [[डोटा 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:21, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty 4: Modern Warfare|Call of Duty 4: Modern Warfare]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी 4: मॉडर्न वारफेयर]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:28, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal (video game)|Portal (video game)]] – [[पोर्टल (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Assassin's Creed (video game)|Assassin's Creed (video game)]] – [[असैसिन्स क्रीड (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Pong|Pong]] – [[पोंग]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:31, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Red Dead Redemption 2|Red Dead Redemption 2]] – [[रेड डेड रिडेम्पशन 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims (video game)|The Sims (video game)]] – [[द सिम्स (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Doom (1993 video game)|Doom (1993 video game)]] – [[डूम (1993 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 3|The Sims 3]] – [[द सिम्स 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto (video game)|Grand Theft Auto (video game)]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Second Life|Second Life]] – [[सेकंड लाइफ़]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Undertale|Undertale]] – [[अंडरटेल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Travian|Travian]] – [[ट्रैवियन]] # [[:en:The Sims 2|The Sims 2]] – [[द सिम्स 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:54, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mafia (video game)|Mafia (video game)]] – [[माफिया (वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:41, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Call of Duty: Modern Warfare 2|Call of Duty: Modern Warfare 2]] – [[कॉल ऑफ़ ड्यूटी: मॉडर्न वारफेयर 2]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Witcher 3: Wild Hunt|The Witcher 3: Wild Hunt]] – [[द विचर 3: वाइल्ड हंट]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Far Cry 3|Far Cry 3]] – [[फ़ार क्राइ 3]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Grand Theft Auto 2|Grand Theft Auto 2]] – [[ग्रैंड थेफ्ट ऑटो 2]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:45, 21 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Legend of Zelda: Breath of the Wild|The Legend of Zelda: Breath of the Wild]] – [[द लीजेंड ऑफ़ ज़ेल्डा: ब्रीथ ऑफ़ द वाइल्ड]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Clash Royale|Clash Royale]] – [[क्लैश रॉयल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:17, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wordle|Wordle]] – [[वर्डल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:37, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warcraft III: Reign of Chaos|Warcraft III: Reign of Chaos]] – [[वारक्राफ़्ट III: रीग्न ऑफ़ कैओस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:44, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Super Mario 64|Super Mario 64]] – [[सुपर मारियो 64]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 06:26, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Space Invaders|Space Invaders]] – [[स्पेस इन्वेडर्स]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The Sims 4|The Sims 4]] – [[द सिम्स 4]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Portal 2|Portal 2]] – [[पोर्टल 2]] # [[:en:Donkey Kong (1981 video game)|Donkey Kong (1981 video game)]] – [[डॉन्की कॉन्ग (1981 वीडियो गेम)]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 22:53, 31 अगस्त 2026 (UTC) == भौतिकी और खगोल विज्ञान == # [[:en:Hot Jupiter|Hot Jupiter]] – [[गरम बृहस्पति]] # [[:en:Stellar population|Stellar population]] – [[तारकीय समष्टि]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Ocean world|Ocean world]] – [[महासागर विश्व]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:K-type main-sequence star|K-type main-sequence star]] – [[K-प्रकार का मुख्य अनुक्रम तारा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:30, 31 अगस्त 2026 (UTC) # <s>[[:en:Near-Earth asteroid|Near-Earth asteroid]] – [[पृथ्वी-समीप वस्तु]] </s>पूर्व निर्मित लेख[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:48, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Planets beyond Neptune|Planets beyond Neptune]] – [[वरुण से परे ग्रह]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:01, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Fixed stars|Fixed stars]] – [[स्थिर तारे]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:51, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:RR Lyrae variable|RR Lyrae variable]] – [[आरआर लायरी परिवर्ती तारा]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 20:33, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Plutoid|Plutoid]] – [[प्लूटॉइड]] == भाषा और भाषा-विज्ञान == # [[:en:Piedmontese language|Piedmontese language]] – [[पीडमोंटी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Leonese language|Leonese language]] – [[लेओनी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sorbian languages|Sorbian languages]] – [[सोर्बियाई भाषाएँ]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 04:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Minangkabau language|Minangkabau language]] – [[मीनांगकाबाऊ भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Võro language|Võro language]] – [[वोरो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Kalmyk Oirat|Kalmyk Oirat]] – [[काल्मिक ओइरात]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tsonga language|Tsonga language]] – [[त्सोंगा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Etruscan language|Etruscan language]] – [[एट्रस्कन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alemannic German|Alemannic German]] – [[आलमानी जर्मन]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:59, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Mazanderani language|Mazanderani language]] – [[मज़ंदरानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gilbertese language|Gilbertese language]] – [[गिल्बर्टी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pennsylvania Dutch language|Pennsylvania Dutch language]] – [[पेन्सिल्वेनियाई डच भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Votic language|Votic language]] – [[वोटिक भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 16:18, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sango language|Sango language]] – [[सांगो भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) # [[:en:Northern Sotho|Northern Sotho]] – [[उत्तरी सोथो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:American Sign Language|American Sign Language]] – [[अमेरिकी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banjarese language|Banjarese language]] – [[बान्जारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:59, 16 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Standard Chinese|Standard Chinese]] – [[मानक चीनी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Svan language|Svan language]] – [[स्वान भाषा]] - [[सदस्य:सीमा1|सीमा1]] ([[सदस्य वार्ता:सीमा1|वार्ता]]) 22:44, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old French|Old French]] – [[पुरानी फ्रांसीसी]] – [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा]] # [[:en:Samogitian language|Samogitian language]] – [[सामोगिशियाई भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 11:07, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Niuean language|Niuean language]] – [[निउएई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Evenki language|Evenki language]] – [[एवेंकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old East Slavic|Old East Slavic]] – [[पुरानी पूर्वी स्लाविक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Meänkieli|Meänkieli]] – [[मेआनकिएली भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tarifit|Tarifit]] – [[तारिफ़ित भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Alsatian dialect|Alsatian dialect]] – [[अलज़ासी बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tabasaran language|Tabasaran language]] – [[तबासरान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luwian language|Luwian language]] – [[लुवियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nganasan language|Nganasan language]] – [[न्गानासान भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kven language|Kven language]] – [[क्वेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tat language (Caucasus)|Tat language (Caucasus)]] – [[तात भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:French Sign Language|French Sign Language]] – [[फ़्रान्सीसी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Biblical Hebrew|Biblical Hebrew]] – [[बाइबिली हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mooré|Mooré]] – [[मूर भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:11, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Old High German|Old High German]] – [[पुरानी उच्च जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nivkh languages|Nivkh languages]] – [[निव्ख भाषाएँ]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pontic Greek|Pontic Greek]] – [[पोंटिक ग्रीक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gallo language|Gallo language]] – [[गैलो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dolgan language|Dolgan language]] – [[डोलगन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seychellois Creole|Seychellois Creole]] – [[सेशेलोइस क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Enets language|Enets language]] – [[एनेट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wymysorys|Wymysorys]] – [[विमिसोरीस भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nanai language|Nanai language]] – [[नानाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cheyenne language|Cheyenne language]] – [[शायेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Luba-Kasai language|Luba-Kasai language]] – [[सिलुबा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Western Armenian|Western Armenian]] – [[पश्चिमी आर्मीनियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istro-Romanian language|Istro-Romanian language]] – [[इस्ट्रो-रोमानियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shor language|Shor language]] – [[शोर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ter Sámi|Ter Sámi]] – [[तेर सामी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hassaniya Arabic|Hassaniya Arabic]] – [[हसानिया अरबी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zeelandic|Zeelandic]] – [[ज़ीलैंडिक]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lakota language|Lakota language]] – [[लाकोटा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Saxon|Old Saxon]] – [[पुरानी सैक्सन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Urum language|Urum language]] – [[उरुम भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palatine German dialects|Palatine German dialects]] – [[पैलेटाइन जर्मन बोलियाँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pirahã language|Pirahã language]] – [[पिराहा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Judeo-Arabic|Judeo-Arabic]] – [[यहूदी-अरबी]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hill Mari language|Hill Mari language]] – [[पहाड़ी मरी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Istriot|Istriot]] – [[इस्ट्रियोट भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lydian language|Lydian language]] – [[लिडियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Krymchak language|Krymchak language]] – [[क्रिम्चक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Nicaraguan Sign Language|Nicaraguan Sign Language]] – [[निकारागुआई सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Udi language|Udi language]] – [[उदी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Chulym language|Chulym language]] – [[चुलिम भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Dinka language|Dinka language]] – [[डिंका भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laki language|Laki language]] – [[लकी भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Eblaite language|Eblaite language]] – [[एब्लाइट भाषा]] - [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:07, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Edo language|Edo language]] – [[एडो भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Livvi-Karelian language|Livvi-Karelian language]] – [[लिव्वी-करेलियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Eyak language|Eyak language]] – [[इयाक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Gheg Albanian|Gheg Albanian]] – [[घेग अल्बानियाई]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Swabian German|Swabian German]] – [[स्वाबियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Italian Sign Language|Italian Sign Language]] – [[इतालवी सांकेतिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lycian language|Lycian language]] – [[लिसियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khazar language|Khazar language]] – [[खज़र भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Champenois language|Champenois language]] – [[शैंपेनोइस भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:21, 25 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Itelmen language|Itelmen language]] – [[इटेलमेन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Moghol language|Moghol language]] – [[मोग़ोल भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Central Bikol|Central Bikol]] – [[सेंट्रल बिकोल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kamas language|Kamas language]] – [[कामास भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Venetic language|Venetic language]] – [[वेनेटिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siberian Tatar language|Siberian Tatar language]] – [[साइबेरियाई तातार भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Makassarese language|Makassarese language]] – [[माकासारी भाषा]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 07:22, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Anglo-Norman language|Anglo-Norman language]] – [[आंग्ल-नॉर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Beja language|Beja language]] – [[बेजा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Banyumasan dialect|Banyumasan dialect]] – [[बन्युमासन बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bats language|Bats language]] – [[बाट्स भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Austrian German|Austrian German]] – [[ऑस्ट्रियाई जर्मन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Katharevousa|Katharevousa]] – [[कथारेवौसा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mandaic language|Mandaic language]] – [[मैंडाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ludic language|Ludic language]] – [[लुडिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Cia-Cia language|Cia-Cia language]] – [[सिया-सिया भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Taa language|Taa language]] – [[ता भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carolinian language|Carolinian language]] – [[कैरोलिनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Dagbani language|Dagbani language]] – [[दगबानी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Middle French|Middle French]] – [[मध्य फ़्रान्सीसी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maasai language|Maasai language]] – [[मासाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hadza language|Hadza language]] – [[हद्ज़ा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mauritian Creole|Mauritian Creole]] – [[मॉरीशियाई क्रियोल]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Jin Chinese|Jin Chinese]] – [[जिन चीनी]] - [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 13:09, 23 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Western Yugur language|Western Yugur language]] – [[पश्चिमी युगुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Soqotri language|Soqotri language]] – [[सोक़ोत्री भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Mohawk language|Mohawk language]] – [[मोहॉक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khwarezmian language|Khwarezmian language]] – [[ख़्वारेज़्मी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Uilta language|Uilta language]] – [[उइल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Seto dialect|Seto dialect]] – [[सेतो बोली]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Khinalug language|Khinalug language]] – [[ख़िनालुग भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Palaic language|Palaic language]] – [[पलाइक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Shelta|Shelta]] – [[शेल्टा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Modern Hebrew|Modern Hebrew]] – [[आधुनिक हिब्रू भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Siwi language|Siwi language]] – [[सिवी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Warao language|Warao language]] – [[वाराओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Chuukese language|Chuukese language]] – [[चुउकी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Standard German|Standard German]] – [[मानक जर्मन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hunnic language|Hunnic language]] – [[हूणी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Medieval Latin|Medieval Latin]] – [[मध्यकालीन लातिन भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Guanche language|Guanche language]] – [[गुआंचे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Curonian language|Curonian language]] – [[क्यूरोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Carian language|Carian language]] – [[करियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Ancient Macedonian language|Ancient Macedonian language]] – [[प्राचीन मैसेडोनियाई भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Fur language|Fur language]] – [[फ़ुर भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lozi language|Lozi language]] – [[लोज़ी भाषा]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 08:33, 30 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Sandawe language|Sandawe language]] – [[संडावे भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Andi language|Andi language]] – [[अंडी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Garifuna language|Garifuna language]] – [[गरिफ़ुना भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Messapic language|Messapic language]] – [[मेसापिक भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Purépecha language|Purépecha language]] – [[पुरेपेचा भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Zenaga language|Zenaga language]] – [[ज़ेनागा भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 07:58, 15 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Cimbrian language|Cimbrian language]] – [[सिम्ब्रियन भाषा]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:42, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Maguindanao language|Maguindanao language]] – [[मागुइंदानाओ भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Hopi language|Hopi language]] – [[होपी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Bukharian language|Bukharian language]] – [[बुख़ारी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Pu–Xian Min|Pu–Xian Min]] – [[पु-ज़ियान मिन]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Yapese language|Yapese language]] – [[यापी भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Kaqchikel language|Kaqchikel language]] – [[काक़चिकेल भाषा]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Old Chinese|Old Chinese]] – [[पुरानी चीनी भाषा]] - [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] # [[:en:Zapotec languages|Zapotec languages]] – [[ज़ापोटेक भाषाएँ]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 08:55, 1 सितंबर 2026 (UTC) == साहित्य और रंगमंच == # [[:en:Four Books and Five Classics|Four Books and Five Classics]] – [[चार पुस्तकें और पाँच क्लासिक्स]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 11:49, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:A Vindication of the Rights of Woman|A Vindication of the Rights of Woman]] – [[अ विंडिकेशन ऑफ़ द राइट्स ऑफ़ वूमेन (निबंध)]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 13:00, 26 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Laws (dialogue)|Laws (dialogue)]] – [[द लॉज़ (संवाद)]] - [[सदस्य:RDasgupta2020|RDasgupta2020]] ([[सदस्य वार्ता:RDasgupta2020|वार्ता]]) 10:33, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:On Liberty|On Liberty]] – [[ऑन लिबर्टी]], [[सदस्य:गंगा सहाय मीणा|गंगा सहाय मीणा (Ganga Sahay Meena)]] ([[सदस्य वार्ता:गंगा सहाय मीणा|वार्ता]]) 08:11, 20 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Capital in the Twenty-First Century|Capital in the Twenty-First Century]] – [[कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी]][[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 06:43, 1 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tintin in Tibet|Tintin in Tibet]] – [[तिब्बत में टिनटिन]] - [[सदस्य:ATS2026|<span style="font-weight:bold; color:#0645AD;">ATS2026</span>]] · [[सदस्य वार्ता:ATS2026|<span style="color:#008080;">वार्ता</span>]] 17:26, 22 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:The German Ideology|The German Ideology]] – [[द जर्मन आइडियोलॉजी (पुस्तक)]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 07:40, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Verse (poetry)|Verse (poetry)]] – [[पद (कविता)]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 18:04, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Lyric poetry|Lyric poetry]] – [[गीतात्मक काव्य]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:43, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Code|Code]] – [[कोड]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 02:53, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Play (theatre)|Play (theatre)]] – पहले से लेख उपलब्ध - [[नाटक (फिल्म और दूरदर्शन)]] तथा [[नाटक]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 16:33, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Obituary|Obituary]] – [[शोकसंदेश]] - [[सदस्य:Kandarpajit Kallol|Kandarpajit Kallol]] ([[सदस्य वार्ता:Kandarpajit Kallol|वार्ता]]) 02:48, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Caliber|Caliber]] – [[कैलिबर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 17:20, 29 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Armistice|Armistice]] – [[युद्धविराम संधि]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:PNG|PNG]] – [[पीएनजी]] - - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:45, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Monograph|Monograph]] – [[मोनोग्राफ]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 03:56, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Peace treaty|Peace treaty]] – [[शांति संधि]]--[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 08:06, 4 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:IPhone 5c|IPhone 5c]] – [[आईफ़ोन 5सी]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 17:20, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Samsung Galaxy S7|Samsung Galaxy S7]] – [[सैमसंग गैलेक्सी एस7]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 18:16, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Firmware|Firmware]] - [[फर्मवेयर]] - <span style="color:#d4330b;"></span>[[सदस्य:RJ Raawat|<span style="color:#d4330b;"><b>RJ RAAWAT</b></span>]]<span> | </span>[[सदस्य वार्ता:RJ Raawat|<small style="color:#373231;"><b>Talk</b></small>]] 05:30, 24 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Plug-in (computing)|Plug-in (computing)]] – [[प्लग-इन (कंप्यूटिंग)]] - [[सदस्य:Duhita Ragini Kalita|Duhita Ragini Kalita]] ([[सदस्य वार्ता:Duhita Ragini Kalita|वार्ता]]) 12:35, 3 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Tree (abstract data type)|Tree (abstract data type)]] – [[ट्री (डेटा टाइप)]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 06:35, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Online game|Online game]] – [[ऑनलाइन गेम]] - [[सदस्य:Bhabha57|Bhabha57]] ([[सदस्य वार्ता:Bhabha57|वार्ता]]) 14:55, 5 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Virtual machine|Virtual machine]] – [[आभासी मशीन]] - <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:40, 6 सितंबर 2026 (UTC) == धर्म, रहस्यवाद और पौराणिक कथाएँ == # [[:en:Ninety-five Theses|Ninety-five Theses]] – [[पंचानबे थीसिस]] - [[सदस्य:GeniusNishant777|GeniusNishant777]] ([[सदस्य वार्ता:GeniusNishant777|वार्ता]]) 21:29, 31 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Oriental Orthodox Churches|Oriental Orthodox Churches]] – [[ओरिएंटल ऑर्थोडॉक्स चर्च]] --[[सदस्य:सौरभ तिवारी 05|सौरभ तिवारी 05]] ([[सदस्य वार्ता:सौरभ तिवारी 05|वार्ता]]) 14:03, 2 सितंबर 2026 (UTC) # [[:en:Wicca|Wicca]] – [[विका]] # [[:en:Monophysitism|Monophysitism]] – [[एकात्मवाद]] # [[:en:Henotheism|Henotheism]] – [[एकदेववाद]] # [[:en:Golden calf|Golden calf]] – [[सोने का बछड़ा]] - [[सदस्य:अमर तिवारी|अमर तिवारी]] ([[सदस्य वार्ता:अमर तिवारी|वार्ता]]) 07:22, 27 अगस्त 2026 (UTC) # [[:en:Puritans|Puritans]] – [[प्यूरिटन]] # [[:en:Latin Church|Latin Church]] – [[लातिन गिरजाघर]] --[[सदस्य:नीलम|नीलम]] ([[सदस्य वार्ता:नीलम|वार्ता]]) 09:02, 5 सितंबर 2026 (UTC) 99h9e8ozhhc1i8qn2jy24g350on0zf9 प्रवेशद्वार:हाल की घटनाएँ/घटनाएँ/अगस्त 2026 100 1618466 6610725 6610363 2026-09-05T15:12:03Z ~2026-48265-62 946221 6610725 wikitext text/x-wiki 4 सितंबर स्वतंत्र भारद्वाज को पुसिल ने हिरासत में लिया 5 सितंबर रात के अंधेरे में गिराई गई सहारनपुर की ११५ साल पुरानी मस्जिद ncwpd3hcwfmckghm3n4k63sg5tnu88a 6610727 6610725 2026-09-05T15:13:08Z ~2026-48265-62 946221 /* */ 6610727 wikitext text/x-wiki 4 सितंबर स्वतंत्र भारद्वाज को पुसिल ने हिरासत में लिया 5 सितंबर रात के अंधेरे में गिराई गई सहारनपुर की ११५ साल पुरानी मस्जिद https://www.deccanherald.com/india/uttar-pradesh/tension-in-saharanpur-after-115-yr-old-mosque-demolished-opposition-leaders-slam-bjp-4136171 5lng1hspfeja5cnlt6lesahxwkikv12 हंस प्रकाश दीक्षित 0 1618467 6610704 6610371 2026-09-05T14:26:13Z Hansprakashdixit 946036 /* */ 6610704 wikitext text/x-wiki '''हंस प्रकाश दीक्षित''' हिंदी भाषा के समकालीन कवि एवं रचनाकार हैं। उनकी कविताएं डिजिटल साहित्यिक मंचों पर प्रकाशित हुई हैं। विशेष रूप से अमर उजाला के मेरे अल्फ़ाज स्तंभ में उनकी अनेक कविताएं उनके नाम से प्रकाशित हैं। इनमें ''श्वेत स्वांग, व्योम बिछा है, दो चाँद तथा तू राख के जैसे सिमट गया'' प्रमुख रूप से उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/user/hans-prakash-dixit-1T0St7ER|title=Hans Prakash's Profile On Amarujala.com|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> दीक्षित की उपलब्ध प्रकाशित रचनाओं में ''मनुष्य की आंतरिक स्थिति, जीवन-संघर्ष, समय, अस्तित्व, प्रेम, सामाजिक आडंबर एवं आत्मसंघर्ष'' जैसे विषय दिखाई देते हैं। उनकी कविताओं में प्रश्नवाचक शैली, आत्मसंवाद तथा प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति का प्रयोग उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-tu-raakh-ke-jaise-simat-gaya-2024-10-27|title=तू राख के जैसे सिमट गया|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> '''प्रकाशित रचनाएं-''' अमर उजाला काव्य के मेरे अल्फ़ाज खंड में हंस प्रकाश दीक्षित की निम्न रचनाएं दर्ज हैं-<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-do-chaand-2024-10-20|title=दो चांद|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> # "''श्वेत स्वांग''" - अमर उजाला काव्य -16 अक्टूबर 2024. # "''व्योम बिछा है''" - अमर उजाला काव्य- 18 अक्टूबर 2024. # "''दो चाँद''" - अमर उजाला काव्य- 20 अक्टूबर 2024. # "''तू'' ''राख के जैसे सिमट गया''" - अमर उजाला काव्य - 27 अक्टूबर 2024. '''संदर्भ''' - अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "श्वेत स्वांग" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-shwet-swang-2024-10-16|title=श्वेत स्वांग|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "व्योम बिछा है" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-vyom-bichha-hai-2024-10-18|title=व्योम बिछा है|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "दो चाँद" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-do-chaand-2024-10-20|title=दो चांद|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "तू राख के जैसे सिमट गया" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-tu-raakh-ke-jaise-simat-gaya-2024-10-27|title=तू राख के जैसे सिमट गया|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> 9dhtx2rk8sjdoezi62oy8qepczlvlhl 6610807 6610704 2026-09-05T20:43:49Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 Requesting speedy deletion (Not notable). ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 6610807 wikitext text/x-wiki {{शीह-कारण|1=Not notable}} '''हंस प्रकाश दीक्षित''' हिंदी भाषा के समकालीन कवि एवं रचनाकार हैं। उनकी कविताएं डिजिटल साहित्यिक मंचों पर प्रकाशित हुई हैं। विशेष रूप से अमर उजाला के मेरे अल्फ़ाज स्तंभ में उनकी अनेक कविताएं उनके नाम से प्रकाशित हैं। इनमें ''श्वेत स्वांग, व्योम बिछा है, दो चाँद तथा तू राख के जैसे सिमट गया'' प्रमुख रूप से उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/user/hans-prakash-dixit-1T0St7ER|title=Hans Prakash's Profile On Amarujala.com|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> दीक्षित की उपलब्ध प्रकाशित रचनाओं में ''मनुष्य की आंतरिक स्थिति, जीवन-संघर्ष, समय, अस्तित्व, प्रेम, सामाजिक आडंबर एवं आत्मसंघर्ष'' जैसे विषय दिखाई देते हैं। उनकी कविताओं में प्रश्नवाचक शैली, आत्मसंवाद तथा प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति का प्रयोग उल्लेखनीय है।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-tu-raakh-ke-jaise-simat-gaya-2024-10-27|title=तू राख के जैसे सिमट गया|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> '''प्रकाशित रचनाएं-''' अमर उजाला काव्य के मेरे अल्फ़ाज खंड में हंस प्रकाश दीक्षित की निम्न रचनाएं दर्ज हैं-<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-do-chaand-2024-10-20|title=दो चांद|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> # "''श्वेत स्वांग''" - अमर उजाला काव्य -16 अक्टूबर 2024. # "''व्योम बिछा है''" - अमर उजाला काव्य- 18 अक्टूबर 2024. # "''दो चाँद''" - अमर उजाला काव्य- 20 अक्टूबर 2024. # "''तू'' ''राख के जैसे सिमट गया''" - अमर उजाला काव्य - 27 अक्टूबर 2024. '''संदर्भ''' - अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "श्वेत स्वांग" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-shwet-swang-2024-10-16|title=श्वेत स्वांग|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "व्योम बिछा है" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-vyom-bichha-hai-2024-10-18|title=व्योम बिछा है|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "दो चाँद" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-do-chaand-2024-10-20|title=दो चांद|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> अमर उजाला काव्य, ''मेरे अल्फ़ाज'', "तू राख के जैसे सिमट गया" - हंस प्रकाश दीक्षित।<ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/kavya/mere-alfaz/hans-prakash-tu-raakh-ke-jaise-simat-gaya-2024-10-27|title=तू राख के जैसे सिमट गया|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2026-09-04}}</ref> ruj1vuidso6436es71m7ju90d5yvyrr ट्री (डेटा टाइप) 0 1618480 6610590 6610564 2026-09-05T12:08:37Z सौरभ तिवारी 05 483760 भूमिका। 6610590 wikitext text/x-wiki '''ट्री (डेटा टाइप)''' ({{lang-en|Tree (Data Type)}}) [[कंप्यूटर विज्ञान]] में व्यापक रूप से इस्तेमाल होने वाला एक प्रकार का अमूर्त डेटा है। यह जुड़े हुए नोड्स के एक समुच्चय के साथ एक [[पदानुक्रम|पदानुक्रमित]] ट्री संरचना का निर्माण करता है। ट्री के प्रकार के आधार पर प्रत्येक नोड शून्य या शून्य से अधिक नीचले नोड्स से जुड़े हो सकते हैं और रूट नोड (सबसे ऊपरी नोड) को छोड़कर, प्रत्येक नोड केवल एक ही ऊपरी नोड से जुड़ा होना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Abstract Tree / Tree ADT |url=https://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/aads/Abstract_data_types/Hierarchical_ordering/Tree/ |website=डिपार्टमेंट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल और कंप्यूटर इंजीनियरिंग |access-date=5 सितम्बर 2026 |location=यूनिवर्सिटी ऑफ़ वाटरलू |language=en |trans-title=एब्स्ट्रैक्ट ट्री / ट्री एडीटी}}</ref> इन बाधाओं का अर्थ है कि ट्री में कोई चक्र या लूप नहीं होते हैं। ट्री में कोई भी नोड स्वयं का पूर्वज नहीं हो सकता, और हर नीचले नोड को उसके अपने सब-ट्री का रूट नोड माना जा सकता है। इस प्रकार ट्री ट्रैवर्सल के लिए [[प्रतिवर्तन]] एक उपयोगी तकनीक बन जाती है। [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची#रैखिक डेटा संरचनाएं (Linear_data_structures)|रैखिक डेटा संरचनाओं]] के विपरीत, कई ट्री को आस-पास के नोड्स के बीच संबंधों द्वारा एक सीधी रेखा में प्रदर्शित नहीं किया जा सकता है। कंप्यूटर विज्ञान में उपयोग किए जाने वाले [[बाइनरी ट्री]] में हर ऊपरी नोड के ज़्यादा से ज़्यादा दो ही नीचले नोड्स हो सकते हैं। बाइनरी ट्री में जब नीचले नोड्स का क्रम निर्दिष्ट किया जाता है, तो यह डेटा संरचना [[ग्राफ सिद्धांत]] में एक क्रमबद्ध ट्री के अनुरूप होता है। ट्री के प्रत्येक नोड के साथ कोई मान या अन्य डेटा का पॉइंटर जुड़ा हो सकता है और कभी-कभी केवल लीफ़ नोड्स के साथ जुड़ा होता है, जिनका कोई नीचला नोड नहीं होता। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:डाटा प्रकार]] [[श्रेणी:वृक्ष (डाटा संरचना)]] [[श्रेणी:ज्ञान द्योतन]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] [[श्रेणी:संरचना अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर विज्ञान]] g2mw9vfuqfyk1xdfov07oytez25dg1z 6610601 6610590 2026-09-05T12:27:41Z सौरभ तिवारी 05 483760 6610601 wikitext text/x-wiki [[File:Tree (computer science).svg|right|thumb|इस अवर्गीकृत ट्री में गैर-अद्वितीय मान हैं और यह नॉन-बाइनरी है। सबसे ऊपर स्थित रूट नोड का कोई ऊपरी नोड नहीं है क्योंकि यह ट्री-पदानुक्रम में सबसे ऊँचे स्तर पर है।]] '''ट्री (डेटा टाइप)''' ({{lang-en|Tree (Data Type)}}) [[कंप्यूटर विज्ञान]] में व्यापक रूप से इस्तेमाल होने वाला एक प्रकार का अमूर्त डेटा है। यह जुड़े हुए नोड्स के एक समुच्चय के साथ एक [[पदानुक्रम|पदानुक्रमित]] ट्री संरचना का निर्माण करता है। ट्री के प्रकार के आधार पर प्रत्येक नोड शून्य या शून्य से अधिक नीचले नोड्स से जुड़े हो सकते हैं और रूट नोड (सबसे ऊपरी नोड) को छोड़कर, प्रत्येक नोड केवल एक ही ऊपरी नोड से जुड़ा होना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Abstract Tree / Tree ADT |url=https://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/aads/Abstract_data_types/Hierarchical_ordering/Tree/ |website=डिपार्टमेंट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल और कंप्यूटर इंजीनियरिंग |access-date=5 सितम्बर 2026 |location=यूनिवर्सिटी ऑफ़ वाटरलू |language=en |trans-title=एब्स्ट्रैक्ट ट्री / ट्री एडीटी}}</ref> इन बाधाओं का अर्थ है कि ट्री में कोई चक्र या लूप नहीं होते हैं। ट्री में कोई भी नोड स्वयं का पूर्वज नहीं हो सकता, और हर नीचले नोड को उसके अपने सब-ट्री<ref>{{cite web |last1=एरिक डब्ल्यू |first1=वेइसस्टीन |title=Subtree |url=https://mathworld.wolfram.com/Subtree.html |website=वोल्फ्राम मैथवर्ल्ड |access-date=5 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=सब-ट्री}}</ref> का रूट नोड माना जा सकता है। इस प्रकार ट्री ट्रैवर्सल के लिए [[प्रतिवर्तन]] एक उपयोगी तकनीक बन जाती है। [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची#रैखिक डेटा संरचनाएं (Linear_data_structures)|रैखिक डेटा संरचनाओं]] के विपरीत, कई ट्री को आस-पास के नोड्स के बीच संबंधों द्वारा एक सीधी रेखा में प्रदर्शित नहीं किया जा सकता है। कंप्यूटर विज्ञान में उपयोग किए जाने वाले [[बाइनरी ट्री]] में हर ऊपरी नोड के ज़्यादा से ज़्यादा दो ही नीचले नोड्स हो सकते हैं। बाइनरी ट्री में जब नीचले नोड्स का क्रम निर्दिष्ट किया जाता है, तो यह डेटा संरचना [[ग्राफ सिद्धांत]] में एक क्रमबद्ध ट्री के अनुरूप होता है। ट्री के प्रत्येक नोड के साथ कोई मान या अन्य डेटा का पॉइंटर जुड़ा हो सकता है और कभी-कभी केवल लीफ़ नोड्स के साथ जुड़ा होता है, जिनका कोई नीचला नोड नहीं होता। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:डाटा प्रकार]] [[श्रेणी:वृक्ष (डाटा संरचना)]] [[श्रेणी:ज्ञान द्योतन]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] [[श्रेणी:संरचना अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर विज्ञान]] 4ldb2xa69e511xqz9plxj5g3xre1bio 6610615 6610601 2026-09-05T12:44:43Z सौरभ तिवारी 05 483760 6610615 wikitext text/x-wiki [[File:Tree (computer science).svg|right|thumb|इस अवर्गीकृत ट्री में गैर-अद्वितीय मान हैं और यह नॉन-बाइनरी है। सबसे ऊपर स्थित रूट नोड का कोई ऊपरी नोड नहीं है क्योंकि यह ट्री-पदानुक्रम में सबसे ऊँचे स्तर पर है।]] '''ट्री (डेटा टाइप)''' ({{lang-en|Tree (Data Type)}}) [[कंप्यूटर विज्ञान]] में व्यापक रूप से इस्तेमाल होने वाला एक प्रकार का अमूर्त डेटा है। यह जुड़े हुए नोड्स के एक समुच्चय के साथ एक [[पदानुक्रम|पदानुक्रमित]] ट्री संरचना का निर्माण करता है। ट्री के प्रकार के आधार पर प्रत्येक नोड शून्य या शून्य से अधिक नीचले नोड्स से जुड़े हो सकते हैं और रूट नोड (सबसे ऊपरी नोड) को छोड़कर, प्रत्येक नोड केवल एक ही ऊपरी नोड से जुड़ा होना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Abstract Tree / Tree ADT |url=https://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/aads/Abstract_data_types/Hierarchical_ordering/Tree/ |website=डिपार्टमेंट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल और कंप्यूटर इंजीनियरिंग |access-date=5 सितम्बर 2026 |location=यूनिवर्सिटी ऑफ़ वाटरलू |language=en |trans-title=एब्स्ट्रैक्ट ट्री / ट्री एडीटी}}</ref> इन बाधाओं का अर्थ है कि ट्री में कोई चक्र या लूप नहीं होते हैं। ट्री में कोई भी नोड स्वयं का पूर्वज नहीं हो सकता, और हर नीचले नोड को उसके अपने सब-ट्री<ref>{{cite web |last1=एरिक डब्ल्यू |first1=वेइसस्टीन |title=Subtree |url=https://mathworld.wolfram.com/Subtree.html |website=वोल्फ्राम मैथवर्ल्ड |access-date=5 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=सब-ट्री}}</ref> का रूट नोड माना जा सकता है। इस प्रकार ट्री ट्रैवर्सल के लिए [[प्रतिवर्तन]] एक उपयोगी तकनीक बन जाती है। [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची#रैखिक डेटा संरचनाएं (Linear_data_structures)|रैखिक डेटा संरचनाओं]] के विपरीत, कई ट्री को आस-पास के नोड्स के बीच संबंधों द्वारा एक सीधी रेखा में प्रदर्शित नहीं किया जा सकता है। कंप्यूटर विज्ञान में उपयोग किए जाने वाले [[बाइनरी ट्री]] में हर ऊपरी नोड के ज़्यादा से ज़्यादा दो ही नीचले नोड्स हो सकते हैं। बाइनरी ट्री में जब नीचले नोड्स का क्रम निर्दिष्ट किया जाता है, तो यह डेटा संरचना [[ग्राफ सिद्धांत]] में एक क्रमबद्ध ट्री के अनुरूप होता है। ट्री के प्रत्येक नोड के साथ कोई मान या अन्य डेटा का पॉइंटर जुड़ा हो सकता है और कभी-कभी केवल लीफ़ नोड्स के साथ जुड़ा होता है, जिनका कोई नीचला नोड नहीं होता। ==ट्री और ट्री-नहीं के उदाहरण== {{multiple image | align = center | image1 = Directed graph, disjoint.svg | width1 = 130 | caption1 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : दो अलग-अलग हिस्से, A→B और C→D→E। एक से ज़्यादा रूट हैं। | image2 = Directed graph with branching SVG.svg | width2 = 101 | caption2 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : अनिर्देशित चक्र 1-2-4-3। 4 के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image3 = Directed graph, cyclic.svg | width3 = 211 | caption3 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : B→C→E→D→B चक्र निर्माण। B के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image4 = Graph single node.svg | width4 = 92 | caption4 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : A→A चक्र निर्माण। A रूट है, लेकिन इसका एक ऊपरी चक्र भी है। | image5 = Directed Graph Edge.svg | width5 = 173 | caption5 = हर रेखिक सूची सामान्यतः {{color|#008000|ट्री है।}}. }} ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:डाटा प्रकार]] [[श्रेणी:वृक्ष (डाटा संरचना)]] [[श्रेणी:ज्ञान द्योतन]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] [[श्रेणी:संरचना अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर विज्ञान]] ji302002eax0zwcuu3i8yvblbddh5qy 6610621 6610615 2026-09-05T12:50:40Z सौरभ तिवारी 05 483760 बाहरी कड़ी जोड़ी गयी। 6610621 wikitext text/x-wiki [[File:Tree (computer science).svg|right|thumb|इस अवर्गीकृत ट्री में गैर-अद्वितीय मान हैं और यह नॉन-बाइनरी है। सबसे ऊपर स्थित रूट नोड का कोई ऊपरी नोड नहीं है क्योंकि यह ट्री-पदानुक्रम में सबसे ऊँचे स्तर पर है।]] '''ट्री (डेटा टाइप)''' ({{lang-en|Tree (Data Type)}}) [[कंप्यूटर विज्ञान]] में व्यापक रूप से इस्तेमाल होने वाला एक प्रकार का अमूर्त डेटा है। यह जुड़े हुए नोड्स के एक समुच्चय के साथ एक [[पदानुक्रम|पदानुक्रमित]] ट्री संरचना का निर्माण करता है। ट्री के प्रकार के आधार पर प्रत्येक नोड शून्य या शून्य से अधिक नीचले नोड्स से जुड़े हो सकते हैं और रूट नोड (सबसे ऊपरी नोड) को छोड़कर, प्रत्येक नोड केवल एक ही ऊपरी नोड से जुड़ा होना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Abstract Tree / Tree ADT |url=https://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/aads/Abstract_data_types/Hierarchical_ordering/Tree/ |website=डिपार्टमेंट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल और कंप्यूटर इंजीनियरिंग |access-date=5 सितम्बर 2026 |location=यूनिवर्सिटी ऑफ़ वाटरलू |language=en |trans-title=एब्स्ट्रैक्ट ट्री / ट्री एडीटी}}</ref> इन बाधाओं का अर्थ है कि ट्री में कोई चक्र या लूप नहीं होते हैं। ट्री में कोई भी नोड स्वयं का पूर्वज नहीं हो सकता, और हर नीचले नोड को उसके अपने सब-ट्री<ref>{{cite web |last1=एरिक डब्ल्यू |first1=वेइसस्टीन |title=Subtree |url=https://mathworld.wolfram.com/Subtree.html |website=वोल्फ्राम मैथवर्ल्ड |access-date=5 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=सब-ट्री}}</ref> का रूट नोड माना जा सकता है। इस प्रकार ट्री ट्रैवर्सल के लिए [[प्रतिवर्तन]] एक उपयोगी तकनीक बन जाती है। [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची#रैखिक डेटा संरचनाएं (Linear_data_structures)|रैखिक डेटा संरचनाओं]] के विपरीत, कई ट्री को आस-पास के नोड्स के बीच संबंधों द्वारा एक सीधी रेखा में प्रदर्शित नहीं किया जा सकता है। कंप्यूटर विज्ञान में उपयोग किए जाने वाले [[बाइनरी ट्री]] में हर ऊपरी नोड के ज़्यादा से ज़्यादा दो ही नीचले नोड्स हो सकते हैं। बाइनरी ट्री में जब नीचले नोड्स का क्रम निर्दिष्ट किया जाता है, तो यह डेटा संरचना [[ग्राफ सिद्धांत]] में एक क्रमबद्ध ट्री के अनुरूप होता है। ट्री के प्रत्येक नोड के साथ कोई मान या अन्य डेटा का पॉइंटर जुड़ा हो सकता है और कभी-कभी केवल लीफ़ नोड्स के साथ जुड़ा होता है, जिनका कोई नीचला नोड नहीं होता। ==ट्री और ट्री-नहीं के उदाहरण== {{multiple image | align = center | image1 = Directed graph, disjoint.svg | width1 = 130 | caption1 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : दो अलग-अलग हिस्से, A→B और C→D→E। एक से ज़्यादा रूट हैं। | image2 = Directed graph with branching SVG.svg | width2 = 101 | caption2 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : अनिर्देशित चक्र 1-2-4-3। 4 के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image3 = Directed graph, cyclic.svg | width3 = 211 | caption3 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : B→C→E→D→B चक्र निर्माण। B के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image4 = Graph single node.svg | width4 = 92 | caption4 = {{color|Green|ट्री नहीं है}} : A→A चक्र निर्माण। A रूट है, लेकिन इसका एक ऊपरी चक्र भी है। | image5 = Directed Graph Edge.svg | width5 = 173 | caption5 = हर रेखिक सूची सामान्यतः {{color|#008000|ट्री है।}}. }} ==इन्हें भी देखें== * [[वर्गानुवंशिक वृक्ष]] * [[आंकड़ा संरचना]] * [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची]] * [[डेटा बफर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Tree structures|ट्री डेटा स्ट्रक्चर}} * [https://xlinux.nist.gov/dads/HTML/tree.html विवरण], एल्गोरिदम और डेटा स्ट्रक्चर का शब्दकोश [[श्रेणी:डाटा प्रकार]] [[श्रेणी:वृक्ष (डाटा संरचना)]] [[श्रेणी:ज्ञान द्योतन]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] [[श्रेणी:संरचना अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर विज्ञान]] g8re25yp4fx2dnk01w10s67yuntpkyd 6610657 6610621 2026-09-05T13:37:05Z सौरभ तिवारी 05 483760 6610657 wikitext text/x-wiki [[File:Tree (computer science).svg|right|thumb|इस अवर्गीकृत ट्री में गैर-अद्वितीय मान हैं और यह नॉन-बाइनरी है। सबसे ऊपर स्थित रूट नोड का कोई ऊपरी नोड नहीं है क्योंकि यह ट्री-पदानुक्रम में सबसे ऊँचे स्तर पर है।]] '''ट्री (डेटा टाइप)''' ({{lang-en|Tree (Data Type)}}) [[कंप्यूटर विज्ञान]] में व्यापक रूप से इस्तेमाल होने वाला एक प्रकार का अमूर्त डेटा है। यह जुड़े हुए नोड्स के एक समुच्चय के साथ एक [[पदानुक्रम|पदानुक्रमित]] ट्री संरचना का निर्माण करता है। ट्री के प्रकार के आधार पर प्रत्येक नोड शून्य या शून्य से अधिक नीचले नोड्स से जुड़े हो सकते हैं और रूट नोड (सबसे ऊपरी नोड) को छोड़कर, प्रत्येक नोड केवल एक ही ऊपरी नोड से जुड़ा होना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Abstract Tree / Tree ADT |url=https://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/aads/Abstract_data_types/Hierarchical_ordering/Tree/ |website=डिपार्टमेंट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल और कंप्यूटर इंजीनियरिंग |access-date=5 सितम्बर 2026 |location=यूनिवर्सिटी ऑफ़ वाटरलू |language=en |trans-title=एब्स्ट्रैक्ट ट्री / ट्री एडीटी}}</ref> इन बाधाओं का अर्थ है कि ट्री में कोई चक्र या लूप नहीं होते हैं। ट्री में कोई भी नोड स्वयं का पूर्वज नहीं हो सकता, और हर नीचले नोड को उसके अपने सब-ट्री<ref>{{cite web |last1=एरिक डब्ल्यू |first1=वेइसस्टीन |title=Subtree |url=https://mathworld.wolfram.com/Subtree.html |website=वोल्फ्राम मैथवर्ल्ड |access-date=5 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=सब-ट्री}}</ref> का रूट नोड माना जा सकता है। इस प्रकार ट्री ट्रैवर्सल के लिए [[प्रतिवर्तन]] एक उपयोगी तकनीक बन जाती है। [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची#रैखिक डेटा संरचनाएं (Linear_data_structures)|रैखिक डेटा संरचनाओं]] के विपरीत, कई ट्री को आस-पास के नोड्स के बीच संबंधों द्वारा एक सीधी रेखा में प्रदर्शित नहीं किया जा सकता है। कंप्यूटर विज्ञान में उपयोग किए जाने वाले [[बाइनरी ट्री]] में हर ऊपरी नोड के ज़्यादा से ज़्यादा दो ही नीचले नोड्स हो सकते हैं। बाइनरी ट्री में जब नीचले नोड्स का क्रम निर्दिष्ट किया जाता है, तो यह डेटा संरचना [[ग्राफ सिद्धांत]] में एक क्रमबद्ध ट्री के अनुरूप होता है। ट्री के प्रत्येक नोड के साथ कोई मान या अन्य डेटा का पॉइंटर जुड़ा हो सकता है और कभी-कभी केवल लीफ़ नोड्स के साथ जुड़ा होता है, जिनका कोई नीचला नोड नहीं होता। ==शब्दावली== नोड एक ऐसी संरचना है जिसमें डेटा और दूसरे नोड्स से संबंध (जिन्हें कभी-कभी एज या लिंक कहा जाता है) हो सकते हैं। आमतौर पर ट्री को ऐसे बनाया जाता है कि अगले नोड्स नीचे की ओर जाते हैं। ट्री में हर नोड के शून्य या उससे अधिक नीचले नोड्स होते हैं। जिस नोड का कोई नीचला नोड होता है, उसे उस नोड का ऊपरी (या पैरेंट) नोड कहा जाता है। सबसे ऊपर वाले नोड को रूट नोड कहा जाता है। रूट नोड को छोड़कर बाकी सभी नोड्स का ठीक एक ऊपरी नोड होता है। ==ट्री और ट्री-नहीं के उदाहरण== {{multiple image | align = center | image1 = Directed graph, disjoint.svg | width1 = 130 | caption1 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : दो अलग-अलग हिस्से, A→B और C→D→E। एक से ज़्यादा रूट हैं। | image2 = Directed graph with branching SVG.svg | width2 = 101 | caption2 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : अनिर्देशित चक्र 1-2-4-3। 4 के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image3 = Directed graph, cyclic.svg | width3 = 211 | caption3 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : B→C→E→D→B चक्र निर्माण। B के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image4 = Graph single node.svg | width4 = 92 | caption4 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : A→A चक्र निर्माण। A रूट है, लेकिन इसका एक ऊपरी चक्र भी है। | image5 = Directed Graph Edge.svg | width5 = 173 | caption5 = हर रेखिक सूची सामान्यतः {{color|Green|ट्री है।}} }} ==इन्हें भी देखें== * [[वर्गानुवंशिक वृक्ष]] * [[आंकड़ा संरचना]] * [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची]] * [[डेटा बफर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Tree structures|ट्री डेटा स्ट्रक्चर}} * [https://xlinux.nist.gov/dads/HTML/tree.html विवरण], एल्गोरिदम और डेटा स्ट्रक्चर का शब्दकोश [[श्रेणी:डाटा प्रकार]] [[श्रेणी:वृक्ष (डाटा संरचना)]] [[श्रेणी:ज्ञान द्योतन]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] [[श्रेणी:संरचना अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर विज्ञान]] lkpkolckwuzn5owdlttcjfou7mw9wg9 6610674 6610657 2026-09-05T13:49:08Z सौरभ तिवारी 05 483760 /* शब्दावली */ संदर्भ जोड़ा। 6610674 wikitext text/x-wiki [[File:Tree (computer science).svg|right|thumb|इस अवर्गीकृत ट्री में गैर-अद्वितीय मान हैं और यह नॉन-बाइनरी है। सबसे ऊपर स्थित रूट नोड का कोई ऊपरी नोड नहीं है क्योंकि यह ट्री-पदानुक्रम में सबसे ऊँचे स्तर पर है।]] '''ट्री (डेटा टाइप)''' ({{lang-en|Tree (Data Type)}}) [[कंप्यूटर विज्ञान]] में व्यापक रूप से इस्तेमाल होने वाला एक प्रकार का अमूर्त डेटा है। यह जुड़े हुए नोड्स के एक समुच्चय के साथ एक [[पदानुक्रम|पदानुक्रमित]] ट्री संरचना का निर्माण करता है। ट्री के प्रकार के आधार पर प्रत्येक नोड शून्य या शून्य से अधिक नीचले नोड्स से जुड़े हो सकते हैं और रूट नोड (सबसे ऊपरी नोड) को छोड़कर, प्रत्येक नोड केवल एक ही ऊपरी नोड से जुड़ा होना चाहिए।<ref>{{cite web |title=Abstract Tree / Tree ADT |url=https://ece.uwaterloo.ca/~dwharder/aads/Abstract_data_types/Hierarchical_ordering/Tree/ |website=डिपार्टमेंट ऑफ़ इलेक्ट्रिकल और कंप्यूटर इंजीनियरिंग |access-date=5 सितम्बर 2026 |location=यूनिवर्सिटी ऑफ़ वाटरलू |language=en |trans-title=एब्स्ट्रैक्ट ट्री / ट्री एडीटी}}</ref> इन बाधाओं का अर्थ है कि ट्री में कोई चक्र या लूप नहीं होते हैं। ट्री में कोई भी नोड स्वयं का पूर्वज नहीं हो सकता, और हर नीचले नोड को उसके अपने सब-ट्री<ref>{{cite web |last1=एरिक डब्ल्यू |first1=वेइसस्टीन |title=Subtree |url=https://mathworld.wolfram.com/Subtree.html |website=वोल्फ्राम मैथवर्ल्ड |access-date=5 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=सब-ट्री}}</ref> का रूट नोड माना जा सकता है। इस प्रकार ट्री ट्रैवर्सल के लिए [[प्रतिवर्तन]] एक उपयोगी तकनीक बन जाती है। [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची#रैखिक डेटा संरचनाएं (Linear_data_structures)|रैखिक डेटा संरचनाओं]] के विपरीत, कई ट्री को आस-पास के नोड्स के बीच संबंधों द्वारा एक सीधी रेखा में प्रदर्शित नहीं किया जा सकता है। कंप्यूटर विज्ञान में उपयोग किए जाने वाले [[बाइनरी ट्री]] में हर ऊपरी नोड के ज़्यादा से ज़्यादा दो ही नीचले नोड्स हो सकते हैं। बाइनरी ट्री में जब नीचले नोड्स का क्रम निर्दिष्ट किया जाता है, तो यह डेटा संरचना [[ग्राफ सिद्धांत]] में एक क्रमबद्ध ट्री के अनुरूप होता है। ट्री के प्रत्येक नोड के साथ कोई मान या अन्य डेटा का पॉइंटर जुड़ा हो सकता है और कभी-कभी केवल लीफ़ नोड्स के साथ जुड़ा होता है, जिनका कोई नीचला नोड नहीं होता। ==शब्दावली== नोड एक ऐसी संरचना है जिसमें डेटा और दूसरे नोड्स से संबंध (जिन्हें कभी-कभी एज या लिंक कहा जाता है) हो सकते हैं। आमतौर पर ट्री को ऐसे बनाया जाता है कि अगले नोड्स नीचे की ओर जाते हैं। ट्री में हर नोड के शून्य या उससे अधिक नीचले नोड्स होते हैं। जिस नोड का कोई नीचला नोड होता है, उसे उस नोड का ऊपरी (या पैरेंट) नोड कहा जाता है। सबसे ऊपर वाले नोड को रूट नोड कहा जाता है। रूट नोड को छोड़कर बाकी सभी नोड्स का ठीक एक ऊपरी नोड होता है।<ref>{{cite web |last1=वीरेंद्र |first1=सोनी |title=Tree Data Structure: Types, Operations, and Examples |url=https://www.wscubetech.com/resources/dsa/tree-data-structure |website=डब्ल्यूएसक्यूब टेक |access-date=5 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=ट्री डेटा स्ट्रक्चर: प्रकार, ऑपरेशन और उदाहरण}}</ref> ==ट्री और ट्री-नहीं के उदाहरण== {{multiple image | align = center | image1 = Directed graph, disjoint.svg | width1 = 130 | caption1 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : दो अलग-अलग हिस्से, A→B और C→D→E। एक से ज़्यादा रूट हैं। | image2 = Directed graph with branching SVG.svg | width2 = 101 | caption2 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : अनिर्देशित चक्र 1-2-4-3। 4 के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image3 = Directed graph, cyclic.svg | width3 = 211 | caption3 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : B→C→E→D→B चक्र निर्माण। B के एक से ज़्यादा ऊपरी नोड्स हैं। | image4 = Graph single node.svg | width4 = 92 | caption4 = {{color|Red|ट्री नहीं है}} : A→A चक्र निर्माण। A रूट है, लेकिन इसका एक ऊपरी चक्र भी है। | image5 = Directed Graph Edge.svg | width5 = 173 | caption5 = हर रेखिक सूची सामान्यतः {{color|Green|ट्री है।}} }} ==इन्हें भी देखें== * [[वर्गानुवंशिक वृक्ष]] * [[आंकड़ा संरचना]] * [[आंकड़ा संरचनाओं की सूची]] * [[डेटा बफर]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== {{Commons category|Tree structures|ट्री डेटा स्ट्रक्चर}} * [https://xlinux.nist.gov/dads/HTML/tree.html विवरण], एल्गोरिदम और डेटा स्ट्रक्चर का शब्दकोश [[श्रेणी:डाटा प्रकार]] [[श्रेणी:वृक्ष (डाटा संरचना)]] [[श्रेणी:ज्ञान द्योतन]] [[श्रेणी:पदानुक्रम]] [[श्रेणी:संरचना अभियान्त्रिकी]] [[श्रेणी:कम्प्यूटर विज्ञान]] mm7nc6k4bxi02idr6bk50rw7c1w22f2 गुरिंदरवीर सिंह 0 1618482 6610591 2026-09-05T12:11:34Z Neeelzzz20 693319 नया पृष्ठ: {{Infobox sportsperson | name = गुरिंदरवीर सिंह | birth_date = {{Birth date and age|2000|12|24|df=yes}} | birth_place = [[जलंधर ज़िला|पटियाल]], पंजाब, भारत | height = 1.68 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 60 मी., 100 मी. | personal_best = | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = | branch = {{Navy|India}... 6610591 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = गुरिंदरवीर सिंह | birth_date = {{Birth date and age|2000|12|24|df=yes}} | birth_place = [[जलंधर ज़िला|पटियाल]], पंजाब, भारत | height = 1.68 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 60 मी., 100 मी. | personal_best = | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = | branch = {{Navy|India}} | service_years = 2022–present | rank = नौसैनिक अधिकारी }} | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[दक्षिण एशियाई खेल]]}} {{Medal|Silver|2019 काठमांडू|4×100 मी.}} }} '''गुरिन्दरवीर सिंह''' (जन्म 24 दिसम्बर 2000) एक भारतीय [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। वह 60 मीटर और [[100 मीटर|100 मीटर]] के लिए वर्तमान राष्ट्रीय रिकॉर्ड धारक हैं।<ref>{{Cite web |date=23 May 2026 |title=Federation Cup 2026 athletics: Gurindervir Singh dips to 10.09 to reclaim 100m national record |url=https://www.olympics.com/en/news/federation-cup-athletics-2026-day-2-report |access-date= |website=[[Olympic Games|Olympics]] |language=en}}</ref> वह 100 मीटर में 10.10 की बाधा को पार करने वाले पहले भारतीय धावक हैं, जिन्होंने [[रांची]] में 2026 फेडरेशन कप में 10.09 का समय दर्ज किया।<ref>{{Cite news |date=23 May 2026 |title=Gurindervir snatches 100m national record from Animesh Kujur in stunning race |url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/23/gurindervir-snatches-100m-national-record-from-animesh-kujur-in-stunning-race-2 |access-date= |work=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> == शुरुआती जीवन == गुरिंदरवीर सिंह का जन्म 24 दिसंबर 2000 को पंजाब के [[जलंधर ज़िले]] के पटियाल गाँव में एक ऐसे परिवार में हुआ था, जहाँ खेल-कूद का माहौल था। उनके पिता, कमलजीत सिंह, जो [[पंजाब पुलिस]] में सेवानिवृत्त सहायक उप-निरीक्षक और राष्ट्रीय स्तर के पूर्व [[वॉलीबॉल]] खिलाड़ी थे, ने उन्हें एथलेटिक्स से परिचित कराया। उनके दादा [[भारतीय सेना]] में सेवा करते थे और [[कबड्डी]] खिलाड़ी थे। [[2008 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|2008 बीजिंग ओलंपिक]] में [[उसैन बोल्ट|उसैन बोल्ट के]] प्रदर्शन से प्रेरित होकर सिंह ने छोटी उम्र में ही दौड़ना शुरू कर दिया था। वह 2022 में खेल कोटे के माध्यम से [[भारतीय नौसेना]] में शामिल हुए और वर्तमान में एक नौसैनिक अधिकारी के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{cite web |title=All You Need to Know about Gurindervir Singh |url=https://thebridge.in/athletics/all-you-need-know-gurindervir-singh-56951 |work=The Bridge |access-date= |date=12 July 2026}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} j1wc345n2u3ps7pe9jg5v8tvyeqwugt 6610594 6610591 2026-09-05T12:13:27Z Neeelzzz20 693319 /* संदर्भ */ 6610594 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = गुरिंदरवीर सिंह | birth_date = {{Birth date and age|2000|12|24|df=yes}} | birth_place = [[जलंधर ज़िला|पटियाल]], पंजाब, भारत | height = 1.68 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 60 मी., 100 मी. | personal_best = | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = | branch = {{Navy|India}} | service_years = 2022–present | rank = नौसैनिक अधिकारी }} | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[दक्षिण एशियाई खेल]]}} {{Medal|Silver|2019 काठमांडू|4×100 मी.}} }} '''गुरिन्दरवीर सिंह''' (जन्म 24 दिसम्बर 2000) एक भारतीय [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। वह 60 मीटर और [[100 मीटर|100 मीटर]] के लिए वर्तमान राष्ट्रीय रिकॉर्ड धारक हैं।<ref>{{Cite web |date=23 May 2026 |title=Federation Cup 2026 athletics: Gurindervir Singh dips to 10.09 to reclaim 100m national record |url=https://www.olympics.com/en/news/federation-cup-athletics-2026-day-2-report |access-date= |website=[[Olympic Games|Olympics]] |language=en}}</ref> वह 100 मीटर में 10.10 की बाधा को पार करने वाले पहले भारतीय धावक हैं, जिन्होंने [[रांची]] में 2026 फेडरेशन कप में 10.09 का समय दर्ज किया।<ref>{{Cite news |date=23 May 2026 |title=Gurindervir snatches 100m national record from Animesh Kujur in stunning race |url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/23/gurindervir-snatches-100m-national-record-from-animesh-kujur-in-stunning-race-2 |access-date= |work=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> == शुरुआती जीवन == गुरिंदरवीर सिंह का जन्म 24 दिसंबर 2000 को पंजाब के [[जलंधर ज़िले]] के पटियाल गाँव में एक ऐसे परिवार में हुआ था, जहाँ खेल-कूद का माहौल था। उनके पिता, कमलजीत सिंह, जो [[पंजाब पुलिस]] में सेवानिवृत्त सहायक उप-निरीक्षक और राष्ट्रीय स्तर के पूर्व [[वॉलीबॉल]] खिलाड़ी थे, ने उन्हें एथलेटिक्स से परिचित कराया। उनके दादा [[भारतीय सेना]] में सेवा करते थे और [[कबड्डी]] खिलाड़ी थे। [[2008 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|2008 बीजिंग ओलंपिक]] में [[उसैन बोल्ट|उसैन बोल्ट के]] प्रदर्शन से प्रेरित होकर सिंह ने छोटी उम्र में ही दौड़ना शुरू कर दिया था। वह 2022 में खेल कोटे के माध्यम से [[भारतीय नौसेना]] में शामिल हुए और वर्तमान में एक नौसैनिक अधिकारी के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{cite web |title=All You Need to Know about Gurindervir Singh |url=https://thebridge.in/athletics/all-you-need-know-gurindervir-singh-56951 |work=The Bridge |access-date= |date=12 July 2026}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:सिंह, गुरिंदरवीर}} [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के लोग]] [[श्रेणी:जालंधर के लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय एथलीट]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] rry83gfoyk8rmvj1zngjn2zd1cuj7hj 6610596 6610594 2026-09-05T12:14:56Z Neeelzzz20 693319 /* संदर्भ */ 6610596 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = गुरिंदरवीर सिंह | birth_date = {{Birth date and age|2000|12|24|df=yes}} | birth_place = [[जलंधर ज़िला|पटियाल]], पंजाब, भारत | height = 1.68 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 60 मी., 100 मी. | personal_best = | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = | branch = {{Navy|India}} | service_years = 2022–present | rank = नौसैनिक अधिकारी }} | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[दक्षिण एशियाई खेल]]}} {{Medal|Silver|2019 काठमांडू|4×100 मी.}} }} '''गुरिन्दरवीर सिंह''' (जन्म 24 दिसम्बर 2000) एक भारतीय [[स्प्रिंट|धावक]] हैं। वह 60 मीटर और [[100 मीटर|100 मीटर]] के लिए वर्तमान राष्ट्रीय रिकॉर्ड धारक हैं।<ref>{{Cite web |date=23 May 2026 |title=Federation Cup 2026 athletics: Gurindervir Singh dips to 10.09 to reclaim 100m national record |url=https://www.olympics.com/en/news/federation-cup-athletics-2026-day-2-report |access-date= |website=[[Olympic Games|Olympics]] |language=en}}</ref> वह 100 मीटर में 10.10 की बाधा को पार करने वाले पहले भारतीय धावक हैं, जिन्होंने [[रांची]] में 2026 फेडरेशन कप में 10.09 का समय दर्ज किया।<ref>{{Cite news |date=23 May 2026 |title=Gurindervir snatches 100m national record from Animesh Kujur in stunning race |url=https://www.newindianexpress.com/sport/other/2026/May/23/gurindervir-snatches-100m-national-record-from-animesh-kujur-in-stunning-race-2 |access-date= |work=[[The New Indian Express]] |language=en}}</ref> == शुरुआती जीवन == गुरिंदरवीर सिंह का जन्म 24 दिसंबर 2000 को पंजाब के [[जलंधर ज़िले]] के पटियाल गाँव में एक ऐसे परिवार में हुआ था, जहाँ खेल-कूद का माहौल था। उनके पिता, कमलजीत सिंह, जो [[पंजाब पुलिस]] में सेवानिवृत्त सहायक उप-निरीक्षक और राष्ट्रीय स्तर के पूर्व [[वॉलीबॉल]] खिलाड़ी थे, ने उन्हें एथलेटिक्स से परिचित कराया। उनके दादा [[भारतीय सेना]] में सेवा करते थे और [[कबड्डी]] खिलाड़ी थे। [[2008 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|2008 बीजिंग ओलंपिक]] में [[उसैन बोल्ट|उसैन बोल्ट के]] प्रदर्शन से प्रेरित होकर सिंह ने छोटी उम्र में ही दौड़ना शुरू कर दिया था। वह 2022 में खेल कोटे के माध्यम से [[भारतीय नौसेना]] में शामिल हुए और वर्तमान में एक नौसैनिक अधिकारी के रूप में कार्यरत हैं।<ref>{{cite web |title=All You Need to Know about Gurindervir Singh |url=https://thebridge.in/athletics/all-you-need-know-gurindervir-singh-56951 |work=The Bridge |access-date= |date=12 July 2026}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:सिंह, गुरिंदरवीर}} [[श्रेणी:2000 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के लोग]] [[श्रेणी:जालंधर के लोग]] [[श्रेणी:पंजाब के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:भारतीय एथलीट]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 51wg8fjkjbr26qpzxro2pji8vv2vrso राजेश रमेश 0 1618483 6610598 2026-09-05T12:19:09Z Neeelzzz20 693319 नया पृष्ठ: == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{authority control}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] श्रेणी:तमि... 6610598 wikitext text/x-wiki == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{authority control}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 83pklyim1bj2lqo3swp618kgyeekw7z 6610600 6610598 2026-09-05T12:24:26Z Neeelzzz20 693319 6610600 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = WKBO4711 4x400m M final (53173580838).jpg | caption = 2023 विश्व चैंपियनशिप में राजेश (अंतिम) | birth_date = {{birth date and age|1999|3|28|df=y}} | birth_place = [[पेरलम]], [[तमिलनाडु]], भारत | height = 1.74 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 400 मी. | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मी.}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4x400 मी. मिश्रित}} }} == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{authority control}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 1sun5l9uxsvohnm489yv3z4n7odnk5s 6610602 6610600 2026-09-05T12:27:45Z Neeelzzz20 693319 6610602 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = WKBO4711 4x400m M final (53173580838).jpg | caption = 2023 विश्व चैंपियनशिप में राजेश (अंतिम) | birth_date = {{birth date and age|1999|3|28|df=y}} | birth_place = [[पेरलम]], [[तमिलनाडु]], भारत | height = 1.74 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 400 मी. | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मी.}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4x400 मी. मिश्रित}} }} '''राजेश रमेश''' (जन्म 28 मार्च 1999) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] है जो [[400 मीटर]] स्पर्धाओं में माहिर है। उन्होंने [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में पुरुषों की 4x400 मीटर रिले में [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत|भारत का प्रतिनिधित्व]] किया। == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{authority control}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] b0ih9rbv342uhdbkp0m997ombapaq26 6610605 6610602 2026-09-05T12:31:53Z Neeelzzz20 693319 6610605 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = WKBO4711 4x400m M final (53173580838).jpg | caption = 2023 विश्व चैंपियनशिप में राजेश (अंतिम) | birth_date = {{birth date and age|1999|3|28|df=y}} | birth_place = [[पेरलम]], [[तमिलनाडु]], भारत | height = 1.74 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 400 मी. | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मी.}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4x400 मी. मिश्रित}} }} '''राजेश रमेश''' (जन्म 28 मार्च 1999) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] है जो [[400 मीटर]] स्पर्धाओं में माहिर है। उन्होंने [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में पुरुषों की 4x400 मीटर रिले में [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत|भारत का प्रतिनिधित्व]] किया। == करियर == राजेश ने [[2022 एशियाई खेलों]] में 4×400 मीटर रिले में स्वर्ण पदक और 4×400 मीटर मिश्रित रिले में रजत पदक जीता।<ref>{{cite web |date=2 October 2023 |title=4 x 400m Relay Mixed - Final Results |url=https://info.hangzhou2022.cn/en/results/athletics/result-4-x-400m-relay-mixed-fnl-000100-.htm |access-date=2 October 2023 |publisher=Asian Games, Hangzhou 2022 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010545/https://info.hangzhou2022.cn/en/results/athletics/result-4-x-400m-relay-mixed-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> 2023 की एशियाई चैंपियनशिप में, वह उन टीमों के सदस्य थे जिन्होंने 4×400 मीटर मिश्रित रिले में स्वर्ण पदक और 4×400 मीटर रिले में रजत पदक जीता था। उन्होंने 2023 विश्व चैंपियनशिप की 4x400 मीटर रिले स्पर्धा में भी भाग लिया, जहाँ हीट्स में 2:59.05 का एशियाई रिकॉर्ड बनाते हुए टीम ने फाइनल में प्रवेश किया और अंततः छठे स्थान पर रही।<ref>{{cite web |date=26 August 2023 |title=RESULTS 4 x 400 Metres Relay Men - Round 1 |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/7138987/AT-4X4-M-h----.RS6.pdf |access-date=27 August 2023 |publisher=International Association of Athletics Federations}}</ref> राजेश [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में भारतीय पुरुष 4 × 400 मीटर रिले टीम के एक महत्वपूर्ण सदस्य थे। उन्होंने रिले का अंतिम चरण दौड़ा और 45.21 सेकंड में अपनी दूरी पूरी की। टीम ने 3:00.58 के समय के साथ अपनी हीट में चौथा स्थान हासिल किया, जो इस सीज़न का उनका सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन था, लेकिन वे फ़ाइनल में जगह नहीं बना सके। == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == *{{instagram|rajesh_400}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] k13cnrwarrjorgj4bpxo2mfipqhrlcp 6610606 6610605 2026-09-05T12:32:48Z Neeelzzz20 693319 /* बाहरी लिंक */ 6610606 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = WKBO4711 4x400m M final (53173580838).jpg | caption = 2023 विश्व चैंपियनशिप में राजेश (अंतिम) | birth_date = {{birth date and age|1999|3|28|df=y}} | birth_place = [[पेरलम]], [[तमिलनाडु]], भारत | height = 1.74 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 400 मी. | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मी.}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4x400 मी. मिश्रित}} }} '''राजेश रमेश''' (जन्म 28 मार्च 1999) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] है जो [[400 मीटर]] स्पर्धाओं में माहिर है। उन्होंने [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में पुरुषों की 4x400 मीटर रिले में [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत|भारत का प्रतिनिधित्व]] किया। == करियर == राजेश ने [[2022 एशियाई खेलों]] में 4×400 मीटर रिले में स्वर्ण पदक और 4×400 मीटर मिश्रित रिले में रजत पदक जीता।<ref>{{cite web |date=2 October 2023 |title=4 x 400m Relay Mixed - Final Results |url=https://info.hangzhou2022.cn/en/results/athletics/result-4-x-400m-relay-mixed-fnl-000100-.htm |access-date=2 October 2023 |publisher=Asian Games, Hangzhou 2022 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010545/https://info.hangzhou2022.cn/en/results/athletics/result-4-x-400m-relay-mixed-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> 2023 की एशियाई चैंपियनशिप में, वह उन टीमों के सदस्य थे जिन्होंने 4×400 मीटर मिश्रित रिले में स्वर्ण पदक और 4×400 मीटर रिले में रजत पदक जीता था। उन्होंने 2023 विश्व चैंपियनशिप की 4x400 मीटर रिले स्पर्धा में भी भाग लिया, जहाँ हीट्स में 2:59.05 का एशियाई रिकॉर्ड बनाते हुए टीम ने फाइनल में प्रवेश किया और अंततः छठे स्थान पर रही।<ref>{{cite web |date=26 August 2023 |title=RESULTS 4 x 400 Metres Relay Men - Round 1 |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/7138987/AT-4X4-M-h----.RS6.pdf |access-date=27 August 2023 |publisher=International Association of Athletics Federations}}</ref> राजेश [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में भारतीय पुरुष 4 × 400 मीटर रिले टीम के एक महत्वपूर्ण सदस्य थे। उन्होंने रिले का अंतिम चरण दौड़ा और 45.21 सेकंड में अपनी दूरी पूरी की। टीम ने 3:00.58 के समय के साथ अपनी हीट में चौथा स्थान हासिल किया, जो इस सीज़न का उनका सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन था, लेकिन वे फ़ाइनल में जगह नहीं बना सके। == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == *{{instagram|rajesh_400}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 19xc25er1d37gbq8frr380dmq5p45pk 6610612 6610606 2026-09-05T12:40:13Z Neeelzzz20 693319 /* बाहरी लिंक */ 6610612 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | image = WKBO4711 4x400m M final (53173580838).jpg | caption = 2023 विश्व चैंपियनशिप में राजेश (अंतिम) | birth_date = {{birth date and age|1999|3|28|df=y}} | birth_place = [[पेरलम]], [[तमिलनाडु]], भारत | height = 1.74 मी. | sport = [[एथलेटिक्स]] | event = 400 मी. | medaltemplates = {{MedalSport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalGold|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मी.}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4x400 मी. मिश्रित}} }} '''राजेश रमेश''' (जन्म 28 मार्च 1999) एक [[भारतीय]] [[स्प्रिंट|धावक]] है जो [[400 मीटर]] स्पर्धाओं में माहिर है। उन्होंने [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में पुरुषों की 4x400 मीटर रिले में [[2024 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक में भारत|भारत का प्रतिनिधित्व]] किया। == करियर == राजेश ने [[2022 एशियाई खेलों]] में 4×400 मीटर रिले में स्वर्ण पदक और 4×400 मीटर मिश्रित रिले में रजत पदक जीता।<ref>{{cite web |date=2 October 2023 |title=4 x 400m Relay Mixed - Final Results |url=https://info.hangzhou2022.cn/en/results/athletics/result-4-x-400m-relay-mixed-fnl-000100-.htm |access-date=2 October 2023 |publisher=Asian Games, Hangzhou 2022 |archive-date=3 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003010545/https://info.hangzhou2022.cn/en/results/athletics/result-4-x-400m-relay-mixed-fnl-000100-.htm |url-status=dead }}</ref> 2023 की एशियाई चैंपियनशिप में, वह उन टीमों के सदस्य थे जिन्होंने 4×400 मीटर मिश्रित रिले में स्वर्ण पदक और 4×400 मीटर रिले में रजत पदक जीता था। उन्होंने 2023 विश्व चैंपियनशिप की 4x400 मीटर रिले स्पर्धा में भी भाग लिया, जहाँ हीट्स में 2:59.05 का एशियाई रिकॉर्ड बनाते हुए टीम ने फाइनल में प्रवेश किया और अंततः छठे स्थान पर रही।<ref>{{cite web |date=26 August 2023 |title=RESULTS 4 x 400 Metres Relay Men - Round 1 |url=https://media.aws.iaaf.org/competitiondocuments/pdf/7138987/AT-4X4-M-h----.RS6.pdf |access-date=27 August 2023 |publisher=International Association of Athletics Federations}}</ref> राजेश [[2024 पेरिस ओलंपिक]] में भारतीय पुरुष 4 × 400 मीटर रिले टीम के एक महत्वपूर्ण सदस्य थे। उन्होंने रिले का अंतिम चरण दौड़ा और 45.21 सेकंड में अपनी दूरी पूरी की। टीम ने 3:00.58 के समय के साथ अपनी हीट में चौथा स्थान हासिल किया, जो इस सीज़न का उनका सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन था, लेकिन वे फ़ाइनल में जगह नहीं बना सके। == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == *{{instagram|rajesh_400}} {{DEFAULTSORT:रमेश, राजेश}} [[श्रेणी:1999 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2024 ओलम्पिक में भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] oielzgisvj623eooq6wd8w1lh4tfoob मोहम्मद अफ़सल 0 1618484 6610613 2026-09-05T12:40:52Z Neeelzzz20 693319 नया पृष्ठ: == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{DEFAULTSORT:अफ़सल, मोहम्मद}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] श्रेणी:केरल... 6610613 wikitext text/x-wiki == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{DEFAULTSORT:अफ़सल, मोहम्मद}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:केरल के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 80mhfyb8zwvxamzfaqxwwml3048qfnt 6610622 6610613 2026-09-05T12:51:06Z Neeelzzz20 693319 6610622 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = मोहम्मद अफ़सल पुलिक्कलाकथ | birth_date = 3 फ़रवरी 1996 | birth_place = पलप्पुरम, [[केरल]], भारत | sport = [[ट्रैक और फील्ड]] | event = 800 मीटर | personal_best = 1:44.93 {{AthAbbr|NR|Indian}} (2025) | medaltemplates = {{Medal|Sport|पुरुषों की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[एशियाई खेल]]}} {{Medal|Silver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|800 मीटर}} {{Medal|Competition|[[दक्षिण एशियाई खेल]]}} {{Medal|Silver|2019 काठमांडू|800 मीटर}} | module = {{Infobox military person | embed = yes | allegiance = | branch = {{air force|India}} | service_years = | rank = जूनियर वारंट अधिकारी }}}} '''मोहम्मद अफ़सल पुलिक्कलाकथ''' (जन्म 3 फरवरी 1996) एक भारतीय ट्रैक और फील्ड एथलीट हैं जो 800 मीटर दौड़ में माहिर हैं। [[2022 एशियाई खेलों]] में पुरुषों की 800 मीटर स्पर्धा में रजत पदक जीतने के बाद वह प्रमुखता में आए।<ref>{{Cite web |last=Sportstar |first=Team |date=3 October 2023 |title=Asian Games 2023: Mohammed Afsal wins silver in 800m; Krishan finishes fifth |url=https://sportstar.thehindu.com/asian-games/mohammed-afsal-pulikkalakath-silver-medal-800m-asian-games-2023-result-hangzhou-athletics-news-updates/article67375278.ece |access-date=3 October 2023 |website=Sportstar |language=en}}</ref> 2025 में, अफ़सल ने 1:44.93 के समय के साथ 800 मीटर का राष्ट्रीय रिकॉर्ड बनाया।<ref>{{Cite web |date=2025-07-05 |title=Mohammed Afsal sets new national record in 800m in Poland - www.lokmattimes.com |url=https://www.lokmattimes.com/other-sports/mohammed-afsal-sets-new-national-record-in-800m-in-poland/ |access-date=2025-07-05 |website=LOKMAT |language=en}}</ref> == व्यक्तिगत जीवन == अफसल पालप्पुरम, [[ओट्टपालम]], [[पालक्काड़ ज़िला|पालक्काड़]], [[केरल]] से हैं।<ref>{{Cite web |title=ഏഷ്യൻ ഗെയിംസ്; 800 മീറ്ററിൽ സുവർണ പ്രതീക്ഷ: മുഹമ്മദ് അഫ്സൽ |url=https://www.manoramaonline.com/district-news/palakkad/2023/09/24/palakkad-asian-games-golden-hope-in-800m-muhammad-afzal.html |access-date=3 October 2023 |website=ManoramaOnline |language=ml}}</ref> उन्होंने अपनी स्कूली शिक्षा पराली हाई स्कूल, पराली से पूरी की। उन्हें रिलायंस फ़ाउंडेशन का सहयोग प्राप्त है।<ref name=":0">{{Cite web |date=19 May 2022 |title=Kerala's Mohammed Afsal wins gold medal in 800m at European exposure trip in UK |url=https://thebridge.in/athletics/md-afsal-gold-medal-european-exposure-trip-uk-31643 |access-date=2 October 2023 |website=thebridge.in |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 June 2023 |title=Reliance Foundation's Jinson Johnson, Jyothi Yarraji, Kishore Kumar Jena and Mohammed Afsal Breach Asian Games Qualifying Mark |url=https://www.news18.com/sports/reliance-foundations-jinson-johnson-jyothi-yarraji-kishore-kumar-jena-and-mohammed-afsal-breach-asian-games-qualifying-mark-8127589.html |access-date=7 December 2023 |website=News18 |language=en}}</ref> वह [[भारतीय वायु सेना]] में जूनियर वारंट अधिकारी के पद पर कार्यरत हैं।<ref>{{Cite web |date=13 October 2023 |title=Kerala's Asian Games hero Afsal shares warmth with his sports teacher at Palakkad school |url=https://english.mathrubhumi.com/sports/news/indias-star-athlete-afsal-brought-home-the-perfect-gift-for-his-teacher-1.8983368 |access-date=7 December 2023 |website=English.Mathrubhumi |language=en}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == बाहरी लिंक == {{DEFAULTSORT:अफ़सल, मोहम्मद}} {{Authority control}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के लोग]] [[श्रेणी:केरल के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:केरल के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] 81umb1zezwp9e332jqouw60njp9dd9x सदस्य वार्ता:Salman Khan rowing 3 1618485 6610626 2026-09-05T12:54:08Z PhilKnight 27920 PhilKnight ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Salman Khan rowing]] को [[सदस्य वार्ता:Elif Sahiba]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Salman Khan rowing|Salman Khan rowing]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Elif Sahiba|Elif Sahiba]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6610626 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Elif Sahiba]] om0ui0sb1n3vb1kuqcv55o417wc64ve प्राची चौधरी 0 1618486 6610632 2026-09-05T13:00:27Z Neeelzzz20 693319 नया पृष्ठ: {{Infobox sportsperson | nationality = [[भारतीय]] | birth_date = {{birth date and age|1996|12|20}} | sport = [[ट्रैक और फील्ड]] | event = 4×400 मीटर रिले | medaltemplates = {{MedalSport|महिलाओं की [[एथलेटिक्स]]}} [[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalSilver|2022 एशियाई खे... 6610632 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | nationality = [[भारतीय]] | birth_date = {{birth date and age|1996|12|20}} | sport = [[ट्रैक और फील्ड]] | event = 4×400 मीटर रिले | medaltemplates = {{MedalSport|महिलाओं की [[एथलेटिक्स]]}} [[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मीटर रिले}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{MedalSilver| 2019 दोहा | 4×400 मीटर रिले}} }} '''प्राची चौधरी''' (जन्म 20 दिसंबर 1996) [[भारतीय]] [[ट्रैक और फील्ड|ट्रैक एथलीट]]। उन्होंने 2019 एशियाई चैंपियनशिप और [[2022 एशियाई खेलों]] में 4 × 400 मीटर रिले स्पर्धा में रजत पदक जीते हैं।<ref>{{cite report|url=https://info.hangzhou2022.cn/resAG2022-/pdf/AG2022-/ATH/AG2022-_ATH_C92B_ATHW4X400M------------------------.pdf|title=Asian Games Results|publisher=Asian Games, Hangzhou 2022|date=2 October 2023|access-date=2 October 2023}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:रामराज, विथ्या}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{authority control}} 8g0wbfzv275ovawok9sa98ay5gipr64 6610636 6610632 2026-09-05T13:04:05Z Neeelzzz20 693319 /* संदर्भ */ 6610636 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | nationality = [[भारतीय]] | birth_date = {{birth date and age|1996|12|20}} | sport = [[ट्रैक और फील्ड]] | event = 4×400 मीटर रिले | medaltemplates = {{MedalSport|महिलाओं की [[एथलेटिक्स]]}} [[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{MedalCountry|{{IND}}}} {{Medal|Competition|[[एशियाई खेल]]}} {{MedalSilver|[[2022 एशियाई खेल|2022 हांग्जो]]|4×400 मीटर रिले}} {{Medal|Competition|एशियाई चैंपियनशिप}} {{MedalSilver| 2019 दोहा | 4×400 मीटर रिले}} }} '''प्राची चौधरी''' (जन्म 20 दिसंबर 1996) [[भारतीय]] [[ट्रैक और फील्ड|ट्रैक एथलीट]]। उन्होंने 2019 एशियाई चैंपियनशिप और [[2022 एशियाई खेलों]] में 4 × 400 मीटर रिले स्पर्धा में रजत पदक जीते हैं।<ref>{{cite report|url=https://info.hangzhou2022.cn/resAG2022-/pdf/AG2022-/ATH/AG2022-_ATH_C92B_ATHW4X400M------------------------.pdf|title=Asian Games Results|publisher=Asian Games, Hangzhou 2022|date=2 October 2023|access-date=2 October 2023}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:चौधरी, प्राची}} [[श्रेणी:1996 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2022 एशियाई खेलों के पदक विजेता]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{authority control}} tdxuunb3vy7bjqyl4i3dcyxkxhm263e सीमा (धावक) 0 1618487 6610637 2026-09-05T13:05:26Z Neeelzzz20 693319 नया पृष्ठ: == संदर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:सीमा}} [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]... 6610637 wikitext text/x-wiki == संदर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:सीमा}} [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{authority control}} iq5t7y2vvn539xvgtjzq3m41ycnsz9r 6610640 6610637 2026-09-05T13:10:47Z Neeelzzz20 693319 6610640 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = सीमा कुमारी | birth_date = 10 जनवरी 2001 | birth_place = [[चंबा]], [[हिमाचल प्रदेश]], भारत | sport = एथलेटिक्स | event = लंबी दूरी की दौड़ | medaltemplates = {{Medal|Sport|महिलाओं की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Silver|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|5000 मीटर}} }} '''सीमा कुमारी''' (जन्म 10 जनवरी 2001) एक [[भारतीय]] लंबी दूरी की धावक हैं। उन्होंने 2024 एशियन क्रॉस कंट्री चैंपियनशिप में स्वर्ण पदक और [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेलों]] में महिलाओं की 5000 मीटर में रजत पदक जीता। == संदर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:सीमा}} [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{authority control}} 88tkpm821r5amvfr1g0kq5dahjbxw62 6610641 6610640 2026-09-05T13:12:22Z Neeelzzz20 693319 6610641 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = सीमा कुमारी | birth_date = 10 जनवरी 2001 | birth_place = [[चंबा]], [[हिमाचल प्रदेश]], भारत | sport = एथलेटिक्स | event = लंबी दूरी की दौड़ | medaltemplates = {{Medal|Sport|महिलाओं की [[एथलेटिक्स]]}}[[File:Athletics pictogram.svg|30px]] {{Medal|Country|{{IND}}}} {{Medal|Competition|विश्व विश्वविद्यालय खेल}} {{Medal|Silver|[[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 राइन-रूर]]|5000 मीटर}} }} '''सीमा कुमारी''' (जन्म 10 जनवरी 2001) एक [[भारतीय]] लंबी दूरी की धावक हैं। उन्होंने 2024 एशियाई क्रॉस कंट्री चैंपियनशिप में स्वर्ण पदक<ref name="HongKong2024">{{cite news|accessdate= |url=https://www.tribuneindia.com/news/himachal/chamba-girl-strikes-gold-in-hong-kong/ |work=[[The Tribune (India)|The Tribune]]|title=Chamba girl strikes gold in Hong Kong |date=22 October 2024}}</ref> और [[2025 ग्रीष्मकालीन विश्व विश्वविद्यालय खेल|2025 विश्व विश्वविद्यालय खेलों]] में महिलाओं की 5000 मीटर में रजत पदक जीता।<ref name=":0">{{Cite web |title=Athlete Seema Becomes First Indian Woman to Win Medal in 5000m Event at World University Games |url=https://www.newsonair.gov.in/athlete-seema-becomes-first-indian-woman-to-win-medal-in-5000m-event-at-world-university-games/ |archive-url=http://web.archive.org/web/20251012045006/https://www.newsonair.gov.in/athlete-seema-becomes-first-indian-woman-to-win-medal-in-5000m-event-at-world-university-games/ |archive-date=12 October 2025 |access-date= |website=[[All India Radio|News On Air]] |language=en-US}}</ref> == संदर्भ == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:सीमा}} [[श्रेणी:2001 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:हिमाचल प्रदेश के लोग]] [[श्रेणी:भारत के खिलाड़ी]] [[श्रेणी:भारतीय धावक]] [[श्रेणी:21वीं सदी के भारतीय खिलाड़ी]] [[श्रेणी:2026 एशियाई खेलों में भारतीय खिलाड़ी]] {{authority control}} lasafn0j4g1078b80tyaki5hma8xkhx बामला 0 1618488 6610638 2026-09-05T13:06:00Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''बामला''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय शहर [[भिवानी]] से लगभग 11 किलोमीटर (6.8 मील) पूर्व में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुस... 6610638 wikitext text/x-wiki '''बामला''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय शहर [[भिवानी]] से लगभग 11 किलोमीटर (6.8 मील) पूर्व में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 2,143 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 10,859 थी, जिनमें से 5,943 पुरुष और 4,916 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] qter4f3wen0jb8r7y3k7eqor9xzmslg 6610639 6610638 2026-09-05T13:08:49Z Mundhalia746 934684 6610639 wikitext text/x-wiki '''बामला''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय शहर [[भिवानी]] से लगभग 11 किलोमीटर (6.8 मील) पूर्व में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 2,143 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 10,859 थी, जिनमें से 5,943 पुरुष और 4,916 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/bamla-15/|title=Bamla Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 2tigq18y5yuhyjc2q1m9zzkmm4bi6fa मुंढाल कलां 0 1618489 6610642 2026-09-05T13:15:09Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''मुंढाल कलां''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय नगर [[भिवानी ]]से लगभग 22 किलोमीटर (14 मील) उत्तर में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के... 6610642 wikitext text/x-wiki '''मुंढाल कलां''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय नगर [[भिवानी ]]से लगभग 22 किलोमीटर (14 मील) उत्तर में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 503 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 3,034 थी, जिनमें से 1,593 पुरुष और 1,441 महिलाएँ थीं। [[मुंढाल खुर्द]], जो पहले एक अलग बस्ती थी, अब मुंढाल कलां से सटा हुआ है, और दोनों को सामूहिक रूप से "मुंढाल" के नाम से जाना जाता है। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] adfl8hd7ivc6og8orsu7slpl05c0f4p 6610644 6610642 2026-09-05T13:16:24Z Mundhalia746 934684 6610644 wikitext text/x-wiki '''मुंढाल कलां''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय नगर [[भिवानी ]]से लगभग 22 किलोमीटर (14 मील) उत्तर में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 503 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 3,034 थी, जिनमें से 1,593 पुरुष और 1,441 महिलाएँ थीं। [[मुंढाल खुर्द]], जो पहले एक अलग बस्ती थी, अब मुंढाल कलां से सटा हुआ है, और दोनों को सामूहिक रूप से "मुंढाल" के नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/mundhal-kalan-55/|title=Mundhal Kalan Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] h51o6xebp0wpag9f2jt5q7ftlcb36tt वार्ता:ट्री (डेटा टाइप) 1 1618490 6610676 2026-09-05T13:49:49Z सौरभ तिवारी 05 483760 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610676 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 वार्ता:आईफ़ोन 5सी 1 1618491 6610678 2026-09-05T13:51:19Z Bhabha57 833167 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610678 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 कलिंगा औद्योगिक प्रौद्योगिकी संस्थान 0 1618492 6610689 2026-09-05T14:15:38Z Neeelzzz20 693319 [[केआईआईटी विश्वविद्यालय]] को अनुप्रेषित 6610689 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[केआईआईटी विश्वविद्यालय]] 4hz8d1q63g27yg9pzb6hin82hvh6y91 वार्ता:कैपिटल इन द ट्वेंटी-फर्स्ट सेंचुरी 1 1618493 6610708 2026-09-05T14:28:58Z Bhabha57 833167 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610708 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 ऑनलाइन गेम 0 1618494 6610712 2026-09-05T14:55:55Z Bhabha57 833167 नया पृष्ठ: ऑनलाइन गेम 6610712 wikitext text/x-wiki ऑनलाइन गेम at3kh7m7wm2yn5vcrj2l4vx8lp4scat 6610715 6610712 2026-09-05T14:58:00Z Bhabha57 833167 6610715 wikitext text/x-wiki =ऑनलाइन गेम= ऑनलाइन गेम मनोरंजन का एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। 752p3g7syerlviypfet9y45n09f9r4f 6610716 6610715 2026-09-05T14:58:50Z Bhabha57 833167 /* ऑनलाइन गेम */ 6610716 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम''' मनोरंजन का एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। k58lose2rr5b93m7rchg53kc1o57jv7 6610717 6610716 2026-09-05T15:01:17Z Bhabha57 833167 6610717 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम''' ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। 1shqlc43kbfzrpyjn6zq5jfx0bns558 6610718 6610717 2026-09-05T15:01:45Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610718 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम''' ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। kfv7wo5tis4hbxqhy42ksvlmtvgzoq8 6610719 6610718 2026-09-05T15:03:23Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610719 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम''' ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। fs6t94ecrdl03mqvzx6uk6bn57glax4 6610720 6610719 2026-09-05T15:03:42Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6610720 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम''' ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी, जब यूनिवर्सिटी के मेनफ्रेम कंप्यूटरों पर टेक्स्ट वाले 'MUD' खेल खेले जाते थे। उस समय कोई शानदार ग्राफिक्स नहीं होते थे। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। kuzl0qe077j8z6vn5kz9bctg559wg14 6610721 6610720 2026-09-05T15:04:19Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6610721 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम''' ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। q2t33vkjh96ms9mtec1zhkuc0x0fikz 6610731 6610721 2026-09-05T15:18:06Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610731 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। ऑनलाइन गेमिंग क्षेत्र की तेज़ी से होती वृद्धि इसकी आर्थिक क्षमता और सुरक्षा उपायों की ज़रुरत दोनों पर ज़ोर देती है। ईस्पोर्ट्स और ऑनलाइन सोशल गेम्स नवाचार और मनोरंजन को बढ़ावा देते हैं। हालांकि, ऑनलाइन मनी गेम्स गंभीर वित्तीय और सामाजिक चिंताएं पैदा करते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। gk5qh3mh8d4z9tei66p7kei9kqzk5qw 6610981 6610731 2026-09-06T06:51:27Z Bhabha57 833167 /* top */ 6610981 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। 0axzr3er1fivucqfkl0jbvp66rjnf6u 6610989 6610981 2026-09-06T06:59:29Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6610989 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, इलेक्ट्रॉनिक गेमिंग का विस्तार होने लगा। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। hqienty52j8a14bg0maux8d2kfzdsrz 6610990 6610989 2026-09-06T07:00:14Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6610990 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। iq0o9riarkc7pqwaj72wn649g40pxr6 6610991 6610990 2026-09-06T07:02:04Z Bhabha57 833167 /* मनोरंजन */ 6610991 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। =संदर्भ= ppyxdwit992oqf178rv2tg0gkv62thd 6610993 6610991 2026-09-06T07:05:06Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6610993 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। =संदर्भ= aeq1i72pkgms6kmlhp0m68zgqa9h9pf 6611087 6610993 2026-09-06T11:31:57Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6611087 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में हुई थी। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> आज के दौर में शायद ही कोई ऐसा स्मार्टफोन होगा जिसमें कोई गेम न हो, लेकिन ऑनलाइन गेमिंग हमेशा से ऐसी नहीं थी जैसी आज दिखती है। इसका सफर कॉलेज की बंद कंप्यूटर लैब्स से शुरू होकर आज दुनिया के हर कोने तक पहुंच चुका है। इसकी असली शुरुआत 1970 और 80 के दशक में हुई थी, जब इंटरनेट अपनी शुरुआती अवस्था में था। उस समय 'MUD' जैसे टेक्स्ट वाले गेम्स होते थे, जिनमें न कोई रंग-बिरंगे ग्राफिक्स थे और न ही आवाज। लोग सिर्फ स्क्रीन पर शब्द टाइप करके एक-दूसरे के साथ खेलते थे। असली बदलाव 1990 के दशक में देखने को मिला। डायल-अप इंटरनेट और लोकल नेटवर्क (LAN) के आने के बाद साइबर कैफे का दौर शुरू हुआ। काउंटर-स्ट्राइक (Counter-Strike) जैसे गेम्स के लिए युवाओं की भीड़ साइबर कैफे में जुटने लगी। यह वह समय था जब लोगों को पहली बार समझ आया कि असली इंसान के खिलाफ खेलने का रोमांच कंप्यूटर बॉट से कहीं ज्यादा होता है। साल 2000 के बाद जब घरों में ब्रॉडबैंड इंटरनेट पहुंचा, तो गेमिंग का दायरा और बड़ा हो गया। 'वर्ल्ड ऑफ वॉरक्राफ्ट' जैसी वर्चुअल दुनिया में लाखों अजनबी एक साथ मिलकर खेलने लगे। इसके बाद आया स्मार्टफोन और सस्ते 4G डेटा का दौर, जिसने सब कुछ पूरी तरह बदल दिया। पबजी (PUBG) और फ्री फायर (Free Fire) जैसे गेम्स ने गेमिंग को महंगे कंप्यूटरों से निकालकर हर आम इंसान की जेब में डाल दिया। आज ऑनलाइन गेमिंग सिर्फ खाली समय बिताने का जरिया नहीं रह गई है, बल्कि यह एक बड़ा ई-स्पोर्ट्स करियर, अरबों डॉलर की इंडस्ट्री और दोस्तों से जुड़ने का एक नया सोशल प्लेटफॉर्म बन चुकी है। सादे टेक्स्ट से लेकर आज की सजीव वर्चुअल दुनिया तक, ऑनलाइन गेमिंग का यह सफर वाकई हैरान करने वाला है। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। =संदर्भ= mw79hveq282uo6c1atytkez6kvia9w7 6611088 6611087 2026-09-06T11:33:57Z Bhabha57 833167 /* इतिहास */ 6611088 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में कॉलेज लैब्स के साधारण टेक्स्ट गेम्स से हुई थी, जहाँ बिना ग्राफिक्स के सिर्फ टाइप करके खेला जाता था। 1990 के दौर में डायल-अप इंटरनेट और साइबर कैफे आए, जहाँ युवाओं ने काउंटर-स्ट्राइक जैसे लैन (LAN) गेम्स के जरिए पहली बार मल्टीप्लेयर का असली रोमांच जाना। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> साल 2000 के बाद ब्रॉडबैंड के आने से दुनिया भर के खिलाड़ी वर्चुअल दुनिया में साथ जुड़ने लगे। क्रांति तब आई जब सस्ते स्मार्टफोन और 4G डेटा ने दस्तक दी। PUBG और Free Fire जैसे गेम्स ने इसे हर जेब तक पहुँचा दिया। आज यह सिर्फ टाइमपास नहीं, बल्कि एक बड़ा करियर और सोशल नेटवर्क बन चुका है। =मनोरंजन= एक प्रमुख साधन बन चुके हैं। =संदर्भ= b496kbdxm0u5xnthz83tyggowj646hn 6611092 6611088 2026-09-06T11:37:44Z Bhabha57 833167 /* मनोरंजन */ 6611092 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में कॉलेज लैब्स के साधारण टेक्स्ट गेम्स से हुई थी, जहाँ बिना ग्राफिक्स के सिर्फ टाइप करके खेला जाता था। 1990 के दौर में डायल-अप इंटरनेट और साइबर कैफे आए, जहाँ युवाओं ने काउंटर-स्ट्राइक जैसे लैन (LAN) गेम्स के जरिए पहली बार मल्टीप्लेयर का असली रोमांच जाना। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> साल 2000 के बाद ब्रॉडबैंड के आने से दुनिया भर के खिलाड़ी वर्चुअल दुनिया में साथ जुड़ने लगे। क्रांति तब आई जब सस्ते स्मार्टफोन और 4G डेटा ने दस्तक दी। PUBG और Free Fire जैसे गेम्स ने इसे हर जेब तक पहुँचा दिया। आज यह सिर्फ टाइमपास नहीं, बल्कि एक बड़ा करियर और सोशल नेटवर्क बन चुका है। =मनोरंजन= ऑनलाइन गेमिंग आज मनोरंजन का सबसे लोकप्रिय और सहज साधन बन चुका है। यह दिनभर की मानसिक थकान और तनाव मिटाने, दोस्तों के साथ वर्चुअली जुड़ने और मजेदार चुनौतियों के जरिए दिमाग को तरोताजा रखने में मदद करता है। =संदर्भ= r07zsx9v65a70ocqwgovg1gvng9in21 6611095 6611092 2026-09-06T11:39:53Z Bhabha57 833167 /* मनोरंजन */ 6611095 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में कॉलेज लैब्स के साधारण टेक्स्ट गेम्स से हुई थी, जहाँ बिना ग्राफिक्स के सिर्फ टाइप करके खेला जाता था। 1990 के दौर में डायल-अप इंटरनेट और साइबर कैफे आए, जहाँ युवाओं ने काउंटर-स्ट्राइक जैसे लैन (LAN) गेम्स के जरिए पहली बार मल्टीप्लेयर का असली रोमांच जाना। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> साल 2000 के बाद ब्रॉडबैंड के आने से दुनिया भर के खिलाड़ी वर्चुअल दुनिया में साथ जुड़ने लगे। क्रांति तब आई जब सस्ते स्मार्टफोन और 4G डेटा ने दस्तक दी। PUBG और Free Fire जैसे गेम्स ने इसे हर जेब तक पहुँचा दिया। आज यह सिर्फ टाइमपास नहीं, बल्कि एक बड़ा करियर और सोशल नेटवर्क बन चुका है। =मनोरंजन= ऑनलाइन गेमिंग आज मनोरंजन का सबसे लोकप्रिय और सहज साधन बन चुका है। यह दिनभर की मानसिक थकान और तनाव मिटाने, दोस्तों के साथ वर्चुअली जुड़ने और मजेदार चुनौतियों के जरिए दिमाग को तरोताजा रखने में मदद करता है।<ref>{{cite web |title=Groundbreaking new study says time spent playing video games can be good for your well being {{!}} Oxford University |url=https://www.ox.ac.uk/news/2020-11-16-groundbreaking-new-study-says-time-spent-playing-video-games-can-be-good-your-well |website=www.ox.ac.uk |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |date=16 नवम्बर 2020}}</ref> =संदर्भ= nmwv8yj6z5x88b8h7yjf816xydhfpms 6611097 6611095 2026-09-06T11:47:40Z Bhabha57 833167 /* top */ 6611097 wikitext text/x-wiki [[File:Fez (video game) cover art.png|thumb|फ़ेज़ (वीडियो गेम) कवर आर्ट]] '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में कॉलेज लैब्स के साधारण टेक्स्ट गेम्स से हुई थी, जहाँ बिना ग्राफिक्स के सिर्फ टाइप करके खेला जाता था। 1990 के दौर में डायल-अप इंटरनेट और साइबर कैफे आए, जहाँ युवाओं ने काउंटर-स्ट्राइक जैसे लैन (LAN) गेम्स के जरिए पहली बार मल्टीप्लेयर का असली रोमांच जाना। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> साल 2000 के बाद ब्रॉडबैंड के आने से दुनिया भर के खिलाड़ी वर्चुअल दुनिया में साथ जुड़ने लगे। क्रांति तब आई जब सस्ते स्मार्टफोन और 4G डेटा ने दस्तक दी। PUBG और Free Fire जैसे गेम्स ने इसे हर जेब तक पहुँचा दिया। आज यह सिर्फ टाइमपास नहीं, बल्कि एक बड़ा करियर और सोशल नेटवर्क बन चुका है। =मनोरंजन= ऑनलाइन गेमिंग आज मनोरंजन का सबसे लोकप्रिय और सहज साधन बन चुका है। यह दिनभर की मानसिक थकान और तनाव मिटाने, दोस्तों के साथ वर्चुअली जुड़ने और मजेदार चुनौतियों के जरिए दिमाग को तरोताजा रखने में मदद करता है।<ref>{{cite web |title=Groundbreaking new study says time spent playing video games can be good for your well being {{!}} Oxford University |url=https://www.ox.ac.uk/news/2020-11-16-groundbreaking-new-study-says-time-spent-playing-video-games-can-be-good-your-well |website=www.ox.ac.uk |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |date=16 नवम्बर 2020}}</ref> =संदर्भ= s2qjup1cgw5nepezf4tgue2usxc77vp 6611098 6611097 2026-09-06T11:48:11Z Bhabha57 833167 /* top */ 6611098 wikitext text/x-wiki [[File:Fez (video game) cover art.png|thumb|फ़ेज़ (ऑनलाइन गेम) कवर आर्ट]] '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में कॉलेज लैब्स के साधारण टेक्स्ट गेम्स से हुई थी, जहाँ बिना ग्राफिक्स के सिर्फ टाइप करके खेला जाता था। 1990 के दौर में डायल-अप इंटरनेट और साइबर कैफे आए, जहाँ युवाओं ने काउंटर-स्ट्राइक जैसे लैन (LAN) गेम्स के जरिए पहली बार मल्टीप्लेयर का असली रोमांच जाना। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> साल 2000 के बाद ब्रॉडबैंड के आने से दुनिया भर के खिलाड़ी वर्चुअल दुनिया में साथ जुड़ने लगे। क्रांति तब आई जब सस्ते स्मार्टफोन और 4G डेटा ने दस्तक दी। PUBG और Free Fire जैसे गेम्स ने इसे हर जेब तक पहुँचा दिया। आज यह सिर्फ टाइमपास नहीं, बल्कि एक बड़ा करियर और सोशल नेटवर्क बन चुका है। =मनोरंजन= ऑनलाइन गेमिंग आज मनोरंजन का सबसे लोकप्रिय और सहज साधन बन चुका है। यह दिनभर की मानसिक थकान और तनाव मिटाने, दोस्तों के साथ वर्चुअली जुड़ने और मजेदार चुनौतियों के जरिए दिमाग को तरोताजा रखने में मदद करता है।<ref>{{cite web |title=Groundbreaking new study says time spent playing video games can be good for your well being {{!}} Oxford University |url=https://www.ox.ac.uk/news/2020-11-16-groundbreaking-new-study-says-time-spent-playing-video-games-can-be-good-your-well |website=www.ox.ac.uk |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |date=16 नवम्बर 2020}}</ref> =संदर्भ= ntshqdsgnw8a5f8shqxgvlpilehh3rh 6611101 6611098 2026-09-06T11:50:18Z Bhabha57 833167 /* top */ 6611101 wikitext text/x-wiki '''ऑनलाइन गेम'''(ऑनलाइन गेमिंग) ऐसे वीडियो गेम होते हैं,जिन्हें खेलने के लिए इंटरनेट कनेक्शन की जरूरत होती है। इन्हें आप स्मार्टफोन, कंप्यूटर, लैपटॉप या गेमिंग कंसोल पर खेल सकते हैं। इन गेम्स की सबसे बड़ी खासियत यह है कि इसमें आप अकेले खेलने के बजाय दुनिया के किसी भी कोने में बैठे अन्य खिलाड़ियों के साथ रीयल-टाइम में खेल सकते हैं या मुकाबला कर सकते हैं। =इतिहास= ऑनलाइन गेमिंग की शुरुआत 1970 के दशक में कॉलेज लैब्स के साधारण टेक्स्ट गेम्स से हुई थी, जहाँ बिना ग्राफिक्स के सिर्फ टाइप करके खेला जाता था। 1990 के दौर में डायल-अप इंटरनेट और साइबर कैफे आए, जहाँ युवाओं ने काउंटर-स्ट्राइक जैसे लैन (LAN) गेम्स के जरिए पहली बार मल्टीप्लेयर का असली रोमांच जाना। जैसे-जैसे कंप्यूटर नेटवर्क धीरे-धीरे बढ़ने लगे, ऑनलाइन गेमिंग का विस्तार होने लगा।<ref>{{cite web |last1=Dyson |first1=Jon-Paul |title=A Brief History of Online Games |url=https://www-museumofplay-org.translate.goog/blog/a-brief-history-of-online-games/?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=hi&_x_tr_hl=hi&_x_tr_pto=tc&_x_tr_hist=true |website=The Strong National Museum of Play |access-date=6 सितम्बर 2026 |date=27 अगस्त 2020 |trans-title=ऑनलाइन गेम्स का संक्षिप्त इतिहास}}</ref> साल 2000 के बाद ब्रॉडबैंड के आने से दुनिया भर के खिलाड़ी वर्चुअल दुनिया में साथ जुड़ने लगे। क्रांति तब आई जब सस्ते स्मार्टफोन और 4G डेटा ने दस्तक दी। PUBG और Free Fire जैसे गेम्स ने इसे हर जेब तक पहुँचा दिया। आज यह सिर्फ टाइमपास नहीं, बल्कि एक बड़ा करियर और सोशल नेटवर्क बन चुका है। =मनोरंजन= ऑनलाइन गेमिंग आज मनोरंजन का सबसे लोकप्रिय और सहज साधन बन चुका है। यह दिनभर की मानसिक थकान और तनाव मिटाने, दोस्तों के साथ वर्चुअली जुड़ने और मजेदार चुनौतियों के जरिए दिमाग को तरोताजा रखने में मदद करता है।<ref>{{cite web |title=Groundbreaking new study says time spent playing video games can be good for your well being {{!}} Oxford University |url=https://www.ox.ac.uk/news/2020-11-16-groundbreaking-new-study-says-time-spent-playing-video-games-can-be-good-your-well |website=www.ox.ac.uk |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |date=16 नवम्बर 2020}}</ref> =संदर्भ= nmwv8yj6z5x88b8h7yjf816xydhfpms तिगड़ाना 0 1618495 6610713 2026-09-05T14:56:33Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''तिगड़ाना''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] में स्थित एक गाँव और सिंधु घाटी सभ्यता का पुरातात्विक स्थल है। यह NH-709A (लोहारू-भिवानी-मुंढाल-जींद मार्ग) पर भिवानी... 6610713 wikitext text/x-wiki '''तिगड़ाना''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] में स्थित एक गाँव और सिंधु घाटी सभ्यता का पुरातात्विक स्थल है। यह NH-709A (लोहारू-भिवानी-मुंढाल-जींद मार्ग) पर [[भिवानी]] के जिला मुख्यालय नगर से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 2,053 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 10,712 थी, जिसमें 5,703 पुरुष और 5,009 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] hx5m5qoiwp48ibbpsrs90i6kh1hjvwq 6610714 6610713 2026-09-05T14:57:06Z Mundhalia746 934684 6610714 wikitext text/x-wiki '''तिगड़ाना''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] में स्थित एक गाँव और सिंधु घाटी सभ्यता का पुरातात्विक स्थल है। यह NH-709A (लोहारू-भिवानी-मुंढाल-जींद मार्ग) पर [[भिवानी]] के जिला मुख्यालय नगर से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 2,053 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 10,712 थी, जिसमें 5,703 पुरुष और 5,009 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/tigrana-10/|title=Tigrana Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] tg4nx000650xqxyewbxdk0jtlrk3pox 6610724 6610714 2026-09-05T15:08:06Z Mundhalia746 934684 6610724 wikitext text/x-wiki '''तिगड़ाना''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] में स्थित एक गाँव और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] का पुरातात्विक स्थल है। यह NH-709A (लोहारू-भिवानी-मुंढाल-जींद मार्ग) पर [[भिवानी]] के जिला मुख्यालय नगर से लगभग 7 किलोमीटर (4.3 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 2,053 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 10,712 थी, जिसमें 5,703 पुरुष और 5,009 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/tigrana-10/|title=Tigrana Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 46ixvsvvw2m9lbao81e776vute0kry4 घुसकानी 0 1618496 6610722 2026-09-05T15:04:34Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''घुसकानी''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय शहर [[भिवानी]] से लगभग 9 किलोमीटर (5.6 मील) उत्तर में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनु... 6610722 wikitext text/x-wiki '''घुसकानी''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय शहर [[भिवानी]] से लगभग 9 किलोमीटर (5.6 मील) उत्तर में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 562 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 3,070 थी, जिसमें 1,653 पुरुष और 1,417 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] e6s4bfl5yxp9evi98hfvlybs6mcw2j4 6610723 6610722 2026-09-05T15:05:18Z Mundhalia746 934684 6610723 wikitext text/x-wiki '''घुसकानी''' [[भारत]] के [[हरियाणा]] राज्य के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] का एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय शहर [[भिवानी]] से लगभग 9 किलोमीटर (5.6 मील) उत्तर में स्थित है। भारत की 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में 562 परिवार थे और इसकी जनसंख्या 3,070 थी, जिसमें 1,653 पुरुष और 1,417 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/ghuskani-7/|title=Ghuskani Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] a1pqlbkjr5727uo6ozgrpz4n7mj7r11 मिताथल 0 1618497 6610729 2026-09-05T15:14:42Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''मिताथल''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] का पुरातात्विक स्थल है। यह जिला मुख्यालय[[ भिवानी]] से 12 किलो... 6610729 wikitext text/x-wiki '''मिताथल''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] का पुरातात्विक स्थल है। यह जिला मुख्यालय[[ भिवानी]] से 12 किलोमीटर (7.5 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,448 परिवार थे और कुल जनसंख्या 7,434 थी, जिसमें 4,002 पुरुष और 3,432 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] dahyrr04bwwjmzagbceq5v9yscj08nt 6610730 6610729 2026-09-05T15:15:36Z Mundhalia746 934684 6610730 wikitext text/x-wiki '''मिताथल''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव और [[सिंधु घाटी सभ्यता]] का पुरातात्विक स्थल है। यह जिला मुख्यालय[[ भिवानी]] से 12 किलोमीटर (7.5 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,448 परिवार थे और कुल जनसंख्या 7,434 थी, जिसमें 4,002 पुरुष और 3,432 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/mithathal-6/|title=Mithathal Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] e1aoxh09mnupo7l30ihnc5rduh40lfr आभासी लड़का 0 1618498 6610733 2026-09-05T15:30:29Z Naveen dhiwer 944548 Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1372266011|Virtual Boy]]" 6610733 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6610808 6610733 2026-09-05T20:44:55Z NguoiDungKhongDinhDanh 641769 Requesting speedy deletion (Empty page). ([[:m:User:Xiplus/TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 6610808 wikitext text/x-wiki {{शीह-कारण|1=Empty page}} lntm0vpy870zape78r8v0ppmyhfkvjy जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग 0 1618499 6610735 2026-09-05T15:42:30Z AMAN KUMAR 911487 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1501212|Chronic traumatic encephalopathy]] to:hi #mdwikicx 6610735 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग |synonym =जीर्ण अभिघातजन्य मस्तिष्क रोग, अभिघातजन्य मस्तिष्कविकृति संलक्षण, प्यूगिलिस्टिक मनोभ्रंश,<ref name=JAMA2017>{{cite journal|last1=Asken|first1=BM|last2=Sullan|first2=MJ|last3=DeKosky|first3=ST|last4=Jaffee|first4=MS|last5=Bauer|first5=RM|title=Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review.|journal=JAMA Neurology|date=1 October 2017|volume=74|issue=10|pages=1255–1262|doi=10.1001/jamaneurol.2017.2396|pmid=28975240}}</ref> प्रहार-जनित संलक्षण |image =Chronic Traumatic Encephalopathy.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =एक सामान्य मस्तिष्क बायीं ओर तथा जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग से प्रभावित मस्तिष्क दायीं ओर |pronounce = |field =[[तंत्रिका विज्ञान]], [[मनोरोग विज्ञान]], खेल चिकित्सा |symptoms =व्यवहार संबंधी समस्याएं, मनोदशा में बदलाव, सोचने-समझने में परेशानी<ref name=JAMA2017 /> |complications =[[मनोभ्रंश]], आक्रामकता,<!--<ref name=Alz2017>{{cite web|title=Alzheimer's & Dementia|url=http://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp|website=Alzheimer's Association|publisher=alz.org|access-date=21 September 2017|archive-date=17 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015655/https://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp|url-status=live}}</ref> --> [[अवसाद]],<!--<ref name=Alz2017 /> --> आत्महत्या के विचार<ref name=Alz2017 /> |onset =प्रारंभिक चोटों के कई वर्षों बाद<ref name=Ste2014>{{cite journal|last1=Stein|first1=TD|last2=Alvarez|first2=VE|last3=McKee|first3=AC|title=Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel.|journal=Alzheimer's Research & Therapy|date=2014|volume=6|issue=1|pages=4|doi=10.1186/alzrt234|pmid=24423082|pmc=3979082}}</ref> |duration = |types = |causes =सिर में बार-बार लगने वाली चोटें<ref name=JAMA2017 /> |risks =सीधे संपर्क वाले खेल, सैन्य सेवा, घरेलू हिंसा, सिर का बार-बार टकराना<ref name=JAMA2017 /> |diagnosis =[[शव परीक्षा]]<ref name=JAMA2017 /> |differential =[[अलजाइमर रोग|अल्ज़ाइमर रोग]], [[पार्किंसन रोग]]<ref name=Alz2017 /> |prevention = |treatment =सहायक देखभाल<ref name=Alz2017 /> |medication = |prognosis = |frequency =अनिश्चित<ref name=Ste2014 /> |deaths = |named after = }} '''जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग''' जिसे संक्षेप में '''सी॰टी॰ई॰''' भी कहा जाता है, यह एक [[तंत्रिका अपविकास|तंत्रिका-अपक्षयी रोग]] है जो [[सिर]] पर बारंबार [[आघात]] से होता है।<ref name="JAMA20172">{{cite journal|last1=Asken|first1=BM|last2=Sullan|first2=MJ|last3=DeKosky|first3=ST|last4=Jaffee|first4=MS|last5=Bauer|first5=RM|title=Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी में अनुसंधान अंतराल और विवाद: एक समीक्षा।|journal=JAMA Neurology|date=1 अक्टूबर 2017|volume=74|issue=10|pages=1255–1262|doi=10.1001/jamaneurol.2017.2396|pmid=28975240|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसके लक्षण प्रायः आघात के कई वर्ष बाद दिखाई देते हैं, जिनमें व्यावहारिक विकार, [[मनोदशा विकार|मनोदशा में बदलाव]] और संज्ञानात्मक ह्रास शामिल है।<ref name="JAMA20172" /><ref name="Ste20142">{{cite journal|last1=Stein|first1=TD|last2=Alvarez|first2=VE|last3=McKee|first3=AC|title=Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: एथलीटों और सैन्य कर्मियों में बार-बार मस्तिष्क आघात के बाद न्यूरोपैथोलॉजिकल परिवर्तनों का एक स्पेक्ट्रम।|journal=Alzheimer's Research & Therapy|date=2014|volume=6|issue=1|pages=4|doi=10.1186/alzrt234|pmid=24423082|pmc=3979082|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह एक प्रगतिशील विकार है, अतः समय के साथ इसकी गंभीरता बढ़ती जाती है जिससे रोगी में [[मनोभ्रंश]] का कारण बन सकते हैं।<ref name="Ste20142" /> [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति पर इस विकार के सीधे प्रभाव की पुष्टि के लिए वर्तमान में पर्याप्त वैज्ञानिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं।<ref name="JAMA20172" /> इसके अधिकांश प्रमाणित मामले [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]], [[अमेरिकी फ़ुटबॉल|अमेरिकी फुटबॉल]], [[पेशेवर कुश्ती]], [[आइस हॉकी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] और [[फुटबॉल|एसोसिएशन फुटबॉल]] जैसे सीधे शारीरिक संपर्क वाले [[खेल|खेलों]] के [[खिलाड़ी|खिलाड़ियों]] में पाए गए हैं।<ref name="JAMA20174" /><ref name="Mar20153">{{cite journal|last1=Maroon|first1=Joseph C|last2=Winkelman|first2=Robert|last3=Bost|first3=Jeffrey|last4=Amos|first4=Austin C|last5=Mathyssek|first5=Christina|last6=Miele|first6=Vincent|title=Chronic Traumatic Encephalopathy in Contact Sports: A Systematic Review of All Reported Pathological Cases|trans-title=संपर्क खेलों में क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: सभी रिपोर्ट किए गए पैथोलॉजिकल मामलों की एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=[[PLOS One]]|date=2015|volume=10|issue=2|doi=10.1371/journal.pone.0117338|pmc=4324991|pmid=25671598|page=e0117338|bibcode=2015PLoSO..1017338M|language=अंग्रेज़ी}}</ref> अन्य जोखिम कारकों में सैन्य सेवा, [[घरेलू हिंसा]] और सिर पर बारंबार आघात शामिल है।<ref name="JAMA20174" /> इस विकार के उत्पन्न होने के लिए आवश्यक आघात का सटीक स्तर अज्ञात है, तथा इसका निश्चित [[निदान]] केवल मरणोपरांत [[शव परीक्षा]] के माध्यम से ही संभव है।<ref name="JAMA20174" /> इसे ताओपैथी विकार के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="JAMA20174" /> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] 2vs52uw0s8nfoagmm15fra8v31989jk 6610737 6610735 2026-09-05T15:53:16Z AMAN KUMAR 911487 विस्तार किया 6610737 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name = जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग |synonym = जीर्ण अभिघातजन्य मस्तिष्क रोग, अभिघातजन्य मस्तिष्कविकृति संलक्षण, प्यूगिलिस्टिक मनोभ्रंश, प्रहार-जनित संलक्षण<ref name="JAMA2017">{{cite journal|last1=Asken|first1=BM|last2=Sullan|first2=MJ|last3=DeKosky|first3=ST|last4=Jaffee|first4=MS|last5=Bauer|first5=RM|title=Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी में अनुसंधान अंतराल और विवाद: एक समीक्षा|journal=JAMA Neurology|date=1 अक्टूबर 2017|volume=74|issue=10|pages=1255–1262|doi=10.1001/jamaneurol.2017.2396|pmid=28975240|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |image = Chronic Traumatic Encephalopathy.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption = एक सामान्य मस्तिष्क बायीं ओर तथा जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग से प्रभावित मस्तिष्क दायीं ओर |pronounce = |field = [[तंत्रिका विज्ञान]], [[मनोरोग विज्ञान]], खेल चिकित्सा |symptoms = व्यवहार संबंधी समस्याएं, मनोदशा में बदलाव, सोचने-समझने में परेशानी<ref name="JAMA2017" /> |complications = [[मनोभ्रंश]], आक्रामकता, [[अवसाद]], आत्महत्या के विचार<ref name="Alz2017">{{cite web |title=Alzheimer's & Dementia |trans-title=अल्जाइमर और डिमेंशिया |url=http://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |website=Alzheimer's Association |publisher=alz.org |access-date=21 सितम्बर 2017 |archive-date=17 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015655/https://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |onset = प्रारंभिक चोटों के कई वर्षों बाद<ref name="Ste2014">{{cite journal|last1=Stein|first1=TD|last2=Alvarez|first2=VE|last3=McKee|first3=AC|title=Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: एथलीटों और सैन्य कर्मियों में बार-बार मस्तिष्क आघात के बाद न्यूरोपैथोलॉजिकल परिवर्तनों का एक स्पेक्ट्रम|journal=Alzheimer's Research & Therapy|date=2014|volume=6|issue=1|pages=4|doi=10.1186/alzrt234|pmid=24423082|pmc=3979082|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |duration = |types = |causes = सिर में बार-बार लगने वाली चोटें<ref name="JAMA2017" /> |risks = सीधे संपर्क वाले खेल, सैन्य सेवा, घरेलू हिंसा, सिर का बार-बार टकराना<ref name="JAMA2017" /> |diagnosis = [[शव परीक्षा]]<ref name="JAMA2017" /> |differential = [[अलजाइमर रोग|अल्ज़ाइमर रोग]], [[पार्किंसन रोग]]<ref name="Alz2017" /> |prevention = |treatment = सहायक देखभाल<ref name="Alz2017" /> |medication = |prognosis = |frequency = अनिश्चित<ref name="Ste2014" /> |deaths = |named after = }} '''जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग''' जिसे संक्षेप में '''सी॰टी॰ई॰''' भी कहा जाता है, एक [[तंत्रिका अपविकास|तंत्रिका-अपक्षयी रोग]] है जो [[सिर]] पर बारंबार [[आघात]] के कारण होता है।<ref name="JAMA2017" /> इसके लक्षण प्रायः आघात के कई वर्ष बाद दिखाई देते हैं, जिनमें व्यावहारिक विकार, [[मनोदशा विकार|मनोदशा में बदलाव]] और संज्ञानात्मक ह्रास शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Ste2014" /> यह एक प्रगतिशील विकार है, अतः समय के साथ इसकी गंभीरता बढ़ती जाती है जो अंततः रोगी में [[मनोभ्रंश]] का कारण बन सकता है।<ref name="Ste2014" /> [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति पर इस विकार के सीधे प्रभाव की पुष्टि के लिए वर्तमान में पर्याप्त वैज्ञानिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं।<ref name="JAMA2017" /> इसके अधिकांश प्रमाणित मामले [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]], [[अमेरिकी फ़ुटबॉल|अमेरिकी फुटबॉल]], [[पेशेवर कुश्ती]], [[आइस हॉकी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] और [[फुटबॉल|एसोसिएशन फुटबॉल]] जैसे सीधे शारीरिक संपर्क वाले [[खेल|खेलों]] के [[खिलाड़ी|खिलाड़ियों]] में पाए गए हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Mar2015">{{cite journal|last1=Maroon|first1=Joseph C|last2=Winkelman|first2=Robert|last3=Bost|first3=Jeffrey|last4=Amos|first4=Austin C|last5=Mathyssek|first5=Christina|last6=Miele|first6=Vincent|title=Chronic Traumatic Encephalopathy in Contact Sports: A Systematic Review of All Reported Pathological Cases|trans-title=संपर्क खेलों में क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: सभी रिपोर्ट किए गए पैथोलॉजिकल मामलों की एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=[[PLOS One]]|date=2015|volume=10|issue=2|doi=10.1371/journal.pone.0117338|pmc=4324991|pmid=25671598|page=e0117338|bibcode=2015PLoSO..1017338M|language=अंग्रेज़ी}}</ref> अन्य जोखिम कारकों में सैन्य सेवा, [[घरेलू हिंसा]] और सिर पर बारंबार आघात शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /> इस विकार के उत्पन्न होने के लिए आवश्यक आघात का सटीक स्तर अज्ञात है, तथा इसका निश्चित [[निदान]] केवल मरणोपरांत [[शव परीक्षा]] के माध्यम से ही संभव है।<ref name="JAMA2017" /> इसे ताओपैथी विकार के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="JAMA2017" /> इस बीमारी का कोई विशिष्ट उपचार उपलब्ध नहीं है।<ref name="Alz2017" /> सिर पर बारंबार आघात लगने वाले लोगों में सी॰टी॰ई॰ की दर लगभग 30 प्रतिशत पाई गई है, हालांकि आम आबादी में इसके सटीक आंकड़े अभी भी अस्पष्ट हैं।<ref name="JAMA2017"/><ref name="Ste2014"/> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] 10hkyu2qmuz3oo4bqe3da74amx7h9cc 6610741 6610737 2026-09-05T15:57:52Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मस्तिष्करोग]] जोड़ी 6610741 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name = जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग |synonym = जीर्ण अभिघातजन्य मस्तिष्क रोग, अभिघातजन्य मस्तिष्कविकृति संलक्षण, प्यूगिलिस्टिक मनोभ्रंश, प्रहार-जनित संलक्षण<ref name="JAMA2017">{{cite journal|last1=Asken|first1=BM|last2=Sullan|first2=MJ|last3=DeKosky|first3=ST|last4=Jaffee|first4=MS|last5=Bauer|first5=RM|title=Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी में अनुसंधान अंतराल और विवाद: एक समीक्षा|journal=JAMA Neurology|date=1 अक्टूबर 2017|volume=74|issue=10|pages=1255–1262|doi=10.1001/jamaneurol.2017.2396|pmid=28975240|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |image = Chronic Traumatic Encephalopathy.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption = एक सामान्य मस्तिष्क बायीं ओर तथा जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग से प्रभावित मस्तिष्क दायीं ओर |pronounce = |field = [[तंत्रिका विज्ञान]], [[मनोरोग विज्ञान]], खेल चिकित्सा |symptoms = व्यवहार संबंधी समस्याएं, मनोदशा में बदलाव, सोचने-समझने में परेशानी<ref name="JAMA2017" /> |complications = [[मनोभ्रंश]], आक्रामकता, [[अवसाद]], आत्महत्या के विचार<ref name="Alz2017">{{cite web |title=Alzheimer's & Dementia |trans-title=अल्जाइमर और डिमेंशिया |url=http://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |website=Alzheimer's Association |publisher=alz.org |access-date=21 सितम्बर 2017 |archive-date=17 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015655/https://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |onset = प्रारंभिक चोटों के कई वर्षों बाद<ref name="Ste2014">{{cite journal|last1=Stein|first1=TD|last2=Alvarez|first2=VE|last3=McKee|first3=AC|title=Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: एथलीटों और सैन्य कर्मियों में बार-बार मस्तिष्क आघात के बाद न्यूरोपैथोलॉजिकल परिवर्तनों का एक स्पेक्ट्रम|journal=Alzheimer's Research & Therapy|date=2014|volume=6|issue=1|pages=4|doi=10.1186/alzrt234|pmid=24423082|pmc=3979082|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |duration = |types = |causes = सिर में बार-बार लगने वाली चोटें<ref name="JAMA2017" /> |risks = सीधे संपर्क वाले खेल, सैन्य सेवा, घरेलू हिंसा, सिर का बार-बार टकराना<ref name="JAMA2017" /> |diagnosis = [[शव परीक्षा]]<ref name="JAMA2017" /> |differential = [[अलजाइमर रोग|अल्ज़ाइमर रोग]], [[पार्किंसन रोग]]<ref name="Alz2017" /> |prevention = |treatment = सहायक देखभाल<ref name="Alz2017" /> |medication = |prognosis = |frequency = अनिश्चित<ref name="Ste2014" /> |deaths = |named after = }} '''जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग''' जिसे संक्षेप में '''सी॰टी॰ई॰''' भी कहा जाता है, एक [[तंत्रिका अपविकास|तंत्रिका-अपक्षयी रोग]] है जो [[सिर]] पर बारंबार [[आघात]] के कारण होता है।<ref name="JAMA2017" /> इसके लक्षण प्रायः आघात के कई वर्ष बाद दिखाई देते हैं, जिनमें व्यावहारिक विकार, [[मनोदशा विकार|मनोदशा में बदलाव]] और संज्ञानात्मक ह्रास शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Ste2014" /> यह एक प्रगतिशील विकार है, अतः समय के साथ इसकी गंभीरता बढ़ती जाती है जो अंततः रोगी में [[मनोभ्रंश]] का कारण बन सकता है।<ref name="Ste2014" /> [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति पर इस विकार के सीधे प्रभाव की पुष्टि के लिए वर्तमान में पर्याप्त वैज्ञानिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं।<ref name="JAMA2017" /> इसके अधिकांश प्रमाणित मामले [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]], [[अमेरिकी फ़ुटबॉल|अमेरिकी फुटबॉल]], [[पेशेवर कुश्ती]], [[आइस हॉकी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] और [[फुटबॉल|एसोसिएशन फुटबॉल]] जैसे सीधे शारीरिक संपर्क वाले [[खेल|खेलों]] के [[खिलाड़ी|खिलाड़ियों]] में पाए गए हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Mar2015">{{cite journal|last1=Maroon|first1=Joseph C|last2=Winkelman|first2=Robert|last3=Bost|first3=Jeffrey|last4=Amos|first4=Austin C|last5=Mathyssek|first5=Christina|last6=Miele|first6=Vincent|title=Chronic Traumatic Encephalopathy in Contact Sports: A Systematic Review of All Reported Pathological Cases|trans-title=संपर्क खेलों में क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: सभी रिपोर्ट किए गए पैथोलॉजिकल मामलों की एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=[[PLOS One]]|date=2015|volume=10|issue=2|doi=10.1371/journal.pone.0117338|pmc=4324991|pmid=25671598|page=e0117338|bibcode=2015PLoSO..1017338M|language=अंग्रेज़ी}}</ref> अन्य जोखिम कारकों में सैन्य सेवा, [[घरेलू हिंसा]] और सिर पर बारंबार आघात शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /> इस विकार के उत्पन्न होने के लिए आवश्यक आघात का सटीक स्तर अज्ञात है, तथा इसका निश्चित [[निदान]] केवल मरणोपरांत [[शव परीक्षा]] के माध्यम से ही संभव है।<ref name="JAMA2017" /> इसे ताओपैथी विकार के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="JAMA2017" /> इस बीमारी का कोई विशिष्ट उपचार उपलब्ध नहीं है।<ref name="Alz2017" /> सिर पर बारंबार आघात लगने वाले लोगों में सी॰टी॰ई॰ की दर लगभग 30 प्रतिशत पाई गई है, हालांकि आम आबादी में इसके सटीक आंकड़े अभी भी अस्पष्ट हैं।<ref name="JAMA2017"/><ref name="Ste2014"/> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:मस्तिष्करोग]] or068k6yhvpqzsfsmpufstx6u0e6g39 6610742 6610741 2026-09-05T15:58:11Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मस्तिष्करोग]] हटाई; [[श्रेणी:मस्तिष्क रोग]] जोड़ी 6610742 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name = जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग |synonym = जीर्ण अभिघातजन्य मस्तिष्क रोग, अभिघातजन्य मस्तिष्कविकृति संलक्षण, प्यूगिलिस्टिक मनोभ्रंश, प्रहार-जनित संलक्षण<ref name="JAMA2017">{{cite journal|last1=Asken|first1=BM|last2=Sullan|first2=MJ|last3=DeKosky|first3=ST|last4=Jaffee|first4=MS|last5=Bauer|first5=RM|title=Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी में अनुसंधान अंतराल और विवाद: एक समीक्षा|journal=JAMA Neurology|date=1 अक्टूबर 2017|volume=74|issue=10|pages=1255–1262|doi=10.1001/jamaneurol.2017.2396|pmid=28975240|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |image = Chronic Traumatic Encephalopathy.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption = एक सामान्य मस्तिष्क बायीं ओर तथा जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग से प्रभावित मस्तिष्क दायीं ओर |pronounce = |field = [[तंत्रिका विज्ञान]], [[मनोरोग विज्ञान]], खेल चिकित्सा |symptoms = व्यवहार संबंधी समस्याएं, मनोदशा में बदलाव, सोचने-समझने में परेशानी<ref name="JAMA2017" /> |complications = [[मनोभ्रंश]], आक्रामकता, [[अवसाद]], आत्महत्या के विचार<ref name="Alz2017">{{cite web |title=Alzheimer's & Dementia |trans-title=अल्जाइमर और डिमेंशिया |url=http://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |website=Alzheimer's Association |publisher=alz.org |access-date=21 सितम्बर 2017 |archive-date=17 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015655/https://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |onset = प्रारंभिक चोटों के कई वर्षों बाद<ref name="Ste2014">{{cite journal|last1=Stein|first1=TD|last2=Alvarez|first2=VE|last3=McKee|first3=AC|title=Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: एथलीटों और सैन्य कर्मियों में बार-बार मस्तिष्क आघात के बाद न्यूरोपैथोलॉजिकल परिवर्तनों का एक स्पेक्ट्रम|journal=Alzheimer's Research & Therapy|date=2014|volume=6|issue=1|pages=4|doi=10.1186/alzrt234|pmid=24423082|pmc=3979082|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |duration = |types = |causes = सिर में बार-बार लगने वाली चोटें<ref name="JAMA2017" /> |risks = सीधे संपर्क वाले खेल, सैन्य सेवा, घरेलू हिंसा, सिर का बार-बार टकराना<ref name="JAMA2017" /> |diagnosis = [[शव परीक्षा]]<ref name="JAMA2017" /> |differential = [[अलजाइमर रोग|अल्ज़ाइमर रोग]], [[पार्किंसन रोग]]<ref name="Alz2017" /> |prevention = |treatment = सहायक देखभाल<ref name="Alz2017" /> |medication = |prognosis = |frequency = अनिश्चित<ref name="Ste2014" /> |deaths = |named after = }} '''जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग''' जिसे संक्षेप में '''सी॰टी॰ई॰''' भी कहा जाता है, एक [[तंत्रिका अपविकास|तंत्रिका-अपक्षयी रोग]] है जो [[सिर]] पर बारंबार [[आघात]] के कारण होता है।<ref name="JAMA2017" /> इसके लक्षण प्रायः आघात के कई वर्ष बाद दिखाई देते हैं, जिनमें व्यावहारिक विकार, [[मनोदशा विकार|मनोदशा में बदलाव]] और संज्ञानात्मक ह्रास शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Ste2014" /> यह एक प्रगतिशील विकार है, अतः समय के साथ इसकी गंभीरता बढ़ती जाती है जो अंततः रोगी में [[मनोभ्रंश]] का कारण बन सकता है।<ref name="Ste2014" /> [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति पर इस विकार के सीधे प्रभाव की पुष्टि के लिए वर्तमान में पर्याप्त वैज्ञानिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं।<ref name="JAMA2017" /> इसके अधिकांश प्रमाणित मामले [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]], [[अमेरिकी फ़ुटबॉल|अमेरिकी फुटबॉल]], [[पेशेवर कुश्ती]], [[आइस हॉकी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] और [[फुटबॉल|एसोसिएशन फुटबॉल]] जैसे सीधे शारीरिक संपर्क वाले [[खेल|खेलों]] के [[खिलाड़ी|खिलाड़ियों]] में पाए गए हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Mar2015">{{cite journal|last1=Maroon|first1=Joseph C|last2=Winkelman|first2=Robert|last3=Bost|first3=Jeffrey|last4=Amos|first4=Austin C|last5=Mathyssek|first5=Christina|last6=Miele|first6=Vincent|title=Chronic Traumatic Encephalopathy in Contact Sports: A Systematic Review of All Reported Pathological Cases|trans-title=संपर्क खेलों में क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: सभी रिपोर्ट किए गए पैथोलॉजिकल मामलों की एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=[[PLOS One]]|date=2015|volume=10|issue=2|doi=10.1371/journal.pone.0117338|pmc=4324991|pmid=25671598|page=e0117338|bibcode=2015PLoSO..1017338M|language=अंग्रेज़ी}}</ref> अन्य जोखिम कारकों में सैन्य सेवा, [[घरेलू हिंसा]] और सिर पर बारंबार आघात शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /> इस विकार के उत्पन्न होने के लिए आवश्यक आघात का सटीक स्तर अज्ञात है, तथा इसका निश्चित [[निदान]] केवल मरणोपरांत [[शव परीक्षा]] के माध्यम से ही संभव है।<ref name="JAMA2017" /> इसे ताओपैथी विकार के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="JAMA2017" /> इस बीमारी का कोई विशिष्ट उपचार उपलब्ध नहीं है।<ref name="Alz2017" /> सिर पर बारंबार आघात लगने वाले लोगों में सी॰टी॰ई॰ की दर लगभग 30 प्रतिशत पाई गई है, हालांकि आम आबादी में इसके सटीक आंकड़े अभी भी अस्पष्ट हैं।<ref name="JAMA2017"/><ref name="Ste2014"/> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:मस्तिष्क रोग]] 8pqfslb9qfax376l6mklw0pm6vbblwk 6610743 6610742 2026-09-05T15:58:25Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:रोग]] जोड़ी 6610743 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name = जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग |synonym = जीर्ण अभिघातजन्य मस्तिष्क रोग, अभिघातजन्य मस्तिष्कविकृति संलक्षण, प्यूगिलिस्टिक मनोभ्रंश, प्रहार-जनित संलक्षण<ref name="JAMA2017">{{cite journal|last1=Asken|first1=BM|last2=Sullan|first2=MJ|last3=DeKosky|first3=ST|last4=Jaffee|first4=MS|last5=Bauer|first5=RM|title=Research Gaps and Controversies in Chronic Traumatic Encephalopathy: A Review.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी में अनुसंधान अंतराल और विवाद: एक समीक्षा|journal=JAMA Neurology|date=1 अक्टूबर 2017|volume=74|issue=10|pages=1255–1262|doi=10.1001/jamaneurol.2017.2396|pmid=28975240|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |image = Chronic Traumatic Encephalopathy.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption = एक सामान्य मस्तिष्क बायीं ओर तथा जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग से प्रभावित मस्तिष्क दायीं ओर |pronounce = |field = [[तंत्रिका विज्ञान]], [[मनोरोग विज्ञान]], खेल चिकित्सा |symptoms = व्यवहार संबंधी समस्याएं, मनोदशा में बदलाव, सोचने-समझने में परेशानी<ref name="JAMA2017" /> |complications = [[मनोभ्रंश]], आक्रामकता, [[अवसाद]], आत्महत्या के विचार<ref name="Alz2017">{{cite web |title=Alzheimer's & Dementia |trans-title=अल्जाइमर और डिमेंशिया |url=http://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |website=Alzheimer's Association |publisher=alz.org |access-date=21 सितम्बर 2017 |archive-date=17 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517015655/https://www.alz.org/dementia/chronic-traumatic-encephalopathy-cte-symptoms.asp |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |onset = प्रारंभिक चोटों के कई वर्षों बाद<ref name="Ste2014">{{cite journal|last1=Stein|first1=TD|last2=Alvarez|first2=VE|last3=McKee|first3=AC|title=Chronic traumatic encephalopathy: a spectrum of neuropathological changes following repetitive brain trauma in athletes and military personnel.|trans-title=क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: एथलीटों और सैन्य कर्मियों में बार-बार मस्तिष्क आघात के बाद न्यूरोपैथोलॉजिकल परिवर्तनों का एक स्पेक्ट्रम|journal=Alzheimer's Research & Therapy|date=2014|volume=6|issue=1|pages=4|doi=10.1186/alzrt234|pmid=24423082|pmc=3979082|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |duration = |types = |causes = सिर में बार-बार लगने वाली चोटें<ref name="JAMA2017" /> |risks = सीधे संपर्क वाले खेल, सैन्य सेवा, घरेलू हिंसा, सिर का बार-बार टकराना<ref name="JAMA2017" /> |diagnosis = [[शव परीक्षा]]<ref name="JAMA2017" /> |differential = [[अलजाइमर रोग|अल्ज़ाइमर रोग]], [[पार्किंसन रोग]]<ref name="Alz2017" /> |prevention = |treatment = सहायक देखभाल<ref name="Alz2017" /> |medication = |prognosis = |frequency = अनिश्चित<ref name="Ste2014" /> |deaths = |named after = }} '''जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग''' जिसे संक्षेप में '''सी॰टी॰ई॰''' भी कहा जाता है, एक [[तंत्रिका अपविकास|तंत्रिका-अपक्षयी रोग]] है जो [[सिर]] पर बारंबार [[आघात]] के कारण होता है।<ref name="JAMA2017" /> इसके लक्षण प्रायः आघात के कई वर्ष बाद दिखाई देते हैं, जिनमें व्यावहारिक विकार, [[मनोदशा विकार|मनोदशा में बदलाव]] और संज्ञानात्मक ह्रास शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Ste2014" /> यह एक प्रगतिशील विकार है, अतः समय के साथ इसकी गंभीरता बढ़ती जाती है जो अंततः रोगी में [[मनोभ्रंश]] का कारण बन सकता है।<ref name="Ste2014" /> [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति पर इस विकार के सीधे प्रभाव की पुष्टि के लिए वर्तमान में पर्याप्त वैज्ञानिक साक्ष्य उपलब्ध नहीं हैं।<ref name="JAMA2017" /> इसके अधिकांश प्रमाणित मामले [[मुक्केबाज़ी|मुक्केबाजी]], [[अमेरिकी फ़ुटबॉल|अमेरिकी फुटबॉल]], [[पेशेवर कुश्ती]], [[आइस हॉकी]], [[रग्बी फुटबॉल|रग्बी]] और [[फुटबॉल|एसोसिएशन फुटबॉल]] जैसे सीधे शारीरिक संपर्क वाले [[खेल|खेलों]] के [[खिलाड़ी|खिलाड़ियों]] में पाए गए हैं।<ref name="JAMA2017" /><ref name="Mar2015">{{cite journal|last1=Maroon|first1=Joseph C|last2=Winkelman|first2=Robert|last3=Bost|first3=Jeffrey|last4=Amos|first4=Austin C|last5=Mathyssek|first5=Christina|last6=Miele|first6=Vincent|title=Chronic Traumatic Encephalopathy in Contact Sports: A Systematic Review of All Reported Pathological Cases|trans-title=संपर्क खेलों में क्रॉनिक ट्रॉमेटिक एन्सेफैलोपैथी: सभी रिपोर्ट किए गए पैथोलॉजिकल मामलों की एक व्यवस्थित समीक्षा|journal=[[PLOS One]]|date=2015|volume=10|issue=2|doi=10.1371/journal.pone.0117338|pmc=4324991|pmid=25671598|page=e0117338|bibcode=2015PLoSO..1017338M|language=अंग्रेज़ी}}</ref> अन्य जोखिम कारकों में सैन्य सेवा, [[घरेलू हिंसा]] और सिर पर बारंबार आघात शामिल हैं।<ref name="JAMA2017" /> इस विकार के उत्पन्न होने के लिए आवश्यक आघात का सटीक स्तर अज्ञात है, तथा इसका निश्चित [[निदान]] केवल मरणोपरांत [[शव परीक्षा]] के माध्यम से ही संभव है।<ref name="JAMA2017" /> इसे ताओपैथी विकार के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name="JAMA2017" /> इस बीमारी का कोई विशिष्ट उपचार उपलब्ध नहीं है।<ref name="Alz2017" /> सिर पर बारंबार आघात लगने वाले लोगों में सी॰टी॰ई॰ की दर लगभग 30 प्रतिशत पाई गई है, हालांकि आम आबादी में इसके सटीक आंकड़े अभी भी अस्पष्ट हैं।<ref name="JAMA2017"/><ref name="Ste2014"/> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:मस्तिष्क रोग]] [[श्रेणी:रोग]] r84n97hhf3qe7i5ylopsxvdmplqgfhy धनाना, भिवानी 0 1618500 6610736 2026-09-05T15:52:39Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''धनाना, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 15 किलोमीटर (9.3 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की ज... 6610736 wikitext text/x-wiki '''धनाना, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 15 किलोमीटर (9.3 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,349 परिवार थे और कुल जनसंख्या 11,766 थी, जिसमें 6,325 पुरुष और 5,441 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 4o806prv26akknrrep6o282kpbxlvrf 6610738 6610736 2026-09-05T15:53:52Z Mundhalia746 934684 6610738 wikitext text/x-wiki '''धनाना, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 15 किलोमीटर (9.3 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,349 परिवार थे और कुल जनसंख्या 11,766 थी, जिसमें 6,325 पुरुष और 5,441 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/dhanana-52/|title=Dhanana Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 90gfp5urldyf4ejrz71cpero8ujl638 वार्ता:जीर्ण अभिघातज मस्तिष्करोग 1 1618501 6610739 2026-09-05T15:54:59Z AMAN KUMAR 911487 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610739 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 तालु, भिवानी 0 1618502 6610744 2026-09-05T16:00:43Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''तालु, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 19 किलोमीटर (12 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जन... 6610744 wikitext text/x-wiki '''तालु, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 19 किलोमीटर (12 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,526 परिवार थे और कुल जनसंख्या 8,243 थी, जिसमें 4,469 पुरुष और 3,774 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] da79mvyuu914a49k82q2q33dxlt0j72 6610745 6610744 2026-09-05T16:02:10Z Mundhalia746 934684 6610745 wikitext text/x-wiki '''तालु, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 19 किलोमीटर (12 मील) उत्तर में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,526 परिवार थे और कुल जनसंख्या 8,243 थी, जिसमें 4,469 पुरुष और 3,774 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/talu-51/|title=Talu Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 7zjgdz6efbgzgvyamb4r6sv2k4d1ua8 उपस्थिति का अर्थ 0 1618503 6610750 2026-09-05T16:27:25Z Shirish Khare 943370 नया पृष्ठ: {{Infobox book | name = उपस्थिति का अर्थ | author = [[ज्ञानरंजन]] | language = हिन्दी | genre = कथेतर गद्य | publisher = सेतु प्रकाशन, नई दिल्ली | published = 2020 | pages = 192 | isbn = 9789389830132 }} [[File:ज्ञानररंजन जी.jpg|thumb|right|ज्ञानरंजन]] '''उपस्थिति का अर्थ''' ज... 6610750 wikitext text/x-wiki {{Infobox book | name = उपस्थिति का अर्थ | author = [[ज्ञानरंजन]] | language = हिन्दी | genre = कथेतर गद्य | publisher = सेतु प्रकाशन, नई दिल्ली | published = 2020 | pages = 192 | isbn = 9789389830132 }} [[File:ज्ञानररंजन जी.jpg|thumb|right|ज्ञानरंजन]] '''उपस्थिति का अर्थ''' [[ज्ञानरंजन]] की कथेतर गद्य की पुस्तक है... '''उपस्थिति का अर्थ''' [[ज्ञानरंजन]] की कथेतर गद्य की पुस्तक है, जिसका प्रकाशन 2020 में सेतु प्रकाशन से हुआ। पुस्तक में मुख्यतः ज्ञानरंजन के व्याख्यान, वक्तव्य, संस्मरण, रेडियो संवाद, बातचीत और साक्षात्कार आदि संकलित हैं। पुस्तक का संपादन कवि [[मंगलेश डबराल]] ने किया था।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ (ज्ञानरंजन) : सूरज पालीवाल |url=https://samalochan.blogspot.com/2020/12/blog-post_31.html |website=समालोचन |date=31 दिसंबर 2020 |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == पुस्तक का स्वरूप == ''उपस्थिति का अर्थ'' ज्ञानरंजन के कथा-साहित्य से अलग उनके विचारपरक और आत्मपरक गद्य को सामने लाती है। इसमें व्याख्यानों और वक्तव्यों के साथ संस्मरण, बातचीत, रेडियो-वार्ता और साक्षात्कार जैसी विधाओं की सामग्री शामिल है। इस विविधता के कारण पुस्तक को ज्ञानरंजन के रचनात्मक व्यक्तित्व और उनकी वैचारिक दृष्टि को समझने वाले दस्तावेज के रूप में देखा गया है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9C_/_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4ा |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == साहित्य और समाज की दृष्टि == पुस्तक में ज्ञानरंजन के वक्तव्यों और व्याख्यानों के माध्यम से साहित्य को व्यापक सामाजिक संदर्भ में देखने की दृष्टि सामने आती है। आलोचक सूरज पालीवाल के अनुसार, पुस्तक में देश, समाज, साहित्य और धर्म के समकालीन संकटों पर विचार मिलता है। उनके अनुसार यह पुस्तक पाठक को लेखक के भीतर की उन परतों तक ले जाती है जो केवल उनकी कहानियों से पूरी तरह सामने नहीं आतीं।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ (ज्ञानरंजन) : सूरज पालीवाल |url=https://samalochan.blogspot.com/2020/12/blog-post_31.html |website=समालोचन |date=31 दिसंबर 2020 |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == राजनीति, पूँजी और बाजार == ''उपस्थिति का अर्थ'' में ज्ञानरंजन के विचार साहित्यिक संसार तक सीमित नहीं रहते। पुस्तक में विकास की अवधारणाओं, पूँजी, बाजारवाद, संचार क्रांति और समकालीन राजनीतिक परिस्थितियों पर उनकी टिप्पणियाँ भी संकलित हैं। सेतु प्रकाशन द्वारा प्रकाशित पुस्तक के परिचय में इन विषयों को ज्ञानरंजन की सामाजिक और राजनीतिक दृष्टि से जोड़ा गया है।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == साहित्यिक संसार और 'पहल' == पुस्तक का एक महत्वपूर्ण आयाम ज्ञानरंजन के संपादकीय अनुभव और [[पहल]] पत्रिका से जुड़ी उनकी दृष्टि है। उनके वक्तव्यों और बातचीत में साहित्यिक संस्थाओं, लेखन की स्थितियों, लघु पत्रिकाओं और साहित्यिक जीवन के अंतर्विरोधों पर विचार मिलता है। गद्य कोश में प्रकाशित पुस्तक-समीक्षा के अनुसार, ''उपस्थिति का अर्थ'' ज्ञानरंजन के 'पहल' संपादन की अंतर्दृष्टि और उनके साहित्यिक व्यक्तित्व को समझने में सहायक है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8_%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%B0%E0%A4%9A%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%AC%E0%A4%B9%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A5%82%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%9C_/_%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%83%E0%A4%A4%E0%A4%BF_%E0%A4%B6%E0%A5%81%E0%A4%क्ला |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == कविता और दूसरे साहित्यकार == पुस्तक में ज्ञानरंजन की साहित्यिक दृष्टि का एक पक्ष दूसरे रचनाकारों पर उनके वक्तव्यों और व्याख्यानों से सामने आता है। इनमें [[मुक्तिबोध]] और उनकी कविता 'अँधेरे में' तथा मराठी कवि श्रीपाद भालचंद्र जोशी पर दिए गए व्याख्यान शामिल हैं। इससे यह भी स्पष्ट होता है कि कहानीकार ज्ञानरंजन की साहित्यिक दृष्टि कविता और अन्य भारतीय भाषाओं के साहित्य तक विस्तृत थी।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%ञानरंजन_%E0%A4%की_%E0%A4रचनात्मकता_%E0%A4का_%E0%A4बहुमूल्य_%E0%A4दस्तावेज_/_स्मृति_शुक्ला |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == संस्मरण और निजी जीवन == ''उपस्थिति का अर्थ'' में संस्मरणात्मक सामग्री ज्ञानरंजन के निजी और साहित्यिक जीवन के कुछ प्रसंगों को सामने लाती है। इनमें मुक्तिबोध से पहली मुलाकात और इलाहाबाद से जुड़ी स्मृतियों का उल्लेख विशेष रूप से किया गया है। पुस्तक के संस्मरणात्मक अंशों से लेखक के निजी अनुभव और उनके साहित्यिक संस्कारों के बीच संबंध को समझने का अवसर मिलता है।<ref>{{cite web |title=ज्ञानरंजन की रचनात्मकता का बहुमूल्य दस्तावेज |url=https://gadyakosh.org/gk/%E0%A4%ज्ञानरंजन_की_%E0%A4रचनात्मकता_का_%E0%A4बहुमूल्य_%E0%A4दस्तावेज_/_स्मृति_शुक्ला |website=गद्य कोश |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == साहित्यिक महत्व == ''उपस्थिति का अर्थ'' का महत्व इस बात में है कि यह ज्ञानरंजन के कहानीकार व्यक्तित्व से आगे उनके विचारक, वक्ता, संपादक और संस्मरणकार रूपों को एक साथ सामने लाती है। पुस्तक में साहित्यिक अनुभव और सामाजिक-राजनीतिक चिंतन एक-दूसरे से जुड़े हुए दिखाई देते हैं। आलोचक सूरज पालीवाल ने इसे ज्ञानरंजन के व्यक्तित्व की उन परतों को खोलने वाली पुस्तक माना है, जो उनके कथा-साहित्य से अलग माध्यमों में व्यक्त होती हैं।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ (ज्ञानरंजन) : सूरज पालीवाल |url=https://samalochan.blogspot.com/2020/12/blog-post_31.html |website=समालोचन |date=31 दिसंबर 2020 |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> इस दृष्टि से ''उपस्थिति का अर्थ'' को ज्ञानरंजन के कथेतर गद्य और उनके साहित्यिक-वैचारिक व्यक्तित्व को समझने वाली पुस्तक के रूप में देखा जा सकता है। यह ''कबाड़खाना'' के बाद उनके गद्य-संसार का विस्तार भी प्रस्तुत करती है।<ref>{{cite web |title=उपस्थिति का अर्थ |url=https://www.setuprakashan.com/books/upasthiti-ka-arth-by-gyanranjan/ |website=सेतु प्रकाशन |access-date=5 सितंबर 2026 }}</ref> == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:ज्ञानरंजन की कृतियाँ]] [[श्रेणी:हिन्दी पुस्तकें]] [[श्रेणी:हिन्दी गद्य]] qg9jzkfv9ubdjtg9u53nkf2pf9gle8n कुरिंजिमाला अभयारण्य 0 1618504 6610753 2026-09-05T16:43:15Z आदेश यादव 640970 नया पृष्ठ: '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। 6610753 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। eia1um8d345s77g9laho5awxdfwkkr9 6610754 6610753 2026-09-05T16:48:33Z आदेश यादव 640970 6610754 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 8lro9gcvrxarm9vj6gcyna2dfucnpbs 6610755 6610754 2026-09-05T16:51:11Z आदेश यादव 640970 6610755 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। h5eyxsivs2otul69m5atmjt6rapi6ou 6610756 6610755 2026-09-05T16:52:07Z आदेश यादव 640970 6610756 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। 5i2zeowaofki1iu264hpya5qizhdlos 6610757 6610756 2026-09-05T16:53:58Z आदेश यादव 640970 6610757 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== fbo1tr4v96nj6qiqiyfgnhmekfeamq8 6610758 6610757 2026-09-05T16:55:17Z आदेश यादव 640970 /* वन्यजीव */ 6610758 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। pnhs55mfusupcxtdd6ws5roew0wpa22 6610759 6610758 2026-09-05T16:59:50Z आदेश यादव 640970 /* वन्यजीव */ 6610759 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है। rwrn90n826yfai0704v28q9575r1avj 6610760 6610759 2026-09-05T17:02:55Z आदेश यादव 640970 /* वन्यजीव */ 6610760 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 2xipia36bv7sheu2lm7evqwqr4jh52t 6610761 6610760 2026-09-05T17:04:46Z आदेश यादव 640970 /* वन्यजीव */ 6610761 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} iq6erf6kksxmvl0omvqbf4lq7yy6rry 6610762 6610761 2026-09-05T17:05:39Z आदेश यादव 640970 /* वन्यजीव */ 6610762 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==सिलम्बम== ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ssqi5cnh5n2i6ipywziq1k19d1d2e90 6610764 6610762 2026-09-05T17:09:56Z आदेश यादव 640970 /* सिलम्बम */ 6610764 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==सिलम्बम== भारतीय युद्धकला सिलम्बम जिसका अभ्यास तमिल लोग करते हैं वह कुरींजी पहाड़ियों में शुरू हुई थी। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} 0dz2h2nvx96df4t22euu2ml8b0d8tfb 6610765 6610764 2026-09-05T17:13:03Z आदेश यादव 640970 /* सिलम्बम */ 6610765 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==सिलम्बम== भारतीय युद्धकला सिलम्बम जिसका अभ्यास तमिल लोग करते हैं वह कुरींजी पहाड़ियों में शुरू हुई थी। इसका नाम तमिल शब्द सिलम जिसका मतलब पहाड़ी है और कन्नड़ शब्द बांस से लिया गया है जिससे अंग्रेजी शब्द बांस बना है। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} qwbui5w06k2d1ts55k1khmetpnptdkv 6610767 6610765 2026-09-05T17:14:05Z आदेश यादव 640970 /* सिलम्बम */ 6610767 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==सिलम्बम== भारतीय युद्धकला सिलम्बम जिसका अभ्यास तमिल लोग करते हैं वह कुरींजी पहाड़ियों में शुरू हुई थी। इसका नाम तमिल शब्द सिलम जिसका मतलब पहाड़ी है और कन्नड़ शब्द बांस से लिया गया है जिससे अंग्रेजी शब्द बांस बना है। सिलम्बम्बू शब्द का प्रयोग कुरिंजिमाला के एक विशेष प्रकार के बाँस के लिए किया जाता था। ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ktuaa0zkvgrvb8lpzbisuzyk5rfth71 6610769 6610767 2026-09-05T17:15:13Z आदेश यादव 640970 /* सिलम्बम */ 6610769 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए। ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==सिलम्बम== भारतीय युद्धकला सिलम्बम जिसका अभ्यास तमिल लोग करते हैं वह कुरींजी पहाड़ियों में शुरू हुई थी। इसका नाम तमिल शब्द सिलम जिसका मतलब पहाड़ी है और कन्नड़ शब्द बांस से लिया गया है जिससे अंग्रेजी शब्द बांस बना है। सिलम्बम्बू शब्द का प्रयोग कुरिंजिमाला के एक विशेष प्रकार के बाँस के लिए किया जाता था। सिलंबम कर्मचारियों को केरल में नेदुवाड़ी, कर्नाटक में धन्ता वरिसाई और आंध्र प्रदेश में कर्रा सामू के रूप में जाना जाता है।[ ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} pecn6erbmcys71kzpigpeayf1rdp6de 6610771 6610769 2026-09-05T17:19:35Z आदेश यादव 640970 /* top */ 6610771 wikitext text/x-wiki '''कुरिंजिमाला अभयारण्य''' [[दक्षिण भारत]] के केरल राज्य के इडुक्की जिले में स्थित है। यह देवीकुलम तालुक के कोट्टाकंबूर और वट्टावडा गांवों में संकटग्रस्त नीलकुरिंजी पौधे के लगभग 32 हेक्टेयर मुख्य आवास की रक्षा करता है। 7 अक्टूबर 2006 को मुन्नार में नीलकुरिंजी उत्सव में केरल के वन मंत्री बेनॉय विश्वम द्वारा इसकी घोषणा की गई। 2006 में नीलकुरिंजी के बड़े पैमाने पर खिलने से लगभग दस लाख लोग मुन्नार और अन्य जगहों पर आकर्षित हुए।<ref>{{cite web |title=Neelakurinji - generation next |url=https://web.archive.org/web/20071001090435/http://www.hindu.com/2007/05/07/stories/2007050708970400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=नीलकुरिंजी - अगली पीढ़ी}}</ref> ==वन्यजीव== यह अभयारण्य [[हाथी]], [[गौर]], [[नीलगिरि तहर]] और [[हिरण]] की संकटग्रस्त प्रजातियों का घर है। यह अभयारण्य उत्तर-पश्चिम में चिनार वन्यजीव अभयारण्य, उत्तर-पूर्व में इंदिरा गांधी वन्यजीव अभयारण्य के अमरावती रिज़र्व फ़ॉरेस्ट की मंजामपट्टी घाटी, पश्चिम में एराविकुलम राष्ट्रीय उद्यान और अनामुडी शोला राष्ट्रीय उद्यान, दक्षिण में [[पंपादुम शोला राष्ट्रीय उद्यान]] और पूर्व में प्रस्तावित पलानी पहाड़ी राष्ट्रीय उद्यान से सटा हुआ है।<ref>{{cite web |title=Proposal for Kurinjimala sanctuary awaits Cabinet nod |url=https://web.archive.org/web/20071001045106/http://www.hindu.com/2006/09/25/stories/2006092510910400.htm |website=द हिंदू |access-date=5 सितम्बर 2026 |trans-title=कुरिंजिमाला अभ्यारण्य के प्रस्ताव को कैबिनेट की मंज़ूरी का इंतज़ार}}</ref> ==सिलम्बम== भारतीय युद्धकला सिलम्बम जिसका अभ्यास तमिल लोग करते हैं वह कुरींजी पहाड़ियों में शुरू हुई थी। इसका नाम तमिल शब्द सिलम जिसका मतलब पहाड़ी है और कन्नड़ शब्द बांस से लिया गया है जिससे अंग्रेजी शब्द बांस बना है। सिलम्बम्बू शब्द का प्रयोग कुरिंजिमाला के एक विशेष प्रकार के बाँस के लिए किया जाता था। सिलंबम कर्मचारियों को केरल में नेदुवाड़ी, कर्नाटक में धन्ता वरिसाई और आंध्र प्रदेश में कर्रा सामू के रूप में जाना जाता है।[ ==इन्हें भी देखें== ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} gyxtfg5ezpskvaokho1eaf6l4lyzsqv चांग, भिवानी 0 1618505 6610768 2026-09-05T17:14:26Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''चांग, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 14 किलोमीटर (8.7 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। 20... 6610768 wikitext text/x-wiki '''चांग, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 14 किलोमीटर (8.7 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,595 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,979 थी, जिसमें 6,961 पुरुष और 6,018 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] ifixupq1prduhopi323ckmqea95hquy 6610770 6610768 2026-09-05T17:15:27Z Mundhalia746 934684 6610770 wikitext text/x-wiki '''चांग, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 14 किलोमीटर (8.7 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,595 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,979 थी, जिसमें 6,961 पुरुष और 6,018 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/chang-5/|title=Chang Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 60d6jlyvzllditkqtqttkg8m4wh10h5 वार्ता:कुरिंजिमाला अभयारण्य 1 1618506 6610772 2026-09-05T17:19:56Z आदेश यादव 640970 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610772 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 बडेसरा 0 1618507 6610775 2026-09-05T17:22:42Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''बडेसरा''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 15 किलोमीटर (9.3 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की ज... 6610775 wikitext text/x-wiki '''बडेसरा''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 15 किलोमीटर (9.3 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,456 परिवार थे और कुल जनसंख्या 7,241 थी, जिसमें 3,898 पुरुष और 3,343 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 57zsu56x6f4gdxyqi7vr0gx9kl8dgqh 6610776 6610775 2026-09-05T17:23:59Z Mundhalia746 934684 6610776 wikitext text/x-wiki '''बडेसरा''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 15 किलोमीटर (9.3 मील) उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,456 परिवार थे और कुल जनसंख्या 7,241 थी, जिसमें 3,898 पुरुष और 3,343 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/badesara-53/|title=Badesara Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-05}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] fumc10ogxyj79yapz6n34sx0ku5c118 बापोड़ा 0 1618508 6610777 2026-09-05T17:29:25Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''बापोड़ा''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर (4.3 मील) पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणन... 6610777 wikitext text/x-wiki '''बापोड़ा''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर (4.3 मील) पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,657 परिवार थे और कुल जनसंख्या 34,332 थी, जिसमें 17,651 पुरुष और 16,681 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] iybudkzjd1nww3qo5zlbl6yf0a20cvt ब्यूप्रोपियोन 0 1618509 6610786 2026-09-05T18:38:59Z AMAN KUMAR 911487 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1500837|Bupropion]] to:hi #mdwikicx 6610786 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name=AHSF2018>{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |access-date=15 July 2018 |date=5 February 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live }}</ref> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name=AHSF2018 /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US =C |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live }}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID =Bupropion <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |work=electronic Medicines Compendium |publisher=GlaxoSmithKline UK |date=1 August 2013 |access-date=22 October 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live }}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name = PREXATON>{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |work=TGA eBusiness Services |publisher=Ascent Pharma Pty Ltd |date=2 October 2012 |access-date=22 October 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live }}</ref><ref name=BupropionLabel>{{cite web | title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated | website=DailyMed | date=5 November 2019 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 | access-date=6 May 2020 | archive-date=4 June 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 | url-status=live }}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name=BupropionLabel /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book | isbn = 978-0-07-162442-8 | title = Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics | edition = 12th |author1=Brunton, L |author2=Chabner, B |author3=Knollman, B | year = 2010 | publisher = McGraw-Hill Professional | location = New York | title-link = Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics }}{{page needed|date=December 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name = PREXATON /><ref name=BupropionLabel /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF20183">{{cite web|title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html|website=Drugs.com|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|access-date=15 July 2018|date=5 February 2018|archive-date=15 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html|url-status=live}}</ref> मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF20183" /> ब्यूप्रोपियोन दवा गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF20183" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF20182" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava20052">{{cite journal|display-authors=etal|vauthors=Fava M, Rush AJ, Thase ME|year=2005|title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL|journal=Prim Care Companion J Clin Psychiatry|volume=7|issue=3|pages=106–13|doi=10.4088/pcc.v07n0305|pmc=1163271|pmid=16027765}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF20182" /><ref name="Drugs.com pregnancy2">{{cite web|title=Bupropion Use During Pregnancy|url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html|website=Drugs.com|access-date=24 December 2018|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html|url-status=live}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent3">{{cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706|title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones|author=Mehta NB|date=25 June 1974|publisher=USPTO|access-date=2 June 2008|archive-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706|url-status=live}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित]] किया गया था।<ref name="AHSF20185" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal|vauthors=World Health Organization|title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83|journal=WHO Drug Information|volume=14|issue=2|year=2000|hdl=10665/58135|hdl-access=free}}</ref> वर्तमान में यह विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref13">{{cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] 6vigqdmiikne2b2kypo4xcrhml069d7 6610818 6610786 2026-09-06T00:33:19Z AMAN KUMAR 911487 सन्दर्भ तकनीकी सुधार 6610818 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name="AHSF2018">{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=American Society of Health-System Pharmacists |access-date=15 July 2018 |date=5 February 2018 |archive-date=15 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live }}</ref> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name="AHSF2018" /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US =C |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live }}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID =Bupropion <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |work=electronic Medicines Compendium |publisher=GlaxoSmithKline UK |date=1 August 2013 |access-date=22 October 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live }}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON">{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |work=TGA eBusiness Services |publisher=Ascent Pharma Pty Ltd |date=2 October 2012 |access-date=22 October 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live }}</ref><ref name="BupropionLabel">{{cite web | title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated | website=DailyMed | date=5 November 2019 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 | access-date=6 May 2020 | archive-date=4 June 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 | url-status=live }}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name="BupropionLabel" /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book | isbn = 978-0-07-162442-8 | title = Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics | edition = 12th |author1=Brunton, L |author2=Chabner, B |author3=Knollman, B | year = 2010 | publisher = McGraw-Hill Professional | location = New York | title-link = Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics }}{{page needed|date=December 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON" /><ref name="BupropionLabel" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF2018"/> यह मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF2018" /> ब्यूप्रोपियोन गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF2018" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF2018" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava2005">{{cite journal|display-authors=etal|vauthors=Fava M, Rush AJ, Thase ME|year=2005|title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL|journal=Prim Care Companion J Clin Psychiatry|volume=7|issue=3|pages=106–13|doi=10.4088/pcc.v07n0305|pmc=1163271|pmid=16027765}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF2018" /><ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web|title=Bupropion Use During Pregnancy|url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html|website=Drugs.com|access-date=24 December 2018|archive-date=24 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html|url-status=live}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent">{{cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706|title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones|author=Mehta NB|date=25 June 1974|publisher=USPTO|access-date=2 June 2008|archive-date=7 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706|url-status=live}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित किया गया था।<ref name="AHSF2018" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal|vauthors=World Health Organization|title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83|journal=WHO Drug Information|volume=14|issue=2|year=2000|hdl=10665/58135|hdl-access=free}}</ref> वर्तमान में यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref1">{{cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] 63okuzq3tlx645k0q051ubylcxwolnc 6610819 6610818 2026-09-06T00:44:08Z AMAN KUMAR 911487 संदर्भ हिंदी अनूदित किए 6610819 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name="AHSF2018" /> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name="AHSF2018" /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US =C |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |trans-title=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰सी॰सी॰ - ए॰टी॰सी॰/डी॰डी॰डी॰ इंडेक्स |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 सितम्बर 2020 |archive-date=20 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live |language=en}}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID =Bupropion <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |trans-title=ज़ायबैन 150 मिलीग्राम प्रोलॉन्ग्ड रिलीज़ फिल्म-कोटेड टैबलेट - उत्पाद विशेषताओं का सारांश |work=इलेक्ट्रॉनिक मेडिसिन्स कॉम्पेन्डियम |publisher=ग्लैक्सोस्मिथक्लाइन यू॰के॰ |date=1 अगस्त 2013 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live |language=en}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON">{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |trans-title=प्रेक्साटन ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड उत्पाद जानकारी |work=टी॰जी॰ए॰ ई-बिजनेस सर्विसेज |publisher=एसेंट फार्मा प्राइवेट लिमिटेड |date=2 अक्टूबर 2012 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BupropionLabel">{{cite web |title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated |trans-title=वेलब्यूट्रिन एसआर- ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड टैबलेट, फिल्म कोटेड |website=डेलीमेड |date=5 नवम्बर 2019 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |access-date=6 मई 2020 |archive-date=4 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |url-status=live |language=en}}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name="BupropionLabel" /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book |isbn=978-0-07-162442-8 |title=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |trans-title=गुडमैन एंड गिलमैन्स द फार्माकोलॉजिकल बेसिस ऑफ थेरेप्यूटिक्स |edition=12वां |last1=ब्रंटन |first1=एल॰ |last2=चैबनर |first2=बी॰ |last3=नोलमैन |first3=बी॰ |year=2010 |publisher=मैकग्रॉ-हिल प्रोफेशनल |location=न्यूयॉर्क |title-link=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |language=en}}{{page needed|date=दिसम्बर 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON" /><ref name="BupropionLabel" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF2018">{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |trans-title=पेशेवरों के लिए ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स |access-date=15 जुलाई 2018 |date=5 फ़रवरी 2018 |archive-date=15 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live |language=en}}</ref> यह मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF2018" /> ब्यूप्रोपियोन गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF2018" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF2018" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava2005">{{cite journal |display-authors=etal |last1=फ़ावा |first1=एम॰ |last2=रश |first2=ए॰जे॰ |last3=थेस |first3=एम॰ई॰ |year=2005 |title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL |trans-title=ब्यूप्रोपियोन एचसीएल के साथ नैदानिक ​​अनुभव के 15 वर्ष: ब्यूप्रोपियोन से ब्यूप्रोपियोन एसआर से ब्यूप्रोपियोन एक्सएल तक |journal=प्राइमरी केयर कम्पैनियन जर्नल ऑफ क्लिनिकल साइकेट्री |volume=7 |issue=3 |pages=106–13 |doi=10.4088/pcc.v07n0305 |pmc=1163271 |pmid=16027765 |language=en}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF2018" /><ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web |title=Bupropion Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान ब्यूप्रोपियोन का उपयोग |url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |website=Drugs.com |access-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |url-status=live |language=en}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent">{{cite web |url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706 |title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones |trans-title=संयुक्त राज्य अमेरिका पेटेंट 38,19,706: मेटा-क्लोरो प्रतिस्थापित α-ब्यूटाइलैमिनो-प्रोपियोफेनोन्स |author=मेहता एन॰बी॰ |date=25 जून 1974 |publisher=यू॰एस॰पी॰टी॰ओ॰ |access-date=2 जून 2008 |archive-date=7 नवम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706 |url-status=live |language=en}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित किया गया था।<ref name="AHSF2018" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal |author=विश्व स्वास्थ्य संगठन |title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83 |trans-title=दवा पदार्थों के लिए अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम आईएनएन: प्रस्तावित अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम: सूची 83 |journal=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰ ड्रग इंफॉर्मेशन |volume=14 |issue=2 |year=2000 |hdl=10665/58135 |hdl-access=free |language=en}}</ref> वर्तमान में यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref1">{{cite web |title=The Top 300 of 2020 |trans-title=2020 की शीर्ष 300 दवाएं |url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |website=क्लिनकैल्क |access-date=11 अप्रैल 2020 |archive-date=12 फ़रवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |url-status=live |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] btshqj9jzzlad8c9ifp0bn0e208lyi9 6610820 6610819 2026-09-06T00:45:22Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:दवा]] जोड़ी 6610820 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name="AHSF2018" /> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name="AHSF2018" /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US =C |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |trans-title=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰सी॰सी॰ - ए॰टी॰सी॰/डी॰डी॰डी॰ इंडेक्स |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 सितम्बर 2020 |archive-date=20 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live |language=en}}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID =Bupropion <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |trans-title=ज़ायबैन 150 मिलीग्राम प्रोलॉन्ग्ड रिलीज़ फिल्म-कोटेड टैबलेट - उत्पाद विशेषताओं का सारांश |work=इलेक्ट्रॉनिक मेडिसिन्स कॉम्पेन्डियम |publisher=ग्लैक्सोस्मिथक्लाइन यू॰के॰ |date=1 अगस्त 2013 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live |language=en}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON">{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |trans-title=प्रेक्साटन ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड उत्पाद जानकारी |work=टी॰जी॰ए॰ ई-बिजनेस सर्विसेज |publisher=एसेंट फार्मा प्राइवेट लिमिटेड |date=2 अक्टूबर 2012 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BupropionLabel">{{cite web |title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated |trans-title=वेलब्यूट्रिन एसआर- ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड टैबलेट, फिल्म कोटेड |website=डेलीमेड |date=5 नवम्बर 2019 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |access-date=6 मई 2020 |archive-date=4 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |url-status=live |language=en}}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name="BupropionLabel" /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book |isbn=978-0-07-162442-8 |title=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |trans-title=गुडमैन एंड गिलमैन्स द फार्माकोलॉजिकल बेसिस ऑफ थेरेप्यूटिक्स |edition=12वां |last1=ब्रंटन |first1=एल॰ |last2=चैबनर |first2=बी॰ |last3=नोलमैन |first3=बी॰ |year=2010 |publisher=मैकग्रॉ-हिल प्रोफेशनल |location=न्यूयॉर्क |title-link=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |language=en}}{{page needed|date=दिसम्बर 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON" /><ref name="BupropionLabel" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF2018">{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |trans-title=पेशेवरों के लिए ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स |access-date=15 जुलाई 2018 |date=5 फ़रवरी 2018 |archive-date=15 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live |language=en}}</ref> यह मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF2018" /> ब्यूप्रोपियोन गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF2018" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF2018" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava2005">{{cite journal |display-authors=etal |last1=फ़ावा |first1=एम॰ |last2=रश |first2=ए॰जे॰ |last3=थेस |first3=एम॰ई॰ |year=2005 |title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL |trans-title=ब्यूप्रोपियोन एचसीएल के साथ नैदानिक ​​अनुभव के 15 वर्ष: ब्यूप्रोपियोन से ब्यूप्रोपियोन एसआर से ब्यूप्रोपियोन एक्सएल तक |journal=प्राइमरी केयर कम्पैनियन जर्नल ऑफ क्लिनिकल साइकेट्री |volume=7 |issue=3 |pages=106–13 |doi=10.4088/pcc.v07n0305 |pmc=1163271 |pmid=16027765 |language=en}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF2018" /><ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web |title=Bupropion Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान ब्यूप्रोपियोन का उपयोग |url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |website=Drugs.com |access-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |url-status=live |language=en}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent">{{cite web |url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706 |title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones |trans-title=संयुक्त राज्य अमेरिका पेटेंट 38,19,706: मेटा-क्लोरो प्रतिस्थापित α-ब्यूटाइलैमिनो-प्रोपियोफेनोन्स |author=मेहता एन॰बी॰ |date=25 जून 1974 |publisher=यू॰एस॰पी॰टी॰ओ॰ |access-date=2 जून 2008 |archive-date=7 नवम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706 |url-status=live |language=en}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित किया गया था।<ref name="AHSF2018" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal |author=विश्व स्वास्थ्य संगठन |title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83 |trans-title=दवा पदार्थों के लिए अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम आईएनएन: प्रस्तावित अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम: सूची 83 |journal=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰ ड्रग इंफॉर्मेशन |volume=14 |issue=2 |year=2000 |hdl=10665/58135 |hdl-access=free |language=en}}</ref> वर्तमान में यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref1">{{cite web |title=The Top 300 of 2020 |trans-title=2020 की शीर्ष 300 दवाएं |url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |website=क्लिनकैल्क |access-date=11 अप्रैल 2020 |archive-date=12 फ़रवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |url-status=live |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:दवा]] ow87wl8evfdgphj90a95n37ra5663uu 6610821 6610820 2026-09-06T00:46:11Z AMAN KUMAR 911487 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:दवा]] हटाई; [[श्रेणी:औषधि]] जोड़ी 6610821 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name="AHSF2018" /> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name="AHSF2018" /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US =C |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |trans-title=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰सी॰सी॰ - ए॰टी॰सी॰/डी॰डी॰डी॰ इंडेक्स |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 सितम्बर 2020 |archive-date=20 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live |language=en}}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID =Bupropion <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |trans-title=ज़ायबैन 150 मिलीग्राम प्रोलॉन्ग्ड रिलीज़ फिल्म-कोटेड टैबलेट - उत्पाद विशेषताओं का सारांश |work=इलेक्ट्रॉनिक मेडिसिन्स कॉम्पेन्डियम |publisher=ग्लैक्सोस्मिथक्लाइन यू॰के॰ |date=1 अगस्त 2013 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live |language=en}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON">{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |trans-title=प्रेक्साटन ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड उत्पाद जानकारी |work=टी॰जी॰ए॰ ई-बिजनेस सर्विसेज |publisher=एसेंट फार्मा प्राइवेट लिमिटेड |date=2 अक्टूबर 2012 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BupropionLabel">{{cite web |title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated |trans-title=वेलब्यूट्रिन एसआर- ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड टैबलेट, फिल्म कोटेड |website=डेलीमेड |date=5 नवम्बर 2019 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |access-date=6 मई 2020 |archive-date=4 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |url-status=live |language=en}}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name="BupropionLabel" /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book |isbn=978-0-07-162442-8 |title=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |trans-title=गुडमैन एंड गिलमैन्स द फार्माकोलॉजिकल बेसिस ऑफ थेरेप्यूटिक्स |edition=12वां |last1=ब्रंटन |first1=एल॰ |last2=चैबनर |first2=बी॰ |last3=नोलमैन |first3=बी॰ |year=2010 |publisher=मैकग्रॉ-हिल प्रोफेशनल |location=न्यूयॉर्क |title-link=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |language=en}}{{page needed|date=दिसम्बर 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON" /><ref name="BupropionLabel" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF2018">{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |trans-title=पेशेवरों के लिए ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स |access-date=15 जुलाई 2018 |date=5 फ़रवरी 2018 |archive-date=15 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live |language=en}}</ref> यह मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF2018" /> ब्यूप्रोपियोन गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF2018" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF2018" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava2005">{{cite journal |display-authors=etal |last1=फ़ावा |first1=एम॰ |last2=रश |first2=ए॰जे॰ |last3=थेस |first3=एम॰ई॰ |year=2005 |title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL |trans-title=ब्यूप्रोपियोन एचसीएल के साथ नैदानिक ​​अनुभव के 15 वर्ष: ब्यूप्रोपियोन से ब्यूप्रोपियोन एसआर से ब्यूप्रोपियोन एक्सएल तक |journal=प्राइमरी केयर कम्पैनियन जर्नल ऑफ क्लिनिकल साइकेट्री |volume=7 |issue=3 |pages=106–13 |doi=10.4088/pcc.v07n0305 |pmc=1163271 |pmid=16027765 |language=en}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF2018" /><ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web |title=Bupropion Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान ब्यूप्रोपियोन का उपयोग |url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |website=Drugs.com |access-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |url-status=live |language=en}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent">{{cite web |url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706 |title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones |trans-title=संयुक्त राज्य अमेरिका पेटेंट 38,19,706: मेटा-क्लोरो प्रतिस्थापित α-ब्यूटाइलैमिनो-प्रोपियोफेनोन्स |author=मेहता एन॰बी॰ |date=25 जून 1974 |publisher=यू॰एस॰पी॰टी॰ओ॰ |access-date=2 जून 2008 |archive-date=7 नवम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706 |url-status=live |language=en}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित किया गया था।<ref name="AHSF2018" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal |author=विश्व स्वास्थ्य संगठन |title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83 |trans-title=दवा पदार्थों के लिए अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम आईएनएन: प्रस्तावित अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम: सूची 83 |journal=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰ ड्रग इंफॉर्मेशन |volume=14 |issue=2 |year=2000 |hdl=10665/58135 |hdl-access=free |language=en}}</ref> वर्तमान में यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref1">{{cite web |title=The Top 300 of 2020 |trans-title=2020 की शीर्ष 300 दवाएं |url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |website=क्लिनकैल्क |access-date=11 अप्रैल 2020 |archive-date=12 फ़रवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |url-status=live |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:औषधि]] o90ylujf8bbqob9jbmr3zoh747cwrij 6610822 6610821 2026-09-06T00:51:16Z AMAN KUMAR 911487 सन्दर्भ सुधार 6610822 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name="AHSF2018" /> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name="AHSF2018" /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US =C |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |trans-title=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰सी॰सी॰ - ए॰टी॰सी॰/डी॰डी॰डी॰ इंडेक्स |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 सितम्बर 2020 |archive-date=20 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live |language=en}}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID =Bupropion <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |trans-title=ज़ायबैन 150 मिलीग्राम प्रोलॉन्ग्ड रिलीज़ फिल्म-कोटेड टैबलेट - उत्पाद विशेषताओं का सारांश |work=इलेक्ट्रॉनिक मेडिसिन्स कॉम्पेन्डियम |publisher=ग्लैक्सोस्मिथक्लाइन यू॰के॰ |date=1 अगस्त 2013 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live |language=en}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON">{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |trans-title=प्रेक्साटन ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड उत्पाद जानकारी |work=टी॰जी॰ए॰ ई-बिजनेस सर्विसेज |publisher=एसेंट फार्मा प्राइवेट लिमिटेड |date=2 अक्टूबर 2012 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BupropionLabel">{{cite web |title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated |trans-title=वेलब्यूट्रिन एस॰आर॰- ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड टैबलेट, फिल्म कोटेड |website=डेलीमेड |date=5 नवम्बर 2019 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |access-date=6 मई 2020 |archive-date=4 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |url-status=live |language=en}}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name="BupropionLabel" /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book |isbn=978-0-07-162442-8 |title=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |trans-title=गुडमैन एंड गिलमैन्स द फार्माकोलॉजिकल बेसिस ऑफ थेरेप्यूटिक्स |edition=12वां |last1=ब्रंटन |first1=एल॰ |last2=चैबनर |first2=बी॰ |last3=नोलमैन |first3=बी॰ |year=2010 |publisher=मैकग्रॉ-हिल प्रोफेशनल |location=न्यूयॉर्क |title-link=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |language=en}}{{page needed|date=दिसम्बर 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON" /><ref name="BupropionLabel" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF2018">{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |trans-title=पेशेवरों के लिए ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स |access-date=15 जुलाई 2018 |date=5 फ़रवरी 2018 |archive-date=15 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live |language=en}}</ref> यह मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF2018" /> ब्यूप्रोपियोन गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF2018" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF2018" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava2005">{{cite journal |display-authors=etal |last1=फ़ावा |first1=एम॰ |last2=रश |first2=ए॰जे॰ |last3=थेस |first3=एम॰ई॰ |year=2005 |title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL |trans-title=ब्यूप्रोपियोन एच॰सी॰एल॰ के साथ नैदानिक ​​अनुभव के 15 वर्ष: ब्यूप्रोपियोन से ब्यूप्रोपियोन एस॰आर॰ से ब्यूप्रोपियोन एक्स॰एल॰ तक |journal=प्राइमरी केयर कम्पैनियन जर्नल ऑफ क्लिनिकल साइकेट्री |volume=7 |issue=3 |pages=106–13 |doi=10.4088/pcc.v07n0305 |pmc=1163271 |pmid=16027765 |language=en}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF2018" /><ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web |title=Bupropion Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान ब्यूप्रोपियोन का उपयोग |url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |website=Drugs.com |access-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |url-status=live |language=en}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent">{{cite web |url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706 |title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones |trans-title=संयुक्त राज्य अमेरिका पेटेंट 38,19,706: मेटा-क्लोरो प्रतिस्थापित α-ब्यूटाइलैमिनो-प्रोपियोफेनोन्स |author=मेहता एन॰बी॰ |date=25 जून 1974 |publisher=यू॰एस॰पी॰टी॰ओ॰ |access-date=2 जून 2008 |archive-date=7 नवम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706 |url-status=live |language=en}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित किया गया था।<ref name="AHSF2018" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal |author=विश्व स्वास्थ्य संगठन |title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83 |trans-title=दवा पदार्थों के लिए अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम आई॰एन॰एन॰: प्रस्तावित अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम: सूची 83 |journal=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰ ड्रग इंफॉर्मेशन |volume=14 |issue=2 |year=2000 |hdl=10665/58135 |hdl-access=free |language=en}}</ref> वर्तमान में यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref1">{{cite web |title=The Top 300 of 2020 |trans-title=2020 की शीर्ष 300 दवाएं |url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |website=क्लिनकैल्क |access-date=11 अप्रैल 2020 |archive-date=12 फ़रवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |url-status=live |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:औषधि]] m1thcecc1qqfwqk5mkj17qk92auwp3t 6610897 6610822 2026-09-06T04:19:34Z AMAN KUMAR 911487 ज्ञानसन्दूक में परिवर्तन किया 6610897 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Verifiedfields =correct |Watchedfields =correct |verifiedrevid =852547309 |name =ब्यूप्रोपियोन |image =Bupropion 1.svg |alt =ब्यूप्रोपियोन का कंकाल सूत्र |image2 =Bupropion molecule ball.png |width2 =240 |alt2 =ब्यूप्रोपियोन अणु के एस आइसोमर का बॉल-एंड-स्टिक मॉडल |caption =1:1 मिश्रण रेसमीट <!-- Names --> |tradename =वेलब्यूट्रिन, ज़ायबैन, अन्य |synonyms =एम्फेबुटामोन, 3-क्लोरो-एन-टर्ट-ब्यूटाइल-β-कीटो-α-मिथाइलफेनथाइलमाइन <!-- Clinical data --> |class =अवसादरोधी |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार|अवसाद]], धूम्रपान छोड़ना<ref name="AHSF2018" /> |side_effects =मुँह सूखना, अनिद्रा, व्याकुलता, सिरदर्द<ref name="AHSF2018" /> |pregnancy_AU =B2 |pregnancy_US = |routes_of_administration=चिकित्सा: मौखिक मार्ग द्वारा<br />मनोरंजन: मौखिक मार्ग द्वारा, नासिका द्वारा, अंतःशिरा |defined_daily_dose=300 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |trans-title=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰सी॰सी॰ - ए॰टी॰सी॰/डी॰डी॰डी॰ इंडेक्स |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |website=www.whocc.no |access-date=9 सितम्बर 2020 |archive-date=20 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920144006/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AX12 |url-status=live |language=en}}</ref> <!-- Legal data --> |legal_status =केवल चिकित्सकीय परामर्श पर |DailyMedID = <!-- Pharmacokinetic data --> |protein_bound =ब्यूप्रोपियोन 84 प्रतिशत, हाइड्रोक्सीब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 77 प्रतिशत, थ्रेओहाइड्रोब्यूप्रोपियोन मेटाबोलाइट 42 प्रतिशत<ref name="EMCsustained">{{cite web |title=Zyban 150 mg prolonged release film-coated tablets – Summary of Product Characteristics |trans-title=ज़ायबैन 150 मिलीग्राम प्रोलॉन्ग्ड रिलीज़ फिल्म-कोटेड टैबलेट - उत्पाद विशेषताओं का सारांश |work=इलेक्ट्रॉनिक मेडिसिन्स कॉम्पेन्डियम |publisher=ग्लैक्सोस्मिथक्लाइन यू॰के॰ |date=1 अगस्त 2013 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets/ |archive-date=20 जुलाई 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170720170035/http://www.medicines.org.uk/emc/medicine/2948/SPC/Zyban+150+mg+prolonged+release+film-coated+tablets |url-status=live |language=en}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON">{{cite web |title=Prexaton Bupropion hydrochloride Product Information |trans-title=प्रेक्साटन ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड उत्पाद जानकारी |work=टी॰जी॰ए॰ ई-बिजनेस सर्विसेज |publisher=एसेंट फार्मा प्राइवेट लिमिटेड |date=2 अक्टूबर 2012 |access-date=22 अक्टूबर 2013 |url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |archive-date=22 फ़रवरी 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222133218/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2011-PI-03529-3 |url-status=live |language=en}}</ref><ref name="BupropionLabel">{{cite web |title=Wellbutrin SR- bupropion hydrochloride tablet, film coated |trans-title=वेलब्यूट्रिन एस॰आर॰- ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड टैबलेट, फिल्म कोटेड |website=डेलीमेड |date=5 नवम्बर 2019 |url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |access-date=6 मई 2020 |archive-date=4 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604173013/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=cbc8c074-f080-4489-a5ae-207b5fadeba3 |url-status=live |language=en}}</ref> |elimination_half-life=12–30 घंटे<ref name="BupropionLabel" /><ref name="Bupropion half-life">{{cite book |isbn=978-0-07-162442-8 |title=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |trans-title=गुडमैन एंड गिलमैन्स द फार्माकोलॉजिकल बेसिस ऑफ थेरेप्यूटिक्स |edition=12वां |last1=ब्रंटन |first1=एल॰ |last2=चैबनर |first2=बी॰ |last3=नोलमैन |first3=बी॰ |year=2010 |publisher=मैकग्रॉ-हिल प्रोफेशनल |location=न्यूयॉर्क |title-link=Goodman and Gilman's The Pharmacological Basis of Therapeutics |language=en}}{{page needed|date=दिसम्बर 2015}}</ref> |excretion =[[वृक्क]] द्वारा 87 प्रतिशत, मल द्वारा 10 प्रतिशत<ref name="EMCsustained"/><ref name="PREXATON" /><ref name="BupropionLabel" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =18 |N =1 |O =1 |molecular_weight =239.74 }} '''ब्यूप्रोपियोन''' एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से [[एकध्रुवीय अवसाद|प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]] के [[उपचार]] और [[धूम्रपान]] छोड़ने में सहायता के लिए किया जाता है। इसे मुख्य रूप से '''वेलब्यूट्रिन''' और '''ज़ायबैन''' ब्रांड नामों से बेचा जाता है।<ref name="AHSF2018">{{cite web |title=Bupropion Hydrochloride Monograph for Professionals |trans-title=पेशेवरों के लिए ब्यूप्रोपियोन हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ |url=https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=अमेरिकन सोसाइटी ऑफ हेल्थ-सिस्टम फार्मासिस्ट्स |access-date=15 जुलाई 2018 |date=5 फ़रवरी 2018 |archive-date=15 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715181654/https://www.drugs.com/monograph/bupropion-hydrochloride.html |url-status=live |language=en}}</ref> यह मुख्य रूप से यह एक मध्यम प्रभाव वाली अवसादरोधी दवा है। इसके अतिरिक्त, जिन मामलों में प्रथम पंक्ति की चयनात्मक सेरोटोनिन रीपटेक अवरोधक यानी एस॰एस॰आर॰आई॰ दवाओं का अपेक्षित परिणाम नहीं मिलता, वहां इसे एक पूरक उपचार के रूप में प्रयुक्त किया जाता है।<ref name="AHSF2018" /> ब्यूप्रोपियोन गोलियों के रूप में उपलब्ध होती है, जिसे [[विकसित देश|विकसित देशों]] में केवल [[चिकित्सक]] के पर्चे पर ही प्राप्त किया जा सकता है।<ref name="AHSF2018" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[शुष्क मुख|मुँह सूखना]], [[अनिद्रा]], व्याकुलता और [[सिरदर्द]] शामिल हैं। गंभीर दुष्प्रभावों में [[अपस्मार|अपस्मार के दौरे]] और आत्महत्या की प्रवृत्ति का बढ़ता जोखिम देखा गया है।<ref name="AHSF2018" /> कुछ अन्य अवसादरोधी दवाओं की तुलना में ब्यूप्रोपियोन से [[यौन दुष्क्रिया]] या तंद्रा की दर कम हो सकती है और इसके परिणामस्वरूप वजन में भी कमी आ सकती है।<ref name="Fava2005">{{cite journal |display-authors=etal |last1=फ़ावा |first1=एम॰ |last2=रश |first2=ए॰जे॰ |last3=थेस |first3=एम॰ई॰ |year=2005 |title=15 years of clinical experience with bupropion HCl: from bupropion to bupropion SR to bupropion XL |trans-title=ब्यूप्रोपियोन एच॰सी॰एल॰ के साथ नैदानिक ​​अनुभव के 15 वर्ष: ब्यूप्रोपियोन से ब्यूप्रोपियोन एस॰आर॰ से ब्यूप्रोपियोन एक्स॰एल॰ तक |journal=प्राइमरी केयर कम्पैनियन जर्नल ऑफ क्लिनिकल साइकेट्री |volume=7 |issue=3 |pages=106–13 |doi=10.4088/pcc.v07n0305 |pmc=1163271 |pmid=16027765 |language=en}}</ref> वर्तमान में यह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या स्तनपान के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref name="AHSF2018" /><ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web |title=Bupropion Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान ब्यूप्रोपियोन का उपयोग |url=https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |website=Drugs.com |access-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-date=24 दिसम्बर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224074103/https://www.drugs.com/pregnancy/bupropion.html |url-status=live |language=en}}</ref> ब्यूप्रोपियोन को पहली बार साल 1969 में रसायनज्ञ नरीमन मेहता ने संश्लेषित किया था। बाद में साल 1974 में [[ग्लैक्सो स्मिथक्लाइन|बरोज़ वेलकॉम]] ने इसका पेटेंट कराया।<ref name="USPatent">{{cite web |url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN/3819706&RS=PN/3819706 |title=United States Patent 3,819,706: Meta-chloro substituted α-butylamino-propiophenones |trans-title=संयुक्त राज्य अमेरिका पेटेंट 38,19,706: मेटा-क्लोरो प्रतिस्थापित α-ब्यूटाइलैमिनो-प्रोपियोफेनोन्स |author=मेहता एन॰बी॰ |date=25 जून 1974 |publisher=यू॰एस॰पी॰टी॰ओ॰ |access-date=2 जून 2008 |archive-date=7 नवम्बर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011305/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=3819706.PN.&OS=PN%2F3819706&RS=PN%2F3819706 |url-status=live |language=en}}</ref> इसे पहली बार साल 1985 में संयुक्त राज्य अमेरिका में चिकित्सा उपयोग के लिए अनुमोदित किया गया था।<ref name="AHSF2018" /> साल 2000 में इसका नाम बदलने से पहले इसे मूल रूप से इसके सामान्य नाम '''एम्फेबुटामोन''' के रूप में जाना जाता था।<ref>{{cite journal |author=विश्व स्वास्थ्य संगठन |title=International nonproprietary names for pharmaceutical substances INN : proposed international nonproprietary names : list 83 |trans-title=दवा पदार्थों के लिए अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम आई॰एन॰एन॰: प्रस्तावित अंतर्राष्ट्रीय गैर-मालिकाना नाम: सूची 83 |journal=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰ ड्रग इंफॉर्मेशन |volume=14 |issue=2 |year=2000 |hdl=10665/58135 |hdl-access=free |language=en}}</ref> वर्तमान में यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में भी शामिल है। साल 2017 में यह संयुक्त राज्य अमेरिका में 23वीं सबसे अधिक निर्देशित की जाने वाली दवा थी जिसके दो करोड़ चालीस लाख से अधिक नुस्खे लिखे गए थे।<ref name="ref1">{{cite web |title=The Top 300 of 2020 |trans-title=2020 की शीर्ष 300 दवाएं |url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |website=क्लिनकैल्क |access-date=11 अप्रैल 2020 |archive-date=12 फ़रवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx |url-status=live |language=en}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] [[श्रेणी:औषधि]] qvdrkam21lfhj2rs5fz9q8b8p0x8zib वार्ता:ब्यूप्रोपियोन 1 1618510 6610787 2026-09-05T18:39:45Z AMAN KUMAR 911487 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610787 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 मिथाइलफेनिडेट 0 1618511 6610841 2026-09-06T01:56:23Z AMAN KUMAR 911487 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1503348|Methylphenidate]] to:hi #mdwikicx 6610841 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464371569 |drug_name =मिथाइलफेनिडेट |image =Methylphenidate-2D-skeletal.svg |width =200 |alt = |image2 =Methylphenidate-enantiomers-3D-balls.png |width2 =225 |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =रिटालिन, कॉन्सर्टा, अन्य |synonyms = |IUPAC_name =मिथाइल फिनाइल पिपेरिडिन-2-इल एसीटेट <!-- Clinical data --> |class =[[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक |uses =[[एडीएचडी]], [[नार्कोलेप्सी]]<ref name=AHFS2018>{{cite web |title=Methylphenidate Hydrochloride Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=AHFS |access-date=19 December 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182550/https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |archive-date=19 December 2018 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181219182550/https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |date=19 December 2018 }}</ref> |side_effects =सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता, वजन कम होना<ref name=AHFS2018 /> |interactions = |pregnancy_AU =B3 |pregnancy_US =C |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह के मार्ग से|मुंह द्वारा]], त्वचा के माध्यम से<ref name=AHFS2018 /> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=30 मिलीग्राम<ref name=WHO2020DDD>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601053243/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200601053243/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |date=1 June 2020 }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=उच्च<ref name=AHFS2018 /> |addiction_liability=उच्च<ref>{{cite book |last1=बोनविट-वेस्ट |first1=कैथी |last2=हंट |first2=सू ए॰ |last3=एप्पलगेट |first3=एडिथ |title=Today's Medical Assistant: Clinical and Administrative Procedures |trans-title=आज के चिकित्सा सहायक: नैदानिक ​​और प्रशासनिक प्रक्रियाएं |date=2012 |page=571 |publisher=एल्सेवियर हेल्थ साइंसेज |isbn=9781455701506 |url=https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |language=अंग्रेज़ी |access-date=5 अगस्त 2020 |archive-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728034412/https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |url-status=live }}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|methylphenidate-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682188 <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_CA =अनुसूची III |legal_DE =अनुसूची III |legal_UK =वर्ग B |legal_US =अनुसूची II |legal_status = |licence_US =मिथाइलफेनिडेट |licence_EU = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =लगभग 30 प्रतिशत और सीमा 11 से 52 प्रतिशत |protein_bound =10 से 33 प्रतिशत |metabolism =[[यकृत]] में 80 प्रतिशत मुख्य रूप से CES1A1 द्वारा |elimination_half-life=2 से 3 घंटे<ref name="pmid10628897">{{cite journal | vauthors = Kimko HC, Cross JT, Abernethy DR | title = Pharmacokinetics and clinical effectiveness of methylphenidate | journal = Clinical Pharmacokinetics | volume = 37 | issue = 6 | pages = 457–70 | date = December 1999 | pmid = 10628897 | doi = 10.2165/00003088-199937060-00002 }}</ref> |excretion =[[मूत्र]] मार्ग से 90 प्रतिशत <!-- Chemical and physical data --> |C =14 |H =19 |N =1 |O =2 |SMILES =O=C(OC)C(C1CCCCN1)C2=CC=CC=C2 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |molecular_weight =233.31 |molecular_weight_unit=ग्राम/मोल |melting_point =74 |melting_notes =<ref name="Pubchem properties">{{cite encyclopedia|title=Methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट |section-url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|website=पबकेम कम्पाउंड |publisher=नेशनल सेंटर फॉर बायोटेक्नोलॉजी इंफॉर्मेशन |section=Chemical and Physical Properties |access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=6 जनवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106100442/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|url-status=live|url=http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |boiling_point =136 |boiling_notes =<ref name="Pubchem properties" /> }} '''मिथाइलफेनिडेट''' एक [[उद्दीपक|उत्तेजक दवा]] है जिसे मुख्य रूप से '''रिटालिन''' व्यापारिक नाम से बेचा जाता है। इसका उपयोग विशेष रूप से [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] (संक्षिप्त नाम: ए॰डी॰एच॰डी॰) और [[नार्कोलेप्सी]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS20182" /> यह ए॰डी॰एच॰डी॰ के [[उपचार]] के लिए एक प्राथमिक दवा है जिसे मुंह से खाने या त्वचा पर लगाने के लिए उपयोग किया जा सकता है।<ref name="AHFS20182" /> इसके विभिन्न रूपों का प्रभाव शरीर पर अलग-अलग अवधि तक रहता है।<ref name="AHFS20182" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता और वजन कम होना शामिल हैं।<ref name="AHFS20183" /> इसके अधिक गंभीर दुष्प्रभावों में [[मनस्ताप|मनोविकृति]], [[एलर्जी]] प्रतिक्रियाएं, [[प्रायापिज़्म|दीर्घकालिक लिंगोत्थान]], [[नशीली दवा का सेवन|मादक द्रव्यों का सेवन]] और हृदय संबंधी समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS20183" /> माना जाता है कि मिथाइलफेनिडेट [[न्यूरॉन|न्यूरॉन्स]] द्वारा डोपामाइन और नॉरपेनेफ्रिन के पुनरुत्थान को रोककर काम करता है।<ref name="Arn20052">{{cite journal|last1=आर्न्स्टेन|first1=ए॰एफ॰|last2=ली|first2=बी॰एम॰|title=Neurobiology of Executive Functions: Catecholamine Influences on Prefrontal Cortical Functions|trans-title=कार्यकारी कार्यों की तंत्रिका जीव विज्ञान: प्रीफ्रंटल कॉर्टिकल कार्यों पर कैटेकोलामाइन का प्रभाव|journal=बायोलॉजिकल साइकियाट्री|volume=57|issue=11|pages=1377–84|year=2005|pmid=15950011|doi=10.1016/j.biopsych.2004.08.019|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="St4th2">{{cite book|last1=स्टाल|first1=स्टीफन एम॰|title=Stahl's Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications|trans-title=स्टाल की आवश्यक मनोचिकित्सा: तंत्रिका वैज्ञानिक आधार और व्यावहारिक अनुप्रयोग|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1107686465|edition=चौथा संस्करण|date=11 अप्रैल 2013|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह दवा फेनथाइलामाइन और [[पिप्रेडिन|पिपेरिडाइन]] वर्गों का एक [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र|केंद्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक है।<ref name="AHFS20183" /><ref>{{cite book|last1=प्रीडी|first1=विक्टर आर॰|title=Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse Volume 3: General Processes and Mechanisms, Prescription Medications, Caffeine and Areca, Polydrug Misuse, Emerging Addictions and Non-Drug Addictions|date=2016|publisher=एकेडमिक प्रेस|isbn=9780128006771|page=651|url=https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|language=अंग्रेज़ी|access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=29 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829151101/https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|url-status=live}}</ref> मिथाइलफेनिडेट को पहली बार वर्ष 1944 में बनाया गया था और वर्ष 1955 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इसे चिकित्सा उपयोग के लिए मंजूरी दी गई थी।<ref name="AHFS20184">{{cite web|title=Methylphenidate Hydrochloride Monograph for Professionals|trans-title=पेशेवरों के लिए मिथाइलफेनिडेट हाइड्रोक्लोराइड मोनोग्राफ|url=https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html|website=Drugs.com|publisher=AHFS|access-date=19 दिसंबर 2018|language=अंग्रेज़ी|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182550/https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html|archive-date=19 दिसंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref name="Lang20102">{{cite journal|last1=लैंग|first1=के॰डब्ल्यू॰|last2=रीचल|first2=एस॰|last3=लैंग|first3=के॰एम॰|last4=तुचा|first4=एल॰|last5=तुचा|first5=ओ॰|title=The history of attention deficit hyperactivity disorder|trans-title=ध्यान अभाव अतिसक्रियता विकार का इतिहास|journal=एडीएचडी अटेंशन डेफिसिट एंड हाइपरएक्टिविटी डिसऑर्डर|volume=2|issue=4|pages=241–55|year=2010|pmid=21258430|pmc=3000907|doi=10.1007/s12402-010-0045-8|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे मूल रूप से स्विस कंपनी सिबा द्वारा बेचा गया था जो अब नोवार्टिस कॉर्पोरेशन का हिस्सा है।<ref name="Lang20102" /> == सन्दर्भ == [[Category:औषधि]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] o8oi33f4ubl5llsmka3ecbvqolqjgsn 6610850 6610841 2026-09-06T02:11:50Z AMAN KUMAR 911487 संदर्भ तकनीकी सुधार किया 6610850 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464371569 |drug_name =मिथाइलफेनिडेट |image =Methylphenidate-2D-skeletal.svg |width =200 |alt = |image2 =Methylphenidate-enantiomers-3D-balls.png |width2 =225 |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =रिटालिन, कॉन्सर्टा, अन्य |synonyms = |IUPAC_name =मिथाइल फिनाइल पिपेरिडिन-2-इल एसीटेट <!-- Clinical data --> |class =[[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक |uses =[[एडीएचडी]], [[नार्कोलेप्सी]]<ref name="AHFS2018">{{cite web |title=Methylphenidate Hydrochloride Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=AHFS |access-date=19 December 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182550/https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |archive-date=19 December 2018 |url-status=live }}</ref> |side_effects =सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता, वजन कम होना<ref name="AHFS2018" /> |interactions = |pregnancy_AU =B3 |pregnancy_US =C |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह के मार्ग से|मुंह द्वारा]], त्वचा के माध्यम से<ref name="AHFS2018" /> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=30 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601053243/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=उच्च<ref name="AHFS2018" /> |addiction_liability=उच्च<ref>{{cite book |last1=बोनविट-वेस्ट |first1=कैथी |last2=हंट |first2=सू ए॰ |last3=एप्पलगेट |first3=एडिथ |title=Today's Medical Assistant: Clinical and Administrative Procedures |trans-title=आज के चिकित्सा सहायक: नैदानिक ​​और प्रशासनिक प्रक्रियाएं |date=2012 |page=571 |publisher=एल्सेवियर हेल्थ साइंसेज |isbn=9781455701506 |url=https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |language=अंग्रेज़ी |access-date=5 अगस्त 2020 |archive-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728034412/https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |url-status=live }}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|methylphenidate-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682188 <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_CA =अनुसूची III |legal_DE =अनुसूची III |legal_UK =वर्ग B |legal_US =अनुसूची II |legal_status = |licence_US =मिथाइलफेनिडेट |licence_EU = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =लगभग 30 प्रतिशत और सीमा 11 से 52 प्रतिशत |protein_bound =10 से 33 प्रतिशत |metabolism =[[यकृत]] में 80 प्रतिशत मुख्य रूप से CES1A1 द्वारा |elimination_half-life=2 से 3 घंटे<ref name="pmid10628897">{{cite journal | last1=किमको |first1=एच॰सी॰ |last2=क्रॉस |first2=जे॰टी॰ |last3=एबरनेथी |first3=डी॰आर॰ | title = Pharmacokinetics and clinical effectiveness of methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट के फार्माकोकाइनेटिक्स और नैदानिक प्रभावशीलता | journal = क्लिनिकल फार्माकोकाइनेटिक्स | volume = 37 | issue = 6 | pages = 457–70 | date = दिसम्बर 1999 | pmid = 10628897 | doi = 10.2165/00003088-199937060-00002 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |excretion =[[मूत्र]] मार्ग से 90 प्रतिशत <!-- Chemical and physical data --> |C =14 |H =19 |N =1 |O =2 |SMILES =O=C(OC)C(C1CCCCN1)C2=CC=CC=C2 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |molecular_weight =233.31 |molecular_weight_unit=ग्राम/मोल |melting_point =74 |melting_notes =<ref name="Pubchem properties">{{cite encyclopedia|title=Methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट |section-url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|website=पबकेम कम्पाउंड |publisher=नेशनल सेंटर फॉर बायोटेक्नोलॉजी इंफॉर्मेशन |section=Chemical and Physical Properties |access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=6 जनवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106100442/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|url-status=live|url=http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |boiling_point =136 |boiling_notes =<ref name="Pubchem properties" /> }} '''मिथाइलफेनिडेट''' एक [[उद्दीपक|उत्तेजक दवा]] है जिसे मुख्य रूप से '''रिटालिन''' व्यापारिक नाम से बेचा जाता है। इसका उपयोग विशेष रूप से [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] अर्थात ए॰डी॰एच॰डी॰ और [[नार्कोलेप्सी]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2018" /> यह ए॰डी॰एच॰डी॰ के [[उपचार]] के लिए एक प्राथमिक दवा है जिसे मुंह से खाने या त्वचा पर लगाने के लिए उपयोग किया जा सकता है।<ref name="AHFS2018" /> इसके विभिन्न रूपों का प्रभाव शरीर पर अलग-अलग अवधि तक रहता है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता और वजन कम होना शामिल हैं।<ref name="AHFS2018" /> इसके अधिक गंभीर दुष्प्रभावों में [[मनस्ताप|मनोविकृति]], [[एलर्जी]] प्रतिक्रियाएं, [[प्रायापिज़्म|दीर्घकालिक लिंगोत्थान]], [[नशीली दवा का सेवन|मादक द्रव्यों का सेवन]] और हृदय संबंधी समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS2018" /> माना जाता है कि मिथाइलफेनिडेट [[न्यूरॉन|न्यूरॉन्स]] द्वारा डोपामाइन और नॉरपेनेफ्रिन के पुनरुत्थान को रोककर काम करता है।<ref name="Arn2005">{{cite journal|last1=आर्न्स्टेन|first1=ए॰एफ॰|last2=ली|first2=बी॰एम॰|title=Neurobiology of Executive Functions: Catecholamine Influences on Prefrontal Cortical Functions|trans-title=कार्यकारी कार्यों की तंत्रिका जीव विज्ञान: प्रीफ्रंटल कॉर्टिकल कार्यों पर कैटेकोलामाइन का प्रभाव|journal=बायोलॉजिकल साइकियाट्री|volume=57|issue=11|pages=1377–84|year=2005|pmid=15950011|doi=10.1016/j.biopsych.2004.08.019|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="St4th">{{cite book|last1=स्टाल|first1=स्टीफन एम॰|title=Stahl's Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications|trans-title=स्टाल की आवश्यक मनोचिकित्सा: तंत्रिका वैज्ञानिक आधार और व्यावहारिक अनुप्रयोग|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1107686465|edition=चौथा संस्करण|date=11 अप्रैल 2013|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह दवा फेनथाइलामाइन और [[पिप्रेडिन|पिपेरिडाइन]] वर्गों का एक [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र|केंद्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक है।<ref name="AHFS2018" /><ref>{{cite book|last1=प्रीडी|first1=विक्टर आर॰|title=Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse Volume 3: General Processes and Mechanisms, Prescription Medications, Caffeine and Areca, Polydrug Misuse, Emerging Addictions and Non-Drug Addictions|date=2016|publisher=एकेडमिक प्रेस|isbn=9780128006771|page=651|url=https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|language=अंग्रेज़ी|access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=29 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829151101/https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|url-status=live}}</ref> मिथाइलफेनिडेट को पहली बार वर्ष 1944 में बनाया गया था और वर्ष 1955 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इसे चिकित्सा उपयोग के लिए मंजूरी दी गई थी।<ref name="AHFS2018" /><ref name="Lang2010">{{cite journal|last1=लैंग|first1=के॰डब्ल्यू॰|last2=रीचल|first2=एस॰|last3=लैंग|first3=के॰एम॰|last4=तुचा|first4=एल॰|last5=तुचा|first5=ओ॰|title=The history of attention deficit hyperactivity disorder|trans-title=ध्यान अभाव अतिसक्रियता विकार का इतिहास|journal=एडीएचडी अटेंशन डेफिसिट एंड हाइपरएक्टिविटी डिसऑर्डर|volume=2|issue=4|pages=241–55|year=2010|pmid=21258430|pmc=3000907|doi=10.1007/s12402-010-0045-8|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे मूल रूप से स्विस कंपनी सिबा द्वारा बेचा गया था जो अब नोवार्टिस कॉर्पोरेशन का हिस्सा है।<ref name="Lang2010" /> एक अनुमान के अनुसार वर्ष 2013 में दुनिया भर में मिथाइलफेनिडेट की 2.4 अरब खुराकें ली गई थीं।<ref name="PJ2015">{{cite journal |last1=द फार्मास्युटिकल जर्नल |title=Narcotics monitoring board reports 66% increase in global consumption of methylphenidate |trans-title=नारकोटिक्स मॉनिटरिंग बोर्ड ने मिथाइलफेनिडेट की वैश्विक खपत में 66 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की |journal=फार्मास्युटिकल जर्नल |date=मार्च 2015 |url=https://www.pharmaceutical-journal.com/news-and-analysis/news-in-brief/narcotics-monitoring-board-reports-66-increase-in-global-consumption-of-methylphenidate/20068042.article?firstPass=false |access-date=19 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219230236/https://www.pharmaceutical-journal.com/news-and-analysis/news-in-brief/narcotics-monitoring-board-reports-66-increase-in-global-consumption-of-methylphenidate/20068042.article?firstPass=false |archive-date=19 दिसंबर 2018 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:औषधि]] [[श्रेणी:एमडीविकी से अनूदित]] olhtrybqomgi5ewvnk7jubobq7cz50f 6610851 6610850 2026-09-06T02:12:46Z AMAN KUMAR 911487 सुधार 6610851 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464371569 |drug_name =मिथाइलफेनिडेट |image =Methylphenidate-2D-skeletal.svg |width =200 |alt = |image2 =Methylphenidate-enantiomers-3D-balls.png |width2 =225 |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =रिटालिन, कॉन्सर्टा, अन्य |synonyms = |IUPAC_name =मिथाइल फिनाइल पिपेरिडिन-2-इल एसीटेट <!-- Clinical data --> |class =[[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक |uses =[[एडीएचडी]], [[नार्कोलेप्सी]]<ref name="AHFS2018" /> |side_effects =सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता, वजन कम होना<ref name="AHFS2018" /> |interactions = |pregnancy_AU =B3 |pregnancy_US =C |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह के मार्ग से|मुंह द्वारा]], त्वचा के माध्यम से<ref name="AHFS2018" /> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=30 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601053243/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=उच्च<ref name="AHFS2018" /> |addiction_liability=उच्च<ref>{{cite book |last1=बोनविट-वेस्ट |first1=कैथी |last2=हंट |first2=सू ए॰ |last3=एप्पलगेट |first3=एडिथ |title=Today's Medical Assistant: Clinical and Administrative Procedures |trans-title=आज के चिकित्सा सहायक: नैदानिक ​​और प्रशासनिक प्रक्रियाएं |date=2012 |page=571 |publisher=एल्सेवियर हेल्थ साइंसेज |isbn=9781455701506 |url=https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |language=अंग्रेज़ी |access-date=5 अगस्त 2020 |archive-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728034412/https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |url-status=live }}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|methylphenidate-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682188 <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_CA =अनुसूची III |legal_DE =अनुसूची III |legal_UK =वर्ग B |legal_US =अनुसूची II |legal_status = |licence_US =मिथाइलफेनिडेट |licence_EU = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =लगभग 30 प्रतिशत और सीमा 11 से 52 प्रतिशत |protein_bound =10 से 33 प्रतिशत |metabolism =[[यकृत]] में 80 प्रतिशत मुख्य रूप से CES1A1 द्वारा |elimination_half-life=2 से 3 घंटे<ref name="pmid10628897">{{cite journal | last1=किमको |first1=एच॰सी॰ |last2=क्रॉस |first2=जे॰टी॰ |last3=एबरनेथी |first3=डी॰आर॰ | title = Pharmacokinetics and clinical effectiveness of methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट के फार्माकोकाइनेटिक्स और नैदानिक प्रभावशीलता | journal = क्लिनिकल फार्माकोकाइनेटिक्स | volume = 37 | issue = 6 | pages = 457–70 | date = दिसम्बर 1999 | pmid = 10628897 | doi = 10.2165/00003088-199937060-00002 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |excretion =[[मूत्र]] मार्ग से 90 प्रतिशत <!-- Chemical and physical data --> |C =14 |H =19 |N =1 |O =2 |SMILES =O=C(OC)C(C1CCCCN1)C2=CC=CC=C2 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |molecular_weight =233.31 |molecular_weight_unit=ग्राम/मोल |melting_point =74 |melting_notes =<ref name="Pubchem properties">{{cite encyclopedia|title=Methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट |section-url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|website=पबकेम कम्पाउंड |publisher=नेशनल सेंटर फॉर बायोटेक्नोलॉजी इंफॉर्मेशन |section=Chemical and Physical Properties |access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=6 जनवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106100442/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|url-status=live|url=http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |boiling_point =136 |boiling_notes =<ref name="Pubchem properties" /> }} '''मिथाइलफेनिडेट''' एक [[उद्दीपक|उत्तेजक दवा]] है जिसे मुख्य रूप से '''रिटालिन''' व्यापारिक नाम से बेचा जाता है। इसका उपयोग विशेष रूप से [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] अर्थात ए॰डी॰एच॰डी॰ और [[नार्कोलेप्सी]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2018">{{cite web |title=Methylphenidate Hydrochloride Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=AHFS |access-date=19 December 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182550/https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |archive-date=19 December 2018 |url-status=live }}</ref> यह ए॰डी॰एच॰डी॰ के [[उपचार]] के लिए एक प्राथमिक दवा है जिसे मुंह से खाने या त्वचा पर लगाने के लिए उपयोग किया जा सकता है।<ref name="AHFS2018" /> इसके विभिन्न रूपों का प्रभाव शरीर पर अलग-अलग अवधि तक रहता है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता और वजन कम होना शामिल हैं।<ref name="AHFS2018" /> इसके अधिक गंभीर दुष्प्रभावों में [[मनस्ताप|मनोविकृति]], [[एलर्जी]] प्रतिक्रियाएं, [[प्रायापिज़्म|दीर्घकालिक लिंगोत्थान]], [[नशीली दवा का सेवन|मादक द्रव्यों का सेवन]] और हृदय संबंधी समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS2018" /> माना जाता है कि मिथाइलफेनिडेट [[न्यूरॉन|न्यूरॉन्स]] द्वारा डोपामाइन और नॉरपेनेफ्रिन के पुनरुत्थान को रोककर काम करता है।<ref name="Arn2005">{{cite journal|last1=आर्न्स्टेन|first1=ए॰एफ॰|last2=ली|first2=बी॰एम॰|title=Neurobiology of Executive Functions: Catecholamine Influences on Prefrontal Cortical Functions|trans-title=कार्यकारी कार्यों की तंत्रिका जीव विज्ञान: प्रीफ्रंटल कॉर्टिकल कार्यों पर कैटेकोलामाइन का प्रभाव|journal=बायोलॉजिकल साइकियाट्री|volume=57|issue=11|pages=1377–84|year=2005|pmid=15950011|doi=10.1016/j.biopsych.2004.08.019|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="St4th">{{cite book|last1=स्टाल|first1=स्टीफन एम॰|title=Stahl's Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications|trans-title=स्टाल की आवश्यक मनोचिकित्सा: तंत्रिका वैज्ञानिक आधार और व्यावहारिक अनुप्रयोग|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1107686465|edition=चौथा संस्करण|date=11 अप्रैल 2013|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह दवा फेनथाइलामाइन और [[पिप्रेडिन|पिपेरिडाइन]] वर्गों का एक [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र|केंद्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक है।<ref name="AHFS2018" /><ref>{{cite book|last1=प्रीडी|first1=विक्टर आर॰|title=Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse Volume 3: General Processes and Mechanisms, Prescription Medications, Caffeine and Areca, Polydrug Misuse, Emerging Addictions and Non-Drug Addictions|date=2016|publisher=एकेडमिक प्रेस|isbn=9780128006771|page=651|url=https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|language=अंग्रेज़ी|access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=29 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829151101/https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|url-status=live}}</ref> मिथाइलफेनिडेट को पहली बार वर्ष 1944 में बनाया गया था और वर्ष 1955 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इसे चिकित्सा उपयोग के लिए मंजूरी दी गई थी।<ref name="AHFS2018" /><ref name="Lang2010">{{cite journal|last1=लैंग|first1=के॰डब्ल्यू॰|last2=रीचल|first2=एस॰|last3=लैंग|first3=के॰एम॰|last4=तुचा|first4=एल॰|last5=तुचा|first5=ओ॰|title=The history of attention deficit hyperactivity disorder|trans-title=ध्यान अभाव अतिसक्रियता विकार का इतिहास|journal=एडीएचडी अटेंशन डेफिसिट एंड हाइपरएक्टिविटी डिसऑर्डर|volume=2|issue=4|pages=241–55|year=2010|pmid=21258430|pmc=3000907|doi=10.1007/s12402-010-0045-8|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे मूल रूप से स्विस कंपनी सिबा द्वारा बेचा गया था जो अब नोवार्टिस कॉर्पोरेशन का हिस्सा है।<ref name="Lang2010" /> एक अनुमान के अनुसार वर्ष 2013 में दुनिया भर में मिथाइलफेनिडेट की 2.4 अरब खुराकें ली गई थीं।<ref name="PJ2015">{{cite journal |last1=द फार्मास्युटिकल जर्नल |title=Narcotics monitoring board reports 66% increase in global consumption of methylphenidate |trans-title=नारकोटिक्स मॉनिटरिंग बोर्ड ने मिथाइलफेनिडेट की वैश्विक खपत में 66 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की |journal=फार्मास्युटिकल जर्नल |date=मार्च 2015 |url=https://www.pharmaceutical-journal.com/news-and-analysis/news-in-brief/narcotics-monitoring-board-reports-66-increase-in-global-consumption-of-methylphenidate/20068042.article?firstPass=false |access-date=19 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219230236/https://www.pharmaceutical-journal.com/news-and-analysis/news-in-brief/narcotics-monitoring-board-reports-66-increase-in-global-consumption-of-methylphenidate/20068042.article?firstPass=false |archive-date=19 दिसंबर 2018 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:औषधि]] [[श्रेणी:एमडीविकी से अनूदित]] 8o3qfas5gucdlaf1z1lq5fgtdsg4lat 6610896 6610851 2026-09-06T04:17:27Z AMAN KUMAR 911487 ज्ञानसन्दूक का प्रकार बदला 6610896 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464371569 |drug_name =मिथाइलफेनिडेट |image =Methylphenidate-2D-skeletal.svg |width =200 |alt = |image2 =Methylphenidate-enantiomers-3D-balls.png |width2 =225 |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =रिटालिन, कॉन्सर्टा, अन्य |synonyms = |IUPAC_name =मिथाइल फिनाइल पिपेरिडिन-2-इल एसीटेट <!-- Clinical data --> |class =[[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक |uses =[[एडीएचडी]], [[नार्कोलेप्सी]]<ref name="AHFS2018" /> |side_effects =सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता, वजन कम होना<ref name="AHFS2018" /> |interactions = |pregnancy_AU =B3 |pregnancy_US =C |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह के मार्ग से|मुंह द्वारा]], त्वचा के माध्यम से<ref name="AHFS2018" /> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=30 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=1 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200601053243/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06BA04 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=उच्च<ref name="AHFS2018" /> |addiction_liability=उच्च<ref>{{cite book |last1=बोनविट-वेस्ट |first1=कैथी |last2=हंट |first2=सू ए॰ |last3=एप्पलगेट |first3=एडिथ |title=Today's Medical Assistant: Clinical and Administrative Procedures |trans-title=आज के चिकित्सा सहायक: नैदानिक ​​और प्रशासनिक प्रक्रियाएं |date=2012 |page=571 |publisher=एल्सेवियर हेल्थ साइंसेज |isbn=9781455701506 |url=https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |language=अंग्रेज़ी |access-date=5 अगस्त 2020 |archive-date=28 जुलाई 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728034412/https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |url-status=live }}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|methylphenidate-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682188 <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_CA =अनुसूची III |legal_DE =अनुसूची III |legal_UK =वर्ग B |legal_US =अनुसूची II |legal_status = |licence_US = |licence_EU = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =लगभग 30 प्रतिशत और सीमा 11 से 52 प्रतिशत |protein_bound =10 से 33 प्रतिशत |metabolism =[[यकृत]] में 80 प्रतिशत मुख्य रूप से CES1A1 द्वारा |elimination_half-life=2 से 3 घंटे<ref name="pmid10628897">{{cite journal | last1=किमको |first1=एच॰सी॰ |last2=क्रॉस |first2=जे॰टी॰ |last3=एबरनेथी |first3=डी॰आर॰ | title = Pharmacokinetics and clinical effectiveness of methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट के फार्माकोकाइनेटिक्स और नैदानिक प्रभावशीलता | journal = क्लिनिकल फार्माकोकाइनेटिक्स | volume = 37 | issue = 6 | pages = 457–70 | date = दिसम्बर 1999 | pmid = 10628897 | doi = 10.2165/00003088-199937060-00002 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |excretion =[[मूत्र]] मार्ग से 90 प्रतिशत <!-- Chemical and physical data --> |C =14 |H =19 |N =1 |O =2 |SMILES =O=C(OC)C(C1CCCCN1)C2=CC=CC=C2 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |molecular_weight =233.31 |molecular_weight_unit=ग्राम/मोल |melting_point =74 |melting_notes =<ref name="Pubchem properties">{{cite encyclopedia|title=Methylphenidate |trans-title=मिथाइलफेनिडेट |section-url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|website=पबकेम कम्पाउंड |publisher=नेशनल सेंटर फॉर बायोटेक्नोलॉजी इंफॉर्मेशन |section=Chemical and Physical Properties |access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=6 जनवरी 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106100442/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27|url-status=live|url=http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/summary/summary.cgi?cid=4158#x27 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |boiling_point =136 |boiling_notes =<ref name="Pubchem properties" /> }} '''मिथाइलफेनिडेट''' एक [[उद्दीपक|उत्तेजक दवा]] है जिसे मुख्य रूप से '''रिटालिन''' व्यापारिक नाम से बेचा जाता है। इसका उपयोग विशेष रूप से [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] अर्थात ए॰डी॰एच॰डी॰ और [[नार्कोलेप्सी]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2018">{{cite web |title=Methylphenidate Hydrochloride Monograph for Professionals |url=https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |website=Drugs.com |publisher=AHFS |access-date=19 December 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219182550/https://www.drugs.com/monograph/methylphenidate-hydrochloride.html |archive-date=19 December 2018 |url-status=live }}</ref> यह ए॰डी॰एच॰डी॰ के [[उपचार]] के लिए एक प्राथमिक दवा है जिसे मुंह से खाने या त्वचा पर लगाने के लिए उपयोग किया जा सकता है।<ref name="AHFS2018" /> इसके विभिन्न रूपों का प्रभाव शरीर पर अलग-अलग अवधि तक रहता है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में सोने में कठिनाई, भूख में कमी, चिंता और वजन कम होना शामिल हैं।<ref name="AHFS2018" /> इसके अधिक गंभीर दुष्प्रभावों में [[मनस्ताप|मनोविकृति]], [[एलर्जी]] प्रतिक्रियाएं, [[प्रायापिज़्म|दीर्घकालिक लिंगोत्थान]], [[नशीली दवा का सेवन|मादक द्रव्यों का सेवन]] और हृदय संबंधी समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS2018" /> माना जाता है कि मिथाइलफेनिडेट [[न्यूरॉन|न्यूरॉन्स]] द्वारा डोपामाइन और नॉरपेनेफ्रिन के पुनरुत्थान को रोककर काम करता है।<ref name="Arn2005">{{cite journal|last1=आर्न्स्टेन|first1=ए॰एफ॰|last2=ली|first2=बी॰एम॰|title=Neurobiology of Executive Functions: Catecholamine Influences on Prefrontal Cortical Functions|trans-title=कार्यकारी कार्यों की तंत्रिका जीव विज्ञान: प्रीफ्रंटल कॉर्टिकल कार्यों पर कैटेकोलामाइन का प्रभाव|journal=बायोलॉजिकल साइकियाट्री|volume=57|issue=11|pages=1377–84|year=2005|pmid=15950011|doi=10.1016/j.biopsych.2004.08.019|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="St4th">{{cite book|last1=स्टाल|first1=स्टीफन एम॰|title=Stahl's Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications|trans-title=स्टाल की आवश्यक मनोचिकित्सा: तंत्रिका वैज्ञानिक आधार और व्यावहारिक अनुप्रयोग|publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस|isbn=978-1107686465|edition=चौथा संस्करण|date=11 अप्रैल 2013|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह दवा फेनथाइलामाइन और [[पिप्रेडिन|पिपेरिडाइन]] वर्गों का एक [[केन्द्रीय तंत्रिका तंत्र|केंद्रीय तंत्रिका तंत्र]] उत्तेजक है।<ref name="AHFS2018" /><ref>{{cite book|last1=प्रीडी|first1=विक्टर आर॰|title=Neuropathology of Drug Addictions and Substance Misuse Volume 3: General Processes and Mechanisms, Prescription Medications, Caffeine and Areca, Polydrug Misuse, Emerging Addictions and Non-Drug Addictions|date=2016|publisher=एकेडमिक प्रेस|isbn=9780128006771|page=651|url=https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|language=अंग्रेज़ी|access-date=5 अगस्त 2020|archive-date=29 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829151101/https://books.google.com/books?id=Yu9eBwAAQBAJ&pg=PA651|url-status=live}}</ref> मिथाइलफेनिडेट को पहली बार वर्ष 1944 में बनाया गया था और वर्ष 1955 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में इसे चिकित्सा उपयोग के लिए मंजूरी दी गई थी।<ref name="AHFS2018" /><ref name="Lang2010">{{cite journal|last1=लैंग|first1=के॰डब्ल्यू॰|last2=रीचल|first2=एस॰|last3=लैंग|first3=के॰एम॰|last4=तुचा|first4=एल॰|last5=तुचा|first5=ओ॰|title=The history of attention deficit hyperactivity disorder|trans-title=ध्यान अभाव अतिसक्रियता विकार का इतिहास|journal=एडीएचडी अटेंशन डेफिसिट एंड हाइपरएक्टिविटी डिसऑर्डर|volume=2|issue=4|pages=241–55|year=2010|pmid=21258430|pmc=3000907|doi=10.1007/s12402-010-0045-8|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे मूल रूप से स्विस कंपनी सिबा द्वारा बेचा गया था जो अब नोवार्टिस कॉर्पोरेशन का हिस्सा है।<ref name="Lang2010" /> एक अनुमान के अनुसार वर्ष 2013 में दुनिया भर में मिथाइलफेनिडेट की 2.4 अरब खुराकें ली गई थीं।<ref name="PJ2015">{{cite journal |last1=द फार्मास्युटिकल जर्नल |title=Narcotics monitoring board reports 66% increase in global consumption of methylphenidate |trans-title=नारकोटिक्स मॉनिटरिंग बोर्ड ने मिथाइलफेनिडेट की वैश्विक खपत में 66 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की |journal=फार्मास्युटिकल जर्नल |date=मार्च 2015 |url=https://www.pharmaceutical-journal.com/news-and-analysis/news-in-brief/narcotics-monitoring-board-reports-66-increase-in-global-consumption-of-methylphenidate/20068042.article?firstPass=false |access-date=19 दिसंबर 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181219230236/https://www.pharmaceutical-journal.com/news-and-analysis/news-in-brief/narcotics-monitoring-board-reports-66-increase-in-global-consumption-of-methylphenidate/20068042.article?firstPass=false |archive-date=19 दिसंबर 2018 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:औषधि]] [[श्रेणी:एमडीविकी से अनूदित]] cammzi8n0j5dvmduodsns96mcwkcrx5 वार्ता:मिथाइलफेनिडेट 1 1618512 6610842 2026-09-06T01:56:42Z AMAN KUMAR 911487 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610842 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 आरआर लायरी परिवर्ती तारा 0 1618513 6610854 2026-09-06T02:33:33Z Kandarpajit Kallol 88042 नया पृष्ठ: [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' (RR Lyrae variables) आवध... 6610854 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' (RR Lyrae variables) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर [[गोलाकार तारा गुच्छ|गोलाकार तारा गुच्छों]] (globular clusters) और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी [[तारा समष्टि|तारकीय आबादियों]] में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए '''[[प्रमाणिक मोमबत्ती]]''' (standard candles) के रूप में किया जाता है, जो [[ब्रह्मांडीय दूरी सोपान]] (cosmic distance ladder) में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, [[आरआर लायरी]] के नाम पर रखा गया है। ये [[स्पेक्ट्रमी वर्गीकरण|स्पेक्ट्रल क्लास]] A या F के स्पंदनशील (pulsating) [[हॉरिजॉन्टल ब्रांच]] (horizontal branch) के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक '''[[आवर्तकाल-चमक संबंध]]''' (period-luminosity relation) इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती (standard candle) बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] (Milky Way) और [[स्थानीय समूह]] (Local Group) के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[सेफर्ड परिवर्ती तारा]] * [[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 0hvcbvhm21g7eflf9qgq6986qpggnkx 6610855 6610854 2026-09-06T02:37:26Z Kandarpajit Kallol 88042 /* */ 6610855 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == इन्हें भी देखें == * [[सेफर्ड परिवर्ती तारा]] * [[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 0cpzjri6n6xqfykg0r5sbc1ywshbef7 6610857 6610855 2026-09-06T02:39:54Z Kandarpajit Kallol 88042 /* */ 6610857 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|[[गोलाकार तारा गुच्छ]] [[मेसियर 5|M5]] का एच-आर आरेख (H-R diagram), जिसमें [[हॉरिजॉन्टल搬र ब्रांच]] को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" (cluster-type) के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ (cluster) से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद [[यू लेपोरिस]] (U Leporis) था, जिसकी खोज १८९० में [[याकोबस कप्टेन|जे. कप्टेन]] ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे [[आरआर लायरी]] की खोज १८९९ से पहले [[विलियमिना फ्लेमिंग]] द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल (shorter periods), आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को [[शास्त्रीय सेफर्ड|क्लासिक Cepheids]] से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून (metal-poor) और पॉपुलेशन II (Population II) श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, [[वाल्टर बाडे]] द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने [[सेफर्ड परिवर्ती तारा|सेफर्ड परिवर्ती तारों]] के अंशांकन (calibration) पर पुनर्विचार किया और [[तारा समष्टि|तारकीय आबादियों]] (stellar populations) की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में [[कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप]] का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल (halo) में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[सेफर्ड परिवर्ती तारा]] * [[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] aygoparex6iph68gjl7f1ramom63agz 6610858 6610857 2026-09-06T02:44:10Z Kandarpajit Kallol 88042 /* खोज और पहचान */ 6610858 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[सेफर्ड परिवर्ती तारा]] * [[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] ipsgteu33y6nf7fltm0emiz56awq0b6 6610859 6610858 2026-09-06T02:44:48Z Kandarpajit Kallol 88042 6610859 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[सेफर्ड परिवर्ती तारा]] * [[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] mvs6chhz8jhlqt33knezml7k9wedgka 6610860 6610859 2026-09-06T02:45:00Z Kandarpajit Kallol 88042 6610860 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 663xds1h3ghp6xtmjwpsgehv9rd2jqg 6610861 6610860 2026-09-06T02:45:12Z Kandarpajit Kallol 88042 6610861 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 5da3pl2p65ydyp7igavyz8cgexqo8d5 6610862 6610861 2026-09-06T02:47:23Z Kandarpajit Kallol 88042 6610862 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 799g1d4opyo1h04hai68bufxcjw2ysk 6610864 6610862 2026-09-06T02:50:21Z Kandarpajit Kallol 88042 6610864 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र (brightness curves) के आकार पर आधारित [[सोलन इरविंग बेली|एस. आई. बेली]] के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय (sinusoidal) होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता (double-mode pulsators) होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" (cluster variables) कहा जाता था क्योंकि ये [[गोलाकार तारा गुच्छ|गोलाकार तारा गुच्छों]] से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल (galactic plane) से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी (Milky Way) में प्रभामंडल (halo) और मोटे डिस्क (thick disk) सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों (stellar populations) का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी (Milky Way) आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए [[युग्म तारा|द्वितारा प्रणालियाँ]] (binary star systems) आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे [[सेफर्ड परिवर्ती तारा|सेफर्ड परिवर्ती तारों]] के समान ही स्पंदन (pulse) करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड [[अस्थिरता पट्टी]] (instability strip) पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण '''कापा-तंत्र''' (κ-mechanism) होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता (opacity) उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे [[डब्लू वर्जिनिस परिवर्ती तारा|डब्लू वर्जिनिस]] और [[बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारा|बीएल हरक्यूलिस]] परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली '''[[तारा समष्टि|पॉपुलेशन II]]''' (Population II) श्रेणी के तारे हैं। [[शास्त्रीय सेफर्ड|शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे]] उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक (luminosity) बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] (absolute magnitude) लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''[[ब्लाज़्को प्रभाव]]''' (Blazhko effect) प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला (phase) और आयाम मॉड्यूलेशन (amplitude modulation) देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first16=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी [[प्रकाश वक्र]] (Light curve)]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य (visual wavelengths) पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध (period-luminosity relationship) का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त [[के बैंड (अवरक्त)|K बैंड]] में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए [[वेसेनहाइट फलन]] (Wesenheit function) के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग [[प्रमाणिक मोमबत्ती|प्रमाणिक मोमबत्तियों]] (standard candles) के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता (metallicity), मंदता (faintness), और सम्मिश्रण (blending) के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण (blending) का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन (low-resolution) वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे (जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा) के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव [[ब्रह्मांडीय दूरी सोपान]] (cosmic distance ladder) में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा [[हबल स्थिरांक]] को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> [[केपलर अंतरिक्ष दूरबीन]] ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक [[ताराप्रकाशी|फोटोमेट्रिक]] कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना (period-doubling) जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> [[गैया मिशन]] (Gaia mission) ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ [[अंतरतारकीय अवशोषण]] (interstellar absorption) के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> [[पैन-स्टार्स|पैन-स्टार्स१]] (Pan-STARRS1) ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक (आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला) और सबसे गहरा (१२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला) आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> [[डार्क एनर्जी सर्वे]] (DES) का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी (Milky Way) के बाहरी प्रभामंडल (halo) तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 037qmjt3m80wxzf71qjbtmluqzb3nxt 6610865 6610864 2026-09-06T02:51:11Z Kandarpajit Kallol 88042 /* वर्गीकरण */ 6610865 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" (cluster variables) कहा जाता था क्योंकि ये [[गोलाकार तारा गुच्छ|गोलाकार तारा गुच्छों]] से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल (galactic plane) से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी (Milky Way) में प्रभामंडल (halo) और मोटे डिस्क (thick disk) सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों (stellar populations) का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी (Milky Way) आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए [[युग्म तारा|द्वितारा प्रणालियाँ]] (binary star systems) आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे [[सेफर्ड परिवर्ती तारा|सेफर्ड परिवर्ती तारों]] के समान ही स्पंदन (pulse) करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड [[अस्थिरता पट्टी]] (instability strip) पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण '''कापा-तंत्र''' (κ-mechanism) होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता (opacity) उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे [[डब्लू वर्जिनिस परिवर्ती तारा|डब्लू वर्जिनिस]] और [[बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारा|बीएल हरक्यूलिस]] परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली '''[[तारा समष्टि|पॉपुलेशन II]]''' (Population II) श्रेणी के तारे हैं। [[शास्त्रीय सेफर्ड|शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे]] उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक (luminosity) बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] (absolute magnitude) लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''[[ब्लाज़्को प्रभाव]]''' (Blazhko effect) प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला (phase) और आयाम मॉड्यूलेशन (amplitude modulation) देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first16=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी [[प्रकाश वक्र]] (Light curve)]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य (visual wavelengths) पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध (period-luminosity relationship) का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त [[के बैंड (अवरक्त)|K बैंड]] में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए [[वेसेनहाइट फलन]] (Wesenheit function) के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग [[प्रमाणिक मोमबत्ती|प्रमाणिक मोमबत्तियों]] (standard candles) के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता (metallicity), मंदता (faintness), और सम्मिश्रण (blending) के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण (blending) का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन (low-resolution) वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे (जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा) के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव [[ब्रह्मांडीय दूरी सोपान]] (cosmic distance ladder) में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा [[हबल स्थिरांक]] को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> [[केपलर अंतरिक्ष दूरबीन]] ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक [[ताराप्रकाशी|फोटोमेट्रिक]] कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना (period-doubling) जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> [[गैया मिशन]] (Gaia mission) ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ [[अंतरतारकीय अवशोषण]] (interstellar absorption) के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> [[पैन-स्टार्स|पैन-स्टार्स१]] (Pan-STARRS1) ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक (आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला) और सबसे गहरा (१२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला) आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> [[डार्क एनर्जी सर्वे]] (DES) का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी (Milky Way) के बाहरी प्रभामंडल (halo) तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 2mgn41ubj1o4vu7e5i8n3xlkzft488g 6610866 6610865 2026-09-06T02:52:47Z Kandarpajit Kallol 88042 /* वितरण */ 6610866 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" कहा जाता था क्योंकि ये गोलाकार तारा गुच्छों से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी में प्रभामंडल और मोटे डिस्क सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए द्वितारा प्रणालियाँ आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे [[सेफर्ड परिवर्ती तारा|सेफर्ड परिवर्ती तारों]] के समान ही स्पंदन (pulse) करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड [[अस्थिरता पट्टी]] (instability strip) पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण '''कापा-तंत्र''' (κ-mechanism) होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता (opacity) उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे [[डब्लू वर्जिनिस परिवर्ती तारा|डब्लू वर्जिनिस]] और [[बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारा|बीएल हरक्यूलिस]] परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली '''[[तारा समष्टि|पॉपुलेशन II]]''' (Population II) श्रेणी के तारे हैं। [[शास्त्रीय सेफर्ड|शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे]] उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक (luminosity) बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] (absolute magnitude) लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''[[ब्लाज़्को प्रभाव]]''' (Blazhko effect) प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला (phase) और आयाम मॉड्यूलेशन (amplitude modulation) देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first16=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी [[प्रकाश वक्र]] (Light curve)]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य (visual wavelengths) पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध (period-luminosity relationship) का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त [[के बैंड (अवरक्त)|K बैंड]] में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए [[वेसेनहाइट फलन]] (Wesenheit function) के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग [[प्रमाणिक मोमबत्ती|प्रमाणिक मोमबत्तियों]] (standard candles) के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता (metallicity), मंदता (faintness), और सम्मिश्रण (blending) के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण (blending) का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन (low-resolution) वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे (जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा) के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव [[ब्रह्मांडीय दूरी सोपान]] (cosmic distance ladder) में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा [[हबल स्थिरांक]] को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> [[केपलर अंतरिक्ष दूरबीन]] ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक [[ताराप्रकाशी|फोटोमेट्रिक]] कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना (period-doubling) जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> [[गैया मिशन]] (Gaia mission) ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ [[अंतरतारकीय अवशोषण]] (interstellar absorption) के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> [[पैन-स्टार्स|पैन-स्टार्स१]] (Pan-STARRS1) ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक (आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला) और सबसे गहरा (१२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला) आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> [[डार्क एनर्जी सर्वे]] (DES) का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी (Milky Way) के बाहरी प्रभामंडल (halo) तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 64upzi1n3itlkfmqquokwcqdquv3ncv 6610867 6610866 2026-09-06T02:55:06Z Kandarpajit Kallol 88042 /* आवर्तकाल-चमक संबंध */ 6610867 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" कहा जाता था क्योंकि ये गोलाकार तारा गुच्छों से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी में प्रभामंडल और मोटे डिस्क सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए द्वितारा प्रणालियाँ आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे [[सेफर्ड परिवर्ती तारा|सेफर्ड परिवर्ती तारों]] के समान ही स्पंदन (pulse) करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड [[अस्थिरता पट्टी]] (instability strip) पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण '''कापा-तंत्र''' (κ-mechanism) होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता (opacity) उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे [[डब्लू वर्जिनिस परिवर्ती तारा|डब्लू वर्जिनिस]] और [[बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारा|बीएल हरक्यूलिस]] परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली '''[[तारा समष्टि|पॉपुलेशन II]]''' (Population II) श्रेणी के तारे हैं। [[शास्त्रीय सेफर्ड|शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे]] उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक (luminosity) बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] (absolute magnitude) लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''[[ब्लाज़्को प्रभाव]]''' (Blazhko effect) प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला (phase) और आयाम मॉड्यूलेशन (amplitude modulation) देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first16=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी प्रकाश वक्र]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त के बैंड में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए वेसेनहाइट फलन के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग प्रमाणिक मोमबत्तियों के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता, मंदता, और सम्मिश्रण के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे, जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा, के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा हबल स्थिरांक को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> [[केपलर अंतरिक्ष दूरबीन]] ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक [[ताराप्रकाशी|फोटोमेट्रिक]] कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना (period-doubling) जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> [[गैया मिशन]] (Gaia mission) ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ [[अंतरतारकीय अवशोषण]] (interstellar absorption) के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> [[पैन-स्टार्स|पैन-स्टार्स१]] (Pan-STARRS1) ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक (आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला) और सबसे गहरा (१२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला) आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> [[डार्क एनर्जी सर्वे]] (DES) का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी (Milky Way) के बाहरी प्रभामंडल (halo) तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 2tzpsryst011bti6kjob99rqtpoaa3m 6610868 6610867 2026-09-06T02:55:54Z Kandarpajit Kallol 88042 6610868 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" कहा जाता था क्योंकि ये गोलाकार तारा गुच्छों से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी में प्रभामंडल और मोटे डिस्क सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए द्वितारा प्रणालियाँ आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे [[सेफर्ड परिवर्ती तारा|सेफर्ड परिवर्ती तारों]] के समान ही स्पंदन (pulse) करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड [[अस्थिरता पट्टी]] (instability strip) पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण '''कापा-तंत्र''' (κ-mechanism) होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता (opacity) उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे [[डब्लू वर्जिनिस परिवर्ती तारा|डब्लू वर्जिनिस]] और [[बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारा|बीएल हरक्यूलिस]] परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली '''[[तारा समष्टि|पॉपुलेशन II]]''' (Population II) श्रेणी के तारे हैं। [[शास्त्रीय सेफर्ड|शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे]] उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक (luminosity) बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] (absolute magnitude) लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''[[ब्लाज़्को प्रभाव]]''' (Blazhko effect) प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला (phase) और आयाम मॉड्यूलेशन (amplitude modulation) देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first16=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी प्रकाश वक्र]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त के बैंड में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए वेसेनहाइट फलन के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग प्रमाणिक मोमबत्तियों के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता, मंदता, और सम्मिश्रण के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे, जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा, के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा हबल स्थिरांक को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> केपलर अंतरिक्ष दूरबीन ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक ताराप्रकाशी कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> गैया मिशन ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ अंतरतारकीय अवशोषण के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> पैन-स्टार्स१ ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक, आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला, और सबसे गहरा, १२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला, आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> डार्क एनर्जी सर्वे का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी के बाहरी प्रभामंडल तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] q5bkuaiaatij0snvxhmq51eiho118gk 6610869 6610868 2026-09-06T02:57:24Z Kandarpajit Kallol 88042 /* गुणधर्म */ 6610869 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" कहा जाता था क्योंकि ये गोलाकार तारा गुच्छों से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी में प्रभामंडल और मोटे डिस्क सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए द्वितारा प्रणालियाँ आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे सेफर्ड परिवर्ती तारों के समान ही स्पंदन करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड अस्थिरता पट्टी पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण '''कापा-तंत्र''' होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे डब्लू वर्जिनिस और बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली '''पॉपुलेशन II''' श्रेणी के तारे हैं। शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''ब्लाज़्को प्रभाव''' प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला और आयाम मॉड्यूलेशन देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first15=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|last19=J.|last20=???|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी प्रकाश वक्र]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त के बैंड में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए वेसेनहाइट फलन के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग प्रमाणिक मोमबत्तियों के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता, मंदता, और सम्मिश्रण के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे, जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा, के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा हबल स्थिरांक को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> केपलर अंतरिक्ष दूरबीन ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक ताराप्रकाशी कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> गैया मिशन ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ अंतरतारकीय अवशोषण के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> पैन-स्टार्स१ ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक, आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला, और सबसे गहरा, १२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला, आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> डार्क एनर्जी सर्वे का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी के बाहरी प्रभामंडल तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 4uxqwkxhy444ds95h2n37k9yu8wf0vk 6610870 6610869 2026-09-06T02:57:42Z Kandarpajit Kallol 88042 6610870 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" कहा जाता था क्योंकि ये गोलाकार तारा गुच्छों से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी में प्रभामंडल और मोटे डिस्क सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए द्वितारा प्रणालियाँ आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे सेफर्ड परिवर्ती तारों के समान ही स्पंदन करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड अस्थिरता पट्टी पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण ''कापा-तंत्र'' होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे डब्लू वर्जिनिस और बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली ''पॉपुलेशन II'' श्रेणी के तारे हैं। शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे '''ब्लाज़्को प्रभाव''' प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला और आयाम मॉड्यूलेशन देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first15=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|last19=J.|last20=???|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी प्रकाश वक्र]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त के बैंड में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए वेसेनहाइट फलन के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग प्रमाणिक मोमबत्तियों के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता, मंदता, और सम्मिश्रण के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे, जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा, के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा हबल स्थिरांक को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> केपलर अंतरिक्ष दूरबीन ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक ताराप्रकाशी कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> गैया मिशन ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ अंतरतारकीय अवशोषण के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> पैन-स्टार्स१ ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक, आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला, और सबसे गहरा, १२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला, आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> डार्क एनर्जी सर्वे का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी के बाहरी प्रभामंडल तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] ebyqy7j0crazyn5jaekhm4dp7b4y16b 6610871 6610870 2026-09-06T02:58:00Z Kandarpajit Kallol 88042 6610871 wikitext text/x-wiki [[File:HR-diag-instability-strip.svg|thumb|right|upright=1.4|[[हर्ट्जस्प्रंग-रसेल आरेख]] (रंग बनाम चमक) पर आरआर लायरी परिवर्ती तारे एक विशेष क्षेत्र (अस्थिरता पट्टी) में आते हैं।]] '''आरआर लायरी परिवर्ती तारे''' ({{lang-en|RR Lyrae variables}}) आवधिक [[परिवर्ती तारा|परिवर्ती तारे]] होते हैं, जो आमतौर पर गोलाकार तारा गुच्छों और आकाशगंगाओं की अन्य पुरानी तारकीय आबादियों में पाए जाते हैं। इनका उपयोग (बाह्य) गैलेक्टिक दूरियों को मापने के लिए प्रमाणिक मोमबत्ती के रूप में किया जाता है, जो ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में सहायता करते हैं। इस वर्ग का नाम इसके मूलरूप और सबसे चमकीले उदाहरण, आरआर लायरी के नाम पर रखा गया है। ये स्पेक्ट्रल क्लास A या F के स्पंदनशील हॉरिजॉन्टल ब्रांच के तारे हैं, जिनका द्रव्यमान [[सूर्य]] के द्रव्यमान का लगभग आधा होता है। ऐसा माना जाता है कि इन्होंने [[लाल दानव|रेड-जायंट ब्रांच]] चरण के दौरान अपने द्रव्यमान का त्याग किया था, और अतीत में ये लगभग 0.8 सौर द्रव्यमान के तारे थे। समकालीन खगोल विज्ञान में, एक आवर्तकाल-चमक संबंध इन्हें अपेक्षाकृत नजदीकी लक्ष्यों के लिए एक अच्छा प्रमाणिक मोमबत्ती बनाता है, विशेष रूप से [[मंदाकिनी|आकाशगंगा]] और [[स्थानीय समूह]] के भीतर। ये गोलाकार तारा गुच्छों के अध्ययन और पुराने तारों के रसायन विज्ञान (और क्वांटम यांत्रिकी) के अध्ययन में भी अक्सर विषय बनते हैं। == खोज और पहचान == [[File:M5 colour magnitude diagram.png|thumb|left|upright=1.2|गोलाकार तारा गुच्छ M5 का एच-आर आरेख, जिसमें हॉरिजॉन्टल ब्रांच को पीले रंग से और ज्ञात आरआर लायरी तारों को हरे रंग से चिह्नित किया गया है।]] १८९० के दशक के मध्य में, गोलाकार तारा गुच्छों के सर्वेक्षणों में इन "गुच्छ-प्रकार" के परिवर्ती तारों की तेजी से पहचान की जा रही थी, विशेष रूप से [[एडवर्ड चार्ल्स पिकरिंग|ई. सी. पिकरिंग]] द्वारा। किसी गुच्छ से बाहर खोजा गया पहला निश्चित आरआर लायरी प्रकार का तारा शायद यू लेपोरिस था, जिसकी खोज १८९० में जे. कप्टेन ने की थी। इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की खोज १८९९ से पहले विलियमिना फ्लेमिंग द्वारा की गई थी, और पिकरिंग ने १९०० में इसे "गुच्छ-प्रकार के परिवर्ती तारों से अभिन्न" बताया था।<ref name=smith2004/> १९१५ से १९३० के दशक तक, अपने कम आवर्तकाल, आकाशगंगा के भीतर अलग स्थानों और रासायनिक अंतरों के कारण आरआर लायरी परिवर्ती तारों को क्लासिक सेफिड्स से अलग तारों के एक वर्ग के रूप में तेजी से स्वीकार किया जाने लगा। आरआर लायरी परिवर्ती तारे धातु-न्यून और पॉपुलेशन II श्रेणी के तारे हैं।<ref name="smith2004"/> अपनी आंतरिक मंदता (कम चमक) के कारण बाहरी [[आकाशगंगा|आकाशगंगाओं]] में आरआर लायरी तारों का अवलोकन करना कठिन सिद्ध हुआ है। (वास्तव में, वाल्टर बाडे द्वारा [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] में इन्हें न खोज पाने के कारण ही उन्हें संदेह हुआ कि यह आकाशगंगा अनुमान से कहीं अधिक दूर थी। इसके कारण उन्होंने सेफर्ड परिवर्ती तारों के अंशांकन पर पुनर्विचार किया और तारकीय आबादियों की अवधारणा का प्रस्ताव रखा।<ref name="smith2004"/>) १९८० के दशक में कनाडा-फ्रांस-हवाई टेलीस्कोप का उपयोग करते हुए, प्रिटचेट और वैन डेन बर्ग ने एंड्रोमेडा आकाशगंगा के गैलेक्टिक प्रभामंडल में आरआर लायरी परिवर्ती तारों की खोज की।<ref>{{cite journal |bibcode=1987ApJ...316..517P |title=Observations of RR Lyrae stars in the halo of M31 |journal=Astrophysical Journal |volume=316 |pages=517 |last1=Pritchet |first1=Christopher J. |last2=Van Den Bergh |first2=Sidney |year=1987 |doi=10.1086/165223}}</ref> हाल ही में, हबल अंतरिक्ष दूरबीन के अवलोकनों से इन्हें एंड्रोमेडा के गोलाकार तारा गुच्छों में भी खोजा गया है।<ref name=clementini>{{cite journal |bibcode=2001ApJ...559L.109C |arxiv=astro-ph/0108418 |title=RR Lyrae Variables in the Globular Clusters of M31: A First Detection of Likely Candidates |journal=Astrophysical Journal |volume=559 |issue=2 |pages=L109 |last1=Clementini |first1=G. |last2=Federici |first2=L. |last3=Corsi| first3=C. |last4=Cacciari |first4=C. |last5=Bellazzini |first5=M. |last6=Smith |first6=H. A. |year=2001 |doi=10.1086/323973 |s2cid=48632444 }}</ref> ==<span class="anchor" id="Bailey Types"></span>वर्गीकरण == आरआर लायरी तारों को पारंपरिक रूप से तीन मुख्य प्रकारों में विभाजित किया जाता है,<ref name="smith2004"/> जो तारों के चमक के वक्र के आकार पर आधारित एस. आई. बेली के वर्गीकरण के अनुसार है: * '''RRab परिवर्ती तारे''' सबसे आम हैं, जो सभी देखे गए आरआर लायरी तारों का ९१% हिस्सा बनाते हैं, और इनमें आरआर लायरी तारों की विशिष्ट तीव्र चमक वृद्धि देखी जाती है। * '''RRc परिवर्ती तारे''' कम आम हैं, जो देखे गए आरआर लायरी तारों का ९% हिस्सा बनाते हैं, और इनका आवर्तकाल छोटा तथा उतार-चढ़ाव अधिक ज्यावकीय होता है। * '''RRd परिवर्ती तारे''' दुर्लभ होते हैं, जो किसी प्रणाली में आरआर लायरी तारों का <१% से ३०%<ref name=george>{{cite journal|last1=Christensen-Dalsgaard|first1=J.|last2=Balona|first2=L. A.|last3=Garrido|first3=R.|last4=Suárez|first4=J.C.|title=Stellar Pulsations: Impact of New Instrumentation and New Insights|journal=Astrophysics and Space Science Proceedings|date=२० अक्टूबर २०१२|url=https://books.google.com/books?id=uvWyxYL1Z0AC&pg=PA103|isbn=978-3-642-29630-7}}</ref> हिस्सा बनाते हैं। ये RRab और RRc के विपरीत दोहरे मोड वाले स्पंदनकर्ता होते हैं। == वितरण == [[Image:Variable stars close to the Galactic Centre.jpg|thumb|right|[[यूरोपीय दक्षिणी वेधशाला|ईएसओ]] (ESO) के सार्वजनिक सर्वेक्षण 'विस्टा वेरिएबल्स इन द विया लैक्टिया' (VVV) द्वारा गैलेक्टिक केंद्र के निकट देखे गए आरआर लायरी-प्रकार के परिवर्ती तारे।]] आरआर लायरी तारों को पहले "गुच्छ परिवर्ती तारे" कहा जाता था क्योंकि ये गोलाकार तारा गुच्छों से बहुत गहराई से (लेकिन विशेष रूप से नहीं) जुड़े होते हैं; इसके विपरीत, गोलाकार तारा गुच्छों में ज्ञात सभी परिवर्ती तारों में से ८०% से अधिक आरआर लायरी तारे ही होते हैं।<ref name=clement>{{cite journal|bibcode=2001AJ....122.2587C|arxiv=astro-ph/0108024|title=Variable Stars in Galactic Globular Clusters|journal=The Astronomical Journal|volume=१२२|issue=५|pages=२५८७–२५९९|last1=Clement|first1=Christine M.|last2=Muzzin|first2=Adam|last3=Dufton|first3=Quentin|last4=Ponnampalam|first4=Thivya|last5=Wang|first5=John|last6=Burford|first6=Jay|last7=Richardson|first7=Alan|last8=Rosebery|first8=Tara|last9=Rowe|first9=Jason|last10=Hogg|first10=Helen Sawyer|year=२०११|doi=10.1086/323719|s2cid=38359010 }}</ref> शास्त्रीय सेफर्ड तारों के विपरीत, जो गैलेक्टिक समतल से दृढ़ता से जुड़े होते हैं, आरआर लायरी तारे सभी गैलेक्टिक अक्षांशों पर पाए जाते हैं। अपनी अधिक आयु के कारण, आरआर लायरी तारों का उपयोग आमतौर पर मंदाकिनी में प्रभामंडल और मोटे डिस्क सहित कुछ विशिष्ट तारा समष्टियों का पता लगाने के लिए किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last1=Vozyakova|first1=O. V.|last2=Sefako|first2=R.|last3=Rastorguev|first3=A. S.|last4=Kravtsov|first4=V. V.|last5=Kniazev|first5=A. Y.|last6=Berdnikov|first6=L. N.|last7=Dambis|first7=A. K.|date=२०१३-११-११|title=RR Lyrae variables: visual and infrared luminosities, intrinsic colours and kinematics|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|language=en|volume=४३५|issue=४|pages=३२०६–३२२०|doi=10.1093/mnras/stt1514|doi-access=free |issn=0035-8711|arxiv=1308.4727}}</ref> सभी सेफर्ड तारों को मिलाकर जितने तारे हैं, उनसे कई गुना अधिक संख्या में आरआर लायरी तारे ज्ञात हैं; १९८० के दशक में, गोलाकार तारा गुच्छों में लगभग १९०० ऐसे तारे ज्ञात थे। कुछ अनुमानों के अनुसार मंदाकिनी आकाशगंगा में लगभग ८५,००० आरआर लायरी तारे हैं।<ref name="smith2004">{{cite book|last= Smith|first=Horace A.|title=RR Lyrae Stars|url=https://books.google.com/books?id=dMv_r82moCQC|year=२००४|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54817-5}}</ref> यद्यपि सामान्य तारों के लिए द्वितारा प्रणालियाँ आम हैं, लेकिन आरआर लायरी तारों को द्वितारों में बहुत ही कम देखा जाता है।<ref>{{cite journal|last1=Hajdu|first1=G.|last2=Catelan|first2=M.|last3=Jurcsik|first3=J.|last4=Dékány|first4=I.|last5=Drake|first5=A.J.|last6=Marquette|first6=B.|title=New RR Lyrae variables in binary systems|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४४९|issue=१|pages=L११३–L११७|doi=10.1093/mnrasl/slv024|arxiv = 1502.01318 |bibcode = 2015MNRAS.449L.113H |year=२०१५|doi-access=free }}</ref> == गुणधर्म == आरआर लायरी तारे सेफर्ड परिवर्ती तारों के समान ही स्पंदन करते हैं, लेकिन इन तारों की प्रकृति और इतिहास को काफी भिन्न माना जाता है। सेफर्ड अस्थिरता पट्टी पर मौजूद सभी परिवर्ती तारों की तरह, इनमें स्पंदन का कारण ''कापा-तंत्र'' होता है, जब आयनीकृत हीलियम की अपारदर्शिता उसके तापमान के साथ बदलती है। आरआर लायरी तारे डब्लू वर्जिनिस और बीएल हरक्यूलिस परिवर्ती तारों (टाइप II सेफर्ड्स) की तरह ही पुरानी, अपेक्षाकृत कम द्रव्यमान वाली ''पॉपुलेशन II'' श्रेणी के तारे हैं। शास्त्रीय सेफर्ड परिवर्ती तारे उच्च द्रव्यमान वाले पॉपुलेशन I श्रेणी के तारे होते हैं। आरआर लायरी परिवर्ती तारे सेफर्ड तारों की तुलना में बहुत अधिक संख्या में हैं, लेकिन उनकी चमक बहुत कम होती है। एक आरआर लायरी तारे का औसत [[निरपेक्ष कांतिमान]] लगभग +०.७५ होता है, जो [[सूर्य]] से केवल ४० या ५० गुना अधिक चमकीला है।<ref>{{cite journal|last1=Layden|first1=A. C. |last2=Hanson|first2=Robert B. |title=The Absolute Magnitude and Kinematics of RR Lyrae Stars via Statistical Parallax|journal=Astron. J.|date=अगस्त १९९६|volume=११२|pages=२११०–२१३१|doi=10.1086/118167|arxiv = astro-ph/9608108 |bibcode = 1996AJ....112.2110L |last3=Hawley|first3=Suzanne L.|last4=Klemola|first4=Arnold R.|last5=Hanley|first5=Christopher J.|s2cid=8732647 }}</ref> इनका आवर्तकाल छोटा होता है, जो आमतौर पर एक दिन से कम (कभी-कभी घटकर सात घंटे तक) होता है। स्वयं आरआर लायरी सहित कुछ RRab तारे ''ब्लाज़्को प्रभाव'' प्रदर्शित करते हैं, जिसमें एक विशिष्ट कला और आयाम मॉड्यूलेशन देखा जाता है।<ref>{{cite journal|bibcode=2010MNRAS.409.1244S|arxiv=1007.3404|title=Does Kepler unveil the mystery of the Blazhko effect? First detection of period doubling in Kepler Blazhko RR Lyrae stars|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=४०९|issue=३|pages=१२४४|last1=Szabó|first1=R.|last2=Kolláth|first2=Z.|last3=Molnár|first3=L.|last4=Kolenberg|first4=K.|last5=Kurtz|first5=D. W.|last6=Bryson|first6=S. T.|last7=Benkő|first7=J. M.|last8=Christensen-Dalsgaard|first8=J.|last9=Kjeldsen|first9=H.|last10=Borucki|first10=W. J.|last11=Koch|first11=D.|last12=Twicken|first12=J. D.|last13=Chadid|first13=M.|last14=Di Criscienzo|first14=M.|last15=Jeon|first15=Y.-B.|last16=Moskalik|first16=P.|last17=Nemec|first17=J. M.|last18=Nuspl|first18=J.|last19=J.|last20=???|year=२०१०|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.17386.x|doi-access=free |s2cid=119190883 }}</ref> == आवर्तकाल-चमक संबंध == [[File:Rr lyrae ltcrv en.svg|thumb|upright=1.2|एक विशिष्ट आरआर लायरी प्रकाश वक्र]] सेफर्ड परिवर्ती तारों के विपरीत, आरआर लायरी परिवर्ती तारे दृश्य तरंगदैर्ध्य पर किसी सख्त आवर्तकाल-चमक संबंध का पालन नहीं करते हैं, हालांकि वे अवरक्त के बैंड में इसका पालन करते हैं।<ref name=catelan>{{cite journal|bibcode=2004ApJS..154..633C|arxiv=astro-ph/0406067|title=The RR Lyrae Period-Luminosity Relation. I. Theoretical Calibration|journal=The Astrophysical Journal Supplement Series|volume=१५४|issue=२|pages=६३३|last1=Catelan|first1=M.|last2=Pritzl|first2=Barton J.|last3=Smith|first3=Horace A.|year=२००४|doi=10.1086/422916|s2cid=119336592 }}</ref> सामान्यतः इनका विश्लेषण आवर्तकाल-रंग-संबंध का उपयोग करके किया जाता है, उदाहरण के लिए वेसेनहाइट फलन के माध्यम से। इस तरह, दूरी मापन के लिए इनका उपयोग प्रमाणिक मोमबत्तियों के रूप में किया जा सकता है, हालांकि धातुता, मंदता, और सम्मिश्रण के प्रभावों के कारण कुछ कठिनाइयाँ आती हैं। सम्मिश्रण का प्रभाव गोलाकार तारा गुच्छों के कोर के पास स्थित आरआर लायरी तारों को प्रभावित कर सकता है। ये कोर इतने घने होते हैं कि कम-रैझोल्यूशन वाले अवलोकनों में कई तारे मिलकर एक ही लक्ष्य के रूप में दिखाई दे सकते हैं। इस प्रकार, उस एकल दिखने वाले तारे, जैसे, एक आरआर लायरी परिवर्ती तारा, के लिए मापी गई चमक त्रुटिपूर्ण रूप से बहुत अधिक हो जाती है, क्योंकि उन अन्य अस्पष्ट तारों ने भी मापी गई चमक में योगदान दिया होता है। इसके परिणामस्वरूप, गणना की गई दूरी गलत हो जाती है। कुछ शोधकर्ताओं का तर्क है कि सम्मिश्रण प्रभाव ब्रह्मांडीय दूरी सोपान में एक व्यवस्थित अनिश्चितता ला सकता है, और ब्रह्मांड की अनुमानित आयु तथा हबल स्थिरांक को प्रभावित कर सकता है।<ref name=ma12>{{cite journal|bibcode=2012ApJ...752L..10M|title=The Impact of Contaminated RR Lyrae/Globular Cluster Photometry on the Distance Scale|journal=The Astrophysical Journal Letters|volume=७५२|issue=१|pages=L१०|last1=Majaess|first1=D.|last2=Turner|first2=D.|last3=Gieren|first3=W.|last4=Lane|first4=D.|year=२०१२|doi=10.1088/2041-8205/752/1/L10|arxiv = 1205.0255 |s2cid=118528078 }}</ref><ref name=lee2014>{{cite journal|bibcode=2014ApJS..210....6L|title=Toward a Better Understanding of the Distance Scale from RR Lyrae Variable Stars: A Case Study for the Inner Halo Globular Cluster NGC 6723|journal=The Astrophysical Journal Supplement|volume=२१०|issue=१|pages=६|last1=Lee|first1=Jae-Woo|last2=López-Morales|first2=Mercedes|last3=Hong|first3=Kyeongsoo|last4=Kang|first4=Young-Woon|last5=Pohl|first5=Brian L.|last6=Walker|first6=Alistair|year=२०१४|doi=10.1088/0067-0049/210/1/6|arxiv = 1311.2054 |s2cid=119280050 }}</ref><ref name=neely2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...808...11N|title=On the Distance of the Globular Cluster M4 (NGC 6121) Using RR Lyrae Stars. II. Mid-infrared Period-luminosity Relations|journal=The Astrophysical Journal|volume=८०८|issue=१|pages=११|last1=Neeley|first1=J. R.|last2=Marengo|first2=M.|last3=Bono|first3=G.|last4=Braga|first4=V. F.|last5=Dall'Ora|first5=M.|last6=Stetson|first6=P. B.|last7=Buonanno|first7=R.|last8=Ferraro|first8=I.|last9=Freedman|first9=W. L.|last10=Iannicola|first10=G.|last11=Madore|first11=B. F.|last12=Matsunaga|first12=N.|last13=Monson|first13=A.|last14=Persson|first14=S. E.|last15=Scowcroft|first15=V.|last16=Seibert|first16=M.|year=२०१५|doi=10.1088/0004-637X/808/1/11|arxiv = 1505.07858 |s2cid=117031686 }}</ref> == हाल के घटनाक्रम == [[हबल अंतरिक्ष दूरबीन]] ने [[एंड्रोमेडा आकाशगंगा]] के गोलाकार तारा गुच्छों में कई आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की है<ref name="clementini"/> और इस वर्ग के मूलरूप तारे आरआर लायरी की दूरी को सटीक रूप से मापा है।<ref name=hst>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Benedict | first1=G. Fritz | last2=McArthur | first2=B. E. | last3=Fredrick | first3=L. W. | last4=Harrison | first4=T. E. | last5=Lee | first5=J. | last6=Slesnick | first6=C. L. | last7=Rhee | first7=J. | last8=Patterson | first8=R. J. | last9=Nelan | first9=E. | title=Astrometry with the Hubble Space Telescope: A Parallax of the Fundamental Distance Calibrator RR Lyrae | journal=The Astronomical Journal | volume=१२३ | issue=१ | pages=४७३–४८४ |date=जनवरी २००२ | doi=10.1086/338087 | bibcode=2002AJ....123..473B |arxiv = astro-ph/0110271 | s2cid=59150013 }}</ref> केपलर अंतरिक्ष दूरबीन ने एक विस्तारित अवधि में नियमित अंतराल पर एक एकल क्षेत्र की सटीक ताराप्रकाशी कवरेज प्रदान की। केपलर के अवलोकन क्षेत्र में स्वयं आरआर लायरी सहित ३७ ज्ञात आरआर लायरी परिवर्ती तारे मौजूद थे, और इसके द्वारा आवर्तकाल-दोगुना जैसी नई घटनाओं का पता लगाया गया है।<ref>{{cite journal|bibcode=2011rrls.conf...74K|arxiv=1107.0297|title=RR Lyrae Research with the Kepler Mission|journal=RR Lyrae Stars|volume=५|pages=७४|last1=Kinemuchi|first1=Karen|year=२०११}}</ref> गैया मिशन ने १,४०,७८४ आरआर लायरी तारों का मानचित्रण किया, जिनमें से ५०,२२० तारों के परिवर्ती होने के बारे में पहले से जानकारी नहीं थी, और जिनके लिए ५४,२७२ अंतरतारकीय अवशोषण के अनुमान उपलब्ध हैं।<ref>{{Cite journal|last1=Riello|first1=M.|last2=Evans|first2=D. W.|last3=Szabados|first3=L.|last4=Sarro|first4=L. M.|last5=Regibo|first5=S.|last6=Ridder|first6=J. De|last7=Eyer|first7=L.|last8=Lecoeur-Taibi|first8=I.|last9=Mowlavi|first9=N.|date=२०१९-०२-०१|title=Gaia Data Release 2 - Specific characterisation and validation of all-sky Cepheids and RR Lyrae stars|journal=Astronomy & Astrophysics|language=en|volume=६२२|pages=A६०|doi=10.1051/0004-6361/201833374|doi-access=free|issn=0004-6361|arxiv=1805.02079|bibcode=2019A&A...622A..60C|s2cid=260496633 }}</ref> पैन-स्टार्स१ ३π सर्वेक्षण ने लगभग ४५,००० आरआर लायरी तारों की पहचान की, जो अब तक का सबसे व्यापक, आकाश के ३/४ हिस्से को कवर करने वाला, और सबसे गहरा, १२० किलोपारसेक तक पहुँचने वाला, आरआर लायरी तारों का नमूना प्रस्तुत करता है। २०१७ में, सेसार आदि ने इन तारों का उपयोग करके एक नई टेम्पलेट-फिटिंग तकनीक विकसित की, जिससे ८०% से अधिक मामलों में २ सेकंड से भी बेहतर सटीकता के साथ आवर्तकाल का अनुमान लगाया गया।<ref>{{Cite journal |last1=Sesar |first1=Branimir |title=Machine-learned Identification of RR Lyrae Stars from Sparse, Multi-band Data: The PS1 Sample |date=२०१७-०३-०७ |arxiv=1611.08596 |last2=Hernitschek |first2=Nina |last3=Mitrović |first3=Sandra |last4=Ivezić |first4=Željko |last5=Rix |first5=Hans-Walter |last6=Cohen |first6=Judith G. |last7=Bernard |first7=Edouard J. |last8=Grebel |first8=Eva K. |last9=Martin |first9=Nicolas F.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५३ |issue=५ |page=२०४ |doi=10.3847/1538-3881/aa661b |doi-access=free |bibcode=2017AJ....153..204S }}</ref> डार्क एनर्जी सर्वे का उपयोग दक्षिणी आकाश में लगभग ६००० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान करने के लिए किया गया था, जिनमें से लगभग ३१% पहले से अज्ञात थे। इस सर्वेक्षण ने आवर्तकाल-चमक संबंधों में भी सुधार किया, जिससे दूरी के मापन और गैलेक्टिक संरचना के अध्ययनों को बढ़ावा मिला।<ref>{{Cite journal |last1=Stringer |first1=K. M. |title=Identification of RR Lyrae Stars in Multiband, Sparsely Sampled Data from the Dark Energy Survey Using Template Fitting and Random Forest Classification |date=२०१९-०५-०१ |last2=Long |first2=J. P. |last3=Macri |first3=L. M. |last4=Marshall |first4=J. L. |last5=Drlica-Wagner |first5=A. |last6=Martínez-Vázquez |first6=C. E. |last7=Vivas |first7=A. K. |last8=Bechtol |first8=K. |last9=Morganson |first9=E.|journal=The Astronomical Journal |volume=१५८ |issue=१ |page=१६ |doi=10.3847/1538-3881/ab1f46 |doi-access=free |arxiv=1905.00428 |bibcode=2019AJ....158...16S }}</ref> फेंग आदि (२०२४) ने 'नेक्स्ट जनरेशन कन्या तारागुच्छ सर्वेक्षण' (NGVS) के गहन इमेजिंग डेटा का उपयोग करके मंद प्रकाश वाले १८० आरआर लायरी उम्मीदवारों की पहचान की, जो लगभग २० से ३०० किलोपारसेक की गैलेक्टोसेंट्रिक दूरियों पर स्थित हैं, जो मंदाकिनी के बाहरी प्रभामंडल तक विस्तृत हैं। इनमें से लगभग १०० स्रोत पैन-स्टार्स १ (PS1) कैटलॉग में पहले से सूचीबद्ध नहीं थे।<ref>{{Cite journal |last1=Feng |first1=Yuting |last2=Guhathakurta |first2=Puragra |last3=Peng |first3=Eric W. |last4=Gwyn |first4=Stephen D. J. |last5=Ferrarese |first5=Laura |last6=Côté |first6=Patrick |last7=Cuillandre |first7=Jean-Charles |last8=Munsell |first8=Jane |last9=Talukdar |first9=Manjima |date=मई २०२४ |title=The Next Generation Virgo Cluster Survey. XXXVII. Distant RR Lyrae Stars and the Milky Way Stellar Halo Out to 300 kpc |journal=The Astrophysical Journal |language=en |volume=९६६ |issue=२ |pages=१५९ |doi=10.3847/1538-4357/ad2ae7 |doi-access=free }}</ref> ==संदर्भ== {{Reflist}} == बाहरी कड़ियाँ == *[http://nasa.gov एपॉड (APOD) ''M3: इनकांस्टेंट स्टार क्लस्टर''] गोलाकार तारा गुच्छ M3 में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का चार-फ्रेम एनीमेशन *[http://star-shine.ch गोलाकार तारा गुच्छ M15 में आरआर लायरी-परिवर्ती तारों का एनीमेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206052528/http://star-shine.ch |date=२०१२-०२-०६ }} *[http://astrosurf.com गोलाकार तारा गुच्छ M15 के केंद्रीय क्षेत्र में आरआर लायरी परिवर्ती तारों का एनीमेशन] *[http://daviddarling.info आरआर लायरी तारे] (डेविड डार्लिंग की एन्साइक्लोपीडिया) *[http://aavso.org एएवीएसओ (AAVSO) वैरीएबल स्टार ऑफ द सीजन - आरआर लायरी] *[http://astrouw.edu.pl ओजीएलई (OGLE) एट्लस ऑफ वैरीएबल स्टार लाइट कर्व्स - आरआर लायरी तारे] [[श्रेणी:परिवर्ती तारे]] [[श्रेणी:खगोल विज्ञान]] 29qczf6oyi73lbwyztwje68is61vqlj वार्ता:आरआर लायरी परिवर्ती तारा 1 1618514 6610872 2026-09-06T02:58:43Z Kandarpajit Kallol 88042 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610872 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 प्लूटॉइड 0 1618515 6610881 2026-09-06T03:07:31Z Kandarpajit Kallol 88042 [[बौना ग्रह]] को अनुप्रेषित 6610881 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[बौना ग्रह]] 86pgxaur1pmlst8dmsiij47ile7b05f तेंदूखेड़ा, नरसिंहपुर 0 1618516 6610889 2026-09-06T03:23:32Z Shirish Khare 943370 नया पृष्ठ: {{Infobox settlement | name = तेंदूखेड़ा | settlement_type = नगर परिषद | pushpin_map = India Madhya Pradesh | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[भारत]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर]] | subdivision_type3 =... 6610889 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = तेंदूखेड़ा | settlement_type = नगर परिषद | pushpin_map = India Madhya Pradesh | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[भारत]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = तेंदूखेड़ा | population_total = 13077 | population_as_of = 2011 | postal_code = 487337 | timezone = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset = +5:30 }} '''तेंदूखेड़ा''' [[मध्य प्रदेश]] के [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर ज़िले]] में स्थित एक नगर और नगर परिषद है। यह [[तेंदूखेड़ा तहसील]] का मुख्यालय है।<ref>{{cite web |title=राजस्व प्रशासन |url=https://narsinghpur.nic.in/राजस्व-प्रशासन/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == इतिहास == तेंदूखेड़ा का क्षेत्र [[1857 का भारतीय विद्रोह]] से भी जुड़ा रहा है। नरसिंहपुर जिला प्रशासन के अनुसार 1857 में तेंदूखेड़ा पुलिस थाने पर विद्रोहियों ने अधिकार कर लिया था। इसी क्षेत्र में [[डेलन शाह]] के नेतृत्व में अंग्रेजी शासन के विरुद्ध विद्रोह हुआ था।<ref>{{cite web |title=इतिहास |url=https://narsinghpur.nic.in/इतिहास/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == जनसंख्या == [[2011 की भारत की जनगणना]] के अनुसार तेंदूखेड़ा नगर की जनसंख्या 13,077 थी। नगर में 15 वार्ड थे।<ref>{{cite web |title=India - PCA TV: Primary census abstract at town, village and ward level, Madhya Pradesh - District Narsimhapur - 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/6643 |website=Census of India |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == प्रशासन और राजनीति == तेंदूखेड़ा एक नगर परिषद है। इसके नाम पर [[मध्य प्रदेश विधानसभा]] का [[तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] भी है, जो विधानसभा क्षेत्र क्रमांक 120 है।<ref>{{cite web |title=निर्वाचन क्षेत्र |url=https://narsinghpur.nic.in/निर्वाचन-क्षेत्रों/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == यह भी देखें == * [[नरसिंहपुर ज़िला]] * [[तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] * [[डेलन शाह]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नरसिंहपुर ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के नगर]] orzlm8ff76hf8b3n3xdd80az2g2c1e5 6610893 6610889 2026-09-06T03:42:21Z Shirish Khare 943370 /* */ 6610893 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = तेंदूखेड़ा | settlement_type = नगर परिषद | pushpin_map = India Madhya Pradesh | subdivision_type = देश | subdivision_name = [[भारत]] | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]] | subdivision_type2 = ज़िला | subdivision_name2 = [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर]] | subdivision_type3 = तहसील | subdivision_name3 = तेंदूखेड़ा | coordinates = {{coord|23.173830|78.870540|display=inline,title}} | population_total = 13077 | population_as_of = 2011 | postal_code = 487337 | timezone = [[भारतीय मानक समय]] | utc_offset = +5:30 }} '''तेंदूखेड़ा''' [[मध्य प्रदेश]] के [[नरसिंहपुर ज़िला|नरसिंहपुर ज़िले]] में स्थित एक नगर और नगर परिषद है। यह [[तेंदूखेड़ा तहसील]] का मुख्यालय है।<ref>{{cite web |title=राजस्व प्रशासन |url=https://narsinghpur.nic.in/राजस्व-प्रशासन/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == इतिहास == तेंदूखेड़ा का क्षेत्र [[1857 का भारतीय विद्रोह]] से भी जुड़ा रहा है। नरसिंहपुर जिला प्रशासन के अनुसार 1857 में तेंदूखेड़ा पुलिस थाने पर विद्रोहियों ने अधिकार कर लिया था। इसी क्षेत्र में [[डेलन शाह]] के नेतृत्व में अंग्रेजी शासन के विरुद्ध विद्रोह हुआ था।<ref>{{cite web |title=इतिहास |url=https://narsinghpur.nic.in/इतिहास/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == जनसंख्या == [[2011 की भारत की जनगणना]] के अनुसार तेंदूखेड़ा नगर की जनसंख्या 13,077 थी। नगर में 15 वार्ड थे।<ref>{{cite web |title=India - PCA TV: Primary census abstract at town, village and ward level, Madhya Pradesh - District Narsimhapur - 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/6643 |website=Census of India |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == प्रशासन और राजनीति == तेंदूखेड़ा एक नगर परिषद है। इसके नाम पर [[मध्य प्रदेश विधानसभा]] का [[तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] भी है, जो विधानसभा क्षेत्र क्रमांक 120 है।<ref>{{cite web |title=निर्वाचन क्षेत्र |url=https://narsinghpur.nic.in/निर्वाचन-क्षेत्रों/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == यह भी देखें == * [[नरसिंहपुर ज़िला]] * [[तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] * [[डेलन शाह]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नरसिंहपुर ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के नगर]] == इतिहास == तेंदूखेड़ा का क्षेत्र [[1857 का भारतीय विद्रोह]] से भी जुड़ा रहा है। नरसिंहपुर जिला प्रशासन के अनुसार 1857 में तेंदूखेड़ा पुलिस थाने पर विद्रोहियों ने अधिकार कर लिया था। इसी क्षेत्र में [[डेलन शाह]] के नेतृत्व में अंग्रेजी शासन के विरुद्ध विद्रोह हुआ था।<ref>{{cite web |title=इतिहास |url=https://narsinghpur.nic.in/इतिहास/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == जनसंख्या == [[2011 की भारत की जनगणना]] के अनुसार तेंदूखेड़ा नगर की जनसंख्या 13,077 थी। नगर में 15 वार्ड थे।<ref>{{cite web |title=India - PCA TV: Primary census abstract at town, village and ward level, Madhya Pradesh - District Narsimhapur - 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/6643 |website=Census of India |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == प्रशासन और राजनीति == तेंदूखेड़ा एक नगर परिषद है। इसके नाम पर [[मध्य प्रदेश विधानसभा]] का [[तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] भी है, जो विधानसभा क्षेत्र क्रमांक 120 है।<ref>{{cite web |title=निर्वाचन क्षेत्र |url=https://narsinghpur.nic.in/निर्वाचन-क्षेत्रों/ |website=जिला नरसिंहपुर, मध्य प्रदेश शासन |access-date=6 सितंबर 2026 }}</ref> == यह भी देखें == * [[नरसिंहपुर ज़िला]] * [[तेंदूखेड़ा विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र]] * [[डेलन शाह]] == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:नरसिंहपुर ज़िला]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के नगर]] 4rm7v939hugb32keyw8v501qsr93w4f ताल छापर अभयारण्य 0 1618517 6610895 2026-09-06T04:16:08Z Brpandia 946285 नया पृष्ठ: परिचय:- ताल छापर राजस्थान राज्य के चुरू जिलें के सुजानगढ़ तहसील में स्थित एक प्रसिद्ध अभयारण्य हैं। अभयारण्य विशेष रूप से कृष्णमृग (Blackbuck) के संरक्षण और इसकी बड़ी आबादी के लिए प्रसि... 6610895 wikitext text/x-wiki परिचय:- ताल छापर राजस्थान राज्य के चुरू जिलें के सुजानगढ़ तहसील में स्थित एक प्रसिद्ध अभयारण्य हैं। अभयारण्य विशेष रूप से कृष्णमृग (Blackbuck) के संरक्षण और इसकी बड़ी आबादी के लिए प्रसिद्ध है। राजस्थान पर्यटन विभाग इसे कृष्णमृग और विभिन्न पक्षी प्रजातियों के लिए महत्वपूर्ण क्षेत्र के रूप में वर्णित करता है। नामकरण:- अभयारण्य का नाम छापर गाँव से पड़ा है। 'ताल' शब्द स्थानीय रूप से समतल अथवा निम्न भूमि वाले क्षेत्र के लिए प्रयुक्त होता है। ताल छापर का भू-दृश्य एक समतल, लवणीय अवसाद के रूप में वर्णित किया गया है, जो आसपास के शुष्क क्षेत्र में एक विशिष्ट पारिस्थितिकी तंत्र बनाता है। ऐतिहासिक पृष्ठभूमि:- ताल छापर क्षेत्र को वन्यजीवों और पक्षियों के संरक्षण के लिए 19 सितंबर 1962 को 'Reserved Area' घोषित किया गया था। बाद में इसे राजस्थान वन अधिनियम के अंतर्गत आरक्षित वन के रूप में अधिसूचित किया गया। सरकारी अभिलेखों के अनुसार, क्षेत्र को आगे चलकर वन्यजीव अभयारण्य का दर्जा दिया गया। वर्तमान में ताल छापर वन्यजीव अभयारण्य का क्षेत्रफल लगभग 7.20 वर्ग किलोमीटर है। सितंबर 2024 की पर्यावरण, वन एवं जलवायु परिवर्तन मंत्रालय की अधिसूचना में इसका क्षेत्रफल 7.1977 वर्ग किलोमीटर बताया गया है। भौगोलिक स्थिति ताल छापर अभयारण्य चूरू जिले के सुजानगढ़ क्षेत्र में स्थित है। यह श्री डूंगरगढ़ (बीकानेर) और सुजानगढ़(चुरू) के बीच सड़क मार्ग में आता है। जयपुर से इसकी दूरी लगभग 210 किलोमीटर बताई गई है। निकटतम रेलवे स्टेशन छापर है। अभयारण्य का भू-भाग मुख्यतः समतल है। यहाँ घासभूमि और कम ऊँचाई वाली वनस्पति का विस्तार है, जो कृष्णमृग के लिए उपयुक्त आवास उपलब्ध कराता है। कृष्णमृग का प्रमुख आवास:- ताल छापर की सबसे प्रमुख विशेषता यहाँ पाए जाने वाले कृष्णमृग (Antilope cervicapra) हैं। इसे राजस्थान के महत्वपूर्ण कृष्णमृग आवासों में गिना जाता है। सरकारी दस्तावेजों में यहाँ कृष्णमृग की संख्या हजारों में बताई गई है। 2024 की पर्यावरण मंत्रालय की अधिसूचना में अभयारण्य में 4,500 से अधिक कृष्णमृग होने का उल्लेख है। कृष्णमृग खुले घास के मैदानों में रहना पसंद करते हैं। ताल छापर का समतल भूभाग और घासयुक्त क्षेत्र इनके लिए अनुकूल वातावरण प्रदान करता है। कृष्णमृग के संरक्षण में अभयारण्य की महत्वपूर्ण भूमिका है। निष्कर्ष:- ताल छापर वन्यजीव अभयारण्य राजस्थान की विशिष्ट घासभूमि पारिस्थितिकी का महत्वपूर्ण उदाहरण है। सीमित क्षेत्रफल के बावजूद यहाँ कृष्णमृग की उल्लेखनीय आबादी और पक्षियों की विविधता इसे विशेष बनाती है। यह अभयारण्य केवल वन्यजीव संरक्षण के लिए ही महत्वपूर्ण नहीं है, बल्कि राजस्थान में घासभूमि, मरुस्थलीय जैव विविधता और प्रकृति-आधारित पर्यटन के अध्ययन के लिए भी उपयोगी क्षेत्र है। awd49h114nxzpqzjmnwis6mwb3u58lj एमिट्रिप्टिलीन 0 1618518 6610905 2026-09-06T04:46:38Z AMAN KUMAR 911487 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1500311|Amitriptyline]] to:hi #mdwikicx 6610905 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =477169407 |drug_name = |image =Amitriptyline2DACS.svg |width =200px |alt = |image2 =Amitriptyline-from-picrate-xtal-3D-balls.png |width2 =250px |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =एलाविल व अन्य |synonyms =एमिट्रिप्टिलाइन; एमिट्रिप्टिलीन; एमके-230; एन-750; आरओ 4-1575 |IUPAC_name =3-(10,11-dihydro-5''H''-dibenzo[''a'',''d'']cycloheptene-5-ylidene)-''N'',''N''-dimethylpropan-1-amine <!-- Clinical data --> |class =[[ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेसेंट]] |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]], न्यूरोपैथिक दर्द<ref name=MSF2020>{{cite web |title=AMITRIPTYLINE oral - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=25 August 2020 |archive-date=27 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827213624/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210827213624/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |date=27 August 2021 }}</ref> |side_effects =नींद आना, खड़े होने पर निम्न रक्तचाप, मुंह सूखना, मानसिक भ्रम<ref name=MSF2020 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_US = |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह द्वारा]], इंट्रामस्क्युलर इंजेक्शन |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=75 मिलीग्राम<ref name="who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |website=www.whocc.no |access-date=22 September 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021222810/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201021222810/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |date=21 October 2020 }}</ref> |typical_dose = |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|amitriptyline-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682388 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_CA =Rx-only |legal_UK =POM |legal_US =Rx-only |legal_status = |DailyMedID = |licence_US = |licence_EU = |bioavailability =30–60% |protein_bound =96%<ref name=AHFS2014>{{cite web|title=Amitriptyline Hydrochloride|url=https://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=25 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924185142/http://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|archive-date=24 September 2014}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140924185142/http://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html |date=24 September 2014 }}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name=AHFS2014 /> |metabolites =नॉर्ट्रिप्टिलीन |elimination_half-life=10–50 घंटे<ref name=AHFS2014 /> |excretion =[[मूत्र]]<ref name=AHFS2014 /> <!-- Chemical and physical data --> |C =20 |H =23 |N =1 |SMILES =c3cc2c(/C(c1c(cccc1)CC2)=C\CCN(C)C)cc3 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |melting_point =188 }} '''एमिट्रिप्टिलीन''', जिसे अन्य ब्रांडों के अलावा मुख्य रूप से '''एलाविल''' के नाम से बेचा जाता है, एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से कई [[मनोविकार|मानसिक बीमारियों]] के [[उपचार]] के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS20142">{{cite web|title=Amitriptyline Hydrochloride|trans-title=एमिट्रिप्टिलीन हाइड्रोक्लोराइड|url=https://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=25 सितम्बर 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924185142/http://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|archive-date=24 सितम्बर 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इनमें प्रमुख [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसादग्रस्तता विकार]] और [[दुश्चिंता|चिंता विकार]] शामिल हैं। कम सामान्य रूप से इसका उपयोग [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] और [[द्विध्रुवी विकार]] के उपचार के लिए भी किया जाता है।<ref name="AHFS20142" /><ref>{{cite journal|vauthors=Leucht C, Huhn M, Leucht S|title=Amitriptyline versus placebo for major depressive disorder|trans-title=प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार के लिए एमिट्रिप्टिलीन बनाम प्लेसबो|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD009138|date=दिसम्बर 2012|pmid=23235671|doi=10.1002/14651858.CD009138.pub2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसके अन्य उपयोगों में [[अधकपारी]] की रोकथाम, [[फाइब्रोमायेल्जिया]] और पोस्टहर्पेटिक न्यूराल्जिया जैसे [[तंत्रिकाजन्य शूल]] का इलाज, और कभी-कभार [[अनिद्रा]] का उपचार शामिल है।<ref name="AHFS20142" /><ref name="Coch20152">{{cite journal|vauthors=Moore RA, Derry S, Aldington D, Cole P, Wiffen PJ|title=Amitriptyline for neuropathic pain in adults|trans-title=वयस्कों में न्यूरोपैथिक दर्द के लिए एमिट्रिप्टिलीन|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD008242|date=जुलाई 2015|pmid=26146793|pmc=6447238|doi=10.1002/14651858.CD008242.pub3|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेसेंट वर्ग की दवा है जिसे संक्षेप में टी॰सी॰ए॰ कहा जाता है। इसके काम करने का सटीक तंत्र अभी तक अस्पष्ट है। इसे आमतौर पर मुंह के माध्यम से लिया जाता है।<ref name="AHFS20142" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में धुंधली दृष्टि, मुंह सूखना, खड़े होने पर [[रक्तचाप]] का कम होना, नींद आना और [[कब्ज]] शामिल हैं।<ref name="AHFS20143" /> गंभीर दुष्प्रभावों में [[दौरा|दौरे पड़ना]], पच्चीस वर्ष से कम उम्र के लोगों में [[आत्महत्या]] का बढ़ा हुआ जोखिम, [[मूत्र प्रतिधारण]], [[कांचबिंदु]] और हृदय संबंधी कई समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS20143" /> इसे एम॰ए॰ओ॰ अवरोधकों या सिसाप्राइड दवा के साथ नहीं लिया जाना चाहिए।<ref name="AHFS20143" /> गर्भावस्था के दौरान लेने पर एमिट्रिप्टिलीन समस्याएं पैदा कर सकती है, हालांकि [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग अपेक्षाकृत सुरक्षित प्रतीत होता है।<ref name="AHFS20143" /><ref>{{cite web|title=Prescribing medicines in pregnancy database|url=http://www.tga.gov.au/hp/medicines-pregnancy.htm|work=Australian Government|access-date=22 अप्रैल 2014|date=3 मार्च 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408040902/http://www.tga.gov.au/hp/medicines-pregnancy.htm|archive-date=8 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{cite web|title=Amitriptyline Levels and Effects while Breastfeeding|url=https://www.drugs.com/breastfeeding/amitriptyline.html|website=drugs.com|access-date=25 सितम्बर 2014|date=8 सितम्बर 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924182122/http://www.drugs.com/breastfeeding/amitriptyline.html|archive-date=24 सितम्बर 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == <references /> [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] n2pl4ik1yyuuq46qgxucjz970659x66 6610910 6610905 2026-09-06T04:53:20Z AMAN KUMAR 911487 संदर्भ तकनीकी सुधार किया 6610910 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =477169407 |drug_name = |image =Amitriptyline2DACS.svg |width =200px |alt = |image2 =Amitriptyline-from-picrate-xtal-3D-balls.png |width2 =250px |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =एलाविल व अन्य |synonyms =एमिट्रिप्टिलाइन; एमिट्रिप्टिलीन; एमके-230; एन-750; आरओ 4-1575 |IUPAC_name =3-(10,11-dihydro-5''H''-dibenzo[''a'',''d'']cycloheptene-5-ylidene)-''N'',''N''-dimethylpropan-1-amine <!-- Clinical data --> |class =[[ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेसेंट]] |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]], न्यूरोपैथिक दर्द<ref name="MSF2020">{{cite web |title=AMITRIPTYLINE oral - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=25 अगस्त 2020 |archive-date=27 अगस्त 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827213624/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |side_effects =नींद आना, खड़े होने पर निम्न रक्तचाप, मुंह सूखना, मानसिक भ्रम<ref name="MSF2020" /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_US = |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह द्वारा]], इंट्रामस्क्युलर इंजेक्शन |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=75 मिलीग्राम<ref name="who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |website=www.whocc.no |access-date=22 सितम्बर 2020 |archive-date=21 अक्टूबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021222810/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |typical_dose = |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|amitriptyline-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682388 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_CA =Rx-only |legal_UK =POM |legal_US =Rx-only |legal_status = |DailyMedID = |licence_US = |licence_EU = |bioavailability =30–60% |protein_bound =96%<ref name="AHFS2014">{{cite web|title=Amitriptyline Hydrochloride|trans-title=एमिट्रिप्टिलीन हाइड्रोक्लोराइड|url=https://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=25 सितम्बर 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924185142/http://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|archive-date=24 सितम्बर 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="AHFS2014" /> |metabolites =नॉर्ट्रिप्टिलीन |elimination_half-life=10–50 घंटे<ref name="AHFS2014" /> |excretion =[[मूत्र]]<ref name="AHFS2014" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =20 |H =23 |N =1 |SMILES =c3cc2c(/C(c1c(cccc1)CC2)=C\CCN(C)C)cc3 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |melting_point =188 }} '''एमिट्रिप्टिलीन''', जिसे अन्य ब्रांडों के अलावा मुख्य रूप से '''एलाविल''' के नाम से बेचा जाता है, एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से कई [[मनोविकार|मानसिक बीमारियों]] के [[उपचार]] के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2014"/> इनमें प्रमुख [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसादग्रस्तता विकार]] और [[दुश्चिंता|चिंता विकार]] शामिल हैं। कम सामान्य रूप से इसका उपयोग [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] और [[द्विध्रुवी विकार]] के उपचार के लिए भी किया जाता है।<ref name="AHFS2014" /><ref>{{cite journal|vauthors=Leucht C, Huhn M, Leucht S|title=Amitriptyline versus placebo for major depressive disorder|trans-title=प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार के लिए एमिट्रिप्टिलीन बनाम प्लेसबो|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD009138|date=दिसम्बर 2012|pmid=23235671|doi=10.1002/14651858.CD009138.pub2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसके अन्य उपयोगों में [[अधकपारी]] की रोकथाम, [[फाइब्रोमायेल्जिया]] और पोस्टहर्पेटिक न्यूराल्जिया जैसे [[तंत्रिकाजन्य शूल]] का इलाज, और कभी-कभार [[अनिद्रा]] का उपचार शामिल है।<ref name="AHFS2014" /><ref name="Coch2015">{{cite journal|vauthors=Moore RA, Derry S, Aldington D, Cole P, Wiffen PJ|title=Amitriptyline for neuropathic pain in adults|trans-title=वयस्कों में न्यूरोपैथिक दर्द के लिए एमिट्रिप्टिलीन|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD008242|date=जुलाई 2015|pmid=26146793|pmc=6447238|doi=10.1002/14651858.CD008242.pub3|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेसेंट वर्ग की दवा है जिसे संक्षेप में टी॰सी॰ए॰ कहा जाता है। इसके काम करने का सटीक तंत्र अभी तक अस्पष्ट है। इसे आमतौर पर मुंह के माध्यम से लिया जाता है।<ref name="AHFS2014" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में धुंधली दृष्टि, मुंह सूखना, खड़े होने पर [[रक्तचाप]] का कम होना, नींद आना और [[कब्ज]] शामिल हैं।<ref name="AHFS2014" /> गंभीर दुष्प्रभावों में [[दौरा|दौरे पड़ना]], पच्चीस वर्ष से कम उम्र के लोगों में [[आत्महत्या]] का बढ़ा हुआ जोखिम, [[मूत्र प्रतिधारण]], [[कांचबिंदु]] और हृदय संबंधी कई समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS2014" /> इसे एम॰ए॰ओ॰ अवरोधकों या सिसाप्राइड दवा के साथ नहीं लिया जाना चाहिए।<ref name="AHFS2014" /> गर्भावस्था के दौरान लेने पर एमिट्रिप्टिलीन समस्याएं पैदा कर सकती है, हालांकि [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग अपेक्षाकृत सुरक्षित प्रतीत होता है।<ref name="AHFS2014" /><ref>{{cite web|title=Prescribing medicines in pregnancy database|url=http://www.tga.gov.au/hp/medicines-pregnancy.htm|work=Australian Government|access-date=22 अप्रैल 2014|date=3 मार्च 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408040902/http://www.tga.gov.au/hp/medicines-pregnancy.htm|archive-date=8 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{cite web|title=Amitriptyline Levels and Effects while Breastfeeding|url=https://www.drugs.com/breastfeeding/amitriptyline.html|website=drugs.com|access-date=25 सितम्बर 2014|date=8 सितम्बर 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924182122/http://www.drugs.com/breastfeeding/amitriptyline.html|archive-date=24 सितम्बर 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] lshfz1zu2oxjn8rea3w250piwiu3sic 6610912 6610910 2026-09-06T04:59:55Z AMAN KUMAR 911487 कड़ियाँ जोड़ी 6610912 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =477169407 |drug_name = |image =Amitriptyline2DACS.svg |width =200px |alt = |image2 =Amitriptyline-from-picrate-xtal-3D-balls.png |width2 =250px |caption = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =एलाविल व अन्य |synonyms =एमिट्रिप्टिलाइन; एमिट्रिप्टिलीन; एमके-230; एन-750; आरओ 4-1575 |IUPAC_name =3-(10,11-dihydro-5''H''-dibenzo[''a'',''d'']cycloheptene-5-ylidene)-''N'',''N''-dimethylpropan-1-amine <!-- Clinical data --> |class =[[ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेसेंट]] |uses =[[प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार]], न्यूरोपैथिक दर्द<ref name="MSF2020">{{cite web |title=AMITRIPTYLINE oral - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=25 अगस्त 2020 |archive-date=27 अगस्त 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827213624/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/amitriptyline-oral-16685047.html |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |side_effects =नींद आना, खड़े होने पर निम्न रक्तचाप, मुंह सूखना, मानसिक भ्रम<ref name="MSF2020" /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_US = |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुंह द्वारा]], इंट्रामस्क्युलर इंजेक्शन |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=75 मिलीग्राम<ref name="who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |website=www.whocc.no |access-date=22 सितम्बर 2020 |archive-date=21 अक्टूबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021222810/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AA09 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |typical_dose = |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|amitriptyline-hydrochloride}} |MedlinePlus =a682388 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_CA =Rx-only |legal_UK =POM |legal_US =Rx-only |legal_status = |DailyMedID = |licence_US = |licence_EU = |bioavailability =30–60% |protein_bound =96%<ref name="AHFS2014">{{cite web|title=Amitriptyline Hydrochloride|trans-title=एमिट्रिप्टिलीन हाइड्रोक्लोराइड|url=https://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=25 सितम्बर 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924185142/http://www.drugs.com/monograph/amitriptyline-hydrochloride.html|archive-date=24 सितम्बर 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref> |metabolism =[[यकृत]]<ref name="AHFS2014" /> |metabolites =नॉर्ट्रिप्टिलीन |elimination_half-life=10–50 घंटे<ref name="AHFS2014" /> |excretion =[[मूत्र]]<ref name="AHFS2014" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =20 |H =23 |N =1 |SMILES =c3cc2c(/C(c1c(cccc1)CC2)=C\CCN(C)C)cc3 |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = |melting_point =188 }} '''एमिट्रिप्टिलीन''', जिसे अन्य ब्रांडों के अलावा मुख्य रूप से '''एलाविल''' के नाम से बेचा जाता है, एक दवा है जिसका उपयोग मुख्य रूप से कई [[मनोविकार|मानसिक बीमारियों]] के [[उपचार]] के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2014"/> इनमें प्रमुख [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसादग्रस्तता विकार]] और [[दुश्चिंता|चिंता विकार]] शामिल हैं। कम सामान्य रूप से इसका उपयोग [[ध्यानाभाव एवं अतिसक्रियता विकार]] और [[द्विध्रुवी विकार]] के उपचार के लिए भी किया जाता है।<ref name="AHFS2014" /><ref>{{cite journal|vauthors=Leucht C, Huhn M, Leucht S|title=Amitriptyline versus placebo for major depressive disorder|trans-title=प्रमुख अवसादग्रस्तता विकार के लिए एमिट्रिप्टिलीन बनाम प्लेसबो|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=12|pages=CD009138|date=दिसम्बर 2012|pmid=23235671|doi=10.1002/14651858.CD009138.pub2|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसके अन्य उपयोगों में [[अधकपारी]] की रोकथाम, [[फाइब्रोमायेल्जिया]] और पोस्टहर्पेटिक न्यूराल्जिया जैसे [[तंत्रिकाजन्य शूल]] का इलाज, और कभी-कभार [[अनिद्रा]] का उपचार शामिल है।<ref name="AHFS2014" /><ref name="Coch2015">{{cite journal|vauthors=Moore RA, Derry S, Aldington D, Cole P, Wiffen PJ|title=Amitriptyline for neuropathic pain in adults|trans-title=वयस्कों में न्यूरोपैथिक दर्द के लिए एमिट्रिप्टिलीन|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD008242|date=जुलाई 2015|pmid=26146793|pmc=6447238|doi=10.1002/14651858.CD008242.pub3|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह ट्राइसाइक्लिक एंटीडिप्रेसेंट वर्ग की दवा है जिसे संक्षेप में टी॰सी॰ए॰ कहा जाता है। इसके काम करने का सटीक [[तन्त्र|तंत्र]] अभी तक अस्पष्ट है। इसे आमतौर पर मुंह के माध्यम से लिया जाता है।<ref name="AHFS2014" /> इसके सामान्य दुष्प्रभावों में [[अन्धता|धुंधली दृष्टि]], मुंह सूखना, खड़े होने पर [[रक्तचाप]] का कम होना, नींद आना और [[कब्ज]] शामिल हैं।<ref name="AHFS2014" /> गंभीर दुष्प्रभावों में [[दौरा|दौरे पड़ना]], पच्चीस वर्ष से कम उम्र के लोगों में [[आत्महत्या]] का बढ़ा हुआ [[जोखिम]], [[मूत्र प्रतिधारण]], [[कांचबिंदु]] और हृदय संबंधी कई समस्याएं शामिल हो सकती हैं।<ref name="AHFS2014" /> इसे एम॰ए॰ओ॰ अवरोधकों या सिसाप्राइड दवा के साथ नहीं लिया जाना चाहिए।<ref name="AHFS2014" /> [[गर्भावस्था]] के दौरान लेने पर एमिट्रिप्टिलीन समस्याएं पैदा कर सकती है, हालांकि [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग अपेक्षाकृत सुरक्षित प्रतीत होता है।<ref name="AHFS2014" /><ref>{{cite web|title=Prescribing medicines in pregnancy database|url=http://www.tga.gov.au/hp/medicines-pregnancy.htm|work=Australian Government|access-date=22 अप्रैल 2014|date=3 मार्च 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408040902/http://www.tga.gov.au/hp/medicines-pregnancy.htm|archive-date=8 अप्रैल 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref>{{cite web|title=Amitriptyline Levels and Effects while Breastfeeding|url=https://www.drugs.com/breastfeeding/amitriptyline.html|website=drugs.com|access-date=25 सितम्बर 2014|date=8 सितम्बर 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924182122/http://www.drugs.com/breastfeeding/amitriptyline.html|archive-date=24 सितम्बर 2014|language=अंग्रेज़ी}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] jvhu8qzu2x6yht8tus1nrwed3r2q337 वार्ता:एमिट्रिप्टिलीन 1 1618519 6610906 2026-09-06T04:47:28Z AMAN KUMAR 911487 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610906 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 रिचर्ड बर्गेरॉन 0 1618520 6610918 2026-09-06T05:26:55Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1373154897|Richard Bergeron]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6610918 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Richard Bergeron 2013 (cropped).jpg|अंगूठाकार|२०१३ में ]] '''रिचर्ड बर्जरॉन''' (जन्म: 1955) एक कनाडाई राजनीतिज्ञ और [[मॉन्ट्रियल]] नगर परिषद के पूर्व सदस्य हैं। उन्होंने प्रोजेट मॉन्ट्रियल नामक एक नगरपालिका राजनीतिक दल की स्थापना की और 2014 तक इसके नेता रहे। वो 2005, 2009 और 2013 के नगरपालिका चुनावों में पार्टी के महापौर पद के उम्मीदवार थे। वह विले-मैरी बोरो में सेंट-जैक्स जिले के लिए मॉन्ट्रियल सिटी काउंसलर हैं और सिटी काउंसिल के ''कमीशन सुर ला मिसे एन वेलेउर डु टेरिटोइरे एट डु पैट्रिमोइन के'' सदस्य हैं। शहरी नीति, शहरी सेवा प्रबंधन और पर्यावरण से संबंधित कई शोध परियोजनाओं से जुड़े होने के कारण, उन्होंने [[बुर्किना फासो]], [[हाइती|हैती]] और [[मोरक्को]] सहित कई देशों की यात्रा की है। <ref>{{Cite web|url=http://www.projetmontreal.org/user/4|title=Short Biography of Richard Bergeron, Projet Montreal|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095235/http://projetmontreal.org/user/4|archive-date=2012-03-14|access-date=2008-09-23}}</ref> बर्गरॉन का विवाह अमीना औआकौआक (मोरक्कन मूल की) से हुआ है और वे दो बच्चों गुइलौम और नादियानी के पिता हैं। 1990 के दशक की शुरुआत में, बर्गरॉन ने अपनी पत्नी के प्रति प्रेम और अपने मोरक्को के ससुराल वालों के प्रति सम्मान के कारण [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] अपना लिया था। उन्होंने कहा है कि न तो वे और न ही उनकी पत्नी इस्लाम का पालन करते हैं। <ref name="La Presse">{{Cite news|url=http://www.cyberpresse.ca/actualites/elections-municipales/200910/05/01-908410-richard-bergeron-le-franc-tireur-de-montreal.php|title=Richard Bergeron: le franc-tireur de Montréal|last=Ouimet|first=Michèle|date=2009-10-05|work=[[La Presse (Canadian newspaper)|La Presse]]|access-date=2009-10-07|location=Montreal|language=French}}</ref> == 11 सितंबर के हमले == बर्जरॉन ने अपनी 2005 की पुस्तक, ''लेस क्यूबेकोइस औ वोलेंट, सी'एस्ट मोर्टेल'' में एक पैराग्राफ लिखा, जिसने [[11 सितम्बर 2001 के हमले|11 सितंबर के हमलों]] के आसपास की घटनाओं के बारे में सवाल उठाए। <ref>{{Cite news|url=http://www.canada.com/montrealgazette/columnists/story.html?id=c1f98622-cb62-4b4c-8af3-234f26df2c99|title=Bergeron strains credibility|last=Aubin|first=Henry|date=2006-04-22|access-date=2009-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110054315/http://www.canada.com/montrealgazette/columnists/story.html?id=c1f98622-cb62-4b4c-8af3-234f26df2c99|archive-date=2012-11-10|publisher=[[The Gazette (Montreal)]]}}</ref><blockquote>11 सितंबर 2001 को वास्तव में क्या हुआ था यह कोई नहीं जानता। वर्ल्ड ट्रेड सेंटर की जुड़वां इमारतों से टकराते दो विमानों की तस्वीरें देखकर हम तृप्त हो चुके हैं। यही एकमात्र घटना है जिसके बारे में हम निश्चित हो सकते हैं। इस कृत्य के कारणों का अभी तक पता नहीं चल पाया है। जहां तक उन दो अन्य विमानों की बात है जो दुर्घटनाग्रस्त हो सकते थे...&nbsp;एक पेंटागन में, वाशिंगटन में, और एक पेंसिल्वेनिया में&nbsp;मेरी राय में, वे एक भयावह प्रहसन की तरह लगते हैं। सभी जानते हैं कि किसी भी विमान दुर्घटना से भारी मात्रा में मलबा उत्पन्न होता है। लेकिन पेंटागन या पेनसिल्वेनिया में किसी ने भी मलबा नहीं देखा है। मुझे व्यक्तिगत रूप से विश्वास नहीं है कि 60 टन के विमान यूं ही गायब हो सकते हैं। ऐसा हो सकता है कि 11 सितंबर, 2001 को हमने जो देखा, वह विशाल पैमाने पर राज्य की डकैती का एक साधारण सा कृत्य था। उस दुर्भाग्यपूर्ण दिन की घटनाओं ने जॉर्ज डब्ल्यू बुश के आसपास के माफियाओं को फारस की खाड़ी के पेट्रोलियम भंडार पर कब्जा करने का बहाना प्रदान किया। <ref name="Book">{{Cite book|title=Les Quebecois au volant, c'est mortel|last=Bergeron|first=Richard|date=2005-10-26|publisher=[[Les Éditions des Intouchables]]|isbn=2-89549-193-3|location=[[Montreal]], [[Quebec]], Canada|page=104|language=French}}</ref></blockquote> == इन्हें भी देखें == [[जरका नवाज]] - कनाडाई लेखिका * [[बिलाल फिलिप्स]] - कनाडा के इस्लामी विद्वान * [[शब्बीर अली]] - कनाडाई उपदेशक * [[सामी ज़ैन]] - कनाडाई पेशेवर पहलवान == संदर्भ == [[श्रेणी:कनाडा के मुसलमान]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] rcxwzvbghyxwg9xqynvrpo6xtsc8utm 6610919 6610918 2026-09-06T05:29:08Z Umarkairanvi 13754 सफाई 6610919 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Richard Bergeron 2013 (cropped).jpg|अंगूठाकार|२०१३ में ]] '''रिचर्ड बर्जरॉन''' (जन्म: 1955) एक कनाडाई राजनीतिज्ञ और [[मॉन्ट्रियल]] नगर परिषद के पूर्व सदस्य हैं। उन्होंने प्रोजेट मॉन्ट्रियल नामक एक नगरपालिका राजनीतिक दल की स्थापना की और 2014 तक इसके नेता रहे। वो 2005, 2009 और 2013 के नगरपालिका चुनावों में पार्टी के महापौर पद के उम्मीदवार थे। वह विले-मैरी बोरो में सेंट-जैक्स जिले के लिए मॉन्ट्रियल सिटी काउंसलर हैं और सिटी काउंसिल के ''कमीशन सुर ला मिसे एन वेलेउर डु टेरिटोइरे एट डु पैट्रिमोइन के'' सदस्य हैं। शहरी नीति, शहरी सेवा प्रबंधन और पर्यावरण से संबंधित कई शोध परियोजनाओं से जुड़े होने के कारण, उन्होंने [[बुर्किना फासो]], [[हाइती|हैती]] और [[मोरक्को]] सहित कई देशों की यात्रा की है। <ref>{{Cite web|url=http://www.projetmontreal.org/user/4|title=Short Biography of Richard Bergeron, Projet Montreal|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095235/http://projetmontreal.org/user/4|archive-date=2012-03-14|access-date=2008-09-23}}</ref> बर्गरॉन का विवाह अमीना औआकौआक (मोरक्कन मूल की) से हुआ है और वे दो बच्चों गुइलौम और नादियानी के पिता हैं। 1990 के दशक की शुरुआत में, बर्गरॉन ने अपनी पत्नी के प्रति प्रेम और अपने मोरक्को के ससुराल वालों के प्रति सम्मान के कारण [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] अपना लिया था। उन्होंने कहा है कि न तो वे और न ही उनकी पत्नी [[इस्लाम]] का पालन करते हैं। <ref name="La Presse">{{Cite news|url=http://www.cyberpresse.ca/actualites/elections-municipales/200910/05/01-908410-richard-bergeron-le-franc-tireur-de-montreal.php|title=Richard Bergeron: le franc-tireur de Montréal|last=Ouimet|first=Michèle|date=2009-10-05|work=[[La Presse (Canadian newspaper)|La Presse]]|access-date=2009-10-07|location=Montreal|language=French}}</ref> == 11 सितंबर के हमले == बर्जरॉन ने अपनी 2005 की पुस्तक, ''लेस क्यूबेकोइस औ वोलेंट, सी'एस्ट मोर्टेल'' में एक पैराग्राफ लिखा, जिसने [[11 सितम्बर 2001 के हमले|11 सितंबर के हमलों]] के आसपास की घटनाओं के बारे में सवाल उठाए। <ref>{{Cite news|url=http://www.canada.com/montrealgazette/columnists/story.html?id=c1f98622-cb62-4b4c-8af3-234f26df2c99|title=Bergeron strains credibility|last=Aubin|first=Henry|date=2006-04-22|access-date=2009-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110054315/http://www.canada.com/montrealgazette/columnists/story.html?id=c1f98622-cb62-4b4c-8af3-234f26df2c99|archive-date=2012-11-10|publisher=[[The Gazette (Montreal)]]}}</ref><blockquote>11 सितंबर 2001 को वास्तव में क्या हुआ था यह कोई नहीं जानता। वर्ल्ड ट्रेड सेंटर की जुड़वां इमारतों से टकराते दो विमानों की तस्वीरें देखकर हम तृप्त हो चुके हैं। यही एकमात्र घटना है जिसके बारे में हम निश्चित हो सकते हैं। इस कृत्य के कारणों का अभी तक पता नहीं चल पाया है। जहां तक उन दो अन्य विमानों की बात है जो दुर्घटनाग्रस्त हो सकते थे...&nbsp;एक पेंटागन में, वाशिंगटन में, और एक पेंसिल्वेनिया में&nbsp;मेरी राय में, वे एक भयावह प्रहसन की तरह लगते हैं। सभी जानते हैं कि किसी भी विमान दुर्घटना से भारी मात्रा में मलबा उत्पन्न होता है। लेकिन पेंटागन या पेनसिल्वेनिया में किसी ने भी मलबा नहीं देखा है। मुझे व्यक्तिगत रूप से विश्वास नहीं है कि 60 टन के विमान यूं ही गायब हो सकते हैं। ऐसा हो सकता है कि 11 सितंबर, 2001 को हमने जो देखा, वह विशाल पैमाने पर राज्य की डकैती का एक साधारण सा कृत्य था। उस दुर्भाग्यपूर्ण दिन की घटनाओं ने जॉर्ज डब्ल्यू बुश के आसपास के माफियाओं को फारस की खाड़ी के पेट्रोलियम भंडार पर कब्जा करने का बहाना प्रदान किया। <ref name="Book">{{Cite book|title=Les Quebecois au volant, c'est mortel|last=Bergeron|first=Richard|date=2005-10-26|publisher=[[Les Éditions des Intouchables]]|isbn=2-89549-193-3|location=[[Montreal]], [[Quebec]], Canada|page=104|language=French}}</ref></blockquote> == इन्हें भी देखें == * [[जरका नवाज]] - कनाडाई लेखिका * [[बिलाल फिलिप्स]] - कनाडा के इस्लामी विद्वान * [[शब्बीर अली]] - कनाडाई उपदेशक * [[सामी ज़ैन]] - कनाडाई पेशेवर पहलवान == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कनाडा के मुसलमान]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] m9x2yx69129wniunkzp4bzy7o83k0s0 6610968 6610919 2026-09-06T06:26:54Z अमर तिवारी 932885 अंग्रेज़ी नाम जोड़ा और फ़्रांसीसी पाठ ठीक किया (टिप्पणी: मोरक्को के निवासियों को मोरक्की कहे जाते हैं) 6610968 wikitext text/x-wiki {{ख़राब अनुवाद|अंग्रेज़ी}} [[चित्र:Richard Bergeron 2013 (cropped).jpg|अंगूठाकार|२०१३ में ]] '''रिचर्ड बर्जरॉन''' ({{langx|en|Richard Bergeron|italic=no}}; जन्म 1955) एक कनाडाई राजनीतिज्ञ और [[मॉन्ट्रियल]] नगर परिषद के पूर्व सदस्य हैं। उन्होंने प्रोजेट मॉन्ट्रियल नामक एक नगरपालिका राजनीतिक दल की स्थापना की और 2014 तक इसके नेता रहे। वो 2005, 2009 और 2013 के नगरपालिका चुनावों में पार्टी के महापौर पद के उम्मीदवार थे। वह विले-मैरी बोरो में सेंट-जैक्स जिले के लिए मॉन्ट्रियल सिटी काउंसलर हैं और सिटी काउंसिल के ''कोमिसियों सुर ला मिज़ आँ वालोर दु तेरित्वार ए दु पात्रिम्वाने'' के सदस्य हैं। शहरी नीति, शहरी सेवा प्रबंधन और पर्यावरण से संबंधित कई शोध परियोजनाओं से जुड़े होने के कारण, उन्होंने [[बुर्किना फासो]], [[हाइती|हैती]] और [[मोरक्को]] सहित कई देशों की यात्रा की है। <ref>{{Cite web|url=http://www.projetmontreal.org/user/4|title=Short Biography of Richard Bergeron, Projet Montreal|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095235/http://projetmontreal.org/user/4|archive-date=2012-03-14|access-date=2008-09-23}}</ref> बर्गरॉन का विवाह अमीना वाक़्वाक़ (मोरक्की मूल की) से हुआ है और वे दो बच्चों गुइलौम और नादियानी के पिता हैं। 1990 के दशक की शुरुआत में, बर्गरॉन ने अपनी पत्नी के प्रति प्रेम और अपने मोरक्को के ससुराल वालों के प्रति सम्मान के कारण [[इस्लाम|इस्लाम धर्म]] अपना लिया था। उन्होंने कहा है कि न तो वे और न ही उनकी पत्नी [[इस्लाम]] का पालन करते हैं। <ref name="La Presse">{{Cite news|url=http://www.cyberpresse.ca/actualites/elections-municipales/200910/05/01-908410-richard-bergeron-le-franc-tireur-de-montreal.php|title=Richard Bergeron: le franc-tireur de Montréal|last=Ouimet|first=Michèle|date=2009-10-05|work=[[La Presse (Canadian newspaper)|La Presse]]|access-date=2009-10-07|location=Montreal|language=French}}</ref> == 11 सितंबर के हमले == बर्जरॉन ने अपनी 2005 की पुस्तक, ''लेस क्यूबेकोइस औ वोलेंट, सी'एस्ट मोर्टेल'' में एक पैराग्राफ लिखा, जिसने [[11 सितम्बर 2001 के हमले|11 सितंबर के हमलों]] के आसपास की घटनाओं के बारे में सवाल उठाए। <ref>{{Cite news|url=http://www.canada.com/montrealgazette/columnists/story.html?id=c1f98622-cb62-4b4c-8af3-234f26df2c99|title=Bergeron strains credibility|last=Aubin|first=Henry|date=2006-04-22|access-date=2009-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110054315/http://www.canada.com/montrealgazette/columnists/story.html?id=c1f98622-cb62-4b4c-8af3-234f26df2c99|archive-date=2012-11-10|publisher=[[The Gazette (Montreal)]]}}</ref><blockquote>11 सितंबर 2001 को वास्तव में क्या हुआ था यह कोई नहीं जानता। वर्ल्ड ट्रेड सेंटर की जुड़वां इमारतों से टकराते दो विमानों की तस्वीरें देखकर हम तृप्त हो चुके हैं। यही एकमात्र घटना है जिसके बारे में हम निश्चित हो सकते हैं। इस कृत्य के कारणों का अभी तक पता नहीं चल पाया है। जहां तक उन दो अन्य विमानों की बात है जो दुर्घटनाग्रस्त हो सकते थे...&nbsp;एक पेंटागन में, वाशिंगटन में, और एक पेंसिल्वेनिया में&nbsp;मेरी राय में, वे एक भयावह प्रहसन की तरह लगते हैं। सभी जानते हैं कि किसी भी विमान दुर्घटना से भारी मात्रा में मलबा उत्पन्न होता है। लेकिन पेंटागन या पेनसिल्वेनिया में किसी ने भी मलबा नहीं देखा है। मुझे व्यक्तिगत रूप से विश्वास नहीं है कि 60 टन के विमान यूं ही गायब हो सकते हैं। ऐसा हो सकता है कि 11 सितंबर, 2001 को हमने जो देखा, वह विशाल पैमाने पर राज्य की डकैती का एक साधारण सा कृत्य था। उस दुर्भाग्यपूर्ण दिन की घटनाओं ने जॉर्ज डब्ल्यू बुश के आसपास के माफियाओं को फारस की खाड़ी के पेट्रोलियम भंडार पर कब्जा करने का बहाना प्रदान किया। <ref name="Book">{{Cite book|title=Les Quebecois au volant, c'est mortel|last=Bergeron|first=Richard|date=2005-10-26|publisher=[[Les Éditions des Intouchables]]|isbn=2-89549-193-3|location=[[Montreal]], [[Quebec]], Canada|page=104|language=French}}</ref></blockquote> == इन्हें भी देखें == * [[जरका नवाज]] - कनाडाई लेखिका * [[बिलाल फिलिप्स]] - कनाडा के इस्लामी विद्वान * [[शब्बीर अली]] - कनाडाई उपदेशक * [[सामी ज़ैन]] - कनाडाई पेशेवर पहलवान == संदर्भ == {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:कनाडा के मुसलमान]] [[श्रेणी:इस्लाम में परिवर्तित लोगों की सूची]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:1955 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:लेखक]] [[श्रेणी:राजनीतिज्ञ]] n3d9lkef5saveta9eh734zl6gunmaj2 जिनेला मासा 0 1618521 6610922 2026-09-06T05:39:31Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341445708|Ginella Massa]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6610922 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ginella Massa - Collision 2024 - RCZ 1153 (53802933318) (cropped).jpg|अंगूठाकार]] '''जिनेला मासा''' (जन्म: 29 जनवरी 1987) <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/nov/26/reporter-becomes-canadas-first-hijab-clad-news-anchor|title=Reporter becomes Canada's first hijab-clad news anchor|date=November 26, 2016|work=[[The Guardian]]|quote="Massa, 29..."}}</ref> <ref>{{Cite tweet|number=1355255016618123268|user=Ginella_M|title=Jan 29th is my birthday. It's been hard to celebrate lately because it's also the day Canada saw {{as written|i|t's [sic]}} worst mass shooting. I remember coming home from celebrating with friends and turning on the TV to hear a gunman had opened fire in a Quebec mosque. I felt sick.|author=Ginella Massa}}</ref> एक [[कनाडा|कनाडाई]] [[टेलीविजन]] पत्रकार और मासा मीडिया एंड कम्युनिकेशन इंक <ref>{{Cite web|url=https://www.massamedia.ca|title=Massa Media Website}}</ref> की सीईओ हैं - एक बुटीक [[मीडिया]] कंसल्टिंग फर्म। एक एफ्रो-लैटिना [[मुस्लिम]] <ref>{{Cite web|url=https://muslimgirl.com/52814/meet-the-four-muslim-women-that-have-inspired-my-soul/|title=Meet the Four Muslim Women That Have Inspired My Soul|last=Nouser|first=Mariam|date=February 2018|access-date=January 24, 2019|quote="Ginella is an Afro-Latina Muslim, and works as a reporter for CityNews, a local news channel in Toronto. She was born to a Christian family in Panama City, and became Muslim early on as a child when her mother converted to Islam."}}</ref> रिपोर्टर और एंकर, वह 2015 में उत्तरी अमेरिका की पहली [[हिजाब]] पहनने वाली टेलीविजन रिपोर्टर बनीं और 17 नवंबर, 2016 को [[टोरोंटो|टोरंटो]], [[ओंटेरियो|ओंटारियो]] में सिटी-डीटी पर ''सिटीन्यूज़'' के लिए रात 11 बजे के समाचार प्रसारण की एंकरिंग करते समय हिजाब में पहली [[समाचार]] एंकर बनीं। <ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/world-news/ginella-massa-becomes-canada-s-first-news-anchor-in-hijab/story-PhSj34njHEp5zRrCjLXcAK.html|title=Reporter becomes Canada's first hijab-clad news anchor|date=November 26, 2016|work=[[Hindustan Times]]|access-date=November 26, 2016}}</ref> == जीवन और करियर == यॉर्क विश्वविद्यालय और सेनेका कॉलेज से सम्मान के साथ स्नातक की उपाधि प्राप्त करने वाली वह 2010 से स्थानीय और राष्ट्रीय कनाडाई समाचार आउटलेट्स के लिए पर्दे के पीछे और ऑन-एयर दोनों तरह से काम कर चुकी हैं जिनमें सीटीवी न्यूज, सीएफआरबी और रोजर्स टेलीविजन शामिल हैं और उनके लेख ''[[ग्लोब एंड मेल|द ग्लोब एंड मेल]]'' और ''नेशनल पोस्ट'' में प्रकाशित हो चुके हैं।  2020 में, कैनेडियन ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन ने घोषणा की कि मासा सीबीसी न्यूज़ नेटवर्क पर प्राइम-टाइम शो के होस्ट और ''द नेशनल'' के लिए एक विशेष संवाददाता के रूप में नेटवर्क में शामिल होंगी। उनका शो ''कनाडा टुनाइट'', 11 जनवरी, 2021 को सीबीसी न्यूज़ नेटवर्क पर प्रीमियर हुआ। अक्टूबर 2022 में मासा अपनी नवजात बेटी की देखभाल के लिए मातृत्व अवकाश पर चली गईं, जिसके कारण ड्वाइट ड्रमंड अगले वर्ष के लिए ''कनाडा टुनाइट'' के अस्थायी मेजबान बन गए। <ref>{{Cite web|url=https://broadcastdialogue.com/?p=54164|title=Revolving Door|last=|first=|date=2022-10-27|website=Broadcast Dialogue|language=|access-date=2022-12-29}}</ref> <ref>{{Cite tweet|number=1582539084005748736|user=Ginella_M|title=That's a wrap for me on Canada Tonight as I head off on maternity leave! All the best to @dwightdrummond who takes over hosting duties for the next year starting Monday Oct 24th. See you next year! ✌🏾|author=Ginella Massa|date=2022-10-18}}</ref> जुलाई 2023 में मासा ने घोषणा की कि वह सीबीसी न्यूज़ में वापस नहीं लौटेंगी। ट्रैविस धनराज जनवरी 2024 में ''कनाडा टुनाइट'' के स्थायी मेजबान के रूप में मस्सा के बाद सफल हुए। <ref>{{Cite web|url=https://broadcastdialogue.com/travis-dhanraj-named-new-host-of-cbcs-canada-tonight/|title=Travis Dhanraj named new host of CBC's 'Canada Tonight'|last=Thiessen|first=Connie|date=2023-11-20|website=Broadcast Dialogue|language=en-US|access-date=2024-01-23}}</ref> == इन्हें भी देखें == * [[रिचर्ड बर्गेरॉन]] - कनाडाई राजनीतिज्ञ * [[जरका नवाज]] - कनाडाई लेखिका * [[बिलाल फिलिप्स]] - कनाडा के इस्लामी विद्वान * [[शब्बीर अली]] - कनाडाई उपदेशक * [[सामी ज़ैन]] - कनाडाई पेशेवर पहलवान == संदर्भ == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[श्रेणी:कनाडा के मुसलमान]] [[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] [[श्रेणी:Articles with hCards]] [[श्रेणी:कनाडा के लोग]] [[श्रेणी:हिजाब]] e0um9ynky8105mjn7k1l7gk7t2958am वुजूद 0 1618522 6610924 2026-09-06T05:48:45Z Umarkairanvi 13754 "[[:en:Special:Redirect/revision/1320486526|Wujud]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया 6610924 wikitext text/x-wiki '''वुजूद''' या वजूद ( {{Langx|ar|وجود}} ) एक [[अरबी]] शब्द है जिसका आमतौर पर अनुवाद अस्तित्व, उपस्थिति, होने, पदार्थ या इकाई के रूप में किया जाता है। हालांकि, [[इस्लाम]] धर्म में इसका अर्थ अधिक गहरा हो जाता है। ऐसा कहा गया है कि हर चीज को ईश्वर द्वारा खोजे जाने या अनुभव किए जाने से ही उसका वजूद प्राप्त होता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.rekhtadictionary.com/meaning-of-vujuud?lang=hi|title=वुजूद शब्द के अर्थ {{!}} vujuud - Hindi meaning|website=Rekhta Dictionary|language=hi|access-date=2026-09-06}}</ref> == सूफी दृष्टिकोण == सूफी परंपरा के अनुयायियों के लिए, वजूद का संबंध [[भगवान का अस्तित्व|ईश्वर के अस्तित्व]] से अधिक ईश्वर को खोजने से है। हालांकि वजूद का सामान्य अनुवाद "अस्तित्व" के रूप में किया जाता है लेकिन इसका मूल अर्थ "पाया जाना" है। इस "पाए जाने" को कभी-कभी फना की अंतिम अवस्था के रूप में वर्णित किया जाता है जिसमें व्यक्ति ईश्वर के अस्तित्व या खोज में लीन हो जाता है जबकि बाकी सब कुछ नष्ट हो जाता है। == वज्द से संबंध == वज्द का अनुवाद 'परमानंद' के रूप में किया जा सकता है। वजूद (जिसे इस संदर्भ में परमानंदमय अस्तित्ववाद के रूप में वर्णित किया गया है) केवल वज्द से परे जाने के बाद ही प्राप्त होता है। दूसरे शब्दों में कहें तो, परमानंद की अनुभूति अस्तित्व के अलावा किसी और चीज की ओर नहीं ले जाती। == इन्हें भी देखें == [[वजूद]] - एन चन्द्रा की फ़िल्म == संदर्भ == [[श्रेणी:इस्लामी शब्दावली]] [[श्रेणी:अरबी शब्द और वाक्यांश]] hsrtt6t5edf7569z2cchjiksas7v6gt गोलागढ़ 0 1618523 6610927 2026-09-06T05:51:15Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''गोलागढ़''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 24 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनग... 6610927 wikitext text/x-wiki '''गोलागढ़''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 24 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 536 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,836 थी, जिसमें 1,485 पुरुष और 1,351 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] nxmamgi0kca5ep5zsgs08yssxrfiqv4 6610928 6610927 2026-09-06T05:52:02Z Mundhalia746 934684 6610928 wikitext text/x-wiki '''गोलागढ़''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 24 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 536 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,836 थी, जिसमें 1,485 पुरुष और 1,351 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/golagarh-64/|title=Golagarh Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 3sigdlu8tpxike5wrijwr28oijc7zoz 6610933 6610928 2026-09-06T05:57:24Z Mundhalia746 934684 6610933 wikitext text/x-wiki '''गोलागढ़''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 24 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 536 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,836 थी, जिसमें 1,485 पुरुष और 1,351 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/golagarh-64/|title=Golagarh Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> == प्रसिद्ध व्यक्ति == * [[बंसी लाल|चौधरी बंसीलाल]] * [[रणबीर सिंह ‍महेन्‍द्रा]] ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 8t4kdw9z670n9m8kozurlou1j4jl43q वार्ता:युद्धविराम संधि 1 1618524 6610938 2026-09-06T06:02:19Z चाहर धर्मेंद्र 703114 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610938 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 वार्ता:पीएनजी 1 1618525 6610939 2026-09-06T06:02:45Z चाहर धर्मेंद्र 703114 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610939 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 रूढ़िवादिता 0 1618526 6610943 2026-09-06T06:04:28Z Aliya sahu 946288 नया पृष्ठ: रूढ़िवादिता - यह समाज में फैली एक कुधारणा है, जिसे समाज ने अपनी परंपराओं से जोड़ दिया है। उनके अनुसार यह एक परंपरा है और इस परंपरा के अंतर्गत लड़कियों को घर के अंदर रखकर ही काम कराय... 6610943 wikitext text/x-wiki रूढ़िवादिता - यह समाज में फैली एक कुधारणा है, जिसे समाज ने अपनी परंपराओं से जोड़ दिया है। उनके अनुसार यह एक परंपरा है और इस परंपरा के अंतर्गत लड़कियों को घर के अंदर रखकर ही काम कराया जाता है । उन्हें किसी भी प्रकार की आजादी नहीं दी जाती है और ना ही उन्हें आगे बढ़ने का मौका दिया जाता है। उनकी आजादी तथा उनके सपने भी छीन लिए जाते हैं। ना तो उन्हें लड़कों के समान समानता दी जाती है और ना ही आजादी, जबकि दोनों समान हैं और दोनो को ही समानता और स्वतंत्रता का अधिकार है। इस अंधविश्वास के कारण लोग पुत्र को पुत्री से ज्यादा अधिकार तथा आजादी दे रहे हैं, जबकि यह सरासर गलत। एक तरफ लड़कों को आजादी दी जा रही है तो वहीं दूसरी तरफ लड़कियों की आजादी और उनके सपने छीन लिए जा रहे हैं। समाज में फैली इस कुप्रथा के कारण लड़कियों को अनेक प्रकार की प्रताड़नाएं सहनी पड़ रही है, साथ ही उनके अधिकार भी छीन लिए जा रहे हैं। समाज में लड़कियों को हमेशा कमजोर ही समझा जाता है। समाज को लोगों की यह रूढ़िवादी परंपरा लड़कियों के लिए भ्रष्टाचार का सैलाब उत्पन्न कर रही है, जो एक दिन इस समाज को ही ले डूबेगा और उस यह रूढ़िवादी समाज भी कुछ नहीं कर पाएगा। यदि समाज अपनी पुरानी परंपराओं का ही विश्लेषण करना चाहता है और अपने पुराने सिद्धांतों पर ही चलना चाहता है, तो समाज आधुनिकता के साथ भी उसका पालन कर सकता है। यह जरूरी नहीं की लोग रूढ़िवादिता के अंतर्गत ही अपनी परंपराओं का विस्तार कर जीवन यापन करें , बल्कि वे आधुनिकता के साथ आगे बढ़कर प्रकृति तथा संसार में होने वाले परिवर्तन के हिसाब से अपने आप को और अपनी परंपराओं को भी बदल सकते हैं, जिससे आधुनिक पीढ़ी के लड़कियों की आजादी और सपने नष्ट होने से बच जाए। उनका भविष्य उज्वल हो सके और वें भी अपने सपनों को पूरा कर अपने पैरों पर खड़ा हो सकें, साथ ही शिक्षा का भी विस्तार कर सकें।<ref>{{Cite journal|last=Tonmoy|first=Mahafujul Islam Quadery|last2=Fariha|first2=Atqiya|last3=Hami|first3=Ithmam|last4=Kar|first4=Kumkum|last5=Reza|first5=Hasan Al|last6=Bahadur|first6=Newaz Mohammed|last7=Hossain|first7=Md Shahadat|date=2022-06-17|title=Computational epigenetic landscape analysis reveals association of CACNA1G-AS1, F11-AS1, NNT-AS1, and MSC-AS1 lncRNAs in prostate cancer progression through aberrant methylation|url=https://doi.org/10.1038/s41598-022-13381-0|journal=Scientific Reports|volume=12|issue=1|doi=10.1038/s41598-022-13381-0|issn=2045-2322}}</ref> a64h4bidf1i0txujmj92ahuwbd2tw3m बीरण 0 1618527 6610947 2026-09-06T06:06:13Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''बीरण''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 13.9 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना... 6610947 wikitext text/x-wiki '''बीरण''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 13.9 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1007 परिवार थे और कुल जनसंख्या 5,088 थी, जिसमें 2,676 पुरुष और 2,412 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] skpky5wedpuydvaulsd78gkgucj67l8 6610948 6610947 2026-09-06T06:06:53Z Mundhalia746 934684 6610948 wikitext text/x-wiki '''बीरण''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 13.9 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1007 परिवार थे और कुल जनसंख्या 5,088 थी, जिसमें 2,676 पुरुष और 2,412 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/biran-27/|title=Biran Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 5c85zg6p6v0lp5ryiln03x4banmn5k2 देवसर, भिवानी 0 1618528 6610952 2026-09-06T06:12:11Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''देवसर, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की... 6610952 wikitext text/x-wiki '''देवसर, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,351 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,488 थी, जिसमें 6,603 पुरुष और 5,885 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] a55z2nhv28krfn88kz6c2hi46n3y6e3 6610953 6610952 2026-09-06T06:12:48Z Mundhalia746 934684 6610953 wikitext text/x-wiki '''देवसर, भिवानी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,351 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,488 थी, जिसमें 6,603 पुरुष और 5,885 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/devsar-25/|title=Devsar Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 7jx61wtnl38bejy77jlftwq1m4z6yhg खांती भाषाएँ 0 1618529 6610970 2026-09-06T06:30:30Z सौरभ तिवारी 05 483760 ज्ञानसंदूक 6610970 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मान्सी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} dodjkcg1t5zt0znm2eumznkdq72ypxs 6610973 6610970 2026-09-06T06:33:45Z सौरभ तिवारी 05 483760 [[WP:HC|HotCat]] द्वारा +[[श्र:रूस की भाषाएँ]]; +[[श्र:यूराली भाषाएँ]]; +[[श्र:अभिश्लेषणी भाषाएँ]]; +[[श्र:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] 6610973 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मान्सी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] 0dgd0pdcdixijozvs7hjwmfl8lnbet7 6610983 6610973 2026-09-06T06:54:13Z सौरभ तिवारी 05 483760 6610983 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मानसी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} '''खांती भाषाएँ''' ({{lang-en|Khanty languages}}) (जिसे हंती भी लिखा जाता है) [[ऊग्रिक भाषाएँ|उग्रिक भाषाओं]] की एक शाखा है जिसमें कई बोलियों के समूह शामिल हैं। इसे पहले ओस्त्याक ({{lang-en|Ostyak}}) के नाम से जाना जाता था। इसे कभी एक भाषा तो कभी साइबेरिया के खांती-मानसी और यामालो-नेनेत्स स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाने वाली अलग-अलग भाषाओं का समूह माना जाता है। खांती [[यूराली भाषा-परिवार]] का हिस्सा है।<ref>{{cite book |last1=आस्या |first1=पेरेल्ट्सवाइग |title=Languages of the World : An Introduction |date=2023 |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=9781009338622 |page=111 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Languages_of_the_World/ucjlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Khanty+belongs+to+the+wider+Uralic+language+family&pg=PA111&printsec=frontcover |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=दुनिया की भाषाएँ : एक परिचय}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] outzf2gx9csyltx878gk4y7dktaooss 6611001 6610983 2026-09-06T07:16:16Z सौरभ तिवारी 05 483760 विस्तार किया गया। 6611001 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मानसी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} '''खांती भाषाएँ''' ({{lang-en|Khanty languages}}) (जिसे हंती भी लिखा जाता है) [[ऊग्रिक भाषाएँ|उग्रिक भाषाओं]] की एक शाखा है जिसमें कई बोलियों के समूह शामिल हैं। इसे पहले ओस्त्याक ({{lang-en|Ostyak}}) के नाम से जाना जाता था। इसे कभी एक भाषा तो कभी साइबेरिया के खांती-मानसी और यामालो-नेनेत्स स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाने वाली अलग-अलग भाषाओं का समूह माना जाता है। खांती [[यूराली भाषा-परिवार]] का हिस्सा है।<ref>{{cite book |last1=आस्या |first1=पेरेल्ट्सवाइग |title=Languages of the World : An Introduction |date=2023 |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=9781009338622 |page=111 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Languages_of_the_World/ucjlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Khanty+belongs+to+the+wider+Uralic+language+family&pg=PA111&printsec=frontcover |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=दुनिया की भाषाएँ : एक परिचय}}</ref> वर्ष 2010 में उत्तरी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 7,500 और पूर्वी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 2,000 थी। दक्षिणी खांती भाषा 20वीं सदी के शुरुआत से ही विलुप्त मानी जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty (Ханты) |url=https://omniglot.com/writing/khanty.htm |website=ओम्निग्लॉट |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> खांती भाषा की कई [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैं। पश्चिमी समूह में ओबडोरियन, ओब और इर्तिश बोलियाँ शामिल हैं। पूर्वी समूह में सर्गुत और वाख-वस्युगान बोलियाँ शामिल हैं। ये सभी बोलियाँ ध्वनि, शब्द-रचना और शब्दावली के मामले में एक-दूसरे से इतनी भिन्न हैं कि तीनों मुख्य ''बोलियाँ'' (उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी) एक-दूसरे की समझ से बाहर हैं।<ref>{{cite book |last1=जानोस |first1=गुल्या |title=Eastern Ostyak Chrestomathy |date=1966 |publisher=इंडियाना यूनिवर्सिटी |pages=5-6 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Eastern_Ostyak_Chrestomathy/JvwYAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Eastern%20Ostyak%20chrestomathy |trans-title=पूर्वी ओस्त्याक क्रेस्टोमैथी}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] nlogmm1o2zs6kc2v0hplmumm0wjjzu1 6611016 6611001 2026-09-06T07:43:26Z सौरभ तिवारी 05 483760 साहित्यिक भाषाएँ 6611016 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मानसी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} '''खांती भाषाएँ''' ({{lang-en|Khanty languages}}) (जिसे हंती भी लिखा जाता है) [[ऊग्रिक भाषाएँ|उग्रिक भाषाओं]] की एक शाखा है जिसमें कई बोलियों के समूह शामिल हैं। इसे पहले ओस्त्याक ({{lang-en|Ostyak}}) के नाम से जाना जाता था। इसे कभी एक भाषा तो कभी साइबेरिया के खांती-मानसी और यामालो-नेनेत्स स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाने वाली अलग-अलग भाषाओं का समूह माना जाता है। खांती [[यूराली भाषा-परिवार]] का हिस्सा है।<ref>{{cite book |last1=आस्या |first1=पेरेल्ट्सवाइग |title=Languages of the World : An Introduction |date=2023 |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=9781009338622 |page=111 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Languages_of_the_World/ucjlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Khanty+belongs+to+the+wider+Uralic+language+family&pg=PA111&printsec=frontcover |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=दुनिया की भाषाएँ : एक परिचय}}</ref> वर्ष 2010 में उत्तरी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 7,500 और पूर्वी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 2,000 थी। दक्षिणी खांती भाषा 20वीं सदी के शुरुआत से ही विलुप्त मानी जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty (Ханты) |url=https://omniglot.com/writing/khanty.htm |website=ओम्निग्लॉट |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> खांती भाषा की कई [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैं। पश्चिमी समूह में ओबडोरियन, ओब और इर्तिश बोलियाँ शामिल हैं। पूर्वी समूह में सर्गुत और वाख-वस्युगान बोलियाँ शामिल हैं। ये सभी बोलियाँ ध्वनि, शब्द-रचना और शब्दावली के मामले में एक-दूसरे से इतनी भिन्न हैं कि तीनों मुख्य ''बोलियाँ'' (उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी) एक-दूसरे की समझ से बाहर हैं।<ref>{{cite book |last1=जानोस |first1=गुल्या |title=Eastern Ostyak Chrestomathy |date=1966 |publisher=इंडियाना यूनिवर्सिटी |pages=5-6 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Eastern_Ostyak_Chrestomathy/JvwYAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Eastern%20Ostyak%20chrestomathy |trans-title=पूर्वी ओस्त्याक क्रेस्टोमैथी}}</ref> ==साहित्यिक भाषाएँ== [[File:Map of Russia - Khanty-Mansi Autonomous Okrug (2008-03).svg|thumb|300px|खांती भाषा मुख्य रूप से पश्चिमी साइबेरिया के खांती-मानसी स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाती है।]] खांती [[लेखन|लिखित भाषा]] पहली बार [[रूसी क्रांति]] के बाद वर्ष 1930 में [[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] के आधार पर और फिर वर्ष 1937 से [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक वर्णमाला]] के साथ बनाई गई थी। खांती [[साहित्य]] आम तौर पर तीन उत्तरी बोलियों—काज़िम, शुरीशकर और मिडिल ओब—में लिखा जाता है। अख़बारों की रिपोर्टिंग और प्रसारण आम तौर पर काज़िम बोली में की जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty |url=https://arctic-megapedia.com/en/khanty/ |website=आर्कटिक मल्टीलिंगुअल पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] bzdcy739twqatfwzcgaxvv7wlxcm7ha 6611019 6611016 2026-09-06T07:51:14Z सौरभ तिवारी 05 483760 6611019 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मानसी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} '''खांती भाषाएँ''' ({{lang-en|Khanty languages}}) (जिसे हंती भी लिखा जाता है) [[ऊग्रिक भाषाएँ|उग्रिक भाषाओं]] की एक शाखा है जिसमें कई बोलियों के समूह शामिल हैं। इसे पहले ओस्त्याक ({{lang-en|Ostyak}}) के नाम से जाना जाता था। इसे कभी एक भाषा तो कभी साइबेरिया के खांती-मानसी और यामालो-नेनेत्स स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाने वाली अलग-अलग भाषाओं का समूह माना जाता है। खांती [[यूराली भाषा-परिवार]] का हिस्सा है।<ref>{{cite book |last1=आस्या |first1=पेरेल्ट्सवाइग |title=Languages of the World : An Introduction |date=2023 |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=9781009338622 |page=111 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Languages_of_the_World/ucjlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Khanty+belongs+to+the+wider+Uralic+language+family&pg=PA111&printsec=frontcover |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=दुनिया की भाषाएँ : एक परिचय}}</ref> वर्ष 2010 में उत्तरी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 7,500 और पूर्वी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 2,000 थी। दक्षिणी खांती भाषा 20वीं सदी के शुरुआत से ही विलुप्त मानी जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty (Ханты) |url=https://omniglot.com/writing/khanty.htm |website=ओम्निग्लॉट |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> खांती भाषा की कई [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैं। पश्चिमी समूह में ओबडोरियन, ओब और इर्तिश बोलियाँ शामिल हैं। पूर्वी समूह में सर्गुत और वाख-वस्युगान बोलियाँ शामिल हैं। ये सभी बोलियाँ ध्वनि, शब्द-रचना और शब्दावली के मामले में एक-दूसरे से इतनी भिन्न हैं कि तीनों मुख्य ''बोलियाँ'' (उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी) एक-दूसरे की समझ से बाहर हैं।<ref>{{cite book |last1=जानोस |first1=गुल्या |title=Eastern Ostyak Chrestomathy |date=1966 |publisher=इंडियाना यूनिवर्सिटी |pages=5-6 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Eastern_Ostyak_Chrestomathy/JvwYAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Eastern%20Ostyak%20chrestomathy |trans-title=पूर्वी ओस्त्याक क्रेस्टोमैथी}}</ref> ==साहित्यिक भाषाएँ== [[File:Map of Russia - Khanty-Mansi Autonomous Okrug (2008-03).svg|thumb|300px|खांती भाषा मुख्य रूप से पश्चिमी साइबेरिया के खांती-मानसी स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाती है।]] खांती [[लेखन|लिखित भाषा]] पहली बार [[रूसी क्रांति]] के बाद वर्ष 1930 में [[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] के आधार पर और फिर वर्ष 1937 से [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक वर्णमाला]] के साथ बनाई गई थी। खांती [[साहित्य]] आम तौर पर तीन उत्तरी बोलियों—काज़िम, शुरीशकर और मिडिल ओब—में लिखा जाता है। अख़बारों की रिपोर्टिंग और प्रसारण आम तौर पर काज़िम बोली में की जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty |url=https://arctic-megapedia.com/en/khanty/ |website=आर्कटिक मल्टीलिंगुअल पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> ==विविधता== खांती भाषा को तीन मुख्य बोली समूहों में बांटा गया है, उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी खांती। ये समूह एक-दूसरे से इतने अलग हैं कि इन्हें तीन अलग-अलग भाषाएँ मानना ​​अधिक उचित है। अलग-अलग बोलियों के नाम उन नदियों के आधार पर रखे गए हैं जिनके किनारे वे बोली जाती हैं या बोली जाती थीं। दक्षिणी खांती अब संभवतः विलुप्त हो चुकी है।<ref>{{cite web |title=Indigenous People of the Arctic - Khanty |url=https://arcticportal.org/education/quick-facts/people-and-culture/4001-indigenous-people-of-the-arctic-khanty |website=आर्कटिक पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=आर्कटिक के स्वदेशी लोग - खांती}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] 474s1a8ud84gf6s5x2fawtj6zp58pw8 6611023 6611019 2026-09-06T07:56:31Z सौरभ तिवारी 05 483760 /* सन्दर्भ */ बाहरी कड़ी जोड़ी गयी 6611023 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मानसी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} '''खांती भाषाएँ''' ({{lang-en|Khanty languages}}) (जिसे हंती भी लिखा जाता है) [[ऊग्रिक भाषाएँ|उग्रिक भाषाओं]] की एक शाखा है जिसमें कई बोलियों के समूह शामिल हैं। इसे पहले ओस्त्याक ({{lang-en|Ostyak}}) के नाम से जाना जाता था। इसे कभी एक भाषा तो कभी साइबेरिया के खांती-मानसी और यामालो-नेनेत्स स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाने वाली अलग-अलग भाषाओं का समूह माना जाता है। खांती [[यूराली भाषा-परिवार]] का हिस्सा है।<ref>{{cite book |last1=आस्या |first1=पेरेल्ट्सवाइग |title=Languages of the World : An Introduction |date=2023 |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=9781009338622 |page=111 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Languages_of_the_World/ucjlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Khanty+belongs+to+the+wider+Uralic+language+family&pg=PA111&printsec=frontcover |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=दुनिया की भाषाएँ : एक परिचय}}</ref> वर्ष 2010 में उत्तरी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 7,500 और पूर्वी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 2,000 थी। दक्षिणी खांती भाषा 20वीं सदी के शुरुआत से ही विलुप्त मानी जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty (Ханты) |url=https://omniglot.com/writing/khanty.htm |website=ओम्निग्लॉट |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> खांती भाषा की कई [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैं। पश्चिमी समूह में ओबडोरियन, ओब और इर्तिश बोलियाँ शामिल हैं। पूर्वी समूह में सर्गुत और वाख-वस्युगान बोलियाँ शामिल हैं। ये सभी बोलियाँ ध्वनि, शब्द-रचना और शब्दावली के मामले में एक-दूसरे से इतनी भिन्न हैं कि तीनों मुख्य ''बोलियाँ'' (उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी) एक-दूसरे की समझ से बाहर हैं।<ref>{{cite book |last1=जानोस |first1=गुल्या |title=Eastern Ostyak Chrestomathy |date=1966 |publisher=इंडियाना यूनिवर्सिटी |pages=5-6 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Eastern_Ostyak_Chrestomathy/JvwYAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Eastern%20Ostyak%20chrestomathy |trans-title=पूर्वी ओस्त्याक क्रेस्टोमैथी}}</ref> ==साहित्यिक भाषाएँ== [[File:Map of Russia - Khanty-Mansi Autonomous Okrug (2008-03).svg|thumb|300px|खांती भाषा मुख्य रूप से पश्चिमी साइबेरिया के खांती-मानसी स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाती है।]] खांती [[लेखन|लिखित भाषा]] पहली बार [[रूसी क्रांति]] के बाद वर्ष 1930 में [[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] के आधार पर और फिर वर्ष 1937 से [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक वर्णमाला]] के साथ बनाई गई थी। खांती [[साहित्य]] आम तौर पर तीन उत्तरी बोलियों—काज़िम, शुरीशकर और मिडिल ओब—में लिखा जाता है। अख़बारों की रिपोर्टिंग और प्रसारण आम तौर पर काज़िम बोली में की जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty |url=https://arctic-megapedia.com/en/khanty/ |website=आर्कटिक मल्टीलिंगुअल पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> ==विविधता== खांती भाषा को तीन मुख्य बोली समूहों में बांटा गया है, उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी खांती। ये समूह एक-दूसरे से इतने अलग हैं कि इन्हें तीन अलग-अलग भाषाएँ मानना ​​अधिक उचित है। अलग-अलग बोलियों के नाम उन नदियों के आधार पर रखे गए हैं जिनके किनारे वे बोली जाती हैं या बोली जाती थीं। दक्षिणी खांती अब संभवतः विलुप्त हो चुकी है।<ref>{{cite web |title=Indigenous People of the Arctic - Khanty |url=https://arcticportal.org/education/quick-facts/people-and-culture/4001-indigenous-people-of-the-arctic-khanty |website=आर्कटिक पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=आर्कटिक के स्वदेशी लोग - खांती}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} *[http://www.omniglot.com/writing/khanty.htm खांती वर्णमाला के लिए ऑम्निग्लॉट पेज] * [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=new100&morpho=0&basename=new100\ura\oug&limit=-1 ग्लोबल लेक्सिकोस्टैटिस्टिकल डेटाबेस में खांती मूल शब्दावली] *[https://web.archive.org/web/20080604094258/http://www.l.u-tokyo.ac.jp/~kmatsum/kaken/Rusbiblio/Khanty.html खांती ग्रंथ-सूची संबंधी मार्गदर्शिका] [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] soctui3c57qu4d5jkquowcjaujarc7r 6611024 6611023 2026-09-06T07:57:08Z सौरभ तिवारी 05 483760 6611024 wikitext text/x-wiki {{Infobox language family | name = खान्ती | region = खान्ती-मानसी, [[रूस]] | ethnicity = [[खान्ती]] | speakers = | date = | familycolor = यूराली | fam1 = [[यूराली भाषा-परिवार|यूराली भाषाएँ]] | fam2 = [[फ़िनो-ऊग्रिक भाषाएँ|फ़िनो-ऊग्रिक]] | fam3 = [[ऊग्रिक भाषाएँ]] | iso3 = | glotto = | glottorefname = | map = 6-Ob Ugric-languages.png | mapcaption = 20वीं सदी की शुरुआत में खांती और मानसी भाषाएँ | altname = | glottoname = | child1 = उत्तरी खांती भाषा | child2 = दक्षिणी खांती भाषा [[विलुप्त भाषाएँ|*]] | child3 = पूर्वी खांती भाषा }} '''खांती भाषाएँ''' ({{lang-en|Khanty languages}}) (जिसे हंती भी लिखा जाता है) [[ऊग्रिक भाषाएँ|उग्रिक भाषाओं]] की एक शाखा है जिसमें कई बोलियों के समूह शामिल हैं। इसे पहले ओस्त्याक ({{lang-en|Ostyak}}) के नाम से जाना जाता था। इसे कभी एक भाषा तो कभी साइबेरिया के खांती-मानसी और यामालो-नेनेत्स स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाने वाली अलग-अलग भाषाओं का समूह माना जाता है। खांती [[यूराली भाषा-परिवार]] का हिस्सा है।<ref>{{cite book |last1=आस्या |first1=पेरेल्ट्सवाइग |title=Languages of the World : An Introduction |date=2023 |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |isbn=9781009338622 |page=111 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Languages_of_the_World/ucjlEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Khanty+belongs+to+the+wider+Uralic+language+family&pg=PA111&printsec=frontcover |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=दुनिया की भाषाएँ : एक परिचय}}</ref> वर्ष 2010 में उत्तरी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 7,500 और पूर्वी खांती बोलने वालों की संख्या लगभग 2,000 थी। दक्षिणी खांती भाषा 20वीं सदी के शुरुआत से ही विलुप्त मानी जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty (Ханты) |url=https://omniglot.com/writing/khanty.htm |website=ओम्निग्लॉट |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> खांती भाषा की कई [[उपभाषा|बोलियाँ]] हैं। पश्चिमी समूह में ओबडोरियन, ओब और इर्तिश बोलियाँ शामिल हैं। पूर्वी समूह में सर्गुत और वाख-वस्युगान बोलियाँ शामिल हैं। ये सभी बोलियाँ ध्वनि, शब्द-रचना और शब्दावली के मामले में एक-दूसरे से इतनी भिन्न हैं कि तीनों मुख्य ''बोलियाँ'' (उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी) एक-दूसरे की समझ से बाहर हैं।<ref>{{cite book |last1=जानोस |first1=गुल्या |title=Eastern Ostyak Chrestomathy |date=1966 |publisher=इंडियाना यूनिवर्सिटी |pages=5-6 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Eastern_Ostyak_Chrestomathy/JvwYAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=Eastern%20Ostyak%20chrestomathy |trans-title=पूर्वी ओस्त्याक क्रेस्टोमैथी}}</ref> ==साहित्यिक भाषाएँ== [[File:Map of Russia - Khanty-Mansi Autonomous Okrug (2008-03).svg|thumb|300px|खांती भाषा मुख्य रूप से पश्चिमी साइबेरिया के खांती-मानसी स्वायत्त ओक्रुग में बोली जाती है।]] खांती [[लेखन|लिखित भाषा]] पहली बार [[रूसी क्रांति]] के बाद वर्ष 1930 में [[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] के आधार पर और फिर वर्ष 1937 से [[सीरिलिक लिपि|सिरिलिक वर्णमाला]] के साथ बनाई गई थी। खांती [[साहित्य]] आम तौर पर तीन उत्तरी बोलियों—काज़िम, शुरीशकर और मिडिल ओब—में लिखा जाता है। अख़बारों की रिपोर्टिंग और प्रसारण आम तौर पर काज़िम बोली में की जाती है।<ref>{{cite web |title=Khanty |url=https://arctic-megapedia.com/en/khanty/ |website=आर्कटिक मल्टीलिंगुअल पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=खांती}}</ref> ==विविधता== खांती भाषा को तीन मुख्य बोली समूहों में बांटा गया है, उत्तरी, दक्षिणी और पूर्वी खांती। ये समूह एक-दूसरे से इतने अलग हैं कि इन्हें तीन अलग-अलग भाषाएँ मानना ​​अधिक उचित है। अलग-अलग बोलियों के नाम उन नदियों के आधार पर रखे गए हैं जिनके किनारे वे बोली जाती हैं या बोली जाती थीं। दक्षिणी खांती अब संभवतः विलुप्त हो चुकी है।<ref>{{cite web |title=Indigenous People of the Arctic - Khanty |url=https://arcticportal.org/education/quick-facts/people-and-culture/4001-indigenous-people-of-the-arctic-khanty |website=आर्कटिक पोर्टल |access-date=6 सितम्बर 2026 |language=en |trans-title=आर्कटिक के स्वदेशी लोग - खांती}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} ==बाहरी कड़ियाँ== *[http://www.omniglot.com/writing/khanty.htm खांती वर्णमाला के लिए ऑम्निग्लॉट पेज] * [http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=new100&morpho=0&basename=new100\ura\oug&limit=-1 ग्लोबल लेक्सिकोस्टैटिस्टिकल डेटाबेस में खांती मूल शब्दावली] *[https://web.archive.org/web/20080604094258/http://www.l.u-tokyo.ac.jp/~kmatsum/kaken/Rusbiblio/Khanty.html खांती ग्रंथ-सूची संबंधी मार्गदर्शिका] [[श्रेणी:रूस की भाषाएँ]] [[श्रेणी:यूराली भाषाएँ]] [[श्रेणी:अभिश्लेषणी भाषाएँ]] [[श्रेणी:स्वर सहयोगी भाषाएँ]] 6xccqlommac1s2v9giq7fn0lqm7ua2j हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य 0 1618530 6610975 2026-09-06T06:34:24Z Sudhkmr 946312 नया पृष्ठ: '''हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य''' हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य उत्तर प्रदेश के पश्चिमी भाग में स्थित एक वन्यजीव अभयारण्य है। इसकी स्थापना 1986 में गंगा नदी के बेसिन की पारिस्थितिकी... 6610975 wikitext text/x-wiki '''हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य''' हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य उत्तर प्रदेश के पश्चिमी भाग में स्थित एक वन्यजीव अभयारण्य है। इसकी स्थापना 1986 में गंगा नदी के बेसिन की पारिस्थितिकी और जैव विविधता के संरक्षण के उद्देश्य से की गई थी। इसका औसत क्षेत्रफल लगभग 2,073 वर्ग किलोमीटर है। [[चित्र:| '''भौगोलिक स्थिति''' अभयारण्य गंगा नदी के उत्तरी तट और उससे जुड़े क्षेत्रों में फैला हुआ है। सरकारी स्रोतों के अनुसार इसका क्षेत्र मेरठ, हापुड़, बिजनौर, अमरोहा और मुजफ्फरनगर जिलों तक विस्तृत है। अभयारण्य में विभिन्न प्रकार के प्राकृतिक आवास पाए जाते हैं, जिनमें आर्द्रभूमि, दलदली क्षेत्र, रेतीले क्षेत्र, घासभूमि और झाड़ियाँ शामिल हैं। '''वनस्पति''' अभयारण्य की वनस्पति में ऊँची आर्द्र घासभूमि, छोटी सूखी घासभूमि, झाड़ियाँ और वृक्षारोपण क्षेत्र शामिल हैं। गंगा तथा उससे संबंधित आर्द्र क्षेत्रों की वनस्पति अनेक वन्यजीवों और पक्षियों को भोजन तथा आवास प्रदान करती है। '''वन्यजीव''' हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य में अनेक स्तनधारी, पक्षी और सरीसृप प्रजातियाँ पाई जाती हैं। यहाँ बारहसिंगा (स्वैम्प डियर), हॉग डियर, चीतल, नीलगाय, जंगली सूअर, तेंदुआ, जंगली बिल्ली, सियार और लोमड़ी सहित कई प्रजातियाँ दर्ज की गई हैं। गंगा तथा इससे जुड़े जल और आर्द्रभूमि क्षेत्रों में गंगा नदी डॉल्फिन, घड़ियाल और कछुओं सहित जलीय जीव भी पाए जाते हैं। क्षेत्र में स्थानीय तथा प्रवासी पक्षियों की विभिन्न प्रजातियाँ भी पाई जाती हैं। '''संरक्षण महत्व''' अभयारण्य की स्थापना गंगा बेसिन की पारिस्थितिकी और जैव विविधता के संरक्षण के उद्देश्य से की गई थी। यहाँ की घासभूमियाँ, आर्द्रभूमियाँ और नदी से जुड़े आवास विभिन्न वन्यजीव प्रजातियों के लिए महत्वपूर्ण हैं। '''पारिस्थितिकी संवेदनशील क्षेत्र''' हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य के आसपास पारिस्थितिकी संवेदनशील क्षेत्र निर्धारित करने के संबंध में केंद्र सरकार द्वारा अधिसूचना जारी की गई है। उपलब्ध सरकारी दस्तावेजों में प्रस्तावित पारिस्थितिकी संवेदनशील क्षेत्र का क्षेत्रफल 239.41 वर्ग किलोमीटर बताया गया है। '''ऐतिहासिक क्षेत्र से संबंध''' अभयारण्य का नाम और क्षेत्र प्राचीन हस्तिनापुर से जुड़ा हैं। हस्तिनापुर भारतीय इतिहास और महाभारत की परंपरा में उल्लेखित एक प्राचीन नगर है। हालांकि, अभयारण्य का संरक्षण क्षेत्र एक वन्यजीव एवं पारिस्थितिक क्षेत्र के रूप में प्रशासनिक रूप से परिभाषित है। ldrv5dz1aztpdxvf0s7qvab5b4hfapn वार्ता:हस्तिनापुर वन्यजीव अभयारण्य 1 1618531 6610979 2026-09-06T06:40:36Z Sudhkmr 946312 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6610979 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 ढाब ढाणी 0 1618532 6610994 2026-09-06T07:08:53Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''ढाब ढाणी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 29 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनग... 6610994 wikitext text/x-wiki '''ढाब ढाणी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 29 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 522 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,954 थी, जिसमें 1,564 पुरुष और 1,390 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 2pgtxg3r8ddywdqe2fmlp2p2gpn1dus 6610995 6610994 2026-09-06T07:09:31Z Mundhalia746 934684 6610995 wikitext text/x-wiki '''ढाब ढाणी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 29 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 522 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,954 थी, जिसमें 1,564 पुरुष और 1,390 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/dhab-dhani-141/|title=Dhab Dhani Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 2n1fwmjuj54qtj9gj9dwhk5e781dz5d आभासी मशीन 0 1618533 6610996 2026-09-06T07:11:55Z चाहर धर्मेंद्र 703114 ऐसा सॉफ़्टवेयर जो पूरे कंप्यूटर का अनुकरण करता है, जिसका उपयोग अक्सर होस्ट सिस्टम से भिन्न ऑपरेटिंग सिस्टम या हार्डवेयर आर्किटेक्चर प्रदान करने के लिए किया जाता है। 6610996 wikitext text/x-wiki [[File:Virt-manager_3.2.0_QEMU_KVM_screenshot.png|thumb|upright=1.35|आभासी मैनेजर विंडो में हाइकू ऑपरेटिंग सिस्टम चला रहा है]] [[अभिकलन]] के क्षेत्र में '''आभासी मशीन''' एक ऐसी आभासी व्यवस्था है, जो किसी वास्तविक [[संगणक|कंप्यूटर]] की संरचना और कार्यप्रणाली का अनुकरण करते हुए उपयोगकर्ता को लगभग वही अनुभव प्रदान करती है, जो एक भौतिक कंप्यूटर से प्राप्त होता है।<ref name="Book">{{Cite book|title=Bharatiya Darshanik Chintan - Bhaag Do|last=अखिल भारतीय दर्शन-परिषद|first=ज्योतिस्वरूप दुबे|url=https://www.google.ae/books/edition/Bh%C4%81rat%C4%ABya_d%C4%81r%C5%9Banika_cintana/Qa_WAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8&printsec=frontcover|date=6 जून 2009|publisher= अखिल भारतीय दर्शन-परिषद तथा न्यु भारतीय बुका कोरपोरेशना|isbn=9788183150071|page=325}}</ref> दूसरे शब्दों में, आभासी मशीन किसी वास्तविक कंप्यूटर का एक आभासी रूप है, जिसके माध्यम से कंप्यूटर की कार्यक्षमता को भौतिक सीमाओं से अलग एक स्वतंत्र वातावरण में उपलब्ध कराया जा सकता है। इसके निर्माण और संचालन में विशेष हार्डवेयर, सॉफ्टवेयर अथवा दोनों का संयुक्त उपयोग किया जा सकता है। अपने उद्देश्य और कार्यप्रणाली के आधार पर आभासी मशीनों को मुख्यतः दो प्रमुख श्रेणियों में समझा जाता है—सिस्टम आभासी मशीन और प्रक्रिया आभासी मशीन। सिस्टम आभासी मशीन, जिसे पूर्ण वर्चुअलीकरण आभासी मशीन भी कहा जाता है,<ref>{{cite thesis |last=Dittamo |first=Cristian |title=On Expressing Different Concurrency Paradigms on Virtual Execution Systems |type=Ph.D. thesis |publisher=University of Pisa |date=2010 |url=https://www.researchgate.net/publication/221028529 |access-date=12 May 2025}}</ref> एक संपूर्ण वास्तविक कंप्यूटर के विकल्प के रूप में कार्य करती है। यह इतना व्यापक आभासी वातावरण उपलब्ध कराती है कि उसके भीतर एक पूर्ण संचालन तंत्र स्थापित करके चलाया जा सकता है। इस व्यवस्था का सबसे महत्वपूर्ण घटक हाइपरवाइज़र होता है, जो भौतिक कंप्यूटर के संसाधनों, जैसे संसाधक, स्मृति और अन्य हार्डवेयर साधनों का सुव्यवस्थित ढंग से प्रबंधन करता है तथा उन्हें अनेक आभासी मशीनों के बीच बाँटता है। परिणामस्वरूप, एक ही भौतिक कंप्यूटर पर कई स्वतंत्र आभासी वातावरण एक साथ कार्य कर सकते हैं और प्रत्येक वातावरण दूसरे से पर्याप्त रूप से पृथक रहता है। आधुनिक हाइपरवाइज़र इस प्रक्रिया को अधिक प्रभावी और तीव्र बनाने के लिए हार्डवेयर-सहायित वर्चुअलीकरण का उपयोग करते हैं, जिसमें केंद्रीय संसाधक में उपलब्ध विशेष वर्चुअलीकरण सुविधाएँ हाइपरवाइज़र को आवश्यक सहायता प्रदान करती हैं। इसके विपरीत, प्रक्रिया आभासी मशीन का उद्देश्य पूरे कंप्यूटर या पूर्ण संचालन तंत्र का अनुकरण करना नहीं, बल्कि किसी विशेष कंप्यूटर कार्यक्रम को एक ऐसे आभासी वातावरण में चलाना है, जो उसे किसी एक विशिष्ट हार्डवेयर या संचालन तंत्र पर निर्भर रहने से मुक्त कर सके। यह एक ऐसा मंच-स्वतंत्र वातावरण उपलब्ध कराती है, जिसमें किसी कार्यक्रम का निष्पादन उसके मूल हार्डवेयर की सीमाओं से अपेक्षाकृत स्वतंत्र होकर संभव होता है। इस प्रकार, प्रक्रिया आभासी मशीन सॉफ्टवेयर की पोर्टेबिलिटी और अनुकूलनशीलता को बढ़ाती है तथा विभिन्न कंप्यूटिंग प्रणालियों के बीच कार्यक्रमों के संचालन को सरल बनाती है। == सन्दर्भ == bocvi4apb9l2hcx137sig5zec4oqszx 6610998 6610996 2026-09-06T07:15:34Z चाहर धर्मेंद्र 703114 श्रेणी 6610998 wikitext text/x-wiki [[File:Virt-manager_3.2.0_QEMU_KVM_screenshot.png|thumb|upright=1.35|आभासी मैनेजर विंडो में हाइकू ऑपरेटिंग सिस्टम चला रहा है]] [[अभिकलन]] के क्षेत्र में '''आभासी मशीन''' एक ऐसी आभासी व्यवस्था है, जो किसी वास्तविक [[संगणक|कंप्यूटर]] की संरचना और कार्यप्रणाली का अनुकरण करते हुए उपयोगकर्ता को लगभग वही अनुभव प्रदान करती है, जो एक भौतिक कंप्यूटर से प्राप्त होता है।<ref name="Book">{{Cite book|title=Bharatiya Darshanik Chintan - Bhaag Do|last=अखिल भारतीय दर्शन-परिषद|first=ज्योतिस्वरूप दुबे|url=https://www.google.ae/books/edition/Bh%C4%81rat%C4%ABya_d%C4%81r%C5%9Banika_cintana/Qa_WAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%86%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A4%B6%E0%A5%80%E0%A4%A8&printsec=frontcover|date=6 जून 2009|publisher= अखिल भारतीय दर्शन-परिषद तथा न्यु भारतीय बुका कोरपोरेशना|isbn=9788183150071|page=325}}</ref> दूसरे शब्दों में, आभासी मशीन किसी वास्तविक कंप्यूटर का एक आभासी रूप है, जिसके माध्यम से कंप्यूटर की कार्यक्षमता को भौतिक सीमाओं से अलग एक स्वतंत्र वातावरण में उपलब्ध कराया जा सकता है। इसके निर्माण और संचालन में विशेष हार्डवेयर, सॉफ्टवेयर अथवा दोनों का संयुक्त उपयोग किया जा सकता है। अपने उद्देश्य और कार्यप्रणाली के आधार पर आभासी मशीनों को मुख्यतः दो प्रमुख श्रेणियों में समझा जाता है—सिस्टम आभासी मशीन और प्रक्रिया आभासी मशीन। सिस्टम आभासी मशीन, जिसे पूर्ण वर्चुअलीकरण आभासी मशीन भी कहा जाता है,<ref>{{cite thesis |last=Dittamo |first=Cristian |title=On Expressing Different Concurrency Paradigms on Virtual Execution Systems |type=Ph.D. thesis |publisher=University of Pisa |date=2010 |url=https://www.researchgate.net/publication/221028529 |access-date=12 May 2025}}</ref> एक संपूर्ण वास्तविक कंप्यूटर के विकल्प के रूप में कार्य करती है। यह इतना व्यापक आभासी वातावरण उपलब्ध कराती है कि उसके भीतर एक पूर्ण संचालन तंत्र स्थापित करके चलाया जा सकता है। इस व्यवस्था का सबसे महत्वपूर्ण घटक हाइपरवाइज़र होता है, जो भौतिक कंप्यूटर के संसाधनों, जैसे संसाधक, स्मृति और अन्य हार्डवेयर साधनों का सुव्यवस्थित ढंग से प्रबंधन करता है तथा उन्हें अनेक आभासी मशीनों के बीच बाँटता है। परिणामस्वरूप, एक ही भौतिक कंप्यूटर पर कई स्वतंत्र आभासी वातावरण एक साथ कार्य कर सकते हैं और प्रत्येक वातावरण दूसरे से पर्याप्त रूप से पृथक रहता है। आधुनिक हाइपरवाइज़र इस प्रक्रिया को अधिक प्रभावी और तीव्र बनाने के लिए हार्डवेयर-सहायित वर्चुअलीकरण का उपयोग करते हैं, जिसमें केंद्रीय संसाधक में उपलब्ध विशेष वर्चुअलीकरण सुविधाएँ हाइपरवाइज़र को आवश्यक सहायता प्रदान करती हैं। इसके विपरीत, प्रक्रिया आभासी मशीन का उद्देश्य पूरे कंप्यूटर या पूर्ण संचालन तंत्र का अनुकरण करना नहीं, बल्कि किसी विशेष कंप्यूटर कार्यक्रम को एक ऐसे आभासी वातावरण में चलाना है, जो उसे किसी एक विशिष्ट हार्डवेयर या संचालन तंत्र पर निर्भर रहने से मुक्त कर सके। यह एक ऐसा मंच-स्वतंत्र वातावरण उपलब्ध कराती है, जिसमें किसी कार्यक्रम का निष्पादन उसके मूल हार्डवेयर की सीमाओं से अपेक्षाकृत स्वतंत्र होकर संभव होता है। इस प्रकार, प्रक्रिया आभासी मशीन सॉफ्टवेयर की पोर्टेबिलिटी और अनुकूलनशीलता को बढ़ाती है तथा विभिन्न कंप्यूटिंग प्रणालियों के बीच कार्यक्रमों के संचालन को सरल बनाती है। == सन्दर्भ == [[श्रेणी:प्रचालन तंत्र प्रौद्योगिकी]] 6p8s61fptc6xs1vc71mlbdj8bt0s2nt वार्ता:आभासी मशीन 1 1618534 6611000 2026-09-06T07:16:02Z चाहर धर्मेंद्र 703114 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6611000 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 दिनौद 0 1618535 6611002 2026-09-06T07:19:23Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''दिनौद''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनु... 6611002 wikitext text/x-wiki '''दिनौद''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 3,275 परिवार थे और कुल जनसंख्या 15,792 थी, जिसमें 8,398 पुरुष और 7,394 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] f3fu5njq191ieyg1xmv5yxuvqh76ngu 6611005 6611002 2026-09-06T07:19:59Z Mundhalia746 934684 6611005 wikitext text/x-wiki '''दिनौद''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 3,275 परिवार थे और कुल जनसंख्या 15,792 थी, जिसमें 8,398 पुरुष और 7,394 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/dinod-26/|title=Dinod Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 2gsc5pjksa8vaclagmbpvx2uvne7nd4 अशोक हमराही 0 1618536 6611003 2026-09-06T07:19:40Z Rajul Ashok 946319 नया पृष्ठ: '''अशोक हमराही''' (अंग्रेज़ी: Ashok Hamrahi) एक भारतीय फिल्म पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक (प्लेराइट), गीतकार और वरिष्ठ पत्रकार हैं।<ref name="profile">{{cite web |title=Ashok Hamrahi Personal Profile |url=https://imd... 6611003 wikitext text/x-wiki '''अशोक हमराही''' (अंग्रेज़ी: Ashok Hamrahi) एक भारतीय फिल्म पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक (प्लेराइट), गीतकार और वरिष्ठ पत्रकार हैं।<ref name="profile">{{cite web |title=Ashok Hamrahi Personal Profile |url=https://imdb.com |website=IMDb |accessdate=2026-09-06}}</ref> वे भारतीय सिनेमा, दूरदर्शन, आकाशवाणी (रेडियो) और उत्तर प्रदेश व मुंबई के रंगमंच जगत में चार दशकों से अधिक समय से सक्रिय हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == अशोक हमराही की उच्च शिक्षा हिंदी साहित्य में हुई है। उन्होंने हिंदी साहित्य से स्नातकोत्तर (M.A. in Hindi Literature) और कानून की डिग्री (LLB) हासिल की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने 'आयुर्वेद रत्न' की उपाधि भी प्राप्त की है।<ref name="profile" /> == करियर == === प्रिंट और इलेक्ट्रॉनिक मीडिया (पत्रकारिता) === अशोक हमराही ने सन 1980 से पत्रकारिता के क्षेत्र में काम करना शुरू किया।<ref name="profile" /> उनका पत्रकारिता सफर इस प्रकार रहा है: * '''नवजीवन (दैनिक अखबार):''' वर्ष 1986 से 1999 तक लखनऊ में उप-संपादक (Sub Editor) के रूप में कार्य किया। * '''नूतन सवेरा (साप्ताहिक):''' वर्ष 2000 से 2008 तक मुंबई में समाचार संपादक (News Editor) रहे। * '''हमवतन (साप्ताहिक):''' वर्ष 2011 से 2013 तक संयुक्त संपादक (Joint Editor) के रूप में कार्यभार संभाला। * इसके अलावा उन्होंने 'सुधा भारती' (साहित्यिक मासिक पत्रिका) के प्रकाशक एवं संपादक के रूप में भी काम किया। * वे ज़ी न्यूज़ (Zee News, दिल्ली) में मई 1999 से जुलाई 1999 तक निदेशक और संपादक के रूप में भी जुड़े रहे।<ref name="profile" /> === रेडियो और टेलीविजन === वे वर्ष 1991 से 2020 तक आकाशवाणी (AIR) लखनऊ, विविध भारती मुंबई और एफएम गोल्ड मुंबई में आकस्मिक उद्घोषक (Casual Announcer) और आरजे (RJ) के रूप में सक्रिय रहे हैं।<ref name="profile" /> * '''आस्था टीवी:''' वर्ष 2000 से 2009 तक उन्होंने आस्था चैनल के लिए लेखक, निर्देशक और एंकर के रूप में 'आस्था समाचार', 'मंगल कामना' और 'सात्विक आहार' जैसे कार्यक्रमों का संचालन किया।<ref name="profile" /> * '''दूरदर्शन और अन्य चैनल:''' उन्होंने दूरदर्शन के लिए 'सबके लिए', 'इंद्रधनुष', और 'तलाक क्यों' जैसे धारावाहिकों की कहानी, पटकथा और संवाद लिखे हैं। इसके अलावा उन्होंने फणीश्वर नाथ रेणु की कहानी 'ठेस' और जयशंकर प्रसाद की 'गुंडा' व 'कामायनी' जैसी प्रसिद्ध साहित्यिक कृतियों का टीवी रूपांतरण (Script & Screenplay) भी किया।<ref name="profile" /> === फिल्म और वृत्तचित्र (Documentary) लेखन === अशोक हमराही बॉलीवुड में कई फीचर फिल्मों और टेलीफिल्मों के लेखन से जुड़े रहे हैं: * '''फीचर फिल्में:''' उनके द्वारा लिखित प्रमुख फिल्मों में ''कहानी गुड़िया की'' (2008 - वास्तविक घटना पर आधारित), ''आशिक मिज़ाज'', ''प्यार बंटता नहीं'', ''परदेसी मीत'', ''हे भगवान'' और ''अनामिका'' शामिल हैं।<ref name="profile" /> * '''वृत्तचित्र (Documentary):''' उन्होंने 'प्रियदर्शिनी इंदिरा गांधी स्मृति शेष', 'गुलाब बाई', 'बुद्धम शरणम गच्छामि' और 'महाकुंभ' जैसे कई महत्वपूर्ण वृत्तचित्रों का निर्माण, निर्देशन और लेखन किया है।<ref name="profile" /> === रंगमंच और संगीत === एक नाटककार के रूप में उन्होंने 'सिद्धार्थ का गृह त्याग', 'मायाजाल', 'रेनबो' और कारगिल वीरों को समर्पित म्यूजिकल नाटक 'विजय' का लेखन किया।<ref name="profile" /> वे एक स्थापित गीतकार भी हैं, जिन्होंने वीनस और टी-सीरीज़ जैसी बड़ी म्यूजिक कंपनियों के लिए 2,000 से अधिक गीत, भजन और गज़लें लिखी हैं।<ref name="profile" /> == सम्मान व सदस्यता == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' रंग-लेखन विधा में विशिष्ट योगदान के लिए उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा सम्मानित।<ref name="profile" /> * उत्तर प्रदेश के राज्यपाल और सांस्कृतिक मामलों के विभाग द्वारा विशेष सम्मान।<ref name="profile" /> * वे 'फिल्म राइटर्स एसोसिएशन' (FWA) और 'द इंडियन परफॉर्मिंग राइट सोसायटी लिमिटेड' (IPRS) के सम्मानित सदस्य हैं।<ref name="profile" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय गीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] 918xot2hagwa92rk87pth0rmpcv6873 6611007 6611003 2026-09-06T07:20:47Z AMAN KUMAR 911487 शीघ्र हटाने का अनुरोध ( मापदंड:[[वि:शीह#व7|शीह व7]]) 6611007 wikitext text/x-wiki {{db-spam}} '''अशोक हमराही''' (अंग्रेज़ी: Ashok Hamrahi) एक भारतीय फिल्म पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक (प्लेराइट), गीतकार और वरिष्ठ पत्रकार हैं।<ref name="profile">{{cite web |title=Ashok Hamrahi Personal Profile |url=https://imdb.com |website=IMDb |accessdate=2026-09-06}}</ref> वे भारतीय सिनेमा, दूरदर्शन, आकाशवाणी (रेडियो) और उत्तर प्रदेश व मुंबई के रंगमंच जगत में चार दशकों से अधिक समय से सक्रिय हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == अशोक हमराही की उच्च शिक्षा हिंदी साहित्य में हुई है। उन्होंने हिंदी साहित्य से स्नातकोत्तर (M.A. in Hindi Literature) और कानून की डिग्री (LLB) हासिल की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने 'आयुर्वेद रत्न' की उपाधि भी प्राप्त की है।<ref name="profile" /> == करियर == === प्रिंट और इलेक्ट्रॉनिक मीडिया (पत्रकारिता) === अशोक हमराही ने सन 1980 से पत्रकारिता के क्षेत्र में काम करना शुरू किया।<ref name="profile" /> उनका पत्रकारिता सफर इस प्रकार रहा है: * '''नवजीवन (दैनिक अखबार):''' वर्ष 1986 से 1999 तक लखनऊ में उप-संपादक (Sub Editor) के रूप में कार्य किया। * '''नूतन सवेरा (साप्ताहिक):''' वर्ष 2000 से 2008 तक मुंबई में समाचार संपादक (News Editor) रहे। * '''हमवतन (साप्ताहिक):''' वर्ष 2011 से 2013 तक संयुक्त संपादक (Joint Editor) के रूप में कार्यभार संभाला। * इसके अलावा उन्होंने 'सुधा भारती' (साहित्यिक मासिक पत्रिका) के प्रकाशक एवं संपादक के रूप में भी काम किया। * वे ज़ी न्यूज़ (Zee News, दिल्ली) में मई 1999 से जुलाई 1999 तक निदेशक और संपादक के रूप में भी जुड़े रहे।<ref name="profile" /> === रेडियो और टेलीविजन === वे वर्ष 1991 से 2020 तक आकाशवाणी (AIR) लखनऊ, विविध भारती मुंबई और एफएम गोल्ड मुंबई में आकस्मिक उद्घोषक (Casual Announcer) और आरजे (RJ) के रूप में सक्रिय रहे हैं।<ref name="profile" /> * '''आस्था टीवी:''' वर्ष 2000 से 2009 तक उन्होंने आस्था चैनल के लिए लेखक, निर्देशक और एंकर के रूप में 'आस्था समाचार', 'मंगल कामना' और 'सात्विक आहार' जैसे कार्यक्रमों का संचालन किया।<ref name="profile" /> * '''दूरदर्शन और अन्य चैनल:''' उन्होंने दूरदर्शन के लिए 'सबके लिए', 'इंद्रधनुष', और 'तलाक क्यों' जैसे धारावाहिकों की कहानी, पटकथा और संवाद लिखे हैं। इसके अलावा उन्होंने फणीश्वर नाथ रेणु की कहानी 'ठेस' और जयशंकर प्रसाद की 'गुंडा' व 'कामायनी' जैसी प्रसिद्ध साहित्यिक कृतियों का टीवी रूपांतरण (Script & Screenplay) भी किया।<ref name="profile" /> === फिल्म और वृत्तचित्र (Documentary) लेखन === अशोक हमराही बॉलीवुड में कई फीचर फिल्मों और टेलीफिल्मों के लेखन से जुड़े रहे हैं: * '''फीचर फिल्में:''' उनके द्वारा लिखित प्रमुख फिल्मों में ''कहानी गुड़िया की'' (2008 - वास्तविक घटना पर आधारित), ''आशिक मिज़ाज'', ''प्यार बंटता नहीं'', ''परदेसी मीत'', ''हे भगवान'' और ''अनामिका'' शामिल हैं।<ref name="profile" /> * '''वृत्तचित्र (Documentary):''' उन्होंने 'प्रियदर्शिनी इंदिरा गांधी स्मृति शेष', 'गुलाब बाई', 'बुद्धम शरणम गच्छामि' और 'महाकुंभ' जैसे कई महत्वपूर्ण वृत्तचित्रों का निर्माण, निर्देशन और लेखन किया है।<ref name="profile" /> === रंगमंच और संगीत === एक नाटककार के रूप में उन्होंने 'सिद्धार्थ का गृह त्याग', 'मायाजाल', 'रेनबो' और कारगिल वीरों को समर्पित म्यूजिकल नाटक 'विजय' का लेखन किया।<ref name="profile" /> वे एक स्थापित गीतकार भी हैं, जिन्होंने वीनस और टी-सीरीज़ जैसी बड़ी म्यूजिक कंपनियों के लिए 2,000 से अधिक गीत, भजन और गज़लें लिखी हैं।<ref name="profile" /> == सम्मान व सदस्यता == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' रंग-लेखन विधा में विशिष्ट योगदान के लिए उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा सम्मानित।<ref name="profile" /> * उत्तर प्रदेश के राज्यपाल और सांस्कृतिक मामलों के विभाग द्वारा विशेष सम्मान।<ref name="profile" /> * वे 'फिल्म राइटर्स एसोसिएशन' (FWA) और 'द इंडियन परफॉर्मिंग राइट सोसायटी लिमिटेड' (IPRS) के सम्मानित सदस्य हैं।<ref name="profile" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय गीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] at2qfqls8gudbezza411od4zlsc840n 6611020 6611007 2026-09-06T07:52:26Z Rajul Ashok 946319 6611020 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | नाम = अशोक हमराही | चित्र = Ashok_Hamrahi_Writer.png | चित्र_शीर्षक = वरिष्ठ लेखक, गीतकार और पत्रकार अशोक हमराही | व्यवसाय = पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक, गीतकार, पत्रकार | शिक्षा = एम.ए. (हिंदी साहित्य), एलएल.बी., आयुर्वेद रत्न | राष्ट्रीयता = भारतीय | सक्रिय वर्ष = 1980–वर्तमान }} {{db-spam}} '''अशोक हमराही''' (अंग्रेज़ी: Ashok Hamrahi) एक भारतीय फिल्म पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक (प्लेराइट), गीतकार और वरिष्ठ पत्रकार हैं।<ref name="profile">{{cite web |title=Ashok Hamrahi Personal Profile |url=https://imdb.com |website=IMDb |accessdate=2026-09-06}}</ref> वे भारतीय सिनेमा, दूरदर्शन, आकाशवाणी (रेडियो) और उत्तर प्रदेश व मुंबई के रंगमंच जगत में चार दशकों से अधिक समय से सक्रिय हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == अशोक हमराही की उच्च शिक्षा हिंदी साहित्य में हुई है। उन्होंने हिंदी साहित्य से स्नातकोत्तर (M.A. in Hindi Literature) और कानून की डिग्री (LLB) हासिल की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने 'आयुर्वेद रत्न' की उपाधि भी प्राप्त की है।<ref name="profile" /> == करियर == === प्रिंट और इलेक्ट्रॉनिक मीडिया (पत्रकारिता) === अशोक हमराही ने सन 1980 से पत्रकारिता के क्षेत्र में काम करना शुरू किया।<ref name="profile" /> उनका पत्रकारिता सफर इस प्रकार रहा है: * '''नवजीवन (दैनिक अखबार):''' वर्ष 1986 से 1999 तक लखनऊ में उप-संपादक (Sub Editor) के रूप में कार्य किया। * '''नूतन सवेरा (साप्ताहिक):''' वर्ष 2000 से 2008 तक मुंबई में समाचार संपादक (News Editor) रहे। * '''हमवतन (साप्ताहिक):''' वर्ष 2011 से 2013 तक संयुक्त संपादक (Joint Editor) के रूप में कार्यभार संभाला। * इसके अलावा उन्होंने 'सुधा भारती' (साहित्यिक मासिक पत्रिका) के प्रकाशक एवं संपादक के रूप में भी काम किया। * वे ज़ी न्यूज़ (Zee News, दिल्ली) में मई 1999 से जुलाई 1999 तक निदेशक और संपादक के रूप में भी जुड़े रहे।<ref name="profile" /> === रेडियो और टेलीविजन === वे वर्ष 1991 से 2020 तक आकाशवाणी (AIR) लखनऊ, विविध भारती मुंबई और एफएम गोल्ड मुंबई में आकस्मिक उद्घोषक (Casual Announcer) और आरजे (RJ) के रूप में सक्रिय रहे हैं।<ref name="profile" /> * '''आस्था टीवी:''' वर्ष 2000 से 2009 तक उन्होंने आस्था चैनल के लिए लेखक, निर्देशक और एंकर के रूप में 'आस्था समाचार', 'मंगल कामना' और 'सात्विक आहार' जैसे कार्यक्रमों का संचालन किया।<ref name="profile" /> * '''दूरदर्शन और अन्य चैनल:''' उन्होंने दूरदर्शन के लिए 'सबके लिए', 'इंद्रधनुष', और 'तलाक क्यों' जैसे धारावाहिकों की कहानी, पटकथा और संवाद लिखे हैं। इसके अलावा उन्होंने फणीश्वर नाथ रेणु की कहानी 'ठेस' और जयशंकर प्रसाद की 'गुंडा' व 'कामायनी' जैसी प्रसिद्ध साहित्यिक कृतियों का टीवी रूपांतरण (Script & Screenplay) भी किया।<ref name="profile" /> === फिल्म और वृत्तचित्र (Documentary) लेखन === अशोक हमराही बॉलीवुड में कई फीचर फिल्मों और टेलीफिल्मों के लेखन से जुड़े रहे हैं: * '''फीचर फिल्में:''' उनके द्वारा लिखित प्रमुख फिल्मों में ''कहानी गुड़िया की'' (2008 - वास्तविक घटना पर आधारित), ''आशिक मिज़ाज'', ''प्यार बंटता नहीं'', ''परदेसी मीत'', ''हे भगवान'' और ''अनामिका'' शामिल हैं।<ref name="profile" /> * '''वृत्तचित्र (Documentary):''' उन्होंने 'प्रियदर्शिनी इंदिरा गांधी स्मृति शेष', 'गुलाब बाई', 'बुद्धम शरणम गच्छामि' और 'महाकुंभ' जैसे कई महत्वपूर्ण वृत्तचित्रों का निर्माण, निर्देशन और लेखन किया है।<ref name="profile" /> === रंगमंच और संगीत === एक नाटककार के रूप में उन्होंने 'सिद्धार्थ का गृह त्याग', 'मायाजाल', 'रेनबो' और कारगिल वीरों को समर्पित म्यूजिकल नाटक 'विजय' का लेखन किया।<ref name="profile" /> वे एक स्थापित गीतकार भी हैं, जिन्होंने वीनस और टी-सीरीज़ जैसी बड़ी म्यूजिक कंपनियों के लिए 2,000 से अधिक गीत, भजन और गज़लें लिखी हैं।<ref name="profile" /> == सम्मान व सदस्यता == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' रंग-लेखन विधा में विशिष्ट योगदान के लिए उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा सम्मानित।<ref name="profile" /> * उत्तर प्रदेश के राज्यपाल और सांस्कृतिक मामलों के विभाग द्वारा विशेष सम्मान।<ref name="profile" /> * वे 'फिल्म राइटर्स एसोसिएशन' (FWA) और 'द इंडियन परफॉर्मिंग राइट सोसायटी लिमिटेड' (IPRS) के सम्मानित सदस्य हैं।<ref name="profile" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय गीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] ir4e668xlth3gtztvgnufmty42z12yu 6611030 6611020 2026-09-06T08:13:07Z Rajul Ashok 946319 6611030 wikitext text/x-wiki {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | नाम = अशोक हमराही | चित्र = Ashok_Hamrahi_Writer.png | चित्र_शीर्षक = वरिष्ठ लेखक, गीतकार और पत्रकार अशोक हमराही | व्यवसाय = पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक, गीतकार, पत्रकार | शिक्षा = एम.ए. (हिंदी साहित्य), एलएल.बी., आयुर्वेद रत्न | राष्ट्रीयता = भारतीय | सक्रिय वर्ष = 1980–वर्तमान }} {{db-spam}} '''अशोक हमराही''' (अंग्रेज़ी: Ashok Hamrahi) एक भारतीय फिल्म पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक (प्लेराइट), गीतकार और वरिष्ठ पत्रकार हैं।<ref name="profile">{{cite web |title=Ashok Hamrahi Personal Profile |url=https://imdb.com |website=IMDb |accessdate=2026-09-06}}</ref> वे भारतीय सिनेमा, दूरदर्शन, आकाशवाणी (रेडियो) और उत्तर प्रदेश व मुंबई के रंगमंच जगत में चार दशकों से अधिक समय से सक्रिय हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == अशोक हमराही की उच्च शिक्षा हिंदी साहित्य में हुई है। उन्होंने हिंदी साहित्य से स्नातकोत्तर (M.A. in Hindi Literature) और कानून की डिग्री (LLB) हासिल की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने 'आयुर्वेद रत्न' की उपाधि भी प्राप्त की है।<ref name="profile" /> == करियर == === प्रिंट और इलेक्ट्रॉनिक मीडिया (पत्रकारिता) === अशोक हमराही ने सन 1980 से पत्रकारिता के क्षेत्र में काम करना शुरू किया।<ref name="profile" /> उनका पत्रकारिता सफर इस प्रकार रहा है: * '''नवजीवन (दैनिक अखबार):''' वर्ष 1986 से 1999 तक लखनऊ में उप-संपादक (Sub Editor) के रूप में कार्य किया। * '''नूतन सवेरा (साप्ताहिक):''' वर्ष 2000 से 2008 तक मुंबई में समाचार संपादक (News Editor) रहे। * '''हमवतन (साप्ताहिक):''' वर्ष 2011 से 2013 तक संयुक्त संपादक (Joint Editor) के रूप में कार्यभार संभाला। * इसके अलावा उन्होंने 'सुधा भारती' (साहित्यिक मासिक पत्रिका) के प्रकाशक एवं संपादक के रूप में भी काम किया। * वे ज़ी न्यूज़ (Zee News, दिल्ली) में मई 1999 से जुलाई 1999 तक निदेशक और संपादक के रूप में भी जुड़े रहे।<ref name="profile" /> === रेडियो और टेलीविजन === वे वर्ष 1991 से 2020 तक आकाशवाणी (AIR) लखनऊ, विविध भारती मुंबई और एफएम गोल्ड मुंबई में आकस्मिक उद्घोषक (Casual Announcer) और आरजे (RJ) के रूप में सक्रिय रहे हैं।<ref name="profile" /> * '''आस्था टीवी:''' वर्ष 2000 से 2009 तक उन्होंने आस्था चैनल के लिए लेखक, निर्देशक और एंकर के रूप में 'आस्था समाचार', 'मंगल कामना' और 'सात्विक आहार' जैसे कार्यक्रमों का संचालन किया।<ref name="profile" /> * '''दूरदर्शन और अन्य चैनल:''' उन्होंने दूरदर्शन के लिए 'सबके लिए', 'इंद्रधनुष', और 'तलाक क्यों' जैसे धारावाहिकों की कहानी, पटकथा और संवाद लिखे हैं। इसके अलावा उन्होंने फणीश्वर नाथ रेणु की कहानी 'ठेस' और जयशंकर प्रसाद की 'गुंडा' व 'कामायनी' जैसी प्रसिद्ध साहित्यिक कृतियों का टीवी रूपांतरण (Script & Screenplay) भी किया।<ref name="profile" /> === फिल्म और वृत्तचित्र (Documentary) लेखन === अशोक हमराही बॉलीवुड में कई फीचर फिल्मों और टेलीफिल्मों के लेखन से जुड़े रहे हैं: * '''फीचर फिल्में:''' उनके द्वारा लिखित प्रमुख फिल्मों में ''कहानी गुड़िया की'' (2008 - वास्तविक घटना पर आधारित), ''आशिक मिज़ाज'', ''प्यार बंटता नहीं'', ''परदेसी मीत'', ''हे भगवान'' और ''अनामिका'' शामिल हैं।<ref name="profile" /> * '''वृत्तचित्र (Documentary):''' उन्होंने 'प्रियदर्शिनी इंदिरा गांधी स्मृति शेष', 'गुलाब बाई', 'बुद्धम शरणम गच्छामि' और 'महाकुंभ' जैसे कई महत्वपूर्ण वृत्तचित्रों का निर्माण, निर्देशन और लेखन किया है।<ref name="profile" /> === रंगमंच और संगीत === एक नाटककार के रूप में उन्होंने 'सिद्धार्थ का गृह त्याग', 'मायाजाल', 'रेनबो' और कारगिल वीरों को समर्पित म्यूजिकल नाटक 'विजय' का लेखन किया।<ref name="profile" /> वे एक स्थापित गीतकार भी हैं, जिन्होंने वीनस और टी-सीरीज़ जैसी बड़ी म्यूजिक कंपनियों के लिए 2,000 से अधिक गीत, भजन और गज़लें लिखी हैं।<ref name="profile" /> == सम्मान व सदस्यता == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' रंग-लेखन विधा में विशिष्ट योगदान के लिए उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा सम्मानित।<ref name="profile" /> * उत्तर प्रदेश के राज्यपाल और सांस्कृतिक मामलों के विभाग द्वारा विशेष सम्मान।<ref name="profile" /> * वे 'फिल्म राइटर्स एसोसिएशन' (FWA) और 'द इंडियन परफॉर्मिंग राइट सोसायटी लिमिटेड' (IPRS) के सम्मानित सदस्य हैं।<ref name="profile" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय गीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] == सम्मान व विश्वसनीय सन्दर्भ == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा उन्हें वर्ष 2016 के लिए रंग-लेखन विधा में उनके विशिष्ट योगदान के लिए प्रतिष्ठित अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया गया, जिसे फरवरी 2020 में उत्तर प्रदेश की राज्यपाल आनंदीबेन पटेल द्वारा प्रदान किया गया था।<ref>{{Cite news |title=128 कलासाधकों को संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार |url=https://jagran.com |work=Dainik Jagran}}</ref><ref>{{Cite web |title=उत्तर प्रदेश संस्कृति विभाग - अकादमी सम्मान सूची |url=https://up.nic.in |website=UP Culture Department}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} on9grrmp96rfzze68tqwoc0z29n6ctc 6611033 6611030 2026-09-06T08:23:35Z Rajul Ashok 946319 6611033 wikitext text/x-wiki {{सूचना|यह लेख किसी भी प्रकार का प्रचार नहीं है। अशोक हमराही जी वर्ष 2016 के उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार विजेता हैं, जिसे फरवरी 2020 में राज्यपाल द्वारा प्रदान किया गया था। इसका सत्यापन नीचे दिए गए दैनिक जागरण समाचार पत्र और संस्कृति विभाग के आधिकारिक लिंक्स से किया जा सकता है।}} {{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति | नाम = अशोक हमराही | चित्र = Ashok_Hamrahi_Writer.png | चित्र_शीर्षक = वरिष्ठ लेखक, गीतकार और पत्रकार अशोक हमराही | व्यवसाय = पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक, गीतकार, पत्रकार | शिक्षा = एम.ए. (हिंदी साहित्य), एलएल.बी., आयुर्वेद रत्न | राष्ट्रीयता = भारतीय | सक्रिय वर्ष = 1980–वर्तमान }} {{db-spam}} '''अशोक हमराही''' (अंग्रेज़ी: Ashok Hamrahi) एक भारतीय फिल्म पटकथा लेखक, संवाद लेखक, फिल्म निर्देशक, निर्माता, रंग-लेखक (प्लेराइट), गीतकार और वरिष्ठ पत्रकार हैं।<ref name="profile">{{cite web |title=Ashok Hamrahi Personal Profile |url=https://imdb.com |website=IMDb |accessdate=2026-09-06}}</ref> वे भारतीय सिनेमा, दूरदर्शन, आकाशवाणी (रेडियो) और उत्तर प्रदेश व मुंबई के रंगमंच जगत में चार दशकों से अधिक समय से सक्रिय हैं। == प्रारंभिक जीवन और शिक्षा == अशोक हमराही की उच्च शिक्षा हिंदी साहित्य में हुई है। उन्होंने हिंदी साहित्य से स्नातकोत्तर (M.A. in Hindi Literature) और कानून की डिग्री (LLB) हासिल की है। इसके अतिरिक्त उन्होंने 'आयुर्वेद रत्न' की उपाधि भी प्राप्त की है।<ref name="profile" /> == करियर == === प्रिंट और इलेक्ट्रॉनिक मीडिया (पत्रकारिता) === अशोक हमराही ने सन 1980 से पत्रकारिता के क्षेत्र में काम करना शुरू किया।<ref name="profile" /> उनका पत्रकारिता सफर इस प्रकार रहा है: * '''नवजीवन (दैनिक अखबार):''' वर्ष 1986 से 1999 तक लखनऊ में उप-संपादक (Sub Editor) के रूप में कार्य किया। * '''नूतन सवेरा (साप्ताहिक):''' वर्ष 2000 से 2008 तक मुंबई में समाचार संपादक (News Editor) रहे। * '''हमवतन (साप्ताहिक):''' वर्ष 2011 से 2013 तक संयुक्त संपादक (Joint Editor) के रूप में कार्यभार संभाला। * इसके अलावा उन्होंने 'सुधा भारती' (साहित्यिक मासिक पत्रिका) के प्रकाशक एवं संपादक के रूप में भी काम किया। * वे ज़ी न्यूज़ (Zee News, दिल्ली) में मई 1999 से जुलाई 1999 तक निदेशक और संपादक के रूप में भी जुड़े रहे।<ref name="profile" /> === रेडियो और टेलीविजन === वे वर्ष 1991 से 2020 तक आकाशवाणी (AIR) लखनऊ, विविध भारती मुंबई और एफएम गोल्ड मुंबई में आकस्मिक उद्घोषक (Casual Announcer) और आरजे (RJ) के रूप में सक्रिय रहे हैं।<ref name="profile" /> * '''आस्था टीवी:''' वर्ष 2000 से 2009 तक उन्होंने आस्था चैनल के लिए लेखक, निर्देशक और एंकर के रूप में 'आस्था समाचार', 'मंगल कामना' और 'सात्विक आहार' जैसे कार्यक्रमों का संचालन किया।<ref name="profile" /> * '''दूरदर्शन और अन्य चैनल:''' उन्होंने दूरदर्शन के लिए 'सबके लिए', 'इंद्रधनुष', और 'तलाक क्यों' जैसे धारावाहिकों की कहानी, पटकथा और संवाद लिखे हैं। इसके अलावा उन्होंने फणीश्वर नाथ रेणु की कहानी 'ठेस' और जयशंकर प्रसाद की 'गुंडा' व 'कामायनी' जैसी प्रसिद्ध साहित्यिक कृतियों का टीवी रूपांतरण (Script & Screenplay) भी किया।<ref name="profile" /> === फिल्म और वृत्तचित्र (Documentary) लेखन === अशोक हमराही बॉलीवुड में कई फीचर फिल्मों और टेलीफिल्मों के लेखन से जुड़े रहे हैं: * '''फीचर फिल्में:''' उनके द्वारा लिखित प्रमुख फिल्मों में ''कहानी गुड़िया की'' (2008 - वास्तविक घटना पर आधारित), ''आशिक मिज़ाज'', ''प्यार बंटता नहीं'', ''परदेसी मीत'', ''हे भगवान'' और ''अनामिका'' शामिल हैं।<ref name="profile" /> * '''वृत्तचित्र (Documentary):''' उन्होंने 'प्रियदर्शिनी इंदिरा गांधी स्मृति शेष', 'गुलाब बाई', 'बुद्धम शरणम गच्छामि' और 'महाकुंभ' जैसे कई महत्वपूर्ण वृत्तचित्रों का निर्माण, निर्देशन और लेखन किया है।<ref name="profile" /> === रंगमंच और संगीत === एक नाटककार के रूप में उन्होंने 'सिद्धार्थ का गृह त्याग', 'मायाजाल', 'रेनबो' और कारगिल वीरों को समर्पित म्यूजिकल नाटक 'विजय' का लेखन किया।<ref name="profile" /> वे एक स्थापित गीतकार भी हैं, जिन्होंने वीनस और टी-सीरीज़ जैसी बड़ी म्यूजिक कंपनियों के लिए 2,000 से अधिक गीत, भजन और गज़लें लिखी हैं।<ref name="profile" /> == सम्मान व सदस्यता == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' रंग-लेखन विधा में विशिष्ट योगदान के लिए उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा सम्मानित।<ref name="profile" /> * उत्तर प्रदेश के राज्यपाल और सांस्कृतिक मामलों के विभाग द्वारा विशेष सम्मान।<ref name="profile" /> * वे 'फिल्म राइटर्स एसोसिएशन' (FWA) और 'द इंडियन परफॉर्मिंग राइट सोसायटी लिमिटेड' (IPRS) के सम्मानित सदस्य हैं।<ref name="profile" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:भारतीय पटकथा लेखक]] [[श्रेणी:भारतीय गीतकार]] [[श्रेणी:भारतीय पत्रकार]] [[श्रेणी:जीवित लोग]] == सम्मान व विश्वसनीय सन्दर्भ == * '''संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार:''' उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी द्वारा उन्हें वर्ष 2016 के लिए रंग-लेखन विधा में उनके विशिष्ट योगदान के लिए प्रतिष्ठित अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया गया, जिसे फरवरी 2020 में उत्तर प्रदेश की राज्यपाल आनंदीबेन पटेल द्वारा प्रदान किया गया था।<ref>{{Cite news |title=128 कलासाधकों को संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार |url=https://jagran.com |work=Dainik Jagran}}</ref><ref>{{Cite web |title=उत्तर प्रदेश संस्कृति विभाग - अकादमी सम्मान सूची |url=https://up.nic.in |website=UP Culture Department}}</ref> == सन्दर्भ == {{Reflist}} gvivi498nl08dd9cz6myeudk0h9yc5c सर्ट्रालीन 0 1618537 6611004 2026-09-06T07:19:47Z AMAN KUMAR 911487 Created by translating the page [[:mdwiki:Special:Redirect/revision/1457220|Sertraline]] to:hi #mdwikicx 6611004 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464389436 |image =Sertraline.svg |image2 =Sertraline-A-3D-balls.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =ज़ोलॉफ्ट व अन्य<ref name=Brand2015>{{cite web |url=https://www.drugs.com/international/sertraline.html |website=Drugs.com |title=Sertraline |access-date=11 May 2015 |archive-date=9 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509064758/http://www.drugs.com/international/sertraline.html |url-status=live }}</ref> |synonyms = |IUPAC_name =(1''एस'',4''एस'')-4-(3,4-डाइक्लोरोफेनिल)-''एन''-मेथिल-1,2,3,4-टेट्राहाइड्रोनेफ्थलीन-1-एमीन <!-- Clinical data --> |class =[[चयनात्मक सेरोटोनिन रीअपटेक अवरोधक]] |uses =प्रमुख अवसाद, पोस्ट-ट्रॉमेटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर<ref name=MSF2020>{{cite web |title=SERTRALINE oral - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/sertraline-oral-23448227.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=24 August 2020 |archive-date=29 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829054526/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/sertraline-oral-23448227.html |url-status=live }}</ref> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU = |pregnancy_AU_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web | title=Sertraline (Zoloft) Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान सर्ट्रालीन का उपयोग | website=Drugs.com | date=4 मई 2020 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html | access-date=17 मई 2020 | archive-date=20 जून 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200620105207/https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html | url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |pregnancy_US = |pregnancy_US_comment= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुँह|मुँह से]] गोली और घोल के रूप में |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=50 मिलीग्राम<ref name=WHO2020DDD>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AB06 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920052856/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AB06 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |addiction_liability=कोई नहीं<ref name="Hub2001">{{cite book |last1=Hubbard |first1=John R. |last2=Martin |first2=Peter R. |title=Substance Abuse in the Mentally and Physically Disabled |date=2001 |publisher=CRC Press |isbn=9780824744977 |page=26 |url=https://books.google.com/books?id=MY1kFYk98mQC&pg=PA26 |access-date=8 अगस्त 2020 |archive-date=1 अगस्त 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801020251/https://books.google.com/books?id=MY1kFYk98mQC&pg=PA26 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|sertraline-hydrochloride}} |MedlinePlus =a697048 <!-- Legal data --> |legal_AU = |legal_UK = |legal_US = |legal_status = |DailyMedID = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =44% |protein_bound =98.5% |metabolism =[[यकृत]]<ref name="pmid15547048" >{{cite journal | vauthors = Obach RS, Cox LM, Tremaine LM | s2cid = 7254643 | title = Sertraline is metabolized by multiple cytochrome P450 enzymes, monoamine oxidases, and glucuronyl transferases in human: an in vitro study | journal = Drug Metabolism and Disposition | volume = 33 | issue = 2 | pages = 262–70 | date = February 2005 | pmid = 15547048 | doi = 10.1124/dmd.104.002428 }}</ref> |metabolites =नॉरसर्ट्रालीन |elimination_half-life=लगभग 23–26 घंटे<ref name="GG">Brunton L, Chabner B, Knollman B. (2010) ''Goodman and Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics'', Twelfth Edition. McGraw Hill Professional. {{ISBN|9780071769396}}</ref><ref name="pmid16192315">{{cite journal | vauthors = Obach RS, Walsky RL, Venkatakrishnan K, Gaman EA, Houston JB, Tremaine LM | s2cid = 12975686 | title = The utility of in vitro cytochrome P450 inhibition data in the prediction of drug-drug interactions | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 316 | issue = 1 | pages = 336–48 | date = January 2006 | pmid = 16192315 | doi = 10.1124/jpet.105.093229 }}</ref><ref name="pmid12452737">{{cite journal | vauthors = DeVane CL, Liston HL, Markowitz JS | s2cid = 28720641 | title = Clinical pharmacokinetics of sertraline | journal = Clinical Pharmacokinetics | volume = 41 | issue = 15 | pages = 1247–66 | year = 2002 | pmid = 12452737 | doi = 10.2165/00003088-200241150-00002 }}</ref><ref name="pmid14709940">{{cite journal | vauthors = DeVane CL, Donovan JL, Liston HL, Markowitz JS, Cheng KT, Risch SC, Willard L | s2cid = 25826168 | title = Comparative CYP3A4 inhibitory effects of venlafaxine, fluoxetine, sertraline, and nefazodone in healthy volunteers | journal = Journal of Clinical Psychopharmacology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 4–10 | date = फरवरी 2004 | pmid = 14709940 | doi = 10.1097/01.jcp.0000104908.75206.26 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |excretion =वृक्क या गुर्दे <!-- Chemical and physical data --> |C =17 |Cl =2 |H =17 |N =1 |SMILES =ClC1=CC=C([C@H]2C3=C([C@H](CC2)NC)C=CC=C3)C=C1Cl |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = }} '''सर्ट्रालीन''', जिसे '''ज़ोलॉफ्ट''' सहित कई अन्य ब्रांड नामों से बेचा जाता है, चयनात्मक सेरोटोनिन रीअपटेक अवरोधक वर्ग की एक अवसादरोधी दवा है।<ref name="AHFS20182" /> इसका उपयोग मुख्य रूप से प्रमुख [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसादग्रस्तता विकार]], [[मनोग्रसित-बाध्यता विकार]], [[आतंक विकार|घबराहट विकार]], [[अभिघातजन्य तनाव विकार]], मासिक धर्म पूर्व डिस्फोरिक विकार और [[सामाजिक दुर्भीति|सामाजिक चिंता विकार]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS20182" /> इसे आमतौर पर मुंह द्वारा लिया जाता है।<ref name="AHFS20182" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में [[अतिसार|दस्त]], [[यौन दुष्क्रिया]] और [[अनिद्रा]] की समस्या शामिल है।<ref name="AHFS20183" /> इसके गंभीर दुष्प्रभावों के रूप में पच्चीस वर्ष से कम उम्र के लोगों में [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति का बढ़ना और सेरोटोनिन सिंड्रोम जैसी स्थितियाँ देखी जा सकती हैं।<ref name="AHFS20183" /> यह अभी तक पूरी तरह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref>{{cite web|title=Sertraline (Zoloft) Use During Pregnancy|trans-title=गर्भावस्था के दौरान सर्ट्रालीन का उपयोग|url=https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html|website=Drugs.com|access-date=7 जनवरी 2018|archive-date=20 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620105207/https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे एम॰ए॰ओ॰ अवरोधक दवाओं के साथ बिल्कुल नहीं लिया जाना चाहिए।<ref name="AHFS20183" /> माना जाता है कि यह दवा [[मस्तिष्क]] में [[5-हाइड्रॉक्सिट्रिप्टामिन|सेरोटोनिन]] नामक [[रसायन]] के प्रभाव को बढ़ाकर काम करती है।<ref name="AHFS20183" /> इस दवा को 1991 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[चिकित्सा|चिकित्सा उपयोग]] के लिए स्वीकृति मिली थी और शुरुआत में इसे फाइज़र कंपनी द्वारा बाज़ार में लाया गया था।<ref name="AHFS20184">{{cite web|title=Sertraline Hydrochloride|trans-title=सर्ट्रालीन हाइड्रोक्लोराइड|website=Drugs.com|url=https://www.drugs.com/monograph/sertraline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 जनवरी 2018|archive-date=18 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318013128/https://www.drugs.com/monograph/sertraline-hydrochloride.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में [[फ्लुऑक्सेटिन]] नामक दवा के एक सुरक्षित विकल्प के रूप में शामिल है।<ref name="WHO23rd2">{{cite book|author=विश्व स्वास्थ्य संगठन|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|trans-title=आवश्यक दवाओं का चयन और उपयोग 2023: विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=विश्व स्वास्थ्य संगठन|publisher=विश्व स्वास्थ्य संगठन|location=जिनेवा|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वर्तमान में यह एक [[सामान्य दवा]] के रूप में भी उपलब्ध है।<ref name="AHFS20184" /> == सन्दर्भ == <references /> [[Category:औषधि]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] 86os2y8lqtnsfv82jx258k8ukkblmn4 6611015 6611004 2026-09-06T07:35:53Z AMAN KUMAR 911487 संदर्भ तकनीकी सुधार किया 6611015 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464389436 |image =Sertraline.svg |image2 =Sertraline-A-3D-balls.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =ज़ोलॉफ्ट व अन्य<ref name="Brand2015">{{cite web |url=https://www.drugs.com/international/sertraline.html |website=Drugs.com |title=Sertraline |access-date=11 May 2015 |archive-date=9 May 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509064758/http://www.drugs.com/international/sertraline.html |url-status=live }}</ref> |synonyms = |IUPAC_name =(1''एस'',4''एस'')-4-(3,4-डाइक्लोरोफेनिल)-''एन''-मेथिल-1,2,3,4-टेट्राहाइड्रोनेफ्थलीन-1-एमीन <!-- Clinical data --> |class =[[चयनात्मक सेरोटोनिन रीअपटेक अवरोधक]] |uses =प्रमुख अवसाद, पोस्ट-ट्रॉमेटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर<ref name="MSF2020">{{cite web |title=SERTRALINE oral - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/sertraline-oral-23448227.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=24 August 2020 |archive-date=29 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829054526/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/sertraline-oral-23448227.html |url-status=live }}</ref> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU = |pregnancy_AU_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web | title=Sertraline (Zoloft) Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान सर्ट्रालीन का उपयोग | website=Drugs.com | date=4 मई 2020 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html | access-date=17 मई 2020 | archive-date=20 जून 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200620105207/https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html | url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |pregnancy_US = |pregnancy_US_comment= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुँह|मुँह से]] गोली और घोल के रूप में |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=50 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AB06 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=20 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920052856/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AB06 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |addiction_liability=कोई नहीं<ref name="Hub2001">{{cite book |last1=Hubbard |first1=John R. |last2=Martin |first2=Peter R. |title=Substance Abuse in the Mentally and Physically Disabled |date=2001 |publisher=CRC Press |isbn=9780824744977 |page=26 |url=https://books.google.com/books?id=MY1kFYk98mQC&pg=PA26 |access-date=8 अगस्त 2020 |archive-date=1 अगस्त 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801020251/https://books.google.com/books?id=MY1kFYk98mQC&pg=PA26 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|sertraline-hydrochloride}} |MedlinePlus =a697048 <!-- Legal data --> |legal_AU = |legal_UK = |legal_US = |legal_status = |DailyMedID = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =44% |protein_bound =98.5% |metabolism =[[यकृत]]<ref name="pmid15547048" >{{cite journal | vauthors = Obach RS, Cox LM, Tremaine LM | s2cid = 7254643 | title = Sertraline is metabolized by multiple cytochrome P450 enzymes, monoamine oxidases, and glucuronyl transferases in human: an in vitro study | journal = Drug Metabolism and Disposition | volume = 33 | issue = 2 | pages = 262–70 | date = February 2005 | pmid = 15547048 | doi = 10.1124/dmd.104.002428 }}</ref> |metabolites =नॉरसर्ट्रालीन |elimination_half-life=लगभग 23–26 घंटे<ref name="GG">Brunton L, Chabner B, Knollman B. (2010) ''Goodman and Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics'', Twelfth Edition. McGraw Hill Professional. {{ISBN|9780071769396}}</ref><ref name="pmid16192315">{{cite journal | vauthors = Obach RS, Walsky RL, Venkatakrishnan K, Gaman EA, Houston JB, Tremaine LM | s2cid = 12975686 | title = The utility of in vitro cytochrome P450 inhibition data in the prediction of drug-drug interactions | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 316 | issue = 1 | pages = 336–48 | date = January 2006 | pmid = 16192315 | doi = 10.1124/jpet.105.093229 }}</ref><ref name="pmid12452737">{{cite journal | vauthors = DeVane CL, Liston HL, Markowitz JS | s2cid = 28720641 | title = Clinical pharmacokinetics of sertraline | journal = Clinical Pharmacokinetics | volume = 41 | issue = 15 | pages = 1247–66 | year = 2002 | pmid = 12452737 | doi = 10.2165/00003088-200241150-00002 }}</ref><ref name="pmid14709940">{{cite journal | vauthors = DeVane CL, Donovan JL, Liston HL, Markowitz JS, Cheng KT, Risch SC, Willard L | s2cid = 25826168 | title = Comparative CYP3A4 inhibitory effects of venlafaxine, fluoxetine, sertraline, and nefazodone in healthy volunteers | journal = Journal of Clinical Psychopharmacology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 4–10 | date = फरवरी 2004 | pmid = 14709940 | doi = 10.1097/01.jcp.0000104908.75206.26 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |excretion =वृक्क या गुर्दे <!-- Chemical and physical data --> |C =17 |Cl =2 |H =17 |N =1 |SMILES =ClC1=CC=C([C@H]2C3=C([C@H](CC2)NC)C=CC=C3)C=C1Cl |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = }} '''सर्ट्रालीन''', जिसे '''ज़ोलॉफ्ट''' सहित कई अन्य ब्रांड नामों से बेचा जाता है, चयनात्मक सेरोटोनिन रीअपटेक अवरोधक वर्ग की एक अवसादरोधी दवा है।<ref name="AHFS2018">{{cite web|title=Sertraline Hydrochloride|trans-title=सर्ट्रालीन हाइड्रोक्लोराइड|website=Drugs.com|url=https://www.drugs.com/monograph/sertraline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 जनवरी 2018|archive-date=18 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318013128/https://www.drugs.com/monograph/sertraline-hydrochloride.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसका उपयोग मुख्य रूप से प्रमुख [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसादग्रस्तता विकार]], [[मनोग्रसित-बाध्यता विकार]], [[आतंक विकार|घबराहट विकार]], [[अभिघातजन्य तनाव विकार]], प्रीमेंस्ट्रुअल डिस्फोरिक डिसऑर्डर और [[सामाजिक दुर्भीति|सामाजिक चिंता विकार]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2018" /> इसे आमतौर पर मुँह से लिया जाता है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में [[अतिसार|दस्त]], यौन अक्षमता और [[अनिद्रा]] शामिल हैं।<ref name="AHFS2018" /> इसके गंभीर दुष्प्रभावों के रूप में पच्चीस वर्ष से कम उम्र के लोगों में [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति का बढ़ना और सेरोटोनिन सिंड्रोम जैसी स्थितियाँ देखी जा सकती हैं।<ref name="AHFS2018" /> यह अभी तक पूरी तरह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref>{{cite web|title=Sertraline (Zoloft) Use During Pregnancy|trans-title=गर्भावस्था के दौरान सर्ट्रालीन का उपयोग|url=https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html|website=Drugs.com|access-date=7 जनवरी 2018|archive-date=20 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620105207/https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे एम॰ए॰ओ॰ अवरोधक दवाओं के साथ बिल्कुल नहीं लिया जाना चाहिए।<ref name="AHFS2018" /> माना जाता है कि यह दवा [[मस्तिष्क]] में [[5-हाइड्रॉक्सिट्रिप्टामिन|सेरोटोनिन]] नामक [[रसायन]] के प्रभाव को बढ़ाकर काम करती है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा को 1991 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[चिकित्सा|चिकित्सा उपयोग]] के लिए स्वीकृति मिली थी और शुरुआत में फाइज़र कंपनी ने इसे बाज़ार में उतारा था।<ref name="AHFS2018" /> यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में [[फ्लुऑक्सेटिन]] नामक दवा के एक सुरक्षित विकल्प के रूप में शामिल है।<ref name="WHO23rd2">{{cite book|author=विश्व स्वास्थ्य संगठन|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|trans-title=आवश्यक दवाओं का चयन और उपयोग 2023: विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=विश्व स्वास्थ्य संगठन|publisher=विश्व स्वास्थ्य संगठन|location=जिनेवा|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वर्तमान में यह एक [[जेनेरिक दवा]] के रूप में भी उपलब्ध है।<ref name="AHFS2018" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:औषधि]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] 3qg9u7zrcto041544l0suf88231csdm 6611017 6611015 2026-09-06T07:45:14Z AMAN KUMAR 911487 सन्दर्भ हिन्दी अनुवाद 6611017 wikitext text/x-wiki {{Drugbox |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464389436 |image =Sertraline.svg |image2 =Sertraline-A-3D-balls.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =ज़ोलॉफ्ट व अन्य<ref name="Brand2015">{{cite web |url=https://www.drugs.com/international/sertraline.html |website=Drugs.com |title=Sertraline |trans-title=सर्ट्रालीन |access-date=11 मई 2015 |archive-date=9 मई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509064758/http://www.drugs.com/international/sertraline.html |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |synonyms = |IUPAC_name =(1''एस'',4''एस'')-4-(3,4-डाइक्लोरोफेनिल)-''एन''-मेथिल-1,2,3,4-टेट्राहाइड्रोनेफ्थलीन-1-एमीन <!-- Clinical data --> |class =[[चयनात्मक सेरोटोनिन रीअपटेक अवरोधक]] |uses =प्रमुख अवसाद, पोस्ट-ट्रॉमेटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर<ref name="MSF2020">{{cite web |title=SERTRALINE oral - Essential drugs |trans-title=सर्ट्रालीन मौखिक - आवश्यक औषधियाँ |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/sertraline-oral-23448227.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=24 अगस्त 2020 |archive-date=29 अगस्त 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829054526/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/sertraline-oral-23448227.html |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU = |pregnancy_AU_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web | title=Sertraline (Zoloft) Use During Pregnancy |trans-title=गर्भावस्था के दौरान सर्ट्रालीन का उपयोग | website=Drugs.com | date=4 मई 2020 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html | access-date=17 मई 2020 | archive-date=20 जून 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200620105207/https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html | url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |pregnancy_US = |pregnancy_US_comment= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[मुँह|मुँह द्वारा]] गोली और घोल के रूप में |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=50 मिलीग्राम<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |trans-title=डब्ल्यू॰एच॰ओ॰सी॰सी॰ - ए॰टी॰सी॰/डी॰डी॰डी॰ सूचकांक |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AB06 |website=www.whocc.no |access-date=9 सितंबर 2020 |archive-date=20 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920052856/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N06AB06 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |typical_dose = |addiction_liability=कोई नहीं<ref name="Hub2001">{{cite book |last1=Hubbard |first1=John R. |last2=Martin |first2=Peter R. |title=Substance Abuse in the Mentally and Physically Disabled |trans-title=मानसिक और शारीरिक रूप से विकलांगों में मादक द्रव्यों का सेवन |date=2001 |publisher=CRC Press |isbn=9780824744977 |page=26 |url=https://books.google.com/books?id=MY1kFYk98mQC&pg=PA26 |access-date=8 अगस्त 2020 |archive-date=1 अगस्त 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801020251/https://books.google.com/books?id=MY1kFYk98mQC&pg=PA26 |url-status=live |language=अंग्रेज़ी}}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|sertraline-hydrochloride}} |MedlinePlus =a697048 <!-- Legal data --> |legal_AU = |legal_UK = |legal_US = |legal_status = |DailyMedID = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =44% |protein_bound =98.5% |metabolism =[[यकृत]]<ref name="pmid15547048">{{cite journal | last1 = ओबैक | first1 = आर॰एस॰ | last2 = कॉक्स | first2 = एल॰एम॰ | last3 = ट्रेमाइन | first3 = एल॰एम॰ | s2cid = 7254643 | title = Sertraline is metabolized by multiple cytochrome P450 enzymes, monoamine oxidases, and glucuronyl transferases in human: an in vitro study | trans-title = मानव में सर्ट्रालीन को कई साइटोक्रोम पी450 एंजाइमों, मोनोमाइन ऑक्सीडेज और ग्लुकुरोनिल ट्रांसफरेस द्वारा चयापचय किया जाता है: एक इन विट्रो अध्ययन | journal = Drug Metabolism and Disposition | volume = 33 | issue = 2 | pages = 262–70 | date = फरवरी 2005 | pmid = 15547048 | doi = 10.1124/dmd.104.002428 | language = अंग्रेज़ी}}</ref> |metabolites =नॉरसर्ट्रालीन |elimination_half-life=लगभग 23–26 घंटे<ref name="GG">{{cite book |last1=ब्रंटन |first1=एल॰ |last2=चेबनर |first2=बी॰ |last3=नॉलमैन |first3=बी॰ |year=2010 |title=Goodman and Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics |trans-title=गुडमैन एंड गिलमैन द फार्माकोलॉजिकल बेसिस ऑफ थेरेप्यूटिक्स |edition=12वाँ |publisher=McGraw Hill Professional |isbn=9780071769396 |language=अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="pmid16192315">{{cite journal | last1 = ओबैक | first1 = आर॰एस॰ | last2 = वाल्स्की | first2 = आर॰एल॰ | last3 = वेंकटकृष्णन | first3 = के॰ | last4 = गामन | first4 = ई॰ए॰ | last5 = ह्यूस्टन | first5 = जे॰बी॰ | last6 = ट्रेमाइन | first6 = एल॰एम॰ | s2cid = 12975686 | title = The utility of in vitro cytochrome P450 inhibition data in the prediction of drug-drug interactions | trans-title = औषधि-औषधि परस्पर क्रिया की भविष्यवाणी में इन विट्रो साइटोक्रोम पी450 निषेध डेटा की उपयोगिता | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 316 | issue = 1 | pages = 336–48 | date = जनवरी 2006 | pmid = 16192315 | doi = 10.1124/jpet.105.093229 | language = अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="pmid12452737">{{cite journal | last1 = डेवेन | first1 = सी॰एल॰ | last2 = लिस्टन | first2 = एच॰एल॰ | last3 = मार्कोविट्ज़ | first3 = जे॰एस॰ | s2cid = 28720641 | title = Clinical pharmacokinetics of sertraline | trans-title = सर्ट्रालीन के नैदानिक फार्माकोकाइनेटिक्स | journal = Clinical Pharmacokinetics | volume = 41 | issue = 15 | pages = 1247–66 | year = 2002 | pmid = 12452737 | doi = 10.2165/00003088-200241150-00002 | language = अंग्रेज़ी}}</ref><ref name="pmid14709940">{{cite journal | last1 = डेवेन | first1 = सी॰एल॰ | last2 = डोनोवन | first2 = जे॰एल॰ | last3 = लिस्टन | first3 = एच॰एल॰ | last4 = मार्कोविट्ज़ | first4 = जे॰एस॰ | last5 = चेंग | first5 = के॰टी॰ | last6 = रिस्च | first6 = एस॰सी॰ | last7 = विलार्ड | first7 = एल॰ | s2cid = 25826168 | title = Comparative CYP3A4 inhibitory effects of venlafaxine, fluoxetine, sertraline, and nefazodone in healthy volunteers | trans-title = स्वस्थ स्वयंसेवकों में वेनलाफैक्सीन, फ्लुओक्सेटीन, सर्ट्रालीन और नेफाज़ोडोन के तुलनात्मक सी॰वाई॰पी॰3ए॰4 निरोधात्मक प्रभाव | journal = Journal of Clinical Psychopharmacology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 4–10 | date = फरवरी 2004 | pmid = 14709940 | doi = 10.1097/01.jcp.0000104908.75206.26 |language=अंग्रेज़ी}}</ref> |excretion =[[गुर्दा|वृक्क]] <!-- Chemical and physical data --> |C =17 |Cl =2 |H =17 |N =1 |SMILES =ClC1=CC=C([C@H]2C3=C([C@H](CC2)NC)C=CC=C3)C=C1Cl |StdInChI = |StdInChI_Ref = |StdInChIKey = |StdInChIKey_Ref = }} '''सर्ट्रालीन''', जिसे '''ज़ोलॉफ्ट''' सहित कई अन्य ब्रांड नामों से बेचा जाता है, चयनात्मक सेरोटोनिन रीअपटेक अवरोधक वर्ग की एक अवसादरोधी दवा है।<ref name="AHFS2018">{{cite web|title=Sertraline Hydrochloride|trans-title=सर्ट्रालीन हाइड्रोक्लोराइड|website=Drugs.com|url=https://www.drugs.com/monograph/sertraline-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 जनवरी 2018|archive-date=18 मार्च 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190318013128/https://www.drugs.com/monograph/sertraline-hydrochloride.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसका उपयोग मुख्य रूप से प्रमुख [[एकध्रुवीय अवसाद|अवसादग्रस्तता विकार]], [[मनोग्रसित-बाध्यता विकार]], [[आतंक विकार|घबराहट विकार]], [[अभिघातजन्य तनाव विकार]], मासिक धर्म पूर्व डिस्फोरिक विकार और [[सामाजिक दुर्भीति|सामाजिक चिंता विकार]] के इलाज के लिए किया जाता है।<ref name="AHFS2018" /> इसे आमतौर पर मुँह से लिया जाता है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा के सामान्य दुष्प्रभावों में [[अतिसार|दस्त]], यौन अक्षमता और [[अनिद्रा]] शामिल हैं।<ref name="AHFS2018" /> इसके गंभीर दुष्प्रभावों के रूप में पच्चीस वर्ष से कम उम्र के लोगों में [[आत्महत्या]] की प्रवृत्ति का बढ़ना और सेरोटोनिन सिंड्रोम जैसी स्थितियाँ देखी जा सकती हैं।<ref name="AHFS2018" /> यह अभी तक पूरी तरह स्पष्ट नहीं है कि [[गर्भावस्था]] या [[स्तनपान]] के दौरान इसका उपयोग सुरक्षित है या नहीं।<ref>{{cite web|title=Sertraline (Zoloft) Use During Pregnancy|trans-title=गर्भावस्था के दौरान सर्ट्रालीन का उपयोग|url=https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html|website=Drugs.com|access-date=7 जनवरी 2018|archive-date=20 जून 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620105207/https://www.drugs.com/pregnancy/sertraline.html|url-status=live|language=अंग्रेज़ी}}</ref> इसे एम॰ए॰ओ॰ अवरोधक दवाओं के साथ बिल्कुल नहीं लिया जाना चाहिए।<ref name="AHFS2018" /> माना जाता है कि यह दवा [[मस्तिष्क]] में [[5-हाइड्रॉक्सिट्रिप्टामिन|सेरोटोनिन]] नामक [[रसायन]] के प्रभाव को बढ़ाकर काम करती है।<ref name="AHFS2018" /> इस दवा को 1991 में [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में [[चिकित्सा|चिकित्सा उपयोग]] के लिए स्वीकृति मिली थी और शुरुआत में फाइज़र कंपनी ने इसे बाज़ार में उतारा था।<ref name="AHFS2018" /> यह [[विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक औषधियों की प्रादर्श सूची|विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची]] में [[फ्लुऑक्सेटिन]] नामक दवा के एक सुरक्षित विकल्प के रूप में शामिल है।<ref name="WHO23rd2">{{cite book|author=विश्व स्वास्थ्य संगठन|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|trans-title=आवश्यक दवाओं का चयन और उपयोग 2023: विश्व स्वास्थ्य संगठन की आवश्यक दवाओं की सूची, 23वीं सूची|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=विश्व स्वास्थ्य संगठन|publisher=विश्व स्वास्थ्य संगठन|location=जिनेवा|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free|language=अंग्रेज़ी}}</ref> वर्तमान में यह एक [[जेनेरिक दवा]] के रूप में भी उपलब्ध है।<ref name="AHFS2018" /> == सन्दर्भ == {{Reflist}} {{Authority control}} [[Category:औषधि]] [[श्रेणी:Translated from MDWiki]] kw2ldv66j7pmf5hu2lppem8qh66m8jo वार्ता:सर्ट्रालीन 1 1618538 6611006 2026-09-06T07:20:11Z AMAN KUMAR 911487 https://fountain.toolforge.org/editathons/sds26 6611006 wikitext text/x-wiki {{स्वतंत्रता दिवस संपादनोत्सव–26}} l33u84vpho2txl52biyqsbh611dn4d1 गुजराणी 0 1618539 6611009 2026-09-06T07:25:47Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''गुजराणी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 6 किलोमीटर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अ... 6611009 wikitext text/x-wiki '''गुजराणी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 6 किलोमीटर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 948 परिवार थे और कुल जनसंख्या 4,883 थी, जिसमें 2,640 पुरुष और 2,243 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 7gsi4ng7xl8x0d9kwzq1vt2mupl9bts 6611010 6611009 2026-09-06T07:26:32Z Mundhalia746 934684 6611010 wikitext text/x-wiki '''गुजराणी''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 6 किलोमीटर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 948 परिवार थे और कुल जनसंख्या 4,883 थी, जिसमें 2,640 पुरुष और 2,243 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/gujrani-11/|title=Gujrani Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 7rf3kdwtz9g3ve7bkmd5xasz2xyo4o3 वार्ता:अशोक हमराही 1 1618540 6611022 2026-09-06T07:55:58Z Rajul Ashok 946319 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6611022 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 07:55, 6 सितंबर 2026 (UTC) "यह लेख किसी भी प्रकार का साफ़ प्रचार नहीं है। अशोक हमराही जी एक उल्लेखनीय (Notable) व्यक्तित्व हैं, जिन्हें उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया जा चुका है और वे 'कहानी गुड़िया की' (2008) जैसी चर्चित राष्ट्रीय फिल्म के लेखक रहे हैं। विकिपीडिया के नियमों के अनुसार राष्ट्रीय या प्रांतीय अकादमी पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति उल्लेखनीयता (Notability Criteria) के अंतर्गत आते हैं। कृपया इस पृष्ठ को हटाने के बजाय इसमें सुधार करने का अवसर दें।" 4tdu9nm3ngq5o7a97qqesi49ce0v97i 6611032 6611022 2026-09-06T08:15:11Z Rajul Ashok 946319 /* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग 6611032 wikitext text/x-wiki == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 07:55, 6 सितंबर 2026 (UTC) "यह लेख किसी भी प्रकार का साफ़ प्रचार नहीं है। अशोक हमराही जी एक उल्लेखनीय (Notable) व्यक्तित्व हैं, जिन्हें उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया जा चुका है और वे 'कहानी गुड़िया की' (2008) जैसी चर्चित राष्ट्रीय फिल्म के लेखक रहे हैं। विकिपीडिया के नियमों के अनुसार राष्ट्रीय या प्रांतीय अकादमी पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति उल्लेखनीयता (Notability Criteria) के अंतर्गत आते हैं। कृपया इस पृष्ठ को हटाने के बजाय इसमें सुधार करने का अवसर दें।" == शीघ्र हटाने पर चर्चा == इस पृष्ठ को साफ़ प्रचार होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Rajul Ashok|Rajul Ashok]] ([[सदस्य वार्ता:Rajul Ashok|वार्ता]]) 08:15, 6 सितंबर 2026 (UTC) "यह लेख किसी भी प्रकार का साफ़ प्रचार नहीं है। अशोक हमराही जी एक उल्लेखनीय (Notable) व्यक्तित्व हैं, जिन्हें उत्तर प्रदेश संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार से सम्मानित किया जा चुका है और वे 'कहानी गुड़िया की' (2008) जैसी चर्चित राष्ट्रीय फिल्म के लेखक रहे हैं। विकिपीडिया के नियमों के अनुसार राष्ट्रीय या प्रांतीय अकादमी पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति उल्लेखनीयता (Notability Criteria) के अंतर्गत आते हैं। कृपया इस पृष्ठ को हटाने के बजाय इसमें सुधार करने का अवसर दें।" bhogh6lwf9741u8x5k2kwycu23n3rdn मेथामफेटामाइन 0 1618541 6611025 2026-09-06T08:05:53Z AMAN KUMAR 911487 अनुप्रेषित किया 6611025 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[मेथम्फेटामाइन]] if8s7zte38kpkoo9c6tg9ui8fgfgahb गाबापेंटिन 0 1618542 6611026 2026-09-06T08:07:41Z AMAN KUMAR 911487 अनुप्रेषित किया 6611026 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[गैबापेंटिन]] 3v9zdpzdhrn618hkes5zt6t8hg7iotg हालुवास 0 1618543 6611034 2026-09-06T08:24:49Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''हालुवास''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर दक्षिण में स्थित है। 2011 की जनगणना के अ... 6611034 wikitext text/x-wiki '''हालुवास''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर दक्षिण में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 715 परिवार थे और कुल जनसंख्या 3,910 थी, जिसमें 2,104 पुरुष और 1,806 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 2ol5s7fyxs4udizyjn0kpfubpq9vu1x 6611035 6611034 2026-09-06T08:25:24Z Mundhalia746 934684 6611035 wikitext text/x-wiki '''हालुवास''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 7 किलोमीटर दक्षिण में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 715 परिवार थे और कुल जनसंख्या 3,910 थी, जिसमें 2,104 पुरुष और 1,806 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/haluwas-102/|title=Haluwas Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] j6a862ajbu37y9myc5cxo30wo9jv51z जताई 0 1618544 6611036 2026-09-06T08:31:13Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''जताई ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 21 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना क... 6611036 wikitext text/x-wiki '''जताई ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 21 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 525 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,952 थी, जिसमें 1,604 पुरुष और 1,348 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] eahwmupj2kbazx3duhw03q0pl8ufisk 6611037 6611036 2026-09-06T08:31:46Z Mundhalia746 934684 6611037 wikitext text/x-wiki '''जताई ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 21 किलोमीटर उत्तर पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 525 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,952 थी, जिसमें 1,604 पुरुष और 1,348 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/jatai-54/|title=Jatai Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] pz2ne2pm7ygdi61s1p2kgvfmn1lpt6s सुनील लोधी 0 1618545 6611043 2026-09-06T09:08:40Z TheTarget2027 934652 जय बजरंगबली। भगवान का नाम लेकर नया विकीपृष्ठ 6611043 wikitext text/x-wiki ''' सुनील लोधी ''' एक भारतीय भजन गायक हैं जो मुख्यतः [[बुन्देली]] भाषा में गाते हैं। सुनील का जन्म मध्य प्रदेश के सागर जिले में स्थित अगरा गांव में हुआ। वर्ष 2026 में प्रदर्शित चलचित्र [[हनुमान अंश]] उन्होंने एक भजन '' " मैनें तेरी ही भरोसे हनुमान " '' गाया जो बहुत लोकप्रिय हुआ। इससे सुनील की खूब प्रशंसा हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/bollywood/hanuman-ansh-who-is-suneel-lodhi-meet-the-voice-behind-maine-tere-hi-bharose-bhajan-4370631|title=Hanuman Ansh: Who is Suneel Lodhi, meet the voice behind 'Maine Tere Hi Bharose' bhajan?|publisher=PTC Punjabi}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ीयाॅं == qabaudo5xuyl9zpyl2zzmxhdxp7aii4 6611045 6611043 2026-09-06T09:13:27Z TheTarget2027 934652 /* */ 6611045 wikitext text/x-wiki ''' सुनील लोधी ''' एक भारतीय भजन गायक हैं जो मुख्यतः [[बुन्देली]] भाषा में गाते हैं। सुनील का जन्म मध्य प्रदेश के सागर जिले में स्थित अगरा गांव में हुआ। वर्ष 2026 में प्रदर्शित चलचित्र [[हनुमान अंश]] उन्होंने एक भजन '' " मैनें तेरी ही भरोसे हनुमान " '' गाया जो बहुत लोकप्रिय हुआ। इससे सुनील की खूब प्रशंसा हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/bollywood/hanuman-ansh-who-is-suneel-lodhi-meet-the-voice-behind-maine-tere-hi-bharose-bhajan-4370631|title=Hanuman Ansh: Who is Suneel Lodhi, meet the voice behind 'Maine Tere Hi Bharose' bhajan?|publisher=PTC Punjabi}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/amp/entertainment/bollywood/hanuman-ansh-visually-impaired-singer-sunil-lodhi-thanks-makers-for-featuring-his-bhajan-in-the-film-2026-09-04|title=‘हनुमान अंश’ में भजन को मिली जगह तो भावुक हुए सिंगर सुनील लोधी, मेकर्स को लेकर कही ये बात|publisher=[[अमर उजाला]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ीयाॅं == lrcf3lcslhxaigpl5sti7j0mrcu0hqd 6611046 6611045 2026-09-06T09:16:21Z TheTarget2027 934652 /* */ 6611046 wikitext text/x-wiki ''' सुनील लोधी ''' एक भारतीय भजन गायक हैं जो मुख्यतः [[बुन्देली]] भाषा में गाते हैं। सुनील का जन्म मध्य प्रदेश के सागर जिले में स्थित अगरा गांव में हुआ। वर्ष 2026 में प्रदर्शित चलचित्र [[हनुमान अंश]] में उन्होंने एक भजन '' " मैनें तेरी ही भरोसे हनुमान " '' गाया जो बहुत लोकप्रिय हुआ। इससे सुनील की खूब प्रशंसा हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.ptcpunjabi.co.in/bollywood/hanuman-ansh-who-is-suneel-lodhi-meet-the-voice-behind-maine-tere-hi-bharose-bhajan-4370631|title=Hanuman Ansh: Who is Suneel Lodhi, meet the voice behind 'Maine Tere Hi Bharose' bhajan?|publisher=PTC Punjabi}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amarujala.com/amp/entertainment/bollywood/hanuman-ansh-visually-impaired-singer-sunil-lodhi-thanks-makers-for-featuring-his-bhajan-in-the-film-2026-09-04|title=‘हनुमान अंश’ में भजन को मिली जगह तो भावुक हुए सिंगर सुनील लोधी, मेकर्स को लेकर कही ये बात|publisher=[[अमर उजाला]]}}</ref> == सन्दर्भ == {{टिप्पणीसूची}} == बाहरी कड़ीयाॅं == dhfjdgw0elm3vni49c9br0j422quc0f जुई खुर्द 0 1618546 6611057 2026-09-06T10:18:01Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''जुई खुर्द ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 27 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जन... 6611057 wikitext text/x-wiki '''जुई खुर्द ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 27 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,303 परिवार थे और कुल जनसंख्या 6,821 थी, जिसमें 3,631 पुरुष और 3,208 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] l79ebwgej179h0luyccbqgc1rasq5ln 6611058 6611057 2026-09-06T10:18:39Z Mundhalia746 934684 6611058 wikitext text/x-wiki '''जुई खुर्द ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 27 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 1,303 परिवार थे और कुल जनसंख्या 6,821 थी, जिसमें 3,631 पुरुष और 3,208 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/jui-khurd-65/|title=Jui Khurd Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] t6eyk7j3oyhc79qgnvmkf0a33ykzmv0 जुई कलां 0 1618547 6611059 2026-09-06T10:22:58Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''जुई कलां ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 27 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनग... 6611059 wikitext text/x-wiki '''जुई कलां ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 27 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 405 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,072 थी, जिसमें 1,094 पुरुष और 978 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] onxmbch50goqjwuvlza9ckwbujqbe2i 6611060 6611059 2026-09-06T10:23:29Z Mundhalia746 934684 6611060 wikitext text/x-wiki '''जुई कलां ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 27 किलोमीटर दक्षिण पश्चिम में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 405 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,072 थी, जिसमें 1,094 पुरुष और 978 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/jui-kalan-67/|title=Jui Kalan Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 0p6lfqzfb4s53bdwn5v5mobmz85gpxe कालुवास 0 1618548 6611062 2026-09-06T10:29:40Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''कालुवास ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 5 किलोमीटर उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणन... 6611062 wikitext text/x-wiki '''कालुवास ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 5 किलोमीटर उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 455 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,259 थी, जिसमें 1,215 पुरुष और 1,044 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] 0g4781m39h4tl263ip947sssonisnqd 6611063 6611062 2026-09-06T10:30:10Z Mundhalia746 934684 6611063 wikitext text/x-wiki '''कालुवास ''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 5 किलोमीटर उत्तर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 455 परिवार थे और कुल जनसंख्या 2,259 थी, जिसमें 1,215 पुरुष और 1,044 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/kaluwas-13/|title=Kaluwas Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] k0dyb4ds8kg3go5nl9yh4syri1okwa3 खरक कलां 0 1618549 6611073 2026-09-06T11:01:22Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''खरक कलां''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 11 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अन... 6611073 wikitext text/x-wiki '''खरक कलां''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 11 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,444 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,605 थी, जिसमें 6,697 पुरुष और 5,908 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] o3uo80tzqt4cgpxmefjupfqho8eg0nn 6611075 6611073 2026-09-06T11:01:56Z Mundhalia746 934684 6611075 wikitext text/x-wiki '''खरक कलां''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 11 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,444 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,605 थी, जिसमें 6,697 पुरुष और 5,908 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/kharak-kalan-131/|title=Kharak Kalan Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] htr5j9zot016s5nqck2o3c87qqgq57q 6611078 6611075 2026-09-06T11:04:10Z Mundhalia746 934684 6611078 wikitext text/x-wiki '''खरक कलां''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 17 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 2,444 परिवार थे और कुल जनसंख्या 12,605 थी, जिसमें 6,697 पुरुष और 5,908 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/kharak-kalan-131/|title=Kharak Kalan Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] p2hr8lro4ufq0bd9kq4xof6w0ahv6uo खरक खुर्द 0 1618550 6611079 2026-09-06T11:06:34Z Mundhalia746 934684 नया पृष्ठ: '''खरक खुर्द''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 20 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अ... 6611079 wikitext text/x-wiki '''खरक खुर्द''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 20 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 990 परिवार थे और कुल जनसंख्या 5,113 थी, जिसमें 2,703 पुरुष और 2,410 महिलाएँ थीं। ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] fz1agffjy43vc9dhtrpnk2jedt8omz7 6611080 6611079 2026-09-06T11:07:06Z Mundhalia746 934684 6611080 wikitext text/x-wiki '''खरक खुर्द''' [[भारत]] के राज्य [[हरियाणा]] के [[भिवानी जिला|भिवानी जिले]] की भिवानी तहसील में स्थित एक गाँव है। यह जिला मुख्यालय [[भिवानी]] से 20 किलोमीटर पूर्व में स्थित है। 2011 की जनगणना के अनुसार, गाँव में कुल 990 परिवार थे और कुल जनसंख्या 5,113 थी, जिसमें 2,703 पुरुष और 2,410 महिलाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://villageinfo.in/haryana/bhiwani/bhiwani/kharak-khurd-132/|title=Kharak Khurd Village in Bhiwani, Haryana {{!}} VillageInfo.in|website=villageinfo.in|access-date=2026-09-06}}</ref> ==सन्दर्भ== {{टिप्पणीसूची}} [[श्रेणी:भिवानी ज़िले के गाँव]] m5kapuv5hvaac8p2sx5vdzgx2nglafo वार्ता:नायक (जाति) 1 1618551 6611082 2026-09-06T11:12:29Z ~2026-47413-13 946351 /* नायक जाति */ नया अनुभाग 6611082 wikitext text/x-wiki == नायक जाति == नायक एक जाति है जो राजस्थान, हरियाणा में रहते हैं।जो खेती,पशुपालन करते हैं। नायक उपनाम लगाने वाले भील, बंजारा,भौपा, अहेरी, वाल्मीकि से अलग है।नायक (जाति) राजस्थान में अनुसूचित जाति 57वें और जनजाति 10वें नम्बर पे आते हैं। हरियाणा में अन्य पिछड़ा वर्ग में आते हैं। [[विशेष:योगदान/~2026-47413-13|~2026-47413-13]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-47413-13|वार्ता]]) 11:12, 6 सितंबर 2026 (UTC) 5d0jhjj2gblok3squnaa1kmttn1rikq 6611083 6611082 2026-09-06T11:18:18Z ~2026-47413-13 946351 /* नायक जाति */ 6611083 wikitext text/x-wiki == नायक जाति == नायक एक जाति है जो राजस्थान, हरियाणा में रहते हैं।जो खेती,पशुपालन करते हैं। नायक उपनाम लगाने वाले भील, बंजारा,भौपा, अहेरी, वाल्मीकि जैसी जातियो से अलग जाति है।नायक (जाति) राजस्थान में अनुसूचित जाति 57वें और जनजाति 10वें नम्बर पे आते हैं। हरियाणा में अन्य पिछड़ा वर्ग में आते हैं। [[विशेष:योगदान/~2026-47413-13|~2026-47413-13]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-47413-13|वार्ता]]) 11:12, 6 सितंबर 2026 (UTC) maf1uqe93xsgip1ts1boji5pe519ge9 सदस्य वार्ता:سوشیانت2020 3 1618552 6611100 2026-09-06T11:48:44Z Arian 221222 Arian ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:سوشیانت2020]] को [[सदस्य वार्ता:Soshiyant nr]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/سوشیانت2020|سوشیانت2020]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Soshiyant nr|Soshiyant nr]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ 6611100 wikitext text/x-wiki #पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Soshiyant nr]] m4kzl5nqlrg8wfasvp6pskkt046iffr नागताल 0 1618553 6611102 2026-09-06T11:56:20Z Anant Jamloki 755245 नया पृष्ठ बनाया गया 6611102 wikitext text/x-wiki {{Short description|उत्तराखंड के रुद्रप्रयाग जिले में स्थित एक पवित्र झील}} {{Infobox body of water | name = नाग ताल (Nag Tal) | elevation = 2150 मीटर | location = रुद्रप्रयाग, उत्तराखंड | pushpin_map = India Uttarakhand | pushpin_caption = उत्तराखंड में नाग ताल की स्थिति | coordinates = {{coord|30|33|50|N|79|02|04|E|display=inline,title}} | countries = भारत }} '''नाग ताल''' (जिसे '''नागताल''' या '''नगताल''' भी कहा जाता है) भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य के [[रुद्रप्रयाग जिला|रुद्रप्रयाग जिले]] में [[केदारनाथ]] मार्ग पर स्थित एक सुरम्य और पवित्र अल्पाइन झील है। यह झील गढ़वाल हिमालय में लगभग 2,150 मीटर की ऊंचाई पर स्थित है। यह क्षेत्र चारों ओर से घने जंगलों और प्राकृतिक सुंदरता से घिरा हुआ है। यह स्थानीय निवासियों और श्रद्धालुओं के लिए बेहद पवित्र और आस्था का केंद्र है। == धार्मिक और पौराणिक महत्व == स्थानीय धार्मिक मान्यताओं के अनुसार, यह पवित्र झील साक्षात **नाग देवता** का निवास स्थान मानी जाती है। पौराणिक कथाओं के अनुसार, इस स्थान पर नाग देवता का वास होने तथा सदियों से परंपरा के रूप में उनकी विशेष पूजा-अर्चना किए जाने के कारण ही इस झील का नाम **'नाग ताल'** पड़ा। स्थानीय ग्रामीण और श्रद्धालु विभिन्न धार्मिक त्योहारों, जैसे नागपंचमी,जन्माष्टमी और विशेष अवसरों पर यहाँ आकर नाग देवता की पूजा करते हैं और सुख-समृद्धि की मन्नत मांगते हैं।<ref>{{cite web |title=Nagtal Lake near Phata, Rudraprayag |url=https://google.com |website=Google Maps |accessdate=2026-09-06}}</ref> == भूगोल और प्राकृतिक परिवेश == नाग ताल के ठीक बगल में एक विशाल और खूबसूरत बुग्याल (अल्पाइन घास का मैदान) स्थित है। गर्मियों और बरसात के मौसम में स्थानीय चरवाहे अपने मवेशियों, भेड़ों और बकरियों के साथ इस मैदान में डेरा डालते हैं। इस ताल और बुग्याल वाले क्षेत्र से वर्षभर बर्फ से ढकी रहने वाली हिमालय की कई प्रसिद्ध चोटियों के भव्य दर्शन होते हैं, जिनमें मुख्य रूप से निम्नलिखित शामिल हैं: * [[केदारनाथ पर्वत|केदारनाथ की चोटी]] * [[चौखम्बा]] पर्वत श्रृंखला * मंदार पर्वत == ट्रेक और पहुँचने के मार्ग == नाग ताल तक पहुँचने के लिए मुख्य रूप से दो पैदल मार्ग (ट्रेक) उपलब्ध हैं। फाटा से ऊपर जामू-रविग्राम वाली सड़क से होते हुए यहाँ पहुँचा जा सकता है: # '''रविग्राम मार्ग (मुख्य मार्ग):''' सबसे प्रचलित रास्ता रविग्राम से शुरू होता है। यहाँ से लगभग 500 मीटर की दूरी पर प्रसिद्ध नांतोली देवी मंदिर स्थित है। नांतोली मंदिर से घने जंगलों के बीच से होते हुए नाग ताल तक की दूरी लगभग 1 किलोमीटर है। यह पूरा पैदल रास्ता लगभग 1.5 से 2 किलोमीटर का है।<ref>{{cite web |title=Nagtal Trek and Nantoli Devi Temple Route |url=https://google.com |website=Google Maps Details |accessdate=2026-09-06}}</ref> # '''जामू मार्ग:''' दूसरा रास्ता जामू गाँव से होकर जाता है, जो फाटा के ऊपरी हिस्से में स्थित जामू-रविग्राम लिंक रोड से जुड़ता है। यहाँ से भी घने जंगलों के बीच से होते हुए नाग ताल के बुग्याल तक पहुँचा जा सकता है। == संदर्भ == {{Reflist}} [[श्रेणी:उत्तराखंड की झीलें]] [[श्रेणी:रुद्रप्रयाग जिला]] kfmlkc3ed696l62d3ouggx6xc3fq90j